Бошланғич синф ўқувчиларида ўқишга бўлган ижобий муносабатларни шакллантиришнинг психологик мезонлари - Психология - Дипломные работы

Информация о документе

Цена	9000UZS
Размер	96.0KB
Покупки	0
Дата загрузки	29 Сентябрь 2019
Расширение	doc
Раздел	Дипломные работы
Предмет	Психология

Бошланғич синф ўқувчиларида ўқишга бўлган ижобий муносабатларни шакллантиришнинг психологик мезонлари

Купить

Бошланғич синф ўқувчиларида ўқишга бўлган ижобий муносабатларни шакллантиришнинг психологик мезонлари 1

М у н д а р и ж а Кириш.................................................................................................................3 I- Боб. Бошланғич синф ўқувчиларининг дарсга ижобий муносабатларини шакллантиришнинг психологик – педагогик адабиётлардаги талқини......................................................................................8 1.1. Ўқувчиларнинг ўқиш фаолиятидаги мустақиллиги муаммоси психолог олимлар талқинида..................................................................................................8 1.2.Бошланғич синф ўқувчиларининг ўқишга ижобий муносабатлари психологлар тадқиқотларидаги таҳлили.............................................................22 1.3. Бошланғич синф ўқувчилари ўқув мустақиллигини ўрганишнинг илмий – методик жиҳатлари.........

Кириш Миллий истиқлол йилларида амалга оширилаётган кенг кўламли туб ислоҳатларнинг провард мақсади, шубҳасиз, ёш авлоднинг шахс бўлиб камол топиши учун зарур шарт – шароитларни яратишдан иборат. Президентимиз ҳам кўплаб асарлари, маъруза ва нутқларида “Кадрлар тайёрлаш миллий дастури”да белгиланган ҳамда таълим олувчининг ўқув фаолиятини мазмуний ва услубий жиҳатдан такомиллаштиришга қартилган амалий чора – тадбирларнинг муҳим педагогик натижаси мустақил ижодий фикрлаш қобилиятига эга бўлган баркамол авлодни вояга етказиш эканлигини таъкидлаб ўтганлар. Жумладан, “Баркамол авлод – Ўзбекистон тараққиётининг пойдевори” номли маърузаларида улар шунга алоҳида урғу берган эдиларки, “Ўқитувчининг бош вазифаси ўқувчиларда мустақил фикр юритиш кўникмаларини ҳосил қилишдан иборатлигини кўпинча яхши

шакллантириш деганда, ўқув фаолияти мазмунини ташкил этувчи ақлий ва амалий ҳаракатларни ўқитувчи ва ота – онанинг бевосита таъсири ва сезиларли ёрдами билан унга билдирилган ишонч асосида олдида турган вазифаларни бажара олиш хусусиятини тушуниш ўринли, деб ҳисоблаймиз. Гарчанд бундай турдаги мустақиллик – ўқишга ижобий муносабат фазилати шахсининг умумий ижтимоий хулқ – атвори, меҳнат фаолиятидаги ташаббускорлиги, ижодий ёндошуви, маъсулият даражасини тўғридан тўғри белгилаб бермаса ҳам, икки томондан унинг келажакдаги ҳаёт фаолиятига ижобий таъсир кўрсатишини тахмин қилиш мумкин. Биринчидан, ўқув фаолиятидаги ўқишга ижобий муносабат шахсининг ўқув фаолияти самарадорлигини ошириши учун кегусида мутахассис, фуқаро сифатида камолотида ижобий акс этади. Иккинчидан, ўқув фаолиятида шаклланга

мустақиллик сифати ривожланишига таъсири (С.Н.Рогачева, 2006), мустақил иш воситасида (Р.Ф.Швецова, 2004) ривожланиш усулларини педагогик нуқтаи назардан ўрганганлар. Психологик тадқиқотларда шахсда мустақиллик сифатининг ўзини ўзи бошқаришда намоён бўлиш хусусиятлари, ўқув мустақиллигининг ривожланиш хусусиятлари (Г.А.Цукерман, А.Л.Венгер, 2010), мустақил фикрлаш қобилияти (З.Е.Нишонова, 2005; В.М.Каримова, Р.И.Суннатова, 2000;) нуқтаи назардан чуқур ўрганилган. Бириоқ, бугунгача кичик мактаб ёшида ўқув мустақиллигининг шаклланиши ва ривожланишига хос психологик омиллар, уларнинг таъсир ўтказиш қонуниятлари, ушбу соҳада психокоррекцион иш амалиётининг имкониятлари алоҳида тадқиқот предмети сифатида ўрганилмаган. Битирув малакавий ишининг мақсади - Бошланғич синф ўқувчиларида ўқишга бўлган

Битирув малакавий ишининг объекти - кичик мактаб ёшидаги ўқувчиларда ўқишга бўлган ижобий муносабатларни шакллантириш хусусиятлари. Битирув малакавий ишининг предмети - кичик мактаб ёшидаги ўқувчилар ўқишга бўлган ижобий муносабатларни шаклланиши ва ривожланишига таъсир кўрсатувчи психологик омиллар ҳамда уларнинг таъсир кўрсатиш қонуниятлари. Битирув малакавий ишининг методлари: 1. Кузатиш методи - ўқитувчиларнинг ўқувчиларга шахсий муносабатни намоён этиш услубини аниқлаш тест харитаси (муаллифлик шкаласи) воситасида ўқитувчи фаолият услубининг айрим жиҳатларини миқдорий қайд этиш учун қўлланди. 2. Тест методи – С.Ю.Прохорованинг “Кичик мактаб ёшидаги ўқувчиларда ўқишга ижобий муносабатни шаклланишини ўрганиш” тести. 3. Суҳбат методи – А.М.Маркова, А.Я.Никоваларнинг “Педагогик фаолият ус

шакллантиришнинг психологик мезонларини аниқлашда муҳим аҳамият касб этади; 2. Ўқитувчи шахси ўқувчиларда ўқишга бўлган ижобий муносабатларни шакллантиришнинг психологик мезонларини таркиб топишида муҳим рол ўйнайди. 3. Битирув малакавий ишида кичик мактаб ёшидаги ўқувчиларнинг дарсга бўлган ижобий муносабатларини ривожлантиришга қаратилган амалий психологик манбалардан бири бўлиб хизмат қилади; Битирув малакавий ишнинг тузилиши ва ҳажми . Битирув малакавий иш кириш, 2 боб, 6 парагриф, хулоса ва адабиётлар рўйҳати, иловалардан ташкил топган. Ҳажми 70 бетни ташкил этади. 7

I- Боб. Бошланғич синф ўқувчиларининг дарсга ижобий муносабатларини шакллантиришнинг психологик – педагогик адабиётлардаги талқини. 1.1. Ўқувчиларнинг ўқиш фаолиятидаги мустақиллиги муаммоси психолог олимлар талқинида. Бугунги жамият мактабнинг олдига ўқувчиларни билимли, фикрловчи, мустақил равишда билимларни излай оладиган ва уларни амалиётда қўллай биладиган шахс қилиб шакллантириш вазифасини қўймоқда. Биз ўқувчи психикасининг ривожланиш йўналишини аниқлар, шунингдек, ўқитиш жараёнини лойиҳалаштирар эканмиз, бунда мактаб ўқувчисининг ўз ҳаётий фаолиятини мустақил ташкил этишга ўргатиш мақсадини кўзлаймиз. Зеро, айнан шу лаёқат инсонга ҳаётда ўз-ўзини топишга, жамиятга қўшилишга, янгиликларни яратишга ва бошқа кишилар билан мулоқот ўрната олишга ёрдам беради. Албатта, мактаб ўқувчисининг

замонларга бориб тақалади. Қадим юнон файласуф олимлари Суқрот, Платон, Арасту ўқувчининг ихтиёрий, фаол ва мустақил равишда эгаллаган билимларининг аҳамиятини ҳар томонлама ва чуқур асослаб берганлар. Суқротнинг фикрича, кишининг тафаккури мустақил фаолият жараёнидагина, шахс ва унинг қобилияти эса ўз-ўзини англаш йўли билангина ривожланиши мумкин. Бу фикрларнинг давомини Франсуа Рабле, Мишель Монтень, Томас Морнинг мактаб таълими жараёнида ўқувчиларни мустақилликка, чуқур ва танқидий фикрлашга ўргатиш зарурияти ҳақидаги қарашларида кўриш мумкин. Бугунги кунгача педагогика, психология ва дидактика соҳаларида ўқув жараёнида ўқувчиларнинг билиш фаоллиги ва мустақиллигини ошириш муаммоларига бағишланган кўплаб илмий асарлар яратилган. Улар орасида Л.С.Виготский, Б.П.Есимов, М.Н.Скаткин, И.С.

