Cholg‘u ijrochiligi va ansambli darslari samaradorligini oshirishda dirijyorlikning o’rni

Dokument ma'lumotlari

Narxi	40000UZS
Hajmi	3.6MB
Xaridlar	0
Yuklab olingan sana	03 Aprel 2026
Kengaytma	doc
Bo'lim	Diplom ishlar
Fan	Musiqa

Sotuvchi

Rajabov Yorbek

Ro'yxatga olish sanasi 19 Mart 2026

0 Sotish

Cholg‘u ijrochiligi va ansambli darslari samaradorligini oshirishda dirijyorlikning o’rni

Sotib olish

5141000- Musiqiy ta`lim yo nalishi bo yicha“ ” ’ ‘
bakalavr darajasini olish uchun
Cholg u ijrochiligi va ansambli darslari samaradorligini
“ ‘
oshirishda dirijyorlikning o rni
’ ”
mavzusida yozgan

Ilmiy rahbar: o`q.
Himoyaga tavsiya etildi
“ ”
Fakultet dekani:
_______dots. Sh.Nurillayeva
_____ ____________ 20
“ ” 26 yil
Mundarija:
1

Kirish ..………………………………………………………………
I Bob. O zbek xalq cholg u asboblari ijrochiligi tarixi
‘ ‘
1.1 O zbekistonda musiqiy cholg ularning tarixiy taraqqiyoti.
‘ ‘ ………………
1.2 O zbek musiqiy cholg ularining turlari
‘ ‘ .............. ………………………
II Bob. Cholg u ijrochiligi va ansambli darslari samaradorligini oshirishda
’
dirijyorlikning o rni… .
’ ………………………………………………………
2.1.Dirijyorlik mahoratini oshirishda musiqa nazariyasiga oid tushunchalarni
amalda qullay olish .
……………………………………………………………
2.2. Ko p ovozli ansambl va orkestr darslari samaradorligini oshirishda
’
dirijyorlikning o rni… …..
’ ……………………………………………………
Xulosa
……………………………………………………………………… ...
Foydalanilgan adabiyotlar . .
…………………………………………… ……
Kirish
Mavzuning dolzarbligi .Mustaqillik tufayli buyuk ajdodlarimizning boy
tarixiy qadriyatlari, ming yilliklarni qamragan betakror va jozibali
2

madaniyatmizga asoslangan ma naviy merosimizni tiklay boshladik.’
Unutilayozgan ona tilimizga, ruhiyatimizni poklantiruvchi dinimizga qaytdik,
milliy urf-odatlarimiz va an analarimiz, milliy san atimiz, xalq ijodiyoti va
’ ’
musiqamiz singari xalq ma naviyatini ifodalovchi barcha qadriyatlarimiz
’
qaytadan qad ko tarmoqda.
‘
Prezidentimiz I.A.Karimov yozganlaridek, Inson shaxsini, uning yuksak
“
ma naviy fazilatlarini kamol toptirish, milliy istiqlol mafkurasini shakllantirish,
’
yosh avlodni boy madaniy merosimiz hamda tarixiy qadriyatlarimizga hurmat-
e tibor, mustaqil vatanimizga mehr-muhabbat ruhida tarbiyalash talablari
’
oldimizga muhim vazifalarni qo ymoqda
‘ ” 1
.
Ma naviy uyg onish samarasi odamlarning o zligini anglash, milliy
’ ‘ ‘
g urur, oriyat, avlod-ajdodlarimiz o tmishidan faxrlanish, kelajak har kimning
‘ ‘
o z qo lida, mehnatida va ongli faoliyatida ekanligini his qilishda namoyon
‘ ‘
bo lmoqda. Bunday ma naviy o zgarishlarni ilmiy tadqiq etish mustaqillikni
‘ ’ ‘
mustahkamlashga, odamlarimizda milliy g urur, istiqbolga ishonch tuyg ularini
‘ ‘
kuchaytirishga xizmat qiladi.
Millatning ma naviy va intellektual potensialini, odamlarning aqliy va ruhiy
’
madaniyatlarini yuksaltirishga xizmat qiladigan ijtimoiy va badiiy omillarni
o rganish, tadqiq etish va umumlashtirish dolzarb ilmiy masala bo lib qoldi.
‘ ‘
Prezidentimiz Islom Karimov ta kidlab o tadiki, Ma naviyat va
’ ‘ “ ’
ma rifat, madaniyat va axloq haqidagi asarlarni ko plab chop etish, ayniqsa,
’ ‘
madaniy meros bilan birga yangilanayotgan bugungi turmush tarzini va yangicha
tus olayotgan jamiyatimiz mazmun-moxiyatini teranroq yoritish, kengroq
o rganish muhimdir
‘ ” 2
.
Binobarin, mustaqillik ma naviy barkamol insonni voyaga yetkazish va
’
tarbiyalashni asosiy masala qilib qo yar ekan, bunday ijtimoiy siyosiy va
‘
ma naviy-madaniy jarayonni amalga oshirish muammolarini tadqiq etish
’
nihoyatda muhimdir.
1
Karimov I. Yangicha fikrlash va ishlash - davr talabi. -Toshkent: O‘zbekiston, 1997, 222-6.
2
Karimov I.A Vatan sajdagox kabi muqaddasdir. – Toshkent: O‘zbekiston 1995, 55-b
3

