Buxoro qorako‘lchiligi tarixi va bugungi kundagi rivoji - Сельское и лесное хозяйство - Дипломные работы

Информация о документе

Цена	9000UZS
Размер	442.7KB
Покупки	0
Дата загрузки	30 Сентябрь 2019
Расширение	docx
Раздел	Дипломные работы
Предмет	Сельское и лесное хозяйство

Buxoro qorako‘lchiligi tarixi va bugungi kundagi rivoji

Купить

“Buxoro qorako‘lchiligi tarixi va bugungi kundagi rivoji” mavzusida yozilgan _ BitiruvBitiruv malakaviymalakaviy ishiishi 1

Mundarija Kirish……………………………………………………………. 3-7 bob. Buxoro qorako‘li qadimgi davr va o‘rta asr manbalarida I.1. Qadimgi davrlarga oid Buxoro qorako‘li haqidagi ma’lumotlar tavsifi…… 8-16 I.2. Buxoro qorako‘li O‘rta asr manbalarida……………………….. 17-25 II. bob. Buxoro qorako‘li: Kecha va bugun II.1. XIX asr oxiri – XX asr boshlariga oid manbalarda Buxoro qorako‘li shuhrati……………………… 26-37 II.2. Buxoro qorako‘lining bugungi holatiga bir nazar…………. 38-48 Xulosa………………………………………………………………49-51 Foydalanilgan adabiyotlar ro‘yxati……………………………. 52-54 Ilovalar………………………………………………………….. 55-61 2

Kirish Mavzuning dolzarbligi. Yurtimiz tabiiy boyliklar va mo‘jizalarga boy bo‘lgan yer yuzining kamdan –kam o‘lkalaridan biri bo‘lib hisoblanadi. Mamlakatimizda o‘sadigan shirin – shakar mevalar, bepoyon yaylovlarda o‘tlab yurgan qo‘y – qo‘zilarga hech bir kishi befarq bo‘lmasa kerak. Tabiat xalqimizga in’om etgan tabiiy boyliklardan biri bu qorako‘l va qorako‘lcha mahsuloti bo‘lib, uning tarixi, buguni va kelajakda bu nodir mahsulotni asrab qolish barchamizning vazifamiz bo‘li hisoblanadi. Chunki, XX asr boshlariga qadar faqatgina Buxoro va o‘lkamizning ayrim mintaqalaridagina yetishtirilgan ushbu mahsulot keyingi davrlarda o‘zga mamlakatlarda ham yetishtirish imkoni vujudga keldi. Hozirgi kunda dunyoda qorako‘lning uch turi mavjud bo‘lib, bular o‘zbek, avg‘on va svakkara (ingliz tilida

ko‘paytirish borasida ham to‘xtab o‘tilgan. Chorva mollari tuyog‘ sonini ko‘paytirish bilan oziq-ovqat xavsizligiga erishish masalalari kun tartibida dolzarb qilib belgilandi. Respublikamiz chorvadorlari bu borada katta va boy tajribaga ega. Prezidentimiz Shavkat Mirziyoyev ta’kidlaganlaridek “O’zbekistonning eng yangi tarixini va biz erishgan eng olamshumul yutuqlar mard va matonatli xalqimiz har qanday qiyinchilik, to’siq va sinovlarni o’z kuchi va irodasi bilan yengib o’tishga qodir, deb baralla aytishga to’la asos beradi”_. Hozirgi kunda jahonda ekologik harakatlarning avj olishi dunyo tabiiy boyliklarini saqlab qolish uchun kurashning kuchaygan bir shaoitda yurtimizda ham bu borada ulkan ishlar amalga oshirilmoqda. Mavzuning yana bir dolzarbligi esa ana shu muammoga borib taqalib, cho

- XIX asrning o‘rtalarida Turkiston o‘lkasi Rossiya imperiyasiga qaram qilinib, qorako‘lning chetga ko‘plab eksport qilinishi va qorako‘lchilikning Yevropa va dunyoning boshqa mintaqalarida yetishtirishga urinishlar xususidagi fikrlarni manbalardan foydalangan holda tadqiq etib, ilmiy xulosalarga kelish; - Bugungi kunda Buxoro qorako‘li va uning jahon bozoridagi mavqei, O‘zbekistonda qorako‘lchilikning holati, qorako‘l mahsulotlariga talab va ehtiyoj, qorako‘lchilikning kelajagi, cho‘llardagi biologik xilma xillikning kamayishi bilan bog‘liq muammolarni tahlil etib, Buxoro qorako‘lining aslligini saqlab qolish borasida taklif va mulohazalar berish; BMI ning ilmiy yangiligi va ahamiyati. Ushbu bitiruv malakaviy ishning ilmiy yangiligi avvalo shundan iboratki, mazkur mavzu ilk bor bitiruv m

I.bob. Buxoro qorako‘li qadimgi davr va o‘rta asr manbalarida I.1. Qadimgi davrlarga oid Buxoro qorako‘li haqidagi ma’lumotlar tavsifi Buxoro qorako‘li va uning tarixi ushbu mintaqada chorvachilikning va bu sohadagi seleksiya ishlarining uzoq vaqt davoiyligi va tabiatning ham o‘ziga xosligi bilan ahamiyatli deb hisoblash mumkin. Qadim ajdodlarimiz chorvachilik ayniqsa, qo‘ychuvonlikning yetti xazinaning biri sifatida ulug‘laganlar. Qo‘y baxt – omad ramzi sifatida ulug‘langanligini ham tarixiy manbalardan ko‘rishimiz mumkin. Qadimgi davrlarda turli mintaqalarda hukmdorlarning taxtlarini biror iloh va uning yerdagi shakli hisoblangan biror hayvon tarzida yasash, bu orqali hukumdorni taxtga ilohlar o‘tqazganiga ishora berilishi (legitimatsiyalash) ma’lum. O‘rta Osiyoda hukumdorlarning taxtlar