тарбиясида ўқитувчининг назорати, бола фаолиятининг мустақиллиги энг муҳим аҳамиятга эга эканлигини кўрсатиб ўтади. Адабиётларда тегишли педагогик шарт-шароитлар мавжуд бўлганда, мактабгача ёш даврининг охирига келиб болалар ўйин, меҳнат, билиш фаолияти, мулоқот соҳаларида мустақилликнинг юқори кўрсаткичларини намоён этишга қодир бўлиши таъкидланади . О.В.Белоус ва У.С.Зиминанинг фикрича, ўқувчилар мустақиллигининг психологик асосини яхши шакллантирилган фаолиятда ўз – ўзини бошқариш, назорат этиш ташкил этади. Фаолиятдаги унумдорлик, билим ва кўникмалардан фойдаланиш самарадорлиги кишидан ўз – ўзини йўналтиришнинг шаклланган психологик механизмларини талаб этади. Инсоннинг мустақил ҳаёт ва меҳнатга тайёргарлиги мактаб остонасидан бошланади. Айнан мактабда у узликсиз ўқиш зарурлиги ҳақиқат

хоҳишини ҳам вужудга келтириши керак. К.Д.Ушинский тақлид этишни мустақил ижодий фаолиятга ўтиш босқичи сифатида кўриб чиқади. Унинг фикрича, тарбия жараёни тўғри олиб борилса, тақлид этишни мустақил фаолиятга ўтиши осон бўлади ва шу йўл билан ўқувчига инсоният ҳақидаги маълумот ҳамда билимлар етказилади. Мустақил ишлаш масаласи Т.С.Панфилованинг “Билимларни эгаллаш жараёнида ўқувчиларнинг мустақил иши” мақоласида ҳам таҳлил этилган. Унинг фикрича, ушбу иш тури таълимнинг барча босқичлари учун муҳим ҳисобланади. Мустақиллик боланинг мақсадга интилувчанлиги асосида шаклланади. Боланинг мақсадга интилувчанлиги унинг ташаббускорлигида намоён бўлади. Масалан, у кир ювушни онаси каби, мих қоқишни отаси каби бажаришни жуда хоҳлайди. Болада ташаббуснинг йўқолиб кетмаслиги учун, уни амалга ошириш

Ўз – ўзини назорат этиш предметли фаолиятда ўз – ўзини бошқаришнинг охирги босқичидир. Мустақил равишда режалаштириш, амалга ишириш ва назорат этиш билан бола қандайдир бир даражада катталарга қарам, боғлиқ бўлмай қолади. Бу эса катталарга хос мустақилликнинг биринчи аломатидир. Ўқувчи шахсидаги мустақиллик сифатининг асосини билиш мустақиллиги ташкил этади. Билиш мустақиллиги ўқувчиларнинг ўз кучи билан мақсадга йўналтирилган билиш – изланиш фаолиятига кириша олишидир. Ўқувчиларнинг мустақил билиш фаолияти оддий қайта тиклаш билан бир қарашда қайта ўзгариш, ижодий ёндошиш ҳарактерини касб этади. Ижодий фаолиятда ўқувчининг мустақил равишда шахсий тажрибаси лаёқати қобилиятини акс эттирган оригинал янгиликлари намоён бўлади. Мустақил фаолиятнинг ижодий ва қайта яратувчи, ишлаб чиқарувчи йў

Биринчи даража – оддий қайта тикловчи мустақллик. Мустақилликнинг бу даражаси эгалланган, унда мавжуд бўлган билимларга, намуналарга асосланган ҳолда мустақил равишда мисол, масалаларни еча олишда кўринади. Агар шундай намуна ва қоидалар бўлмаса, ўқувчи бу мисол ва масалани еча олмайди. У ҳаттоки, ечимнинг бирон бир йўлини аниқлашга ҳам ҳаракат қилмайди. Аксинча, “Бундай масалаларни ечмаганмиз” деган баҳона билан уни ечишдан воз кечади. Мустақилликнинг ушбу даражаси жуда кўп ўқувчиларга хосдир. Мустақилликнинг иккинчи даражасини вариатив мустақиллик деб номлаш мумкин. Бу даражадаги мустақиллик ўқувчида мавжуд бўлган бир қанча қоидалар, тушунчалар, намуналар ва фикрлар орасидан энг адекват бўлганини танлаб олиб, уни янги масалани ечишда қўллай олиш малакасида кўринади. Мустақилликнинг бу да

боғлиқ бўлиб, ўқувчиларга мустақилликнинг бир даражасидан иккинчи даражасига ўтишга ёрдам беради: 1. Биринчи босқич ўқувчиларига мустақилликнинг биринчи даражага кўтаришни мақсад қилиб олади. Мазкур босқичда ўқитувчи ўқувчиларини билиш фаолиятининг элементар шакллари билан таништиради. Бу эса ўқувчиларга билимларни мустақиллик билан эгаллашларида ёрдам беради. 2. Ўқув ишининг иккинчи босқичида ўқитувчи ўқувчиларини масалаларнинг турли ечимини ва бу ечимлар орасидаги энг рационал йўлларини муҳокама этишга жалб қилади, уларнинг масалани ечиш усулларини мустақил таққослашни рағбатлантиради. Бу босқичда педагог эвристик суҳбат методидан кенг фойдаланиб, ўқув материалини мустақил ўрганишларини ташкил этади. 3. Учунчи босқич маъсулиятлироқ ҳисобланиб, унда ўқувчилар мустақилликнинг асосий даража

фаолиятдаги мустақилликка кўчиб ўтмайди. Ўқувчининг мустақиллиги, аввало, унда мустақил равишда фикрлай олиш эҳтиёжи ва кўникмаларининг мавжудлиги, янги вазиятларда ҳаракат қила олиши, унинг ечимларини ҳам ўзи топа олишидир. Мустақиллик ўқувчининг мураккаб бўлган масалаларни таҳлил қила олиши ва уни ўзгалар ёрдамисиз ҳал қила олишидир. Ўқувчининг мустақиллиги ақлнинг танқидийлигида, ўз нуқтаи – назарини бошқаларнингг фикрлари қандай бўлишидан қатъий назар баён эта олиш лаёқатида намоён бўлади. Ўқув ишларининг тўрт босқичи мавжуд. Ҳар босқич аввалги ва кейинги босқичлар билан боғлик бўлиб, ўқувчиларга мустақилликнинг бир даражасидан иккинчи даражасига ўтишига ёрдам беради: 1.Биринчи босқич ўқувчиларга мустақилликнинг биринчи даражасига кўтаришни мақсад қилиб олади. Мазкур босқичда ўқитувчи

4.Тўртинчи босқичнинг асосий шакли - ўқувчи билан олиб бориладиган индивидуал ишдир. Бу босқичда ўқувчи мустақиллиги изланиш ва тадқиқ этиш характерида бўлиб, ундан ижодий ҳаракатни талаб этади. Бунда ўқитувчининг ёрдами индивидуал консультациялар, зарур адабиётлар бўйича тавсиялар бериш, шунингдек, ўқувчи томонидан топилган далиллар муҳокамасини ташкил этишдан иборатдир. Ёш даврлари билан боғлиқ бўлган етакчи фаолиятнинг ўзгаришида бола мустақилликни эгаллашнинг барча босқичларини қайтадан босиб ўтади. Бир етакчи фаолиятдаги мустақиллик автоматик равишда иккинчи бир фаолиятдаги мустақилликка кўчиб ўтмайди. Ўқувчининг мустақиллиги, аввало, унда мустақил равишда фикрлай олиш эҳтиёжи ва кўникмаларининг мавжудлиги, янги вазиятларда ҳаракат қила олиш лаёқатлари, муаммо ҳамда масалаларни ўзи кў

1.Ўқитувчи томонидан берилган ўқув вазифаси бутун синф ёки алоҳида бир микро гуруҳ томонидан баравар бажаришга қабул қилинади. 2.Ўкувчилар вазифаларни ўзаро тақсимлаган ҳолда биргаликда бажарадилар. 3.Ўзаро назорат ва масъулият мавжуд бўлади. 4.Ишларнинг таксимланишини ташкил этиш ва уларнинг кечишини назорат қилиш ўқувчиларнинг ўзлари томонидан амалга оширилади. Фронтал ишда (маъруза, ҳикоя қилиб бериш, фронтал суров) ўқитувчи бутун синфга тенг равишда таъсир кўрсатишга ҳаракат қилади. Бундай ҳолатда ўқувчи билан мулоқот ўқитувчининг ташаббуси билан, лекин жуда кам миқдорда амалга оширилади. Индивидуал ишда (дарслик билан мустақил ишлаш, мисол, масала, машқларни бажариш) ўқитувчи билан тўғридан-тўғри мулоқот йўқ. Бундай ҳолда кўпинча ўқувчининг гуру х доши билан мулоқотга киришишига йўл қ

М.Г.Давлетшин ўқувчиларда мустақил тафаккурнинг ривожланишига катта эътибор беради. Олимнинг фикрича, ҳозирги мактабнинг асосий вазифаси таълим методларини ўқувчиларнинг фикрлашини тараққий эттириш методларини такомиллаштиришдир. Мактабнинг вазифалари ҳақида гап борганда замонавий, ҳозирги ижтимоий-сиёсий муносабатларни тушуниб олишга анча мос тушадиган тафаккур савиялари ҳақида тўхталиб ўтиш мумкин. Бу талабаларга тафаккурнинг илмий-назарий (диалектик) савияси жавоб беради. М.Г.Давлетшин агар болада ёшликдан ҳар бир нарса ва ҳодисанинг ўзига хос томонларини кўра олиш, ижодий ёндашув бўлса, демак, унинг тафаккури ижтимоий, эгилувчан мослашувчан бўлиб, айнан шуларда мустақил тарзда мулоҳаза юритиш кузатилишига эътибор қаратади. Ижодкор болалар тунд ва консерватив фикрлилардан фарқли яна тур