Mustaqillik davrida ma naviy barkamol insonni voyaga yetkazish va’
tarbiyalash masalasi ijtimoiy masalalarni alohida-alohida qilib o rganuvchi
‘
gumanitar fan va sohalar oldiga konkret va aniq vazifalar yuklaydi. Inson
ma naviyatini shakllantirish va yuksaltirishda juda katta imkoniyatlarga ega
’
bo lgan milliy musiqiy madaniyat va uning xalqimiz orasida tarkib topgan milliy
‘
zamonaviy chog u ijrochiligi, namunalarining hozirgi zamon kishisi
‘
ma naviyatida, madaniyatida tutgan o rnini tadqiq etish katta ilmiy ahamiyatga
’ ‘
ega.
Mazkur Bitiruv malakaviy ishida xalq ma naviyatini, madaniyatini
’
yuksaltirishda cholg u ijrochiligini milliy madaniyatimizdagi o rni va ahamiyati
‘ ‘
o rganilmoqdaki, bu masala musiqashunoslik va madaniyatshunoslikda birinchi
‘
bor alohida ilmiy muammo tarzida qo yilmoqda. Zero I.A.Karimov o zining
‘ ‘
O zbekiston XXI asr bo sag asida kitobida alohida e tibor berganlaridek,
“ ” ‘ ‘ ‘ ’
Biz hamma vaqt keng aholi qatlamlarining ham mumtoz, xam zamonaviy milliy
“
madaniyatning eng yaxshi namunalaridan bahra olishiga imkon berib kelgan
madaniyat sarchashmalariga avaylab munosabatda bo lishni o rganib olishimiz
‘ ‘
lozim. O zbekistonda musiqa, tasviriy, monumental va amaliy san at sohalarida
‘ ’
katta muvaffaqiyatlarga erishilganligi tasodifiy emas. Bu san at turlari chet elda
’
keng e tirof etilgan. Milliy va jahon madaniyatining eng yaxshi namunalarini
’
keng targ ib qilish va ommalashtirish yosh avlodni, hozirgi yoshlarimizni
‘
ma naviy tarbiyalashning asosi bo lmog i kerak
’ ‘ ‘ ” 3
.
Prezidentimizning fikrlari milliy musiqa, madaniyatimiz yoshlar
ma naviyatini shakllantirish va yuksaltirishda katta ijtimoiy-tarbiyaviy va badiiy-
’
estetik ahamiyat kasb etuvchi dolzarb ilmiy va amaliy masala ekanligini
ko rsatadi.
‘
Milliy musiqaning inson ma naviyatini shakllantirishdagi ahamiyati davlat
’
miqyosidagi ishlardan biri ekanligi Prezidentimizning har yili O zbekiston -
“ ‘
vatanim manim qo shiqlar bayramini o tkazish haqidagi 1996 yilgi farmoni,
” ‘ ‘
Respublikada musiqa ta limi, madaniyat va san at o quv yurtlari faoliyatini
“ ’ ’ ‘
yaxshilash to g risida gi (1996), O zbekistonda milliy raqs va xoreografiya
‘ ‘ ” ‘
3
Каримов И.А Ўзбекистон ХХI аср бўсағасида. – Тошкент: Ўзбекистон 1997, 150-б
4

san atini rivojlantirish to g risida gi (1997), Estrada san atini rivojlantirish’ ‘ ‘ ” “ ’
to g risida gi (1998) farmonlari hamda Respublika vazirlar mahkamasining
‘ ‘ ”
maxsus qarorlarida o z ifodasini topgan.
‘
Bu farmon xalqimiz, ayniqsa, yosh avlod ongiga bebaho boylik xisoblangan
milliy musiqa madaniyatiga bo lgan hurmat va havas tuyg ularini singdirish,
‘ ‘
ularda ma naviy merosimizga nisbatan ehtirom hislarini yuksaltirish vazifalarini
’
bajarish bosh maqsadlardan biri sifatida qo yiladi.
‘
Qudratli kuchga ega bo lgan musiqa o z jozibasi bilan inson kalbini
‘ ‘
qamrab oladi. Shu boisdan musiqani xalqning, millatning qalbi deb bejiz
aytmaydilar. S h arq musiqasi, - degan edi I.A.Karimov S h arq taronalari
“ “ ”
xalqaro musiqa festivalining ochilish marosimidagi tabrik so zida, - Sharq
‘
falsafasi, Sharq dunyosining uzviy bir qismidir. Sharq musiqasining jahon
merosida tutgan o rni benihoya buyuk... Bu musiqa ming-ming yillardan beri
‘
odamlar dilini poklab, ularni ruhan yuksaltirib kelmoqda. O zining nozik jozibasi
‘
bilan dunyo madaniyatiga ozuqa berib, umumbashariy qadriyatlarga munosib
hissa qo shmoqda .
‘ ” 4
Musiqada cholg u ijrochiligi alohida kasb etadi. Cholg udan taraladigan
‘ ‘
kuylar ulkan ta sirchan kuchga ega bo lgan tarbiya vositasidir. Cholg u
’ ‘ ‘
ijrochiligi inson ruhiyatiga hayotbaxsh kuch bera oladigan jon ozig idir. U
‘
kishilarning zavqlanishi, huzurlanishi, rohatlanishi, maroqli dam olishi, taskin
topishi, fikrlashi, falsafiy mushohada qilishi uchun yordam beradi.
Albatta bugungi kunda dirijyorlik faoliyati ko p ovozli ansambl va orkestr
‘
hamda xor jamoalarini boshqarishning asosi hisoblanib musiqa darslarini yangi
pedagogi к texnologiyalar asosida tashkil etish va boshqarish musiqaga qo`yilgan
zamonaviy talabarni bajarisjda asosiy faoliyat turidir. Shundan kelib chiqqan
holda biz o`z tadqiqot ishimizning mavzusini “Cholg‘u ijrochiligi va ansambli
darslari samaradorligini oshirishda dirijyorlikning o rni
‘ ” deb tanladik .
Demak, cholg u ijrochiligi, ansambl, orkestr va xor jamoalari badiiy ijod,
‘
musiqa yo li bo lib qolmasdan, balki ma naviy madaniyatning muhim bir
‘ ‘ ’
qismi sifati da ham o rganilishi lozim.
‘
4
Каримов И.А. Хавфсизлик ва барқарор тараққиёт йўлида. -Тошкент: Ўзбекистон, 1998, 322-бет.
5

Ishimizning muammosi : Cholg u ijrochiligi va ansambli darslari“ ‘
samaradorligini oshirishda dirijyorlikning o rni ning ayrim muammolarini
‘ ”
yechish va boshqaruv jarayonida dirijyorlikning dolzarb muammolarini yechishga
qaratilgan.
Bitiruv malakaviy ishining maqsadi : Garchi, musiqiy jamoalar ya ni
’
ansambl, orkestr, xor jamoalarini musiqiy madaniyatimizni targ ib qilishda
‘
dirijyorlarimizning o rni alohida bo lsada kundalik turmush tarzimizda bizga
‘ ‘
yo ldosh bo lib bormoqada. Shu bilan birga musiqaning turli daraja va
“ ” ’ ’
saviyalarda bo lgan namunalari hamda ularning turfa ijrochilik san ati bilan
’ ’
bog liq holda madaniy hayotimizda bir qator murakkab ko rinishli
‘ ’
vaziyatlar ham yuzaga keltirmoqda. Bu o rinda ijro etilayotgan ko p ovozli
“ ” ’ ‘
ansambl va orkestr, xor jamolarining musiqiy asarlarini boshqarishda dirijyorning
ham ahamiyati borligini nazarda tutish kerak, albatta. O zbek xalq cholg ulari
‘ ‘
anasmbli, orkestri, xor jamoalari tuzilishi va ovoz jihatidan ba zi bir
’
muammolari, cholg ularni bugungi kun madaniy hayotimizda tutgan muhim
‘
o rnini aniqlash hamda dirijyorlikning mahoratini shakllantirish samaradorligini
‘
oshirishni ilmiy asoslab berish asosiy maqsad qilib olindi.
Tadqiqot ob ekti:
’ Umumiy o`rta ta`lim maktabllarining musiqa ta`limi
jarayoni.
Tadqiqot predmeti : musiqa madaniyati darslari jarayonida o`quvchilarning
musiqiy savodxonligini oshirish, notalarni erkin o`qish va kuylashga bo`lgan
badiy ehtiyojini qondirish, ritm malakasini o`stirish, cholg u ijrochiligi va
‘
ansambl darslari orqali dirijyorlikning samaradorligini oshirish.
Ilmiy tadqiqotning vazifalari:
- o zbek xalq musiqasining ma naviy barkamol insonni shakllantirishdagi
‘ ’
ahamiyatini ko rsatish;
‘
- Sharq mutafakkirlari va musiqashunoslarining nazariy merosi zamirida
musiqaning inson ma naviyati va madaniyatida tutgan o rnini yoritish;
’ ‘
- O zbek xalq cholg ularini tuzilish va ovoz jihatadan ba zi bir
‘ ‘ ’
muammolarini yechimini toppish:
6