buralgan baquvvat shoxli qanotli qo‘y tanalari taxtni ikki tomonga suyab turganligi tasvirlangan. Tasvirda yana ushbu taxtni tilladan bo‘lganligini, taxtni qizil, zarxal rang bilan bo‘yalganidan ham bilib olishi mumkin 3 . Yuqoridagi fikrlardan kelib chiqib, aytish mumkinki, O‘rta Osiyo mintaqasida qo‘ychilik va uning taraqqiyoti ilohiylik ramzlaridan biri bo‘lib, shu bilan bir qatorda qo‘y hukmron sulola va baxt – omad kaliti sifatida ham qadimdan boshlab qadrlab kelingan. Shuningdek, qo‘ylar turli balo va ofatlardan asrashi bilan bog‘liq tasavvurlar hozirgi kunda Buxoro vohasida mavjud. YA’ni qo‘ylar va mollar saqlanadigan og‘ilxonalar kiraverishida qo‘chqor bosh suyagini ilib qo‘yish odati bugungi kunga qadar saqlanib qolingan. Bu odat chorvani yomon ko‘zlardan asraydi deb tasavvur qili

davrga mansub deb hisoblanadi. Shuningdek, Chirchiqning Kavardon degan makonidan topilgan bir dafn xumchasining dastasi tepasiga it va ikkinchisiga qo‘y haykallari qubbalashtirilganligi ham diqqatga savor bo‘lib, qo‘yning o‘lkamiz aholisi hayotida nechog‘li ahamiyatga ega ekanligini ham ko‘rsatadi. Shuningdek, Dalvarzintepadagi kulollar mahallasining eng baland joyida miloddan avvalgi I – III asrlar mobaynida ibodatxona bo‘lib, unda tog‘ qo‘yi haykalchasi yopishtirilgan ikki dastali riton topilgan. Ushbu topilmani tahlil etgan olimlar uni qo‘y boshining bir tomonda bo‘lganligiga e’tibor qaratib, ushbu idishni faqat ibodat paytida ishlatilgan degan xulosalarga kelganlar 5 . Farg‘onadan topilgan I asrga mansub dastasi qo‘y shaklidagi ko‘za, Xorazmdan topilgan III asrga mansub qo‘y shaklidagi

zardushtiylikning farn ilohi orqali bildirilganligining anglashinilganini ko‘rsatadi. Kushonlar davrida boshqa saroylarda ham ziyofat yoki ibodat qilayotgan hukmronlar tepasida qanotli mavjudotlar tasvirlangani bunga dalil bo‘la oladi deb fikr bildiradi “O‘zbekistonda moziy e’tiqodlari tarixi 6 ” - asari muallifi Hamidulla Karomatov. Yuqoridagi fikrlarimizning birida biz qo‘y boshi turli balo – ofatlarni haydovchi jonzot sifatida tilga olgan edik. Arxeolog olimlarning fikriga ko‘ra Samarqand viloyati hududidagi Buloqboshi yodgorliklarini arxeologlar tomonidan o‘rganilishi natijasida otashgoh taglamalari diniy tomosha va odatlar ma’nlaridan dalolat beradi. Ushbu yodgorlikda topilgan ashyolarning brinchi ikkita taglamasi diniy marosimlarda ishlatilgan g‘aroyib maxluqot shaklida ishlanganidan

turgan kishining tasvirlanishi, Termizning Zartepa yodgorligidagi g‘ishtlarda qo‘y tuyog‘ining izi topilishi fikrimizning yaqqol dalili bo‘lib hisoblanadi 8 . Sug‘diyona tarixiy geografik viloyatida qadimda qurbonlik uchun maxsus so‘z bo‘lib, ko‘pincha turli diniy ma’rosimlarda qo‘yni qurbonlikka keltirilgani tadqiqotlardan aniqlangan. Qo‘y esa, shohona farn va qurbonlik keltirish ramzi bo‘lib hisoblangan. Hatto hozirgi kunda ham qo‘yning qurbonlik keltirilishi yurtimizda keng rasm bo‘lib kelmoqda. Xalqimizda qo‘yning jannatdan chiqqanligi, qo‘yning yetti xazinaning biri sifatida ulug‘lanishi qadimiy e’tiqodlarning zamonaviy transkripsiyasi desak mubolag‘a bo‘lmaydi. Shuningdek, qo‘yning siymosi dafn va ajdodlar ruhiga e’tiqod bilan ham bog‘liq bo‘lib, Xorazm vohasida islom an’analari ustu

O‘zbeklarning dafn marosimlarida marhumni uydan olib chiqishda, “Inson va qo‘y ruhlari birlashib, narigi dunyoga ravona bo‘lishi uchun” qo‘yni qurbonlik keltirish yaqin tarixgacha saqlanib qolingan. Xivaliklar bu borada “Qo‘y ruhi odamga kiradi” degan iborani ham ishlatganliklari ma’lum. Qoraqalpoq eposi “Qirq qiz” da qahramonlarning bo‘ri va qo‘yga munosabatida ham ularga insoniylik xislatlarini berilishini kuzatish mumkin. Shu bilan birga bu an’analar uzoq totemistik e’tiqod ramzlari bo‘lib hisoblanishini ham unitmasligimiz lozim. Farg‘ona vodiysida esa, qut – barak yo‘qolmasligi uchun eng qari ayol qo‘rg‘oshinni eritib uni suvga solarkan va hosil bo‘lgan shaklni qo‘yga o‘xshatib uyning qo‘r – quti, barakasi sifatida uni asrashar ekan. O‘zbeklarda qo‘y qut – baraka ramzi sifatida e’zozla

otashgoh taglamalari diniy tomosha va odatlar ma’nlaridan dalolat beradi. Ushbu yodgorlikda topilgan ashyolarning brinchi ikkita taglamasi diniy marosimlarda ishlatilgan g‘aroyib maxluqot shaklida ishlanganidan, u yomon ruhlarni haydashga ishlatilganligidan dalolat berishini anglash mumkinn. Ammo, uchinchi va to‘rtinchi taglamalarda qo‘y va buqa boshlarining tasvirlanganligi omad va farovonlik bilan bog‘liqligini anglash unchalik qiyin emasligi barchaga ayon. Milodimizdan oldingi IV asrga oid Xorazmdagi Qo‘yqirqilgan qal’a yodgorligida topilgan haykal xokdon erkak qomatini ifodalab, olimlarning fikricha bu haykalda ehtimol shoh timsoli keltirilgan. Haykalning bo‘yin taqinchog‘i medalionning ikki atrofida qo‘y haykalchalari o‘rnatilgan bo‘lib, haykal belidagi kalta qilich dastasida ham shun