кишининг шахсий ташаббуси билан ўз олдига конкрет мақсад, янги вазифалар кўя билиши, улар юзасидан амалий ва илмий характердаги фараз (гипотеза) қилиши, натижани кўз олдига келтира олиши, кўйилган вазифани ҳеч кимнинг кўмагисиз, кўрсатмасиз, ўзининг ақлий изланиши туфайли турли йўл, усул ва воситалар топиб, мустақил равишда ҳал қилишдан иборат ақлий қобилиятни тушуниш керак. Шунга мувофиқ тафаккурнинг мустақиллиги ақлнинг серташаббуслиги деганда инсоннинг ўз олдида янги муаммо, аниқ мақсад ва конкрет вазифалар қўйишини, ана шуларнинг барчасини амалга оширишда, ниҳоясига етказишда, ечимни қидиришда усул ва воситаларни шахсан ўзи излаши, ақлий зўр бериб интилиши, уларга тааллуқли қўшимча белги ва аломатларни киритишдан иборат босқичларнинг намоён бўлишини назарда тутамиз. Аксинча мақсад, муа

позицияда бўлишларини тақозо этади. Мунозарага киришувчиларнинг фазовий ва психологик ҳолатлари бир-бирлариникига яқин бўлса, шахсда сўзлаш, ўз фикрини мустақил баён этиш эҳтиёжи пайдо бўлади. В.М.Каримова, Р.И.Суннатова, Р.Н.Тожибоева бўйича, мустақилликка мойилликнинг ривожланиши икки йўналиш асосида амалга ошади: 1.Мустақилликнинг шахс сифатида вужудга келиши ижтимоий муҳитга боғлиқ.Бу боғлик л ик мустақилликка бўлган эҳтиёжни қондириш имкониятлари соҳасида ва қадриятларда ифодаланган мустақиллик мазмуни характерида ифодаланади. 2.Мустақилликнинг шахс хислати сифатида шаклланишида индивидуал хусусият шахс яшайдиган ва меҳнат қиладиган жамоада вужудга келган муносабатлари ҳ амда шахснинг қобилиятига, унинг фаоллигига боғлиқ бўлади. З.Т.Нишонова олиб борган илмий изланишларда тафаккур мус

натижасида педагогик психологияда ўқувчининг мустақил фикрлаши ва мустақил фаолияти ишининг индивидуал шаклларидагина рўёбга чиқиши мумкин деган қараш шаклланди. Ҳозирги кунда эса мактабларда янги педагогик технологияларнинг қўлланиши таълим самарадорлигини ошириш билан бир қаторда боланинг ўқув мустақиллигини шакллантиришга йўналтирилган. Бу борада таълим жараёнини шундай ташкил этиш керакки, бунда ўқувчилар билим олиш билан биргаликда, ўқитувчининг тенг ҳамкорига айлансин ва мустақил равишда муаммоларни ҳал қила билиш кўникма ва малакасини ҳам эгаллай борсин. 21

1.2.Бошланғич синф ўқувчиларининг ўқишга ижобий муносабатлари психологлар тадқиқотларидаги таҳлили Кичик мактаб ёши даврида ўқишга ижобий муносабатни шакллантириш муаммосининг долзарблиги шундаки, бу даврда ўқув вазифаларини мустақил равишда бажариш куртаклари юзага келади. Қолаверса, кичик мактаб даврида бошқаришдан ўз-ўзини бошкаришга ўтиш ниҳоятда муҳимдир. Ҳар бир ўқитувчига маълумки, болада кичик мактаб ёшидан бошлаб ўқув мустақиллигини шакллантириш, уни ўқишга ўргатиш давр талабидир. Ўқиш омилини билмаслик, ўз ўқув фаолиятининг субъектига айлана олмаслик келгусида ҳам шу ҳолатни давом эттиришга ва ўсмирлик даврида бир қанча муаммоларини келтириб чиқаришга олиб келиши мумкин: етуклик аттестатини олган вақтида ҳам, бола ўзгарувчан ҳаётда яшашга тайёр бўлмайди. Кичик мактаб ёшидаги ўқув

О.А.Ридзенинг тадқиқотларида ўқув фаолиятидаги муваффақиятни белгилаб берувчи мустақиллик сифати ва ўқувчининг кундалик ҳаётдаги мустақиллиги бир-бири билан тенг эмаслиги асослаб берилди. С.Ю.Прохорова томонидан кичик мактаб ёшидаги болалар ўқув мустақиллиги даражасини ўрганишнинг методик асослари ишлаб чиқилган бўлиб, муаллиф томонидан ўқув мустақиллиги таркибига кирувчи турли сифатларнинг ривожланиш кўрсаткичларини ўқиш дарси дидактик материаллари асосида ўзига хос тестлар батареясини ташкил этувчи субтестлар орқали ўрганиш таклиф этилган. Е.А.Куликова олиб борган тадқиқотларда махсус компьютер ўйинига асосланган интерактив ўқитиш усули ёрдамида кичик мактаб ёшидаги ўқувчиларда ўқув мустақиллигини ривожлантириш имкониятлари ўрганилди. Унинг тадқиқотларидан маълум бўлишича, махсус тайёрла

олишга ўргатиш муҳим. Бола ушбу вазифани бажаришнинг қандай усулларини билиши кераклигини ва мазкур вазифа унга нималарни ўргатиши мумкинлигини яққол тасаввур қила олиши керак. Болаларга доимий равишда вазифани қандай тушунаётганлигини аниқлаштиришга ёрдам берадиган саволлар бериб бориш зарур. Масалан, “Бу вазифани бажариш жараёнида нималарни ўрганиш мумкин?”, “Ўзинг нималарни ўрганишинг мумкин?”, “Нима учун бу вазифани бажариш керак?” Тўғри назорат ва ўзини -адекват баҳолаш ҳам ўз-ўзидан юзага келмайди. Уни шакллантириш лозим. Бунинг учун болаларни ўзи бажарган ишини айрим намуналар билан таққослашга ўргатиш лозим. Назорат ва баҳолашга ўйин, конструкторлаш ва бошқа турли уй ишлари давомида ҳам ўргатиб борилади. Шунда уларнинг умумлаштириш ва ўқув фаолиятдаги назоратга қўллаш осонлашади. Ў

билимларни эгаллаши, аввало, ўзини ўзгартиришга йўналтирилган бўлади. У доимо ўзини ўзи билан таққослаб боради. Д.Б.Эльконин кичик мактаб ёшидаги болалар ўқув фаолиятини таҳлил қилар экан, ўқиш жараёнида бола ўзининг ўзгарганлик даражасини баҳолаб боришига алоҳида аҳамият беради. Бу ҳодиса ўз-ўзидан боланинг баҳога бўлган эҳтиёжини оширади.Ўқитувчи ўқувчини, ўқувчи эса ўз-ўзини баҳолайди. “Биз учун, - дейди Д.Б.Эльконин, - Л.С.Виготскийнинг аклий ривожланишда ўқитишнинг асосий роли билимларни ўзлаштириш мазмуни орқали амалга оширилади”,- деган фикрлари ниҳоятда муҳимдир. Бу фикрни аниқлаштириб алоҳида таъкидлаш мумкинки, кичик мактаб ёшида ўқув фаолиятини ривожлантирувчи характер касб этиши унинг мазмунини назарий билимлар ташкил этиши билан боғлиқдир. Бунда ўқув фаолияти шунга йўналтирила

б.Умумий мустақилликка ўрганиш, шахсий эҳтиёжни қондиришдаги мустақиллик бўлмай, балки бошқа барча йўналишлардаги мустақилликни ривожлантириш (маънавий, моддий мустақиллик, назорат ва кузатишдан ҳоли бўлишидир). Шахсдаги мустақиллик сифатининг намоён бўлиши ва ривожланиш кўлами жуда кенг бўлиб, тақлид қилишдан то том маънодаги ташаббускорликнинг намоён бўлишлигини ташкил этади. Шундай қилиб , кичик мактаб ёшидаги ўқувчилар ўқув мустақиллиги хусусиятларининг ривожланиши бир қатор даражаларда амалга оширилиб , улар шахсдаги янгиланишлар юзага келишини таъминлайди . Бола шахси шаклланишининг асосий шартларидан бири ў зи ва атрофидагиларнинг хатти - ҳаракатларини , муносабатларини , сифатларини таҳлил қилиши ва баҳолаши жара ё нида ахлоқий билимларни эгаллашидир . Ўзи ҳақидаги билимларни билиш