-zamonaviy milliy madaniyatda cholg u ijrochilik san atining inson‘ ’
ma naviy saviyasi o sishiga ta sirini taxlil qilish;
’ ‘ ’
Ishning ilmiy yangiligi. Bitiruv malakaviy ishida cholg u ijrochiligi
‘
zamonaviy milliy madaniy va ma naviy barkamol etish omili sifatida
’
madaniyatshunoslik nuqtai nazardan ilk bor o rganildi:
‘
- Zamonaviy milliy madaniyatni musiqa asosida yuksaltirish masalalari
milliy mafkura nuqtai nazaridan birinchi marta tadqiq etildi;
- Sharq mutafakkirlari va musiqashunoslarining, milliy madaniyatda
cholg u ijrochiligining roli va ahamiyatiga doir qarashlari o rganildi va
‘ ‘
umumlashtirildi;
- Milliy merosimizning ulkan boyligi bo lgan o zbek xalq
‘ ‘
cholg ulari musiqasining ma naviy barkamol insonni shakllantirishda katta
‘ ’
axamiyatga ega ekanligi ko rsatildi;
‘
- zamonaviy cholg u ijrochiligida yutuq va kamchiliklari, taraqqiyot
‘
muammolari tahlil qilindi;
Bitiruv malakaviy ishining metodologik asoslari sifatida Sharq
allomalarining fozil inson, ma naviy kamolot, ma naviyat, san at, musiqa,
’ ’ ’
odob-axloqqa doir ta limotlari va xozirgi zamon musiqashunos va
’
madaniyatshunos olimlarining bu boradagi diqqatga sazovor fikrlari olindi.
Shuningdek, madaniy meros, ma naviyat, ma rifat, ta lim va tarbiya,
’ ’ ’
san at va musiqa haqidagi Respublikamiz Prezidentining farmonlari, nutqlari,
’
ilmiy-nazariy asarlari, Vazirlar Mahkamasi, madaniyat ishlari vazirligining
maxsus qaror hamda xujjatlari ilmiy - tadqiqotimiz uchun metodologik manba
bo lib xizmat qildi.
‘
Tadqiqotning amaliy ahamiyati. Undagi nazariy va amaliy xulosalar,
muammoga tegishli nota ishlammalari, dirijyorlik qo l harakatlari bo yicha
‘ ‘
uslubiy ko`rsatmalaridan musiqa madaniyati darslarida va talablarining musiqiy -
pedagogik amalyotida qo`llash mumkin.
Bitiruv malakaviy ishining tuzilishi. U kirish, ikki bob, xulosa va
foydalanilgan adabiyotlar ro yxatidan iborat.
‘
7

I Bob. O zbek xalq cholg u asboblari ijrochiligi tarixi‘ ‘
1.1 O zbekistonda musiqiy cholg ularning tarixiy taraqqiyoti
‘ ‘
8

O zbek xalqining musiqa madaniyati juda uzoq tarixga ega. Tarixiy‘
taraqqiyot davomida xalq mumtoz musiqasi, an'anaviy kasbiy musiqa, xalq
bastakorlik yo llari, shuningdek, folpk
‘ lor - havaskorlik musiqiy merosi singari
shaklan va usluban bir-biriga yaqin ijrochilik ko rinishlari bir-birini to ldirib
‘ ‘
keldi. Ushbu musiqiy merosimiz bugungi kunimizda ham ma'naviy
madaniyatimizning bir bo lagi sifatida namoyon bo lmoqda.
‘ ‘
Mustaqillik sharofati bilan milliy-ma'naviy qadriyatlarimizga, urf-
odatlarimizga, unutilayozgan, tarixan qadrli an analarimizga bo lgan e tibor,
’ ‘ ’
ularni yangidan isloh etish jarayoni ustivor yo nalish kasb etdi.
‘
Milliy qadriyatlarimiz, urf-odatlarimiz, ma'naviy boyligimizga bo lgan
‘
e tibor davlat miqyosiga ko tarildi.
’ ‘ Musta qillikning dastlabki yillaridanoq ota-
bobolarimizdan, aj dod la ri mizdan qolgan ma'naviy boyliklarni, jumladan, musi qiy
madaniyatni avaylab asrash, tiklash borasida, qolaversa, zamon bilan hamohang
qadam tashlash borasida talaygina ishlar qilin di. Bu borada o tgan ajdodlarimiz
‘
bizlarga meros qilib qol dirib ketgan ulkan ma'naviy boyligimiz asosiy omil bo
‘ lib
xizmat qilmoqda.
Tarixdan ma'lum, ma'naviyatimizning asosiy bo g ini bo l
‘ ‘ ‘ gan musiqiy
madaniyatimiz, an'anaviy qo shiqlarimiz, maqom ijrolari hamisha xalqimizning
‘
kundalik hayotida ma'naviy ozuqa sifatida e'tirof etib kelingan. Xalq og ir
‘
kunlarida musiqadan najot izlagan, xursandchilik kunlarida ham qo shiq va
‘
musiqa ularga hamroh bo lgan.
‘
Prezidentimiz I.A.Karimov yozganlaridek, Inson shaxsini, uning yuksak
“
ma'naviy fazilatlarini kamol topitirish, milliy istiqlol mafkurasini shakllantirish,
yosh avlodni boy madaniy merosimiz hamda tarixiy qadriyatlarimizga hurmat-
e'tibor, mustaqil vatanimizga mehr-muhabbat ruhida tarbiyalash talablari
oldimizga muhim vazifalarni qo ymoqda .
‘ ” 5
Zero, bugungi muborak mustaqillikka erishgan kunimizda, o zligimizni
‘
anglab borayotgan bir davrda ulkan ma'naviyatimizning bir bo lagi bo lgan, ota-
‘ ‘
bobolarimizdan meros bo lib kelgan milliy musiqiy madaniyatimizga suyanish,
‘
milliy cholg ularga murojaat qilishimiz tabiiy bir holdir. Bularning barchasi
’
5
Karimov I. Yangicha fikrlash va ishlash - davr talabi. -Toshkent: O‘zbekiston, 1997, 222-6.
9