aynan yurtimizda qo‘yning ulug‘lanishi va qo‘ychuvonlik kasbining g‘arbga tomon tarqalib borishining mifologik talqini sifatida ko‘rishimiz mumkin deb hisoblaymiz. I.2. Buxoro qorako‘li O‘rta asr manbalarida Tarixchi olimlarning fikricha, qo‘ychuvonlik yurtimizda eng qadimgi davrlardan boshlab e’zozlangan xo‘jlik sohalaridan biri bo‘lsada, o‘rta asrlar davriga qadar qorako‘l qo‘ylarning alohida zotlari haqida o‘sha davr manbalarida aniq fikrlar mavjud emas. Qorako‘l qo‘ylari va qorako‘lchilik xususidagi ilk ma’lumotlar 13

olimlarning ta’kidlashlaricha, VIII asrda Xorazm vohasiga borib taqaladi. Shuningdek, qorako‘l qo‘ylarning terisi bilan savdo – sotiqning keng miqiyosda olib borilganligi xususida yozma manbalardagi ma’lumotlar X asrdan boshlab uchraydi degan fikrlarni ilgari suradilar 13 . Shuni alohida ta’kidlash lozimki, ilk o‘rta asrlarda ham qo‘yning ilohiylashtirilishi Movarounnahda saqlanib qolingan bo‘lib, arxeologik ma’lumotlar natijasida ochib o‘rganilgan yodgorliklardagi devoriy sur’atlar ushbu fikrimizni isbotlaydi. Misol tariqasida keltirib o‘tadigan bo‘lsak, Samarqandning VII asrga oid arxeologik yodgorliklari devoriy tasvirlarida suvda – quruqlikda – havoda birdek yashay oladigan afsonaviy, mifologik obraz senmuvrlar tasvirlangan bo‘lib, ular orasida boshi qo‘yniki, old oyoqlari tepa qismida

Ayrim holatlarda esa, arab zotli qo‘ylarning mahalliy sharoitga moslashuvi qorako‘l zotli qo‘ylarning paydo bo‘lishi olib kelganligi ham qayd etilganligini ko‘rishimiz mumkin 16 . Qorako‘lchilikning paydo bo‘lishiga oid yuqorida keltirib o‘tgan fikrlarimizga qo‘shimcha ravishda shuni alohida ta’kidlashni lozim topardikki, xo‘jalikning bu tarmog‘i, eng avvalo faqat oziq – ovqat mahsulotlari yetishtirib berish emas, balki, kiyib – bosh va zarur holatlarda himoya uchun charmdan ishlangan harbiy anjomlar uchun ham kerak edi. Shu sababli, xalqimiz seleksiyasi mamlakatimizning turli mintaqalarida doimiy ravishda olib borilgan va mintaqa tabiiy – iqlimiy sharoitilariga mos keluvchi qo‘y zotlarining yaratilishini ko‘rishimiz mumkin. Fikrimizning isboti sifatida arab istilosi davriga oid rxeologik

Afanasiy Nikitin kabi sayyohlarning qorako‘l haqidagi fikrlarini, biz quyida alohida holatlarda tahlil etamiz. Ibn Havqalning VIII asrda qorako‘lchilikning Xorazm vohasida paydo bo‘lgan degan fikr va ushbu fikrni tarqatgan internet manbasi 18 xususida aytish mumkinki, Ibn Havqalning biz yuqorida nomini zikr qilgan asarini 2011 yilda taniqli sharqshunos olim Sh. S. Kamoliddin faqat Movarounnah bo‘limini o‘zbek tiliga tarjima qilib nashr ettirgan. Ushbu asarning XIX bobi “Xorazm boyliklari” deb nomlangan bo‘lib, ushbu bobda qorako‘lchilik yoki qorako‘l qo‘ylarning Xorazmda yetishtirila boshlangani xususida biror fikr mavjud emas, asarning 39 sahifasida esa, qo‘ychilik emas, chorvachilik xususida quyidagi fikrlarni o‘qish mumkin. Jumladan: “... ularning mamlakatida na oltin, na kumush yoki [b

XIII asrda Sharq mamlakatlari bo‘ylab sayohat qilgan Venetsiyalik savdogar Marko Polo o‘zining Markaziy Osiyo mintaqasiga bag‘ishlangan estaliklarida qorako‘lchilik va qo‘ylar xususida to‘xtalib o‘tadi. uning xotiralarida qorako‘l zotli qo‘ylar alohida tilga olinmagan bo‘lsada, mintaqada qo‘ylarning 400, 500, 600 talab alohida otarlar holatida boqilishi, pomir tog‘laridagi qo‘ylarning esa, o‘ziga xosligi (ehtimol, hisor zotliligiga ishoradir), ular boshqa qo‘ylardan o‘zining kattaligi va semizligi bilan ajralib turishi, qo‘y yungidan matolar to‘qilishi va uning terisidan zarur vaqtlarda kiyimlar tayyorlanishi xususidagi ma’lumotlarni qoldirgan 21 . Tarixiy tadqiqotlar Marko Poloning o‘zi estalik yozmaganligi, uning og‘zidan eshitganlarini Rustikano ismli shaxs yozib olganligini aniqlaganla

Nikitin ham o‘z xotiralarida qorako‘l qo‘y zotlari va uning qimmatbaho mo‘ynasi xususidagi ma’lumotlarni yozib qoldirganligi tarixdan ma’lum 23 . Buyuk ipak yo‘lining markazida joylashgan Markaziy Osiyo mintaqasi jumladan, yurtimiz aholisi xalqaro savdo – sotiqda muhim rol o‘ynaganlar. Qorako‘l qo‘ylarining yungidan matolar to‘qib, uni tashqi bozorlarga olib chiqqanlar va Sharq va G‘arbda birdek qadrli matolardan biri bo‘lib qolgan. Uzoq Sharq mamlakatlari jumladan, Xitoyning o‘zida ham eng qadimgi davrlardanoq ipak yetishtirilsada, unga bo‘lgan g‘arbdagi ehtiyoj yildan-yilga o‘sib borganligini tarixiy dalillar isbotlaydi. Oddiy xitoylik garchi ipak qurtini o‘zi boqib pilla yetishtirsada, ipak matolaridan tikilgan kiyim-kechaklar ichki va tashqi bozorda yuqori baholanib, kambag‘al kishilar