1.3. Бошланғич синф ўқувчилари ўқув мустақиллигини ўрганишнинг илмий – методик жиҳатлари Инсон ўз психик тараққиётида қатор нисбий мустақил ёш босқичларини босиб ўтар экан , бунда ўзига хос ички бир қонуниятни қайд этмай бўлмайди . Элементар кундалик кузатишлар ва соғлом ақлга асосланган мулоҳазанинг ўзидан шундай хулосага келиш мумкинки , онтогенезнинг муайян даврига қадар индивиднинг бошқалардан , унинг ҳаёти ва ривожланиши учун масъул бўлган жамият аъзолари ( ота - она , педагоглар ва ҳ .) дан аста - секин эмансипацияланиши , яъни мустақиллашиб бориши рўй беради . Ҳар қандай бошқа табиий жараён каби , албатта , бу ҳодиса ҳам фақат муайян даврга қадар жадал давом этиб , сўнг ўзининг акме ( чўққи ) босқичига етгач , инволюцион хусусиятни касб этади , муайян чегарагача ўзининг аввалги дара

мувофиқ айнан ўқув фаолияти кичик мактаб ёшида кўплаб бошқа психологик тузулмалар каби шахс мустақиллигининг ҳал қилувчи аҳамият касб этади . Кичик мактаб ёши , айниқса , шахс мустақиллигининг ажралмас ва муҳим унсури сифатида ўқув мустақиллиги шаклланиши ва ривожланиши учун қулай педагогик - психологик шарт - шароитлар вужудга келадиган даврдир . Ушбу даврда ўқув мустақиллиги намоён бўлиш хусусиятларини , унинг ривожланишини жадаллаштириш имкониятларини тадқик этиш эса ушбу муҳим идивидуал - психологик сифатга пойдевор қўйиладиган босқичдаёк бу соҳадаги педагогик - психологик ишни юқори самарадорлик билан ташкил этиш учун йўл очади ва ундаги зарур мўлжалларни кўрсатади . Кичик мактаб ёши психодиагностик текширув , умуман , эмпирик тадқиқотлар учун методик воситаларни танлаш ва қўллаш бора

килувчи қатор психодиагностик воситалар ишлаб чиқилган, уларнинг психометрик кўрсаткичлари (валидлиги, ишончлиги) тегишли талабларга мос даражага етказилган. Шу жумладан, ўқув мустақиллиги хусусиятларини ташхис қилиш воситаларини ишлаб чиқиш борасида қатор муаллифларнинг ижоди эътиборга лойиқ. Бу йўналишда илмий тадқиқот ва амалий психологик ёрдам вазифаларини бажариш учун кўлланувчи бир қанча психодиагностик методикалар А.К.Осницкий томонидан таклиф килинган. Мазкур методик воситаларни шартли равишда икки гуруҳга ажратиш мумкин: 1)шахснинг мустақиллик сифати даражасини бевосита ташхис қилиш учун мўлжалланган методикалар; 2)шахснинг мустақиллик сифати даражасини билвосита, яъни мустақиллик билан чамбарчас боғлиқ бўлган ўзини ўзи бошқариш хусусиятини ўрганиш орқали ташхис қилиш учун мўлжалл

кўрсаткичларнинг қўлга киритилиши, қол аверса, бевосита тадқиқот объектини ўрганмай тури б хулоса чиқариш вазияти вужудга келиши аниқ. С.Ю.Прохорова томонидан ишлаб чиқилган методика муаллифнинг ўқув мустақиллиги таркибий қисмлари (ўқув вазифасини аниқлай олиш, танловни амалга ошира олиш, умумлаштириш қобилиятига эгалик, нутқий кўникмаларнинг ривожланиши, ўзини ўзи назорат қилиш ва рефлексия, режалаштиришга қодирлик) ни қандай тушунишига мос тарзда ишлаб чиқилган бўлиб, унинг устун томонларини қўйидагиларда кўриш мумкин: 1)метoдиканинг ўзига хос субтестларидаги топшириқлари кичик мактаб ёшидаги ўқувчилар ўқув фаолияти учун одатий бўлган амалий вазифалардан ташкил топади; 2)метoдиканинг тегишли тестларидаги стимул материал кичик мактаб ёшидаги ўқувчилар ўқув фаолиятининг мазмунини ташкил эт

омилларни ўрганиш кўзда тутилар экан, бу йўналишда кўлланувчи психологик текширув воситалари ҳақида уларнинг қўлланишини асослаш нуқтаи назаридан тўхталиш ўринлидир. Битирув малакавий ишимизда ўқитувчилар ҳам объект сифатида иштирок этиб, бунда уларнинг индивидуал фаолият услубига хос умумий айрим хусусий жиҳатлар психодиагностик текширудан ўтказилди. Ўқитувчиларнинг педпгогик фаолият услубига етакчи ёндошувларни аниқлашда А.М.Маркова ва А.Я.Никонова таклиф этган сўровнома қўланилди. Мазкур сўровнома педагогик психологияда машҳур бўлган фаолият услубининг 4 хил тури – эмоционал импровизация, эмоционал тизимли, мулоҳазакор импровизация, мулоҳазакор тизимли педагогик фаолият услуби ҳақидаги қарашларга асосланиб, ўқитувчининг фаолият услуби ҳақидаги умумий хулоса чиқариш учун ёрдамчи манба си

шкалада келтирилган хусусиятлар педагог хулқ – атворида қанчалик кузатилаётганини кўп балли тизим орқали кўрсатиб қайд этиш талаб қилинади. Демак, кичик мактаб ёшида ўқувчилар ўқув мустақиллиги даражасини аниқлаш ва уларнинг ривожланиши таъминлавчи айрим психологик омилларнинг таъсир хусусиятларини текшириш учун танлаган методикалар таҳлилидан қуйидаги хулосаларга келиш мумкин. 1-Кичик мактаб ёшидаги ўқувчилар ўқув мустақиллиги даражасини текширишга мўлжалланган психодиагностик методикалар холис натижалар олинишини таъминлаши учун уларнинг стимул материали ўқувчининг кундалик ўқув фаолияти мазмуни билан боғлиқ бўлиши мақсадга мувофиқ. 2.Ўқувчи шахси ва фаолиятига педагогик фаолият услубининг таъсир кўрсатиш хусусиятларини текширишда етакчи услуб турини аниқлашга хизмат қилувчи умумлашма ме

II-Боб. Бошланғич синф ўқувчиларида ўқишга ижобий муносабатлар номоён бўлишининг ўзига хос хусусиятлари. 2.1.Педагогик муносабат – ўқувчиларни дарсга ижобий муносабатларини шакллантиришнинг бош омили сифатида Кичик мактаб ёшини психологик жиҳатдан тавсифлайдиган муҳим хусусиятларлан бири бу даврда педагог шахси ва хулқ – атворининг бола учун намуна бўлиб хизмат қилишидан иборатдир. Ўқувчининг ўқитувчига эмоционал тобелик даражаси мазкур ёш даврида бошқа бошқа даврларга нисбатан юқори бўлиши билан ажралиб туради. Тадқиқотчиларнинг таъкидлашича, боланинг хулқ – атворини ушбу даврида кўп жиҳатдан унинг ўзи учун аҳамиятли бўлган катта инсон – ўқитувчининг ижобий эмоцияларига нисбатан эҳтиёжи белгилаб беради. Мактаб таълимининг бошланғич босқичига келиб, болаларда ўзини ва тенгдошларини баҳолаш

ривожланишига педагогнинг таъсири нимадан иборат бўлиши, энг муҳими, бу таъсир қандай қилиб амалга ошишини билиш учун махсус тадқиқотлар талаб қилинади. Айни вақтгача бу соҳада ўтказилган тадқиқотларда ўқитувчининг педагогик фаолият услуби, унинг ўқувчиларга ўз муносабатини намоён этиш услуби ўқувчида ўқув мустақиллиги ривожланишининг омили сифатида алоҳида тадқиқ этилмаган. Бизнинг тадқиқотимизда кичик мактаб ёшида ўқувчилар ўқув мустақиллиги шаклланиши ва ривожланишида айнан ушбу психологик омиллар кандай ўрин тутишини аниқлаш вазифаси қўйилган. Педагогнинг фаолият услуби ўқув мустақиллиги ривожланиш даражасида қандай акс этишини текшириш учун тадқиқотимиз доирасида 12 нафар бошланғич синф ўқитувчиси ўртасида А.М.Маркова ва А.Я.Никонова таклиф этган методика, асосида суров ўтказилди. Ета

ўқитувчиларнинг нисбатан кўплиги (М 1 =10,7/5,2; М4 3 =9,3/8,7) эътибор уйғотмокда. 2.1-жадвал Фаолият услуби ўзаро фарқланувчи педагоглар синфларида ўқув мустақиллиги даражасига кўра ўқувчилар тақсимоти (ўртача қийматлар асосида) № Педагогии фаолият услуби Статистик қиймат Ўқишга ижобий муносабат даражалари Юқори Ўртачадан юқори Ўртача Паст 1 Эмоционал- импровизацион М 1 4,3 5,8 10,7 5,2 2 Эмоционал-тизимли М 2 7,7 10,3 5,4 4.6 3 Мулоҳазакор- импровизацион Мз 9,1 12 ,4 4 , 6 3,9 4 Мулоҳазакор- тизимли М 4 2,2 3,8 9,3 8,7 Ўртача қийматларга асосланган фоизлар нисбати бўйича тақсимот ўқишга ижобий муносабат даражасига кўра фарқланувчи ўқувчилар миқдоридаги фарқни янада аниқ ажратиш имконини берди (2.1-расм). Бизнинг назаримизда, фаолиятида эмоционал-тизимли ва мулоҳазакор- импровизацион усл