barkamol avlod tarbiyasida, yoshlarning ma'naviy dunyoqarashini shakllantirishda
muhim ahamiyat kasb etadi.
An'anaviy musiqa va cholg ulardan yangragan milliy mumtoz kuylarimiz’
odamlarni hamisha iymonga, mehr-oqibatga, odamiylikka chorlab kelgan.
Bugungi kun da ham shu dolzarbligini yo qotmagan holda mustaqillikka,
‘
mehnatkashlar ongini shakllantirish yo lida, barkamol avlod tarbiyasida vosita
‘
sifatida asosiy omillardan bo lib kelmoqda.
‘
Ma lumki, musiqiy cholg ular xalqlarning moddiy hamda ma naviy
’ ‘ ’
boyligidir. Chunonchi, har bir xalq o z milliy merosi, davrlar osha yuzaga kelgan
‘
an analarini milliy ohanglar orqali tarannum etuvchi va xalqning milliy
’
ma naviyatiga xos yaratilgan amaliy san at namunalari orqali ularga mos
’ ’
keluvchi cholg u asboblariga egadirlar. O zbek musiqiy cholg ular olami bu
‘ ‘ ‘
xususda ma nan va moddiy nuqtai nazardan boy hamda rang-barang ekanligini
’
e'tirof etib o tish lozimdir. Qolaversa, qaysiki xalqning ma naviyati yuksak
‘ ’
bo lsa, uning tarixi va unga mos merosi ham ulkandir.
‘
Tarixdan ma lumki, o zbek xalq cholg ulari rang-barang tarzda, o ziga
’ ‘ ‘ ‘
xos shakllangan va musiqaning barcha tarmoqlariga mos cholg u asboblari
‘
shakllanib, asrlar osha rivojlanib kelgan. O tmish allomalari Al-Forobiy (IX asr)
‘
o zining Katta musiqa kitobi da, Safiuddin Urmaviy (XII asr) musiqiy
‘ “ ”
risolasida, Abdulqodir Marog iy (XIV asr) Jami al-alhon fi-ilm al-musiqiy
‘ “ ”
risolasida, Ahmadiy (XIV asr) S o zlar munozarasi asarida, Zaynullobiddin
“ ”
Husayniy (XV asr) R i s ola dar bayoni qonuni va amaliy musiqiy risolasida,
“ ”
Abdurahmon Jomiy (XV asr) M u s iqiy risola s i da, Amuliy (XVI asr) M u s iqa
“ ” “
risola s i da, Darvesh Ali Changiy (XVII asr) M u s iqiy risola l arida musiqiy
” “ ”
cholg ularni o rganib tadqiq etish masalalarining turli tomonlariga to xtalib,
‘ ‘ ‘
o z davrlarining
‘ m u si qi y ch ol g ul ar i t a sn i f ot i n i b ay on et ga nl ar . ‘
O t m i s hn i n g
‘ zabardast shoirlari o z asarlarida musiqiy cholg ular nomlarini ‘ ‘
zikr etishda sozlarga takror va takror murojaat etganlar. Ayniqsa, buyuk
mutafakkir shoir Alisher Navoiy musiqa ilmining eng nafosatli va mumtoz kerakli
tarmoqlariga urg u berib o tganliklarini asarlaridan bilib olish mumkin.
‘ ‘
10

Ma'naviy, ilmiy va estetik qadriyatlar, - deydi Prezidentimiz, - xalqimizning“
turmush tarzida, an'anaviy madaniyatida muhim o rin olgan. Biz o zimizning
‘ ‘
tariximizni va jahon sivilizatsiyasini rivojlantirishga bebaho hissa qo shgan
‘
buyuk ajdodlarimiz - sharqning mutafakkirlari, Ahmad Yassaviy, Boxouddin
Naqshband, al-Xorazmiy, Beruniy, Ibn Sino, Navoiy, Ulug bek va boshqalarni
‘
ezozlaymiz hamda ular bilan faxrlanamiz.
Mustaqillikni e'lon qilib, O zbekiston o zining ma'naviy qadriyatlarni va
‘ ‘
aqliy salohiyatni qayta tiklash davriga, iqtisodiy, siyosiy va ijtimoiy sohalarida tub
o zgarishlar davriga qadam qo ydi .
‘ ‘ ” 6
Tarixiy qo lyozmalar, adabiy asarlar va musiqiy risolalarda o rta
‘ ‘ Os i y o
xa l q l a r i a m a l i yo t i da v uj u dg a ke l g an ba r c ha ch ol g u
‘ asboblarining nomlari
o z ifodasini topgan. Musiqiy risolalarda esa cholg ularga tegishli (shakl,
‘ ‘
tuzilish, torlar nisbatlari, tayyorlash mezonlari, cholg ular uchun ishlatiladigan
‘
daraxtlar va h.k. haqida) ma'lumotlar keltirilgan.
Torli cholg ulardan
‘ : borbad, ud, r ud , q o bu z, g i j j a k, na vh a, n uz xa , ‘ ‘
qo nu n, c ha ng , r u bo b, tanbur, dutor;
Damli sozlardan : ruhafzo, shammoma, org anun, sibizg i, nayi anbon,
‘ ‘
chag ona, bulamon, surnay, nay, qo shnay, karnay;
‘ ‘
Urma cholg ulardan
‘ : daf, doyra, nog ora, safoil kabilar haqida turli ‘
darajadagi ma'lumotlar keltirilgan.
Bu musiqiy cholg ularning xalqimiz orasida qadim-qadimdan meros
‘
bo lib kelayotganligidan dalolat beradi
’ . Ular ko p asrlik tarixga ega, har ‘
biri milliy omillar bilan sug orilgan.
‘
Musiqiy cholg ular madaniy merosni o rganish masalasida, zamonaviy
‘ ‘
xalq hayotidagi ahamiyati hamda amaliyotda qo llanilishi kesimida o rganilishi
‘ ‘
mumkin. Mazkur soha batafsil tadqiqot mavzui sifatida xalq orasida mavjud
cholg ularning texnologik xususiyatlari va takomillashuv imkoniyatlarini yangi
‘
shart-sharoit bilan bog liqlikda ochib berishni maqsad qiladik. Musiqiy
‘
cholg ular moddiy madaniyat mahsuloti hisoblanib, ma naviy madaniyatga ham
‘ ’
aloqadordir. Cholg ularning tuzilishi, ularning imkoniyatlari musiqiy tafakkur
‘
6
Karimov I. Bizdan ozod va obod Vatan qolsin. -Toshkent: O‘zbekiston, 1994, 140 - bet.
11