uning jonivorni nazarda tutilganligini inobatga olib, qorako‘l so‘zining xitoycha talfuzi degan xulosalarga kelganlari xususidagi ma’lumotlar mavjud 25 . Xitoy manbalarida qorako‘l qo‘ylarning yungidan to‘qilgan jun matosi xususida ham olimlar turlicha fikrlarni bildirganliklarini ko‘rishimiz mumkin. Ayrim olimlar jun atamasi orqali xitoyliklar ehtimol barxat matosini nazarda tutgan bo‘lishi ham mumkin degan fikrlarni bildirganlar. Ular bu matoni Samarqand yaqinidagi qishloqlarda tayyorlangani va chetga ko‘plab eksport qilinganligi bilan bog‘lashga harakat qiladilar. Ikkinchi bir guruh olimlarning fikriga ko‘ra esa, jun atamasi dastlab Xitoyning shimoliy g‘arbiy qismida yashagan shu nomli qabilalarga nisbatan ishlatilgan atama bo‘lib, keyinchalik Markaziy Osiyoda qo‘y yungidan tayyorlangan

kosiblarini ushbu mahsulot bilan doimiy ravishda ta’minlab turganliklari bilan bog‘liq ma’lumotlar manbalarda tez – tez uchrab turadi 28 . XX asr boshlariga qadar buxorolik va xivalik savdogarlar yuqorida ko‘rsatilgan bozor va yarmarkalarda ushbu mahsulot sotishda yetakchilik mavqelarini o‘zlarida saqlab qolganlar. Ammo, Rossiya imperiyasiga Buxoro amirligi va Xeva xonliklarining yarim qaram bo‘lib qolishi, Rossiya imperiyasi ushbu davlatlarni o‘zining sanoat mahsulotlari sotiladigan va xom ashyo tashib ketiladigan bozoriga aylantirib borishi jarayonida qorako‘l va qorako‘lcha mahsulotini ham asta – sekinlik bilan imperiya korcholonlari egallab ola boshlaganliklarini ko‘rishimiz mumkin. Ayniqsa qorako‘l va qorako‘lcha mahsulotlarini tashqi bozorga xususan Yevropa davlatlariga sotish va bu

hududlarida qorako‘l va qorako‘lcha mashhur bo‘lib, doimiy ravishda unga bo‘lgan talabning oshib borishini ko‘rishimiz mumkin. II. bob. Buxoro qorako‘li: Kecha va bugun II.1. XIX asr oxiri – XX asr boshlariga oid manbalarda Buxoro qorako‘li shuhrati. Buxoro dunyo tamaddunida o‘zining sirli, jozibali va insoniyatni lol qoldiradigan boyliklari bilan qadimdan mashhur bo‘lgan. Shu sababli buxorolik dehqonlar, chorvadorlar va hunarmandlar mahsulotiga butun dunyoda talab yuqori 21

darajada bo‘lganligidan tarix guvohlik beradi. Tabiiy boyliklarga boy Turkison o‘lkasini XIX asr 2 – yarmida Rossiya imperiyasi istilo qildi. Yarim mustamlakaga aylantirilgan Buxoro xonligi tabiiy boyliklarini esa tashib ketish va mintaqani o‘z sanoat mahsulotlari sotiladagan bozorga aylantirish siyosati yuritildi. Buxoro chorvadorlarining mashaqqatli mehnati bilan yetishtiriladigan va imperiya xazinasiga katta foyda keltirgan mahsulot turlardan biri bo‘lgan qorako‘l terisi va qorako‘lcha dunyo mamlakatlari tadbirkorlari va korchalonlarini maftun qilgan. Hatto, qorako‘lchilik xo‘jaligini Yevropa, Amerika, Afrikada yo‘lga qo‘yish bilan bog‘liq harakatlar va amaliy ishlar xususida XIX asrning oxiri – XX asr muhim tarixiy manbasi hisoblangan “Turkiston to‘plami” (594 tom) va mahalliy davriy m

Yuqorida nomi zikr qilingan muallifning maqolasida qorako‘l terisi olinishning usullari haqida ma’lumot berar ekan muallif; “Qorako‘l qo‘ylar bolalagandan keyin oradan 4 – 5 kun o‘tib, uning bolasi so‘yilib sifatli teri olinishi qayd etilar ekan, asl va qimmatbaha qorako‘l - qo‘yning qornidan tug‘ruqdan bir necha kun oldin yorib olinishi_” - bilan bog‘liq ma’lumotlar keltirishni unitmaydi. XIX asrning oxiri – XX asrning boshlariga oid manbalar tahliliga ko‘ra, Buxoro qorako‘li Rossiya va Yevropa mamlakatlaridagi yarmarkalarda ko‘p miqdorda sotilgan va unga bo‘lgan talab yil sayin oshib borgan. Bu xom ashyoni asosan Rossiyaning Moskva yaqinidagi Nijniy – Novgorod shahridagi yarmarkada sotilishi bilan bog‘liq ma’lumotlar manbalarda ko‘plab uchraydi. Qorako‘l terilari Rossiyaning Makar, Irbit

Manbalar tahliliga ko‘ra ingliz va amerikalik xaridorlar oliy sifatli qorako‘lning har bir donasiga Buxoroning o‘zidayoq 98 – 104 rubldan, ekstra sortli qorako‘lga 115 – 120 rubldan pul to‘lab ko‘tarasiga sotib olganlar. O‘sha vaqtda Rossiya imperiyasi bozorlari va yarmarkalarida qorako‘lning bu kabi sortlari narxi Rossiya korchalonlari tomonidan ko‘proq foyda olish maqsadida 92 rubldan oshirilmagan edi. Chunki, Rossiya savdogarlari qorako‘lni arzonroq olib, Yevropa davlatlariga qo‘shimcha narx qo‘yib sotish ortidan ham katta foyda olar edilar. Turkiston to‘plami materiallaridagi ma’lumotlar tahlili shuni ko‘rsatadiki, ingliz va amerikalik korchalonlarning Rossiya imperiyasi bozor va yarmarkalarini chetlab o‘tib Buxoroga kelishi va Buxoroda qorako‘l narxining oshishi natijasida shu vaqtgac