жавобини ифодалаши учун етарли имконият бермаслик, материалнинг нисбатан қизиқарсиз бўлган кисмини мустақил ўзлаштиришга қолдириш, мулоҳазакор-тизимли услубни тавсифловчи фақат натижага эътибор қаратиш, ўқитиш методларининг стандарт консерватив тўплами билан чекланиш, жамоавий муҳокамаларни ўтказишга эътиборсизлик ўқувчиларда ўқув мустақиллиги ривожланишига салбий таъсир кўрсатишини тахмин қилиш мумкин. Аниқланган ҳолатларнинг психологик механизмларини , бизнинг фикримизча , бир неча йўналишда тушунтириш мумкин . Биринчидан , таълимда фақат жараённинг ўзига эътибор қаратиш унинг қизиқарли ўйинга айлантирилишига , натижагагина мўлжал олиш унинг эркин ижодий муҳитдан маҳрум этилишига олиб келишини ҳисобга олсак , ҳар икки ҳолатда ўқув мустақиллиги вужудга келиши ва ривожланиши учун имконият

мустақиллиги ривожланишида муайян қийинчиликлар кузатилишида ҳ ам акс этади . Албатта , фаолият услуби мураккаб кўп компонентли психологик тузулма . Шунинг учун педагогик фаолият услубининг ўқувчилар ўқув мустақиллиги шаклланиши ва ривожланишига таъсири исботланар экан , унинг айнан қандай унсурлари бунда қанчалик аҳамиятли бўлиши амалий жиҳатдан алоҳида қизиқиш уйғотади . Шу сабабли тадқиқотимизнинг навбатдаги босқичида педагогик фаолият услубининг бетакрорлиги , ўзига хослигини келтириб чиқарувчи икки йўналишдаги муносабат - педагогнинг педагогик таъсир объектлари ва воситаларига бўлган муносабатига хос хусусиятлар ўқувчилар ўқув мустақиллигида қандай акс этишини кўришимиз мумкин. Даслабки, битирув малакавий ишимиздаги тадқиқотда ўқувчиларнинг ўқув мустақиллиги даражаси текширилган. 12 н

3. Ўқувчининг мувоффақиятига ҳам мувоффақиятсизлигига ҳам баҳолашда унинг фаолиятига хос хусусиятларини изоҳлаш билан тавсифланувчи ўқитувчилар (фаолият – фаолият ёки ф-ф). 4. Ўқувчининг мувоффақиятига ҳам мувоффақиятсизлигига ҳам баҳолашда унинг шахсига хос хусусиятларини изоҳлаш билан тавсифланувчи ўқитувчилар (шахс – шахс ёки ш-ш). Ўқитувчиларнинг мувоффақият билан тугаган ёки мувоффақиятсизликка олиб келган ҳаракатини баҳолаш услубига кўра фарқланувчи ўқитувчилар синфидаги ўқувчилар ўқув мустақиллиги даражасини ўрганиш ўртада муайян тафовутларни кузатишимиз мумкин. Ўқитувчининг бундай муносабати албатта ўқувчига, унинг ўқув мустақиллигига ўз таъсирни кўрсатмай қолмайди. Бунинг исботи сифатида ўқитувчининг ўқув мувоффақиятида унинг шахсига йўналтирилган баҳо мувоффақиятсизлигида фаолият

хусусиятларини баҳоловчи ўқитувчи синфларида фарқ умуман аҳамиятсиз эканини кўриш мумкин. Бизнинг кузатув натижалари, шундан далолат берадики, ўқувчи ўқув фаолиятида мувоффақиятсизликка учраганда, унинг шахси (нофаоллиги, ўқувсизлиги ва ҳ.к) бундай ҳолатнинг бош сабабчиси қилиб кўрсатилиши, мувоффақиятларда эса фаолият мазмунини (унинг енгил экани, унинг бажариш усули тўғри танлангани ва ҳ.к) дан сабаб қидириш ўқувчида ўз – ўзига ишончни сўндиради ва ривожланиши учун тўсқинлик қилади. Айни вақтда ўқитувчи ўқувчи мувоффақиятсизлигининг омили сифатида фаолият хусусиятлари, мувоффақият сабаби ўрнида ўқувчи шахсини идрок қилаётган унинг қўл остида таълим олувчиларнинг ўзига бўлган ишончни ортишига, бу ҳолат унда ички мотивация кучайишига, бу эса якунида ўқув мустақиллигининг ривожланишига ижоб

кучайтириши табиийдир. Ҳар икки ҳолатда фаолият хусусиятларини таҳлил объектига айлантириш ўқувчилар онгида иш натижаси ва уни бажарган шахсни нисбий дифференциал акс эттирилишига олиб келади. Айнан шундай жараёнлар, яъни ўқитувчининг ўқувчига нисбатан ўқув фаолиятининг турли фазиятларида намоён этаётган муносабатига хос хусусиятлар муайян услуб устунлиги билан ажралиб турувчи ўқувчилар синфларида ўқув мустақиллиги юқори даражада ва суст ривожланган ўқувчилар миқдори ўртасидаги тафовутнинг нисбатан кичиклигини тушунтиради, деб ҳисоблаймиз. Бунда эса, айни вақтда синфда ўқув мустақиллиги даражасига кўра фарқланувчи ўқувчилар миқдоридаги тафовут шу синфга раҳбарлик қилувчи ўқитувчининг педагог услубига хос хусусиятлар ҳақида хулосалар чиқариш мумкинлиги аён бўлади. Педагог фаолият услубида,

янгича, ноанъанавий усуллар шаклида таълим -тарбия амалиётига тобора кенг жорий этиб борилмоқда. Бу жараён албатта, аста – секин, босқичма – босқич амалга ошириляпти ва унинг йўлида консерватив тизим билан боғлиқ бир қатор тўсиқлар учраяпти. Таълимга яъни, ўқитиш технологияларининг жорий этилишида қийинчилик туғдирувчи асосий психологик омиллардар бири, шубҳасиз педагогларнинг инновацияларга бўлган муносабатидир. Бизнинг фикримизча, шу ўринда ўқитишнинг инновацион усулларга нисбатан шаклланган ўзига хос установканинг ўқитувчи бундай методларни танлаш, қўллаш ва унинг самарадорлигини баҳолашга қаратилагн профессионал харакатларига таъсирини қайд этиш мумкин. Жумладан, таълимнинг илғор услубий воситаларини шунчаки ахборотни самаралироқ узатиш воситаси сифатида қадрловчи педагогдан бундай мет

фойдаланишдан кўра, кўпроқ унинг таълим жараёни умумий мақсад ва вазифаларни қандай тушунишига урғу бериш ўринли бўлса керак. Ўқитишнинг инновацион усулларга бўлган муносабат эса ўқитувчининг мана шу соҳадаги умумй позициясини яққол акс эттирувчи кўрсатгич сифатида тушунтирилиши керак. Бошқача айтганда тегишли ўқитувчининг синфидаги ўқувчиларда ўқув мустақиллиги суст ривожланишининг психологик изоҳини унинг қандай ўқитиш усулларини қанчалик моҳирона қўллашда, янгича ўқитиш усулларидан ҳабардорлигидан эмас, ўз фаолиятининг психологик натижаларини тушуниш хусусиятларидан қидириш зарур. Бундай ўқитувчининг педагогик дунёқаришига хос етакчи нуқтаи – назарларини аниқлашда унинг педагогик технологияларга бўлган муносабатни асос қилиб олиш мумкинлигини кўрсатмоқда. Шундай қилиб кичик мактаб ёшида

ўқувчиларда ўқув мустақиллиги ривожланишининг муҳим кафолати бўла олади. 43

2.2.Кичичк мактаб ёшидаги ўқувчиларнинг дарсга ижобий муносабатларини шакллантиришнинг асосий йўналишлари Психологик тадқиқот доирасида муайян психик ҳодисаларнинг вужудга келиши, намоён бўлиши ва ривожланишини белгилаб берувчи омилларни аниқлаш, уларнинг таъсир кўрсатиш механизмларини ўрганишнинг аҳамиятли жиҳати шундаки, ушбу омилларнинг аниқланиши шакллантирувчи ёндашувни рўёбга чиқариш учун аниқ йўналишларни ажратиб олиш имкониятини яратади. Турли психик ҳолат ва хусусиятларнинг ўзаро таъсирлашуви маълум қонуниятларга биноан амалга ошишининг исботланиши муайян ҳодисани унга таъсир кўрсатаётган бирор муҳим омил билан шакллантирувчи омилларни бажариш орқали мақсадга мувофиқ равишда ўзгартириш томон йўл очиб беради. Илмий тадқиқ этилган психик ҳодисалар ўртасидаги алоқадорликни таъкидлаш