qonuniyatlarini, hamda ma lum darajada jamiyat rivojining muayyan bosqichda’
qaror topgan estetik didini ham aks ettiradi. Shuni nazarda tutish kerakki, uzoq
o tmishga nisbatan musiqiy cholg ular yoki ularning madaniy yodgorliklarda
‘ ‘
saqlanib qolgan tasvirlari jamiyatning musiqiy hayoti haqida ma lumotlarning
’
yagona manbai hisoblanadi. Shu jihatdan, musiqiy cholg ular haqida uzoq
‘
o tmishdan bizgacha etib kelgan turli afsona va rivoyatlar ham tariximizning
‘
musiqiy olami manzarasini chizib beradi.
Musiqiy cholg ularning kelib chiqishini o rganishda O rta va yaqin Sharq
‘ ‘ ‘
musiqiy olami mifologiyasiga tegishli totemizm qatlamiga e tibor qaratish joiz.
’
Totemizm ibtidoiy-jamoa tuzumining qadimgi davrlarida, matriarxat
hukmronligida yuzaga kelgan bo lib, uning ilk tasavvurlari farishtalar, devu
‘
jinlar, hayvonlar va o simliklar bilan bog liq bo lgan. Ushbu qatlamga oid
‘ ‘ ‘
afsonalarda rivoyat qilinishicha, kunlardan bir kun, bir olim yo lda sayr qilib,
‘
kunning yarmida bir daraxt tagiga o rnashibdi. U shohdan-shohga sakrab yurgan
‘
maymunni ko ribdi. Birdan maymun o tkir shohga ilinib, qorni yorilib ketibdi
‘ ‘
va ichaklari ikkita shoh orasiga tortilib qolibdi. Bir oz vaqt o tgach, bu ichaklar
‘
quribdi, shamol esib, undan yurakni maftun etuvchi tovush taralibdi. Olim bu
ichaklarni olib, qiyshiq taxtaga tortib qo ygan ekan, undan yana ham go zal
‘ ‘
tovushlar taralibdi. So ngra u bir necha tor yasab, taxta ostiga qovoq o rnatibdi
‘ ‘
va natijada musiqiy cholg u asbobi ro yobga kelibdi. Bundan keyin har bir olim
‘ ‘
o zining ongi va tafakkurini ishga solib, bu asbobni qonun va rebab cholg ulari
‘ ‘
yasalgunga qadar turlicha takomillashtirgan 7
.
Yana shunga o xshash rivoyatlardan birida hikoya qilinishicha, tanbur,
‘
dutor, nay, g ijjak cholg ulari to rtta farishta, ya ni elchi farishta Jabroil,
‘ ‘ ‘ ’
olamni harakatlantiruvchi farishta Mikoil, oxiratda karnay chaluvchi bo ron
‘
farishtasi Isrofil, jon oluvchi farishta Azroyillarning jonni Odam Ato tanasiga
kiritishdagi sa y-harakatlari va Shaytonning aralashuvi tufayli vujudga kelgandir.
’
Sozanda va mehtarlik risolalarida qayd etilishicha, ular jannatdan «dup», ya ni
’
tut yog ochini olib chiqib cholg ularni yasagan ekanlar
‘ ‘ 8
.
7
Зийа ад-Дин Нахшабий. Книга попугая (Тути-наме)./Пер.с персидского Е.Э.Бертельса. -М.,1982.
8
Bu haqda batafsil qaralsin: Matyoqubov B. Xorazm dostonlarining musiqiy xususiyatlari.//Musiqa ijodiyoti masalalari.
-T.,1997. 31-32b.
12

Yuqoridan ko rinib turibdiki, musiqiy cholg ularning kelib chiqishi‘ ‘
qadim-qadim davrlarga borib taqalar ekan, insoniyat taraqqiyotining barcha
bosqichlaridan o tib, takomillashib bordi va o rta asrlarga kelib ilk bora al-
‘ ‘
Forobiy, ibn Sino, Abdurahmon Jomiy, Darvishali Changiy singari
mutafakkirlarning risolalarida ilmiy jihatlama o z ifodasini topdi. O rta asr
‘ ‘
olimlarining asarlaridagi musiqiy cholg ularning yaratilishi, sozlarning
‘
texnologik tuzilishi va qo llanilishi haqidagi ma lumotlar nihoyatda qimmatli
‘ ’
hisoblanib, cholg ularning kelib chiqishidan boshlab, to bugungi kunga qadar
‘
boshdan kechirgan taraqqiyotini kuzatish imkonini beradi.
Umuman olganda, o rta asrlarga oid tarixiy materiallar musiqiy
‘
cholg ularning mavjudlik manzarasini to laqonli aks ettiradi.
‘ ‘ Bunda ilm ahli (al-
Forobiy, ibn Sino, Abdurahmon Jomiy, Darvishali Changiy) musiqiy
cholg ularni nazariy tomonlama ta riflagan bo lsa, adabiyot va san at ahli
‘ ’ ‘ ’
(Navoiy, Firdavsiy, Bobur) esa ularning amaliy tadbiqi, hayotdagi o rnidan
‘
hikoya qiladi.
Al - For ob i y , A bd ur a hm on Jo m i y, A m u l i y, Dar ve sh Al i Changiy,
Abdurauf Fitrat, Viktor Belyayevlar o z risolalarida cholg u sozlariga katta
‘ ‘
e tibor bilan yondoshib, ularni amaliyotdagi tutgan o rni, ayrim falsafiy
’ ‘
xususiyatlari hamda ma lum darajada tasnifoti bilan yoritganlar.
’
Odatda, musiqiy cholg ular ijrochilik amaliyotining turli yo nalishlarida
‘ ‘
qo llanilib kelingan. Avvalo eng sodda cholg ular yaratilib, kundalik hayot
‘ ‘
tarzida keng foydalanilganligini qayd etish joizdir. Bunday cholg ular har bir
‘
xalqning cholg ular dunyosida mavjud, ayni paytda ham iste molda bo lib
‘ ’ ‘
keladi. o zbek xalq ijrochilik amaliyotida saqlanib, qo llanib kelinayotgan
‘ ‘
cholg ulardan chang, qo biz, sibizg i shular jumlasidandir. Bu cholg ularni
‘ ‘ ‘ ‘
tayyorlash va ijro etish ham oddiyligi bilan ajralib turadi.
Davrlar o tishi, jamiyat taraqqiyoti mezoniga cholg u sozlar ham
‘ ‘
hamnafas tarzda rivojlanib, zamonaga mos takomillashib, mukammallashib
borgan. Tarixiy manbalarda, Qulmuhammad Udiyning ud cholg usiga to rtinchi
‘ ‘
sim taqqanligi yoki g ijjak cholg usining avval ikki torli, keyin uchinchi va
‘ ‘
13