1909 yili yarmarkada oliy navli qorako‘l va qorako‘lcha 107 – 112 rubl bahoda narxlangan bo‘lsa, hukumatga tegishli (Buxoro amiriga) qarashli qorako‘l terisi 120 – 125 rubl miqdorda baholangan_. Chunki, Buxoro amirining o‘zi ham qorako‘l terisi bilan savdo qiladigan eng yirik tijoratchilardan biri edi. Uning savdo qiluvchi vakillari Yevropa va Sharqning, shuningdek, Afg‘oniston, Eron, Hindiston shaharlarda qorako‘l terisi bilan savdo – sotiq qilishardi. Amir Sayid Olimxonning qorako‘l savdosidagi yirik operatsiyalaridan biri 1914 yilda amalga oshirilgan bo‘lib, u o‘z vakillaridan To‘raqul, Qori Muzrob, Qori Muhammadlar orqali o‘n uch ming besh yuz dona qorako‘l terini Britaniya Hindistoniga yuborgan. 1921 yil Afg‘onistondan turib Hoji Ismoilbek va To‘raqulni qorako‘l terilarni sotish uchun

“Turkiston to‘plami” dagi xabar va maqolalarda Nijniy – Novgorod yarmarkasi Rossiyaning yirik yarmarkasi bo‘lish barobarida qorako‘l teri mahsulotini sotadigan dunyodagi eng katta markaziy bozor ekanligi qayta – qayta tilga olinganligini ko‘rish mumkin. Qorako‘l teridan Rossiya imperiyasi katta daromad olgan. Ushbu mahsulotni imperiyaning tabiati mo‘tadil hududlarida ko‘paytirish uchun ham imperiya korchalonlari tomonidan amaliy harakatlar deyarli to‘xtovsiz olib borilganligini ham Turkiston to‘plami materiallari isbotlaydi. Olib borilgan amaliy harakatlarning dastlabki natijalari sifatida, 1887 yilda “Poltava qishloq xo‘jalik jamiyati” Buxordan qorako‘l zotli qo‘ylardan olib ketib, mahalliy shart – sharoitlarda qorako‘l qo‘y zotlarini parvarishlash harakatini birinchilardan bo‘lib boshlab

o‘rganishgan va bu jarayonlarning barchasini buxorolik qo‘ychuvonlar bilan birgalikda bajarish orqali qorako‘lchilik sir – asrorlarini o‘rganishga harakat qilishgan. Ular bu ishni amalga oshirganlar va qo‘ylarni qo‘zilashdan oldin kuzda o‘zlari tomonidan sotib olingan Buxoro qorako‘l zotli qo‘ylarni poyezdagi maxsus vagonlarga yuklab Poltavaga olib ketganlar. Poltavada sotib olingan qo‘ylarni “Poltava qishloq xo‘jalik jamiyati” ning maxsus komissiyasi ko‘zdan kechirib so‘ngra qabul qilib olganligi Turkiston to‘plami materiallarida alohida qayd etilgan 39 . Qorako‘lchilik bilan shug‘ullanmoqchi bo‘lgan shaxslardan biri, Bessarabiyadan (hozirgi Moldaviya Respublikasi) V. K. Laskari ism – sharifli shaxs bo‘lib, u o‘zining qiziqishlari va Buxoro qorako‘lini o‘z fermasida yetishtirishga harakat

yuqori daromad olishga qaratilgan firmalar faoliyatidan “Turkiston to‘plami”dagi materiallar orqali bilib olishimiz mumkin. Turkiston general - gubernatorligining Kaspiyorti viloyatidagi iqlimiy sharoitlarning Buxoro bilan o‘xshashligini inobatga olgan mustamlaka ma’murlari Buxorodan olib ketilgan qo‘ylarni mahalliy qo‘ylar bilan chatishtirib, ulardan oliy sifatli qorako‘l olishga harakat qilganlar. Bu yerda qorako‘l zotli qo‘ylarni boqish, ko‘paytrishi bilan bog‘liq jarayonlar, ularni urchitish, yil davomidagi vaznidagi o‘zgarishlar, necha kilogrammgacha go‘sht qilishi, bo‘yi, junining sifati, mahalliy qo‘y zotining o‘zgarib borish holati bilan bog‘liq jarayonlar diqqat bilan kuzatilib muntazam bu haqda axborotlar qayd etilgan, hamda qishloq xo‘jalik departamentiga hisobotlar berib borilg

qo‘ylarini yetishtirishga homiylik qila boshlaydi 42 . Bu esa Rossiya imperiyasi ma’murlari va savdo korchalonlarida katta xavotir uyg‘otgan. Germaniya qorako‘l terini sotib olishda ham Rossiya imperiyasining asosiy raqobatchisi hisoblanardi. Nemis ishbilarmonlari va firmalari Germaniyaning Leypsig shahrida qorako‘l mahsulotlari yarmarkalarini tashkil etib turganlar. Bundan maqsad esa, qorako‘lchilik sohasidagi Rossiyaning ustun mavqeini yo‘qotish edi. Bu boradagi amaliy haraktlar uchun esa, nemis korchalonlari Nijniy – Novgorod yarmarkasini chetlab o‘tib, o‘zlari Buxoro amirligi hududiga kelganlar va qorako‘l mahsulotlarini vositachilarsiz sotib ola boshlaganlar. 1909 yilgi ma’lumotlarda, qorako‘l terisi yetishtiriladigan mavsumda Buxoroga Leypsigdan eng yirik firma egasi janob Torrer kel

boshlab hukumat qorako‘l zotli qo‘ylarni Yevropa iqlimiga moslashtirish bilan bog‘liq firmalar faoliyatiga homiylik qila boshlaydi. Fransuz nashrlarida esa, qorako‘l zotli qo‘ylar, ularni boqish va parvarishlash, qaysi iqlim sharoitlariga to‘g‘ri kelishi bilan bog‘liq ma’lumotlar chop etilgan. Ushbu nashrlarda qorako‘l zotli qo‘ylarni parvarishlash uchun yozi issiq, qishi sovuq, yilning iyun oyidan sentabrigacha umuman yomg‘ir yog‘maydigan hududlar tanlanishi bilan bog‘liq maslahatlar berila boshlangan bo‘lsa, Belgiyaning Ardenn va Kampin viloyatlarida qorako‘l zotli qo‘ylar parvarishi boshlanganligini turkiston to‘plami materiallari orqali bilib olish mumkin. Avstro – Vengriyaning Karintiya viloyatida 1907 yili Buxorodan 290 bosh qorako‘l zotli qo‘ylarning iqlim sharoitlariga moslashtiris