Ўқув мустақиллигининг шаклланиши, шубҳасиз, ўқувчи шахс бўлиб шаклланишининг муҳим томонларидан биридир. Шундай экан, ўқув мустақиллигининг ривожланиши, албатта, ўқувчининг шахс сифатидаги умумий тараққиётига ҳам ижобий таъсир кўрсатмай қолмайди. Айни вақтда тизимлилик тамойилининг қоидаларидан келиб чиқиб, шахс психик тизимининг ўқув мустақиллиги билан алоқаси исботланган турли бошқа тузулмаларнинг табиий ёки режали фаол аралашув ҳисобига рўй берадиган ўқув мустақиллиги ривожланишида ҳам ўз аксини қолдиради. Шу нуқтаи назардан, кичик мактаб ёшидаги ўқувчиларда ўқув мустақиллигини ривожлантиришнинг асосий йўналишларидан бири ўқувчи шахсининг тегишли таркибий қисмларига шакллантирувчи таъсир кўрсатишдан иборат бўлади. Маълумки, одамнинг ўз кучларига, имкониятларига ишончи ортган сайин унинг

қилиш, кимнингдир мурожаатни рад этиш ёки бировнинг раддини қабул қилишдан қўрқиш) нинг кучли таъсир кўрсатишини тахмин қилиб, ушбу қўрқувларни тизимли десенсибилизациялаш усулига асосланган тренинг дастурини таклиф қилди. Бундан кейин А.Лазарус (1973) ўз психологик хизмат амалиётидан келиб чиқиб, шахснинг ўзига ишончи сустлигини ижтимоий ўзаро таъсирлашув кўникмалари (хоҳиш истаклар ва ҳиссиёгларни очиқ ифодалаш, зарур бўлганда "йўқ" дея олиш, талабларни қўйишга журъат қилиш кўникмалари) яхши ривожланмагани билан боғлади ва шунга мувофиқ мазмундаги машгулотлар дастурини ишлаб чиқди. Бугунги кунда шахсда ўзига ишончни ривожлантирувчи тренинглар турли хил ёндашувларга асосланган машгулотлардан ташкил топади. Улардан ўрин олган машқ ва машгулотлар икки асосий йўналишда одамга шакллан

ғалаба билан чиқа олишлари тўғрисида мулоҳаза юритишини таъминлаш; ўқувчиларни сўнгги пайтларда ким томонидан ва энг муҳими, нима учун мақтов олганликларини эслашга чорлаш; ўқувчиларни улар кимга, қандай сабаб билан ва қанақа қилиб ёрдам кўрсатганликлари хусусида ўйлашга чақириш; ўқувчиларни қандай шахсий сифатларга эга бўлмаганларида муайян иш-ҳаракатни ижобий тарзда бажара олмаган бўлишлари мумкинлиги ҳақида ўйлантириш. Кўриниб турибдики, шакллантирувчи таъсир учун методик амаллар ўз моҳиятига кўра ўқувчини ўз шахсидан ижобий, яхши ривожланган атрофдаги одамларнинг эътирофига лойиқ жиҳатларни топа олиш, уларнинг мавжудлигини англай билишга ундаш ғоясига асосланади. Зеро, ўз шахсининг устун томонларини англаш ва ҳис этиш одамнинг умумий ҳиссий ҳолатига хам, ўз-ўзига бўлган ҳурмати ва якун

таълим олаётган ўқувчилар самарадор мустақиллик, креативлик, эгилувчанлик, билишга қизиқишнинг юқори даражасини намоён этишини исботлаяпти. Бундай профессионал позицияси юксак тараққий этган педагогга нисбатан “фаоллаштирувчи мутахассис”, яъни ўқувчиларнинг шахс сифатидаги ривожланишини таъминловчи шарт-шароит яратиб беришга қодир мутахассис сифатида қаралади. Таъкидловчи тажриба натижаларидан келиб чиқиб, ўқитувчилар билан олиб бориладиган амалий психологик ишнинг умумий мазмуни қуйидагиларга йўнэлтирилиши режалаштирилди: ўқитувчилар да ўқувчиларни шартсиз қабул қилишга ундовчи позицияни кучайтириш; ўқитувчиларни ўқувчилардаги индивидуалликнинг ижобий томонларини кўра билишга ундаш; ўқитувчиларни ўқувчилардаги бир қарашда салбий хусусият сифатида баҳоланиши мумкин бўлган хислатлар қандай

жадаллаштиришга қаратилган амалий психологик ишда фаол қатнашиш педагогга ўзини ўзи англаш даражасини ошириш, шахсий масъулият кўламини кенгайтириш, ҳамкасблар ва ўқувчилар билан конструктив алоқа усулларини ўзлаштириш, янги тажриба учун янада очиқроқ бўлиш, ўз ҳиссий барқарорлик даражасини ошириш имкониятини беришини таъкидлаш учун асос бўлмоқда. Албатта, ўқув мустақиллигини ўқувчиларда тегишли ўқув фаолияти кўникмаларини шакллантириш орқали таркиб топтириш мақсадга тўғри олиб борувчи йўлдек кўриниши ва билвосита (қандайдир психик тузулмаларнинг ривожланиш даражасини ўзгартириш орқали натижага эришишни кўзловчи) ёндашувга заруратни шубҳа остига қўйиш мумкин. Шубҳасиз, соф педагогик ёндашув нуқтаи назаридан шундай йўл тутилиши ўринли бўлади. Ўқувчиларда ўқув мустақиллигини шундай йўл билан

тажрибалар натижаларини қайта текширувчи, ҳам амалий иш услубини асослаш воситаси бўлиб хизмат қилади. З.Ўқув мустақиллиги сифатини кичик мактаб ёшида ривожлантириш комплекс ёндашувни талаб қилиб, бунда асосий эътиборни ўқувчи мотивацион соҳаси ва ўқитувчининг муносабат тизимига қаратиш самарали бўлади. 50

2.3.Ўқувчиларнинг дарсга ижобий муносабатларини шакллантириш борасида ўқитувчилари билан олиб бориладиган амалий – психологик ишлар аҳамияти Кичик мактаб ёшидаги ўқувчиларда психологик ёрдам амалиёти соҳасида психологлар бартиараф этиши талаб қилинаётган муаммолар умумий равишда ҳеч иккиланишларсиз бу даврда ўқувчи шахси тараққиётининг асоси педагогик жараённи гуманизациялаш (инсонпарварлаштириш)дан иборатлиги ҳақида гапириш имкониятини бермоқда. Ўқувчи ўзига хос педагогик экология тамойиллари доимий амал қилувчи муҳитда вояга етиши керак. Бундай шароитда фаолият кўрсатиш, шубҳасиз, боланинг шахс сифатидаги умумий ривожланишига, шу жумладан, унда мустақиллик сифати ва унинг хусусий ифодаси бўлган ўқув мустақиллиги тараққий этишига ижобий таъсир кўрсатади. Тадқиқотимизнинг мазкур қисмида, а

юқоридаги мулоҳазалар педагогларга нисбатан, айниқса, ўринли бўлишини таъминлайди. Битирув малакавий ишимизда ўқитувчи фаолият услуби ва унинг таркибий қисмлари сифатида ўқитувчининг ўқувчиларга турли педагогик вазиятларда намоён этувчи муносабати, таълим жараёни методик таъминотининг мақсад-моҳиятини қандай тушуниши кичик мактаб ёши даврида ўқувчиларда ўқув мустақиллиги ривожланишининг муҳим омилларидан экани исботланмоқда. Албатта, ўқитувчининг бутун фаолият услубини реал педагогик жараёнда, айниқса, юқори самарадорлиги билан ажралиб турувчи услубга алмаштириш йўли билан муаммони бирдан ҳал этиш мумкин бўлиб кўриниши эҳтимолдан узоқ эмас. Бироқ, бундай ёндашув канчалик жозибадор бўлиб туюлмасин, қандайдир, ҳатто, узо қ муддат давом этадиган, мукаммал ишланган дастурга асосланган амалий п

шакллантирувчи ва ривожлантирувчи таъсирни амалга ошириш йўли танланди. Бундай ёндашувни илмий-амалий ишда рўёбга чиқариш қуйидаги кетма-кетликдаги изланувчанлик ҳаракатлари орқали амалга оширилди: 1)ўқувчиларга муваффақият ва муваффақиятсизлик вазиятида намоён этадиган муносабатида фаолият/шахс ёки шахс/шахс стратегиясидан фойдаланувчи ўқитувчилар (жами 4 киши) гуруҳи ажратилди; 2)мазкур гуруҳ ўқитувчилари билан бир ой давомида махсус амалий психологик иш олиб борилди; 3 )ўқувчиларга муваффақият ва муваффақиятсизлик вазиятида шахсий ҳамда касбий муносабати сезиларли ўзгарган ёки ўзгармаган ўқитувчиларнинг синфларидаги ўқувчилар орасида ўқув мустақиллиги даражасининг ривожланиш динамикаси текширилди. Аввало, шуни таъкидлаш керакки, ўқитувчилар билан амалий психологик ишни ташкил этиш учун