to rtinchi torlari taqilganligi kabi ma lumotlar aynan cholg ular takomillashishi‘ ’ ‘
bilan bog liqdir. Takomillashish jarayonida cholg ularning shakl va tarannum
‘ ‘
(ovoz) mezonlarini boyitish katta ahamiyat kasb etgan. Bu ikki mezon
cholg ularning ma nan va moddiy qiymatini ham belgilashga asos bo lib
‘ ’ ‘
xizmat qilgan. Zero, chiroyli cholg u go zal ovozga ega ekan, u xalq ma naviy
‘ ‘ ’
boyligi hamda mulki ekanligini e tirof etish lozimdir.
’
Cholg ushunoslik ilmi fanda organologiya deb yuritiladi va cholg u
‘ “ ” ‘
sozlarning shakllanishi, amaliyotda qo llanilishi hamda rivojlanish mezonlarini
‘
ilmiy asoslab beradi. Ushbu fanning rivojida bir qator Sharq va G arb olimlari
‘
qatorida o zbek musiqashunos olimlari ham munosib tadqiqotlar olib borganlar.
‘
Qadimiy cholg ular ko proq tarixiy obidalar orqali kashf etilib, keyinchalik
‘ ‘
tarix, adabiyot va musiqiy risolalarda bayon etilgan.
Cholg ularning ilk tasvirlari qadimgi odamlarning istiqomat joylari
‘ —
g orlarda, qoya toshlarda o yib chizilgan, imoratlarning peshtoqlari,
‘ ‘
saroylarning devoriy suratlari, sopol idishlarga chizilgan suratlarda va terrakota
haykalchalarida aksini topgan.
O rta Osiyo va o zbekiston hududlarida Afrosiyob, Dalvarzin tepa
‘ ‘
(Surxondaryo), Varaxsha (Buxoro), Ayritom, Zartepa, Qo y qirilgan va Qo zi
‘ ‘
qirilgan tepalar (Ko hna Urganch), Panjikent
‘
kabi qadimiy joylar qazilmalaridan
topilgan chizma surat va haykalchalar shular jumlasidandir. Qadimiy suratlarda
arfa, ud, naysimon hamda urma cholg ular aks ettirilgan. Musiqiy cholg u
‘ ‘
ijrochiligiga bo lgan ehtiyojni aynan ushbu suratlardan ko rish ham mumkin.
‘ ‘
Chunki suratlarda nafaqat yakka ijrochilar yoki cholg u asbobining o zi aks
‘ ‘
ettirilgan, balki, Ayritom qazilmalaridan topilgan tarixiy obidalarda qadimgi
Sug d madaniyatiga xos ansambl, ya'ni bir qator musiqachilarning cholg ularni
‘ ‘
dasta bo lib ijro etayotganlarining aksi tushirilgan.
‘
Musiqiy cholg ularning ta'rifi ya'ni shakl-tuzilishlari tarkibiy jihatlari,
‘
nomlari, ijrochilari bilan bog liq ma'lumotlar, asosan o rta asrlardan boshlab
‘ ‘
badiiy adabiyot asarlari hamda musiqiy risolalarida yoritila boshlanadi. Demak,
o rta asrlarga kelib qadimdan shakllanib takomillashib kelgan xalq musiqiy
‘
14

cholg ulari ijrochilik amaliyotida o z o rnini topgan. Shu bilan birga nafaqat‘ ‘ ‘
xalq, balki olimlarning e'tiborini ham qozongan. Bu jarayonni S.Matyoqubov
«Maqomot» kitobida quyidagicha bayon etadi: «Cholg ularga bunday atroflicha
‘
qiziqishlar zamirida musiqiy asboblar ijrochilik faoliyatini ob'ektiv aks ettirishdir,
degan ilmiy tushuncha yotadi. Forobiy ta'biri bilan aytganda, cholg u
‘
asboblarining shakllanishi, awalo, amaliyotda yuzaga keladi. Ularning tembr-
akustik xususiyatlari parda va tovushqatorlari bevosita ijro jarayonida shakllanadi
va takomLUashadi. Shundan so nggina cholg ular olimlar kuzatuvi va
‘ ‘
umumlashmalariga zamin bo‘lishi mumkin».
Abu Nasr Forobiy, Abu Ali Ibn Sino, Abdulloh al-Xorazmiy, Zaynullobiddin
І usayniy, Safiuddin Urmaviy, Abdulqodir Marog‘iylar o‘z risolalarida cholg‘ular
va ularning bir qator sifat va xususiyatlari xususida mufassal so z yuritganlar.
‘
o rta asr risolalarida cholg ular takomillashishi hamda rivoji yo lida qilingan
‘ ‘ ‘
o zgarishlar, ijrochilik amaliyotida yaratilgan yangi sozlar va iste'moldan chiqqan
‘
cholg ular tasnifotini ko rish mumkin.
‘ ‘
Alisher Navoiy o z zamonasining cholg ularini shunday tavsiflaydi: nay -
‘ ‘
«dard o tiga el beradi»; g ijjak - «cho ziq nolalar chekib, yolboradi»; tanbur -
‘ ‘ ‘
«maftunkorlik bilan halok etadi, uning halovat pardasini chok etadi»; chang -
«zorlanib, bo g zini cho zadi»; ud «tilining ingrab yolborishi changnikidan
‘ ‘ ‘
ham ortadi»; rubob - «boshini erga qo yib iltimos qilganda», qonun «nolasi
‘
quloqqa eshitiladi» 9
.
Hazrat Navoiy musiqiy sozlarga shunday ta rif berar ekan, har bir
’
cholg uda inson qiyofasini ko radi, har bir cholg uning xususiyatini inson
‘ ‘ ‘
ruhiyati va tafakkuri bilan bog laydi, har bir cholg uning ahamiyatini odamzod
‘ ‘
dunyosi bilan chambarchas etadi.
Umuman olganda, o rta asr mutafakkirlariga xos bo lgan estetik
‘ ‘
dunyoqarashga mansub falsafiylik, mushohadaviylik, fikrga o ta nozik bo yoq
‘ ‘
berish xususiyati san at sohasida, xususan, musiqiy cholg ular sohasida yaqqol
’ ‘
aks etadi.
9
A . Navoiy . Maxbub ul - qulub . - T ., G ‘. G ‘ ulom nomidagi adabiyot va san ’ at nashriyoti -1983.
15