Imperiya korchalonlarini xavotiriga asosiy sabab, ularning jahon bozorida qorako‘lchilik sohasidagi ustunlikni qo‘ldan berishgina emas, balki, daromad manbaidan ajralib qolishi bilan bog‘liq edi. Rossiya matbuotida agar qorako‘lchilikda Yevropa davlatlarning ishlari ilgari siljib iqlimga moslashtirilsa, Rossiya bu sohada yetakchilikdan ayrilib qolishdan xavfsiragan. Bu esa Turkiston o‘lkasidan har yili keladigan daromadning 5 mln rubldan ko‘proqqa kamayib ketishiga olib kelishi xavfi ochiq yozilgan. Bundan tashqari qorako‘lchilik sohasidagi yetakchilikni qo‘ldan bermaslik choralari ko‘rilib, Turkistonga imperiya “Dehqonchilik ishlari departamenti” katta mutaxassisi M. Karpov yuboriladi. Unga mintaqadagi vaziyatni o‘rganib, aniq amaliy takliflar tayyorlash vazifasi yuklatilgan edi. M. Karpo

Buxoro qorako‘li tarixi, uning jahon savdo bozoridagi shon – shuhrati haqida ma’lumot beruvchi muhim tarixiy manbalardan biri ekanligi bilan ahamiyatlidir. II.2. Buxoro qorako‘lining dunyo bo‘ylab tarqalishi, O‘zbekistonda qorako‘lchilikning bugungi holati XX asrning dastlabki o‘n yilliklarida qorako‘l zotli qo‘ylarning asosiy qismi yurtimiz hududida yashagan. O‘sha davr statistikasiga ishoniladigan bo‘ls, ularning soni yuqorida keltirilgan tarixiy davrda taxminan 2 mln bosh bo‘lgan. Sovet tartiblari o‘rnatilayotgan davrlarda quloq qilinishdan qo‘rqib o‘zga mamlakatlarga muhojir bo‘lib ketishga mahkum vatandoshlarimiz o‘z chorvalari, jumladan qorako‘l qo‘ylarni ham Avg‘oniston, Eron, sharqiy Turkiston kabi mamlakatlarga olib o‘tib 32

ketishga majbur bo‘lganlar. Sovet tartiblari o‘rnatilayotgan davrda o‘zga mamlakatlarga olib o‘tib ketilgan qorako‘l qo‘ylarining soni va ularning sifati bilan bog‘liq statistik ma’lumotlar aniq va to‘liq deb bo‘lmasada, manbalarda 70 ming bosh qorako‘l Eronga va 400 ming bosh qorako‘lning Avg‘onistonga olib o‘tib ketilganligi bilan bog‘liq ma’lumotlar mavjud. Hozirgi kunda Avg‘oniston ham qorako‘l qo‘ylari yetishtirish va uni eksport qilish bo‘yicha jahonda yirik uch davlatdan biri bo‘lib, avg‘on qorako‘lining vujudga kelishi ana shu biz yuqorida ta’kidlagan 400 ming bosh qorako‘lning avg‘on tuprog‘ida mahalliylashtirilishi bilan bog‘liq edi 48 . Avg‘on qorako‘liningg bugungi kunda ko‘plab turlari mavjud bo‘lib, ulardan g‘iljoyi, turki, arabi,hazoragi kabi turlari mashhur. Avg‘onistonda X

yuqorida batafsil to‘xtalib o‘tgan edik. Bu amaliy harakatlar keyingi vaqtlarda bir qadar samara berib, ayrim davlatlar Buxoro qorako‘li darajasida bo‘lmasada, o‘zlarining mahalliy qorako‘l ishlab chiqarish sanoatlarini barpo etishga muvoffaq bo‘lganliklarini ko‘rishimiz mumkin. Hozirgi kunda jahonda qorako‘l savdosida uchta yirik bred mavjud bo‘lib, ular dunyo qorako‘lining 95 foizini yetishtiradilar va uni eksport qiladilar. Bu davlatlar O‘zbekiston, Avg‘oniston va Namibiya davlatlari bo‘lib hisoblanadi. Ammo, kamroq bo‘lsada, Turkmaniston, Qozrg‘iston, Iroq, Ruminiya, Moldaviya, Gretsiya kabi davlatlarda ham o‘zlarining mahalliy sharoitlarga moslashtirilib yetishtiriladigan qorako‘l turlari vujudga keltirishga muvofaq bo‘lingan 50 . Qorako‘l qo‘ylarini yetishtirishda yirik mavqega ega b

qorako‘l qo‘ylarining turi vujudga kelgan. Svakara so‘zi inglizcha so‘z bo‘lib, Sount – West Afrika karakul (Janubiy – G‘arbiy Afrika qorako‘li) so‘zlarining qisqartma shaklidir. XX asrning 70 – 80 yillarida har yili dunyo bozorida 18 mln dona qorako‘l sotilgan va uning 95 foizidan ko‘prog‘i uch davlat SSSR, Avg‘oniston, Namibiyaga tegishli bo‘lgan. Birgina SSSRning o‘zida 700 dan ortiqrok korxona faqat qorako‘lchilik mahsulotlarini qayta ishlash bilan shug‘ullangan. Hozirgi kunda qorako‘lning svakara turi dunyoga har yili 150 ming dona eksport qilinadi. Agar taqqoslaydigan bo‘lsak, Avg‘oniston 400 ming dona, O‘zbekiston esa 50 ming dona qorako‘lni eksport qiladi. Manbalarda O‘zbekistonning ichki bozorida ham 500 ming dona qorako‘l aylanishi bilan bog‘liq fikrlar mavjud 52 . Dunyoda hozirg