Демак, умуман олганда, натижалар, бир томондан, ўқувчиларга нисбатан уларни шартсиз қабул қилишга, уларнинг шахси ва ташқи хулқ- атвори ўртасида аниқ чегарани кўра билишга, салбий ва ижобий сифатларига турли томондан қарай олишга ундайдиган машғулотлар самарадорлигини исботламоқда. Аммо иккинчи томондан ва энг муҳими, олинган натижалар ҳар қандай самарасиз педагогик муносабат услубини намойиш қилувчи ўкитувчи ўз фаолияти ва муносабатлари тизимида ўзгариш ҳосил қилишни ихтиёр этганда бунинг учун имконият мавжудлигини, ушбу соҳалар етарлича динамикликка эгалигини, ривожлантирувчи таъсирга нисбатан таъсирчанлигини кўрсатмоқда. Албатта, ўқувчини, аввало, таъсир ва манипуляция объекти эмас, балки шахс сифатида қабул этиш, унинг индивидуаллигини, ўзига хос бетакрорлигини ҳурмат қилишнинг педагог

синфларидаги ўқувчиларнинг ўқув мустақил лиги даражасига хос динамикани ўрганиш йўлидан борилди. Бунинг учун педагогик муносабатни намоён этиш услуби шартли равишда “шахс/фаолият” тизими, яъни ўқувчининг муваффакиятига муносабат билдиришда унинг шахсига, муваффақиятсизлигида муносабатда фаолият хусусиятларига ургу бериш билан изоҳланувчи ҳамда "фаолият/шахс" ва "шахс/шахс" тизими, яъни муваффақиятда фаолият хусусиятини, муваффақиятсизликда шахс сифатларини ёки ҳар икки ҳолатда шахс хусусиятларини таъкидлаш билан боғлиқ тизимлар устунлик қилувчи педагоглар ўқувчиларининг ўқув мустақиллиги даражаси таъкидловчи ва шакллантирувчи босқичлардан кейинги кўрсаткичларига кўра қиёслаб ўрганилди. Шубҳасиз, ўқитувчилар билан олиб борилган амалий психологик ишнинг аниқланган таъсири кич

Таклиф этилаётган интерпретацион ёндашувга мувофиқ кичик мактаб ёшидаги ўқувчилар ҳар қандай ҳолатда ўзи учун ижтимоий аҳамият даражаси ниҳоятда юқори сиймо - ўқитувчининг кескин қораловчи муносабатига дучор бўлмаслигига ишонганда , буни чуқур ҳис этганда , ўз яширин салоҳиятини рўёбга чиқаришга , ўз индивидуаллигини конструктив йўналишда исботлашга тўскинликни сезмайди . Ушбу ҳолат якунида ўқувчи мустақилликни , шу жумладан , ўз ўқув фаолиятидаги мустақилликни намойиш этишга , уни ривожлантиришга кучли ички рағбатни ҳис килади . Демак, умумий равишда шу ҳакда хулоса қилиш мумкинки, ўқитувчи- ўқувчи тизимида ўзаро ишончга асосланган психологик муҳитнинг, ўқитувчида гуманистик установкаларнинг ташқи психологик таъсир ҳамда унинг ўқитувчи томонидан фаол ўзлаштирилиши ҳисобига ҳосил қилиш шу

Хулосалар Бошланғич синф ўқувчиларида ўқишга бўлган ижобий муносабатларни шакллантиришнинг психологик мезонлари мавзусини назарий ва амалий жиҳатдан атрофлича ўрганишимиз битирув малкавий ишимиз якунида қуйидагича хулосаларни чиқаришга асос бўлди: 1. Ўқишга ижобий муносабат ўқувчи шахсининг асосий сифатларидан бири бўлиб, унинг мақсад қўя билишида, кўйилган мақсадга ўз кучи билан қатъиятли равишда эришишга интилишида, масъулиятли бўлишида, бу борада нафақат таниш, балки ностандарт қарор чиқаришни тақозо этувчи янги шароитларда ҳам онглилик ва ташаббускорлик билан ҳаракат қилиши, мустақил ишида, ҳаракатида намоён бўлади. 2.Турли хил ёшдаги ўқувчиларда ўқишга ижобий муносабат сифати ривожланиш даражасини баҳолашда турли ёшдаги, психик ва ақлий ривожланиш даражасидаги, ҳар хил ижтимоий қатлам

механизмлари ўқувчида мактаб билан боғлиқ салбий эмоционал кечинмаларнинг сусайиши соҳасида эканини тахмин қилиш мумкин. 6. Кичик мактаб ёшида ўқувчилар билан ишлайдиган педагогларда бола шихсини шартсиз қабул қилиш, унинг хулқ – атвор реакциялари билан шахс сифатидаги қиёфаси ўртасидаги чегарани пайқай билиш каби сифатларда ифодаланувчи ёндашувларни ривожлантиришга қаратилган амалий фаолият уларда педагогик ишнинг самарали услубларига нисбатан мойилликни ошира олади. 58

Фойдаланилган адабиётлар рўйхати 1. Каримов И.А. «Ўзбекистон мустақилликка эришиш остонасида» . Тошкент. Ўзбекистон. 2011 й – 439 б 2. Каримов И.А. Баркамол авлод-Ўзбекистон тараққиётининг пойдевори Т.: “Шарқ” 1998 й -64 б. 3. Каримов И.А. Ўзбекистон 21 асрга интилмоқда. Т.: Ўзбекистон 2000 й- 352 б. 4. Каримов И. Тарихий хотирасиз келажак йўқ. Т.: Шарқ, 1998. - 31б. 5. Каримов И.А. Баркамол авлод орзуси . Т.: Шарқ 1998 й-182 б. 6. Каримов И.А. Мамлакатимизни модернизация қилиш ва кучли фуқаролик жамияти барпо этиш-устувор мақсадимиздир. Т.: Ўзбекистон овози 28.01.2010 й 1-3 бетлар. 7. В ыготский Л.С. Избранные психологические исследовани. – М.: Изд- во АПН РСФСР, 1956,-519 с. 8. Ганелин Ш.Н.Воспитание активности и самостоятельности как черты личности учащегося // Воспитание самостоятельн

14. Мысливченко А. Г. Человек как предмет философского познания. – М.: Мысль, 1972. – 190 с. 15. Навои А. Асарлар. 15 томлик. – Т.: Ғ.Ғулом ном. Бадиий адабиёт нашриёти, 1963. Т.13: Маҳбубул – қулуб. Муншоат. Вақфия. – 243 б. 16. Нишонова З.Т.Мустақил ижодий фикрлашни ривожлантиришнинг психологик асослари: Психол.ф.д....дис.автореф. – Т.: ЎзМУ, 2005. – 43 б. 17. Перовиский А.В., Ярашевский М.Г., Психология. Учебник для вузов по пед. специальностям. – М.:академия, 1998. – 500 с. 18. Платонов К.К. О системе психологии. – М.: Мысль, 1972. 216 с. 19. Просецкий В.А. Психология подражания: автореферат дис…д.п.н. – Орел: ОГПУ, 1973. - 59 с. 20. Ростовецкая Л.А. Самостоятельность личности в познании и общении. –Ростов – на – Дону: РГУ, 1975. 297 с. 21. Рубенштейн С.Л. Проблемы общей психолоии. М.:

ИЛОВАЛАР 1-илова “Кичик мактаб ёшидаги ўқувчилар ўқув мустақиллиги даражасини аниқлаш методикаси” (С.Ю.Прохорова методикасининг 1 ва 5 субтестлари) 1-субтест: “Ўқув вазифасини аниқлаш олиш қобилияти”. Мақсад: ўқув мақсадини тушуна олиш қобилиятини текшириш. Ўқув вазифаси: келтирилган ҳикоядаги бош қаҳрамонни сўзма – сўз тавсифловчи фикрларни топиш, яъни қаҳрамоннинг иқтибосли тавсифи келтирилган ўринларни аниқлаб остига чизиш. Вазифа учун материал: “Карнайчи шоҳ” ҳикояси “Ўтмишда Жоҳонгир карнайчи исмли шоҳ бўлган экан. Шоҳ жуда қувноқ, зийрак бўлиб, ёшлигида карнай чалишни ўрганган экан. Кунлардан бир куни унинг мамлакатига тўсатдан ёв бостириб кела бошлабди. Жоҳонгир шоҳ бу хунук хабарни эшитибди – ю, саройни энг баланд минорасига чиқиб, ёв томонга қарабди. Ёв аскарлари худди қора булитд

Ўқув вазифаси: 1) матнни ўқиб, унга сарлавҳа ўйлаб топиш ва режа тузаш; 2) тузилган режани мустақил равишда қуйида берилган жадвалда кўрсатилган кўрсатгичлар асосида баҳолаш. Вазифа учун материал: “Ёзда далалар, полизлар ва боғларда одамлар экинлар парвариши билан шуғулланадилар: ерни юмшатадилар, сув қўядилар, ўғит берадилар, зараркунандалар билан курашадилар, ёввои й ўсимликлардан тозалайдилар. Чунки яхши парвариш қилинганда ўсимликлар кўп ҳосил беради. Ёзда олча, олҳўри, олмалар ва турли бошқа мева ҳамда сабзавотлар пишади. Шунинг учун ёздаёқ ҳосилни йиғиштириш бошланади. Экинларни экиш ва йиғиштириб олишда одамларга махсус машиналар ёрдам беради. Бу фаслда шаҳарларда кунига бир неча марта махсус машиналар кўчаларга, йўл ёқаларида, боғларда, ҳовлиларда экилган гулларга сув сепадилар ва