Musiqa san'atining boy ma'naviy jihatlari badiiy adabiyot namoyandalarini
ham befarq qoldirmagan. Musiqa sehri, cholg ulardan taralgan sirli ohanglar‘
Sharq badiiy proza va mumtoz she'riyati, ya'ni badiiy adabiyotida o ziga xos
‘
ifodasini topadi. Bular benazir cholg u sozlar nomlanishi, o z davrining
‘ ‘
mashhur ijodiyot namunalari, bastakor, sozanda va xonandalar ijodi, xalq musiqa
ijodiyoti va an'analarida ko rinadi.
‘
1.2 O zbek musiqiy cholg ularining turlari
‘ ‘
O rta asrlarda yaratilgan tasviriy miniatyuralarda ko plab musiqiy
‘ ‘
cholg ular o z aksini topgan.
‘ ‘ Bunda qo lida soz tutgan cholg uchilar ‘ ‘
ansambllari keng o rin egallaydi. XV-XVII asr miniatyuralari va yozma
‘
manbalarini o rgana turib, maishiy hayot, turli yig inlar va saroy qabullarida
‘ ‘
xilma-xil musiqiy cholg ularning aks etganini kuzatish mumkin. Bu davrga kelib,
‘
O rta Osiyo va Xurosonda cholg u ijrochiligi madaniyati yuksak darajaga
‘ ‘
erishgan. Aksariyat hollarda musiqachilar oddiy hunarmandlar orasidan chiqqan
bo lib, musiqachilik kasbi ularga yuqori tabaqaga kirish uchun yo l ochib
‘ ‘
bergan. Natijada, ud, nay, g ijjak, tanbur va qonun ijrochiligida yuqori darajaga
‘
erishgan hunarmand yoshlar ziyoliy insonlarning she riy va musiqiy majlislarida
’
qatnashish huquqini qo lga kiritganlar. Musiqani tushunish, uning xususida fikr
‘
yurita olish har qanday ma rifatli hirotlik yoki samarqandlik inson uchun
’
majburiy hisoblangan. Yoshlar cholg u ijrochiligi bobida kimo zarga harakat
‘ ‘
qilar edilar. Bu davr she riyatini varaqlaganda turli xil musiqiy cholg ularning
’ ‘
nomlarini uchratish mumkin. Bunda cholg ularning yurakda ehtirosli muhabbat
‘
yoqa olish imkoniyatiga ega ekanligi aytiladiki, bu xususiyat o rta asrlarda
‘
nihoyatda qadrlangan.
Tanbur - manbalarda yozilishicha, yunoncha i k ki so z da n i b or a t bo l i b,
‘ ‘
t a n - y ur ak , d i l ; bur - tirnovchi, qitiqlovchi, ya'ni dilni qitiqlovchi degan
ma'nolarni beradi.
Tarixiy manbalarga murojaat etib tanburning nafaqat o zbek, tojik, uyg ur
‘ ‘
xalqlarida shuningdek, qo shni mamlakatlar Afg oniston, Eron, Turkiya,
‘ – ‘
16

Shimoliy Hindiston hamda ayrim arab mamlakatlarida ham azaldan mavjud
bo lganidan voqif bo lamiz. Ana shu mamlakatlarda tanburning turli shakllarda‘ ‘
eramizdan avvalga I asrlardanoq keng ishlatilib kelinganligani qadimiy
yodgorliklar, turli arxeologik topilmalar, miniatyuralardagi tasvirlar hamda
ko pgina yozma manbalar tasdiqlamokda.
‘
Tanburning qadimgi namunalari, risolalarda bayon etilishicha, ikki torli
bo lgan. Ijrochilik amaliyotining rivoji va davrlar o tishi bilan unga uchinchi va
‘ ‘
to rtinchi torlar tortilgan. Darvesh Ali Changiyning ta'kidlashicha, uning
‘
zamonasigacha tanburga ip torlar tortilgan. Takomillashish jarayonida esa tanbur
tovushining benazirligini ta'minlovchi kumush yoki mis simlar qadalgan. Bizning
davrlarimizgacha etib kelgan tanburlarga uch sim taqilgan. Ularning ikki
chetidagisi bir xil sozlanib, o rtadagi tori ijroviy
‘ asarga ko ra kvarta, kvinta yoki ‘
sekunda intervali oralig ida joylashgan.
‘ To rt torli tanburlarda (XX asrda ‘
ommalashgan) birinchi tovush uchlanadi. Tanburning asosan birinchi torida ijro
etiladi, qolganlari aks sado beruvchi torlar hisoblanadi.
S u g d, keyinroq arab adabiyotida ruddan (barbat) keyin o z mahiyatiga
“ ‘ ‘
ko ra-deb yozadi musiqashunos A.Nazarov, - Xuroson tanburi ikkinchi
‘ “ ”
o rinda turishi ko rsatib o tilganki, uning eng keng tarqalgan Buxorocha
‘ ‘ ‘ “ ”
sozlanishi haqida Abu Nasr Forobiy yozgan edi... Farobiydan keyin Ibn Sino
cholg u asboblari tasnifining yangi tizimini taklif etadiki, unda Buxoro musiqa
‘
amaliyotida qo llab kelingan cholg u asboblari: tanbur, barbat, rud, chang,
‘ ‘
organ va boshqalarga alohida o rin berilgan
’ ” 10
.
Ijrochilik amaliyotida tanburning turli xillari (kichik tanbur, katta tanbur,
hofiz tanbur va h.k.) mavjud. Shu bois ularning o lchovi, kosa va dastalarining
‘
hajmi tufayli turli xil bo ladi. Odatga ko ra, tanbur tut daraxtidan yasaladi.
‘ ‘
Cholg uning kosasi noksimon shaklda o yilib ishlanadi va unga maxsus qopqoq
‘ ‘
yasalib qoplaniladi. Qopqoq boshqa cholg ular qopqoqlaridan farqli o laroq
‘ ‘
yoysimon shaklga egadir. Ovoz tarannumining mutanosib shakllantirish
maqsadida qopqoqning ikki chetiga yaqin joyidan to rttadan teshikchalar teshib
‘
qo yiladi.
‘
10
А.Назаров «Мусиқа», // «Бухоро» шарқ дурдонаси, Париж, 1997 й., 128 с.
17