Qorako‘l terisining narxi XX asrning so‘nggi choragiga qadar jahon bozorida yuqori bo‘lib keldi. O‘tgan asrning 60 – yillarida esa, bu sohada sobiq SSSR yetakchilik qilgan bo‘lib, dunyo eksportining 60 foizi shu davlatga tegishli bo‘lgan. Ammo, 70 – yillarning oxiri – 80 yillarda Avg‘onistonda boshlangan fuqarolar urushi, sobiq SSSRning pachlanib ketishi va o‘tgan asrning 90 – yillarida hayvonlarni asrash jamiyatlarining faollashuvi, qorako‘l ishlab chiqarish va uni chetga eksport qilishning keskin kamayib ketishiga sabab bo‘ldi. Qariyb 10 – 15 yil mobaynida dunyoga mashhur moda uylari qorako‘ldan tayyorlangan kiyimlar namoyishlarini o‘tkaza olmagandi. Yangi asrning dastlabki yillarida, aniqrog‘i 2004 yilda ilk bora Milan shahrida bo‘lib o‘tgan modalar ko‘rgazmalarida birinchi bo‘lib, Prad

olimlari va xo‘jalikning tajribali cho‘ponlari hamda mutaxassislari tomonidan yassi gul tipidagi sur qo‘ylarning “Buxoroi sharif” zavod tipi yaratilib, 2009 yilda yangi tip sifatida tasdiqlandi. Sur qorako‘l qo‘ylarining “Buxoroi sharif” zavod tipi yassi qalami gulli, g‘ijim baxmal (muare) rasmli, ipaksimon va yaltirog‘i yaxshi terilar bo‘lib, bu tipdagi qorako‘l qo‘ylar mustahkam konstitutsiyali, junining rangi oq va och rangda bo‘lib, eksportbop hisoblanadi 57 . Qilinayotgan ishlarni maqtashdan tashqari qorako‘lchilikning ayrim qiyinchiliklari va bu soha oldida turgan muammolar xususida ham to‘xtalib o‘tish lozim deb hisoblaymiz. Qorako‘l, umuman chorva boqiladigan O‘zbekistonning cho‘l va yarim cho‘l tabiiy yaylovlari 32 mln ga ni tashkil qiladi. Shundan qorako‘lchilik yaylovlari maydon

marotaba kamayadi. Ozuqa tarkibidagi protein miqdori 20% dan-5% gacha, oqsil miqdori esa 13% dan 4% gacha kamayib ketadi. 100 kg yaylov ozuqasi tarkibida bahorda 80-90 ozuqa birligi mavjud bo‘lsa, qish mavsumida bu ko‘rsatkich 18,3 % dan ortmaydi. Cho‘l yaylovlariga xos bo‘lgan kam hosildorlik va uning keskin o‘zgarib turishi ushbu mintaqada yuzaga kelgan tabiiy-tarixiy omillar ta’siri ostida yuzaga kelgan. Keyingi yillarda yuzaga kelayotgan yaylov xo‘jaligidagi salbiy holatlar insonning cho‘l mintaqasidagi noto‘g‘ri faoliyati mahsuli deb ham atash mumkin. Cho‘l mintaqasida yashovchi aholining keskin ortishi, qishloqlarning kengayib borishi chorva hayvonlari bosh soning ortishi va qishloq atrofi yaylovlariga bo‘lgan tazyiqning jadal ortishga olib keldi. Buta va yarim buta o‘simliklarning c

xilma- xillikning kambag‘allashuvi natijasida yuzaga keldi. Tadqiqotlar shuni ko‘rsatadiki, yaylovlar o‘simlik qoplamidagi turlar soni hozirgi kunda keskin kamaygan. Masalan, bundan 35-40 yil oldin Qarnabcho‘l tabiiy florasida 260 dan ortiq gulli o‘simlik turlari qayd etilgan bo‘lsa (Mavlonov, 1973), hozirgi kunda aynan shu xududda o‘simlik turlari soni 35-40 turdan ortmaydi, ya’ni biologik xilma-xillik 6 martadan ortiq kamaygan. Kuchli inqirozga uchragan yaylov massivlarida o‘simliklar xilma-xilligi 5-6 turdan ortmaydi 59 . Shulardan ham yarimidan ortig‘i ozuqaviy xususiyati qoniqarsiz, deyarli yeyilmaydigan isiriq, qo‘ziquloq, qirqasoch, oqquray, uchma kabi o‘simliklardan iborat. Yaylov xo‘jaligida yuz bergan salbiy holatlar zudlik bilan ulardan oqilona foydalanish, biologik xilma-xillik

Xulosa qilib aytadigan bo‘lsak, O‘zbekistonda qorako‘lchilikning taraqqiy etishi bilan bilan bog‘liq imkoniyatlar keng bo‘lishi bilan birga bu sohaning oldida ham talay muammolar turibdi. Muammolarning eng ibrinchisi yaylovlardan oqilona foydalanish, o‘t – o‘lanlarning biologik xilma – xilligini oshirish yoki saqlab qolish, shuningdek, o‘zboshimchali bilan qilinadigan hatti – harakatlarni (yaylovlardan saksovul, yulg‘un kabi tuproq ko‘chishini oldini oluvchi butasimon o‘simliklarni qo‘porib olib ketish) oldini olish kabi muammolar turibdi. Ushbu muammolarni yechish borasida quyidagi takliflarni berishimiz mumkin eng avvalo qorako‘l turlarining seleksiyasiga jiddiy e’tibor berish va ilmiy tekshirish institutlari bilan bu borada hamkorlikni yo‘lga qo‘yish; yaylovlardan foydalanishning umumiy

va jamg‘armasini tashkil etish bo‘yicha bergan takliflari mavzuning dolzarblik qiymatini belgilab beradi. Joriy yilning 15-mart kunida Prezidentimiz Sh.M. Mirziyoyevning Qorako‘lchilik sohasini rivojlantirishga qaratilgan qarori qabul qilindi,bu esa qorako‘l mahsulotlarini ishlab chiqarish hajmlarini oshirish va ularning turlarini ko‘paytirishga qaratilgan keng ko‘lamli tarkibiy o‘zgarishlarni amalga oshirilishiga xizmat qiladi. (Qarorning to‘liq matni ilovada keltirilgan) 2017-2021 yillarga mo‘ljallangan O‘bekiston Respublikasi ijtimoiy-iqtisodiy rivojlanishning harakatlar strategiyasining uchinchi yo‘nalishida chorva mollarini ko‘paytirish borasida ham to‘xtab o‘tilgan. Chorva mollari tuyog‘ sonini ko‘paytirish bilan oziq-ovqat xavsizligiga erishish masalalari kun tartibida dolzar qilib