Мант режасини баҳолаш жадвали: № Мант режасини баҳолаш алгоритими Ҳа Қисман Йўқ 1 Сен тузган сарлавҳа матн мазмуни ва ундаги асосий фикрга мос келадими? 2 Сенинг режангда матнинг асосий мазмуний қисмлари акс этганми? 3 Сенинг режанг бандлари матн мазмунидаги кетма – кетликка мувофиқ келадими? 4 Сенинг режанг бандлари шаклан тўғри режалаштирилганми? 5 Сенинг режангга таяниб матнни тўлиқ ҳикоя қилиб бериш имконияти қандай? 6 Сен учун топшириқни бажариш қийин бўлдими? 7 Сен барча топшириқларни яхши бажардим, деб ўйлайсанми? Баҳолаш: режа тузиш – 7 балл; жадвал асосида ўзини ўзи назорат қилиш – 7 балл. Бажариш даражалари: юқори даража – 13 -14 балл; ўртачадан юқори даража – 9-12 балл; ўрта даража – 6-8 балл; паст даража – 6 балдан кам. 2-илова “Ўқитувчининг индивидуал фаолият услубини аниқлаш

2 Дарснинг фақат умумй жиҳатларини режалаштирасизми? ҳа йўқ ҳа йўқ 3 Дарс режасидан тез – тез чалғиб турасизми? ҳа ҳа ҳа йўқ 4 Дарс режасидан ўқувчиларнинг билимидаги заиф томонларини ёки уларнинг материалини ўзлаштиришга қийналаётганини сезганда четга чиқасизми? йўқ ҳа ҳа ҳа 5 Дарснинг катта қисмини янги материал баёнига сарфлайсизми? ҳа ҳа йўқ йўқ 6 Дарс давомида янги материални қанчалик яхши ўзлаштираётганлигини доимо кузатиб борасизми? йўқ ҳа ҳа ҳа 7 Дарсда материални тушунтиришда ўқувчиларга тез – тез савол билан мурожаат қиласизми? йўқ ҳа ҳа ҳа 8 Ўқувчилар биламини текшириш жараёнида ҳар бир ўқувчининг жавоби учун кўп вақт сарфлайсизми? йўқ йўқ ҳа Ҳа 9 Ўқувчиларнинг жавобини қабул қилишда доимо уларнинг тўлиқ тўғри бўлишига эришасизми? йўқ ҳа ҳа ҳа 10 Сиз доимо жавоб берувчи ўқувчи ў

13 Ўқувчининг жавоб бериш жараёни ўз – ўзидан жамоавий муҳокамага ёки янги материал баёнига айланиб кетишига йўл қўясизми? ҳа йўқ ҳа йўқ 14 Ўқувчиларнинг кутилмаган саволларига дарҳол жавоб берасизми? йўқ ҳа йўқ ҳа 15 Билимларни текшириш жараёнида доимо барча ўқувчиларни фаоллигини кузатиб борасизми? йўқ ҳа йўқ йўқ 16 Ўқувчилар дарсга тайёрланиб келмагани ёки уларнинг кайфияти сизнинг жаҳлингизни чиқариши мумкинми? ҳа ҳа йўқ йўқ 17 Ўқувчиларнинг ҳатоларини доимо ўзингиз тўғрилаб борасизми? ҳа ҳа йўқ йўқ 18 Дарсда режалаштирилган ишингизни доимо дарс чегаралари доирасида бажаришга улгурасизми? йўқ йўқ ҳа ҳа 19 Ўқувчилар топшириқларни мустақил равишда бажаришини қатъий назорат қиласизми? йўқ ҳа йўқ ҳа 20 Доимо ўқувчиларнинг ҳар бир жавобини таҳлил қиласизми? йўқ ҳа ҳа ҳа 21 Сизнинг кучли ва

24 Ўқувчилар билимини тез – тез назорат қилиб турасизми? йўқ ҳа йўқ ҳа 25 Ўрганилган материални такрорланишини тез – тез ташкил этиб турасизми? йўқ ҳа ҳа ҳа 26 Барча ўқувчиларнинг материални ўзлаштирганига амин бўлмай, янги мавзуга ўтишингиз мумкинми? ҳа йўқ ҳа йўқ 27 Сизнинг фикрингизча, ўқувчиларга сизнинг дарсингиз одатда қизиқарли бўладими? ҳа ҳа ҳа йўқ 28 Сизнинг фикрингизча, ўқувчиларга сизнинг дарсингиз одатда ёқимли бўладими? ҳа ҳа ҳа йўқ 29 Сиз доимо дарсни юқори суръатда ўтишни таъминлай оласизми? ҳа ҳа йўқ йўқ 30 Ўқувчиларнинг уй вазифаларини бажарилмаганлиги сизни қаттиқ ранжитадими? йўқ ҳа йўқ Йўқ 31 Сиз доимо дарсда интизомга қаттиқ риоя қилишни талаб қиласизми? йўқ ҳа йўқ ҳа 32 Сиз дарс машғулоти давомида синфда пайдо бўладиган табиий шовқин чалғитадими? йўқ ҳа йўқ ҳа Сиз ўз

Эмоционал импровизацион услуб (ЭИУ) – таълим жараёнига мўлжал олиш; материални мантиқий изчилликда қизиқарли баён этиш, аммо қайтар алоқага эътиборсизлик; ўқувчилар ўзлаштириш даражасини текширилганда улар ўз жавобларини тўлиқ шакллантиришни кутмаслик; савол жавобни юқори суръатда асосан кучли ўқувчилар билан ўтказиш; дарсда ўрганиш учун материалнинг энг қизиқ қисмини танлаб олиш; ўқув материалининг муҳим, аммо нисбатан қизиқарли бўлмаган қисмини мустақил ўрганишга қолдириш; билимларни такрорлаш ва мустахкамлашга, назорат қилинишига етарлича эътибор бермаслик; юқори даражали оперативлик, ўқитишнинг хилма хил усулларидан фойдаланиш; юқори даржадаги имтуитивлик; дарсда ижобий психологик муҳитни ярата олиш; талабчанликнинг сустлиги; кўргазмали хулқ – атворга мойиллик; дарсдаги вазиятлар таъси

шакллантиршга имконият яратиш; ўқувчилар билим даражасига эътиборли бўлиш; ўқув материалини аниқ ва тушунарли етказиш; вазминлик ва ўз – ўзига берадиган баҳонинг объективлиги; дарсда мунтазам интизом сақланишига эътиборсизлик; ҳар бир ўқувчи жавобини қабул қилишга кўп вақт сарфлаш, уни ҳолис баҳолаш. Мулоҳазакор тизимли услуб (МТУ) – таълимнинг асосан натижаларига эътибор қаратиш: таълим методлари ва воситаларини танлашда консервативликнинг намоён этилиши; юқори даражали тизимлилик; ўқувчиларнинг репродуктив фаолиятига ихтиёр бериш; жамоавий муҳокамаларни рағбатлантирмаслик; билимларни текширишда оз миқдордаги ўқувчилар билан савол - жавоб ўтказилиши; жавоб берувчи ўқувчиларнинг ҳар бирига кўп вақт ажратиш; кучсиз ўқувчилар билан ишлашда алоҳида вақт ажратиш; дарс ва фанга қизиқишини юқори

3-илова Амалий ишнинг методик таъминоти 1-машқ. Ўқитувчиларга ўзининг ўқувчилик давридан қизиқарли (бироз ҳангомали), уларнинг ўқувчи сифатида нўноқлиги сифатида таассурот уйғотиш мумкин бўлган аниқ воқеаларни эслаш таклиф этилади. 2-машқ. Ўқитувчиларга бирор аниқ ўқувчининг ёдларида сақланиб қолган ва муайян баҳога лойиқ топилган ҳатти – ҳаракатларнинг мумкин қадар кўпроқ сабабларини тахмин қилиб кўриш вазифаси берилади. 3-машқ. Ўқитувчиларга биттадан ўзининг ўқувчисини тасаввур қилиб, унинг ўзига хос белгиси бўлиб қолган одатдаги ҳатти – ҳаркатига тақлидан ҳаракат қилиш ва бир – бирининг бундай ўқувчи сифат ҳаракатларини педагогик психологик баҳолаш тавсия этилади. 4-машқ. Ўқитувчиларга ўзларининг бир қатор ўқувчиларга хос бўлган ва одатда ижобий баҳога сазавор бўладиган хусусиятлар қанд

хусусиятларни ривожлантира олиш имкониятига эга эканлиги ҳақидаги мулоҳазаларга даъват этилади. 9-машқ. Ўқитувчиларга ўз ўқувчилик ўтмишига ҳаёлан сафат қилиб, ўзининг қайси ўқитувчисига қандай сифатни қанчалик ва қай тарзда ўзгартиришни тавсия этган бўлишлари ҳақида тасаввур қилиб кўриш таклиф этилади. 10-машқ. Ўқитувчиларга ўзининг айни вақтдаги ўқувчилари номидан хат ёзиб, унда ўқувчиларнинг тилаклари ва тавсиялари қандай бўлиши мумкинлиги ҳақида тахмин қилиб кўриш таклиф этилади. 70

Купить