asrlardayoq, Yevropa va Rossiya davlatlari hududlarida qorako‘l va qorako‘lcha mashhur bo‘lib, doimiy ravishda unga bo‘lgan talabning oshib borishini ko‘rishimiz mumkin. Buxoro qorako‘li va unga bo‘lgan talab XIX asr oxiri – XX asrning boshlarida dunyo bozorida muntazam oshib borgan. Jahonning taraqqiy etgan davlatlari: Germaniya, Fransiya, Avstro – Vengriya, Belgiya, AQSH va boshqa mamlakatlarda, hatto, ushbu mamlakatlarning Afrikadagi mustamlakalarida qorako‘l zotli qo‘ylarni yetishtirish uchun amaliy harakatlar, katta urinishlar bo‘lgan. Bu sohadagi urinishlarda sezilarli yutuqlar qo‘lga kiritilmagan bo‘lsada, Rossiya imperiyasi ma’murlari Turkiston o‘lkasidan qorako‘lchilik tufayli kelib turadigan katta daromaddan mahrum bo‘lib qolishdan xavotirga tushishgan. Rossiya imperiyasi markazi

T A V S I Y A L A R - eng avvalo qorako‘l turlarining seleksiyasiga jiddiy e’tibor berish va ilmiy tekshirish institutlari bilan bu borada hamkorlikni yo‘lga qo‘yish; - yaylovlardan foydalanishning umumiy qoidalarini ishlab chiqish va uni qonun loyihasi bilan mustahkamlashga erishish; - qishloqlarda, cho‘l va chala cho‘l mintaqalarida yashovchi aholiga qorako‘lchilik tarixi va qorako‘lchilikning serdaromad soha ekanligi xususida ma’lumotlarni berish va bu sohaga keng jamoatchilik diqqatini qaratish orqali soha rivojiga erishish; - yaylovlarning biologik xilma – xilligini saqlab qolishga harakat qilish va bu borada aholi o‘rtasida tushuntirish ishlari olib borish, shuningdek, ilmiy tadqiqot institutlari bilan cho‘l o‘simliklarini tiklash va ko‘paytirish loyihalarini ishlab chiqish, amalga

- Buxoro qorako‘lidan tayyorlangan modalar namoyishlarini tashkil etib, dunyo jamoatchiligi orasida o‘zbek bredini nufuzini oshirish kabi takliflarni xulosa sifatida berishni lozim topdik. Fikrimiz so‘ngida Ona tabiatning haqiqiy mo‘jizasi sanalgan qorako‘lchilik sohasini yanada rivojlantirish, jun va terini qayta ishlagan holda bozorga chiqarish, eksport istiqbollari hamda mavjud muammolarni bartaraf etish bugungi kundagi muhim ahamiyatga ega masalalardan biri bo‘lganligi bois, ushbu mo‘jizani asrab avaylashimiz va kelajak avlodlarga yetkazish barchamizning burchimiz ekanligini ta’kidlab o‘tmoqchimiz FOYDALANILGAN MANBA VA ADABIYOTLAR: 1. O’zbekiston Respublikasining Konstitusiyasi. Toshkent, “Ozbekiston”, 2017. 2. O’zbekiston Respublikasi Prezidentining Farmoni. O’zbekiston Respublikasin

6. Каракульская овца//Туркестанский сборник. Том. 543. – С. 86 – 89 6. Каракул//Туркестанский сборник. Том. 434. – С. 93. 7. Шимановский В. Каракуловый рынок//Туркестанский сборник. Том. 511. – С. 45 – 47 8. Выписка овец из Бухары//Туркестанский сборник. Том. 432. – С. 91. 9. Каракульская овца//Туркестанский сборник. Том. 543. – С. 86 – 89. 10. Ермаков И. Стадо каракульских овец при Ашхабадском опытном поле//Туркестанский сборник. Том 455. – С. 86 – 95. 11. Каракульевая овца и разведение ея в Средней Европе//Туркестанский сборник. Том. 468. – С. 99 – 101 12. Альбаум Л. И. Балалык – тепе. – Т.: Укитувчи, 1960 13. Бичурин. Н. Я. (Иакинф) Собрание сведений о народах, обитавших в Средней Азии в древние времена. Т.2. – М – Л.: Наука, 1950. – С. 274 – 275. 14. Далварзнтепа /сборник. – Т.: 1978.

19. Китайские документы и материалы по истории Восточного Туркестана, Средней Азии и Казахстана XIV – XIX в. – Алматы; Гылым, 1994. 20. Малявкин А.Г. Танские хроники о государствах Центральной Азии: Тексты и исследования. - Новосибирск: Наука. Сиб. отд- ние, 1989. – 432 с. 21. Снесаров Г. П. Реликты домусулманских верований и обрядов узбеков Хорезма. – М.: Наука, 1969. 22. Ставиский Б. Я. Кушанская Бактрия, проблем ы истории и культуры. – М.: Наука, 1977. 23. , Abulqosim Firdavsiy. Shohnoma: doston/Abulqosim Firdavsiy; forsiydan; Sh. Shomuhammedov, J. Jabborov, Nazarmat, H. G‘ulom tarj. – T.: G‘afur G‘ulom nomidagi nashriyot – matbaa ijodiy uyi, 2011. – 736 b. Internet saytlari 1. Mdmorozova./ru/istoriya_karakulya 2. www.mexaimoda.ru., 3. www . karakul – lider . ru / history 4. Rossimex .

http s://ru.wikipedia.org/wiki/ Каракул ьская_порода Buxoro qorako‘li aks etgan pochta markasi 48

Oq qorako‘l mahsuloti faqatgina Svakkara qorako‘lida uchraydi. 49

Qorako‘l qo‘ylarini boqish jarayoni 52

Eksport qilinadigan Buxoro qorako‘l terisi 53

Купить