Cholg u dastasining quyi tomoni kosaga ulanadi, boshlanish tomonida esa‘
torlarni tortib sozlashga mo ljallangan quloqlar(4) joylashgan. Dastaga 16-ta
‘
pardalar bog langan. Ular ichakdan eshib tayyorlanadi. Bundan tashqari 6 ta xas
‘
parda mavjud bo lib, ularning 2 tasi dastaga va 4 tasi qopqoqning ustki qismiga
‘
(bog langan pardalarning davomiga) yopishtirilib qo yiladi. Odatda, tanbur
‘ ‘
pardalari diatonik tovushqator asosida joylashtirilgan.
Oldindan qo llanilgan tanburlarning bir pardasi (oltinchi) o zraguvchan
‘ ‘
parda hisoblanib, ijro jarayonida asarning tovushqatoriga moslab jildirilgan.
Tanbur pardalari, har bir pardaning o zida 1 yoki 1,5 tongacha tovushlarni
‘
ko tarish xususiyatiga egadi.
‘
Tanburning qadimgi namunalari risolalarda bayon etilishicha ikki torli
bo lgan. Ijrochilik amaliyotining rivoji va davrlar o tishi bilan unga uchinchi va
‘ ‘
to rtinchi torlar tortilgan. Darvesh Ali Changiyning ta'kidlashicha, uning
‘
zamonasigacha tanburga ip torlar tortilgan. Takomillashish jarayonida esa tanbur
tovushining benazirligini ta'minlovchi kumush yoki mis simlar qadalgan. Bizning
davrlarimizgacha yetib kelgan tanburlarga uch sim taqilgan. Ularning ikki
chetidagisi bir xil sozlanib, o rtadagi tori ijroviy asarga ko ra kvarta, kvinta yoki
‘ ‘
sekunda intervali oralig ida joylashgan. To rt torli tanburlarda (XX asrda
‘ ‘
ommalashgan) birinchi tovush uchlanadi. Tanburning asosan birinchi torida ijro
etiladi, qolganlari aks sado beruvchi torlar hisoblanadi.Tanbur maxsus
tirnoqsimon noxun bilan ijro etiladi.
Tanbur ijrochiligida mohirlikka erishgan sozandalardan ustoz san'atkorlar
Ma'rufjon Toshpo latov, Sulton tanbur, Risxi Rajabiy, Matyusuf Xarratov,
‘
Gabriel Mullaqandov, Abdumutal Abdullaev, Maxsudxo ja Yunusov, Turg un
‘ ‘
Alimatovlarni faxr bilan tilga olish joizdir. Ayni paytda ularni an'analarini
munosib davom ettirishda Toyir Qo ziev, Abror Zufarov Asror Aslonov, Shuhrat
‘
Xolxo jaev, Jamshid Isoqov kabi yoshlar munosib ijod etmoqdalar.
‘
Zamonasining ulug mutafakkiri va olimi Abu Nasr Muhammad al-Forobiy
‘
o zining Kitabul - musiqiy al-kabir ( Musiqaga doir katta kitob ) asarida
‘ “ ” “ ”
tanbur sozini o sha davrlarda, ya'ni X asrda, Xurosonli va Bag dodli kabi turlari
‘ ‘
18

mavjud bo lganligi haqida ma'lumot bergan, keyinchalik, XIV asrda‘
Samarqandda, Amir Temur saroyida uzoq yillar davomida o zining benazir
‘
san'ati bilan xizmat qilib dovruq qozongan sozanda Xo ja Abdulqodir tanburning
‘
shirvoniy, turkiy turlari bilan bir qatorda n a y tanbur deb nomlanuvchi kamonli
“ ”
turi ham mavjudligini eslatib o tgan edi.
‘
Sato qadimiy nay tanburning
— o zi , ya 'n i k am on b i l an i j r o e t i l a di ga n ‘
ho zi r gi t a nb ur ni n g namunasidir. Zamonaviy musiqa ch ol g us i us t a l a r i
‘
( xu su sa n u st a U sm on Z uf ar ov ) sa t o ni ng ya ng i shaklini, ya'ni kosaxonasini
ma'lum shaklga moslab va kattaroq holda yaratganlar. Sato kamon bilan ijro
etiladi. Barcha tarkibiy va tuzilish jihatlari tanbur cholg usinikidek.
‘
Sa t o ch ol g us i d a m o hi r l i kk a e r i s hg an us t o z so za nd al ar da n
‘
Ma 'r uf j o n T os hp o l a t o v, T ur g u n Al i m at ov l ar ni x al qi m i z al oh i d a
‘ ‘
e 'zozlaydi. Zamonaviy jarayonda bu cholg uga yoshlar tomonidan e'tibor ancha
‘
oshganligini biz Mahmudjon Qo ziyev, Abror Zufarov kabi sozandalarning
‘
ko rishimiz mumkin.
‘
Ud juda qadimiy musiqa asbobidir. Uning bizga ma'lum bo lgan dastlabki
‘
shakli Ayritomdan topilgan, eramizning birinchi asrlariga oid ajoyib madaniyat
yodgorligida o z aksini topgan.
‘
Ijrochilik amaliyotida mashhur bo lgan ud, turli xalqlarda mavjud bo lgan.
‘ ‘
Ajam xalqlari-ud, Xitoyda-pipa, Ovrupada-lyutiya, Arablarda esa al-ud nomlari
bilan atalib kelingan. Cholg u arablar mamlakatida o sadigan yog ochi qora
‘ ‘ ‘
tusli ud daraxtidan yasalgan. Daraxt xushbo y hid taratuvchilik xususiyatiga ega
‘
bo lgan.
‘
Ud iborasi bayram, tuy-tomosha, xursandchilikni ifodalaydigan «iyd»
iborasining ma'lum shaklidir. Bu urinda xushchaqchaqlik kayfiyatni
bag ishlovchi soz ma'nosida ham kelishi mumkin.
‘
Udning dastlabki nomi "Barbad» bo lganligi ba'zi manbalarda ko rsatib
‘ ‘
o tiladi. Barbad ikki so zdan iborat bo lib, bar qomat, bad -o rdak
‘ ‘ ‘ — ‘
ma'nolarida keladi. Barbad qorni katta va dastasi -kalta musiqa asbobidir. Unga
19

o rdak qomatiga o xshagani uchun barbad nomi berilgan emish. Barbad eng‘ ‘
qadimiy torli asbobdir. Uning yaratilishi haqida bizgacha turli afsonalar yetib
kelgan. Bir afsonada hikoya kilinishicha, barbadni yunon olimi Fisogurs hakim
(Pifagor eramizdan oldingi VI asr) ixtiro qilgan. Afsonada aytilishicha, bir kuni
Fisog ursni tushida bir noma'lum mo ysafid uning boshiga kelib shunday dedi:
‘ ‘
s e n ertaga barvaqt turib naddof (paxta tituvchilar) bozoriga borgil. U yerda
“
senga hikmat sirlaridan biri namoyon bo ladi». Fisog urs ertalab naddoflar
‘ ‘
rastasiga boribdi va u yerdan hyech narsa tushuna olmay qaytib kelibdi.
Mo ysafid shu kuni tushida yana kelib, kechagi aytgan gapini takrorlabdi.
‘
Shundan so ng Fisog ypc ertalab uyg onib ikkinchi marta bozorga borganda
‘ ‘ ‘
paxta tituvchilar yoyining ipidan chiqayogan tovush uning diqqatini jalb etibdi.
Fisog ursning ongida bir fikr paydo bo libdi, shunda u yerda yotgan ot
‘ ‘
dumining tolasini olib, bir uchini tishi bilan tortib turib chertgan ekan, mayin va
yoqimli bir ovoz eshitilibdi. Endi shu ipni taqib chaladigan torli asbob yaratish
ustida mulohaza yurita boshlabdi. Ma'lum bir vaqt o tgandan so ng, kunlarning
‘ ‘
birida Fisog urs hakim tog tomon yo l olibdi. Tog ning etagida kuchli
‘ ‘ ‘ ‘
shamol esib, qandaydir bir sehrli tovush, ya'ni hushtaksimon bir sado eshitilibdi.
Shunda u atrofga nazar solib yaqin orada turgan ichi kovak, bo shab qolgan
‘
toshbaqa kosasiga ko zi tushibdi. Uning bosh, qul oyog i va dumi chiqib
‘ ‘
turadigan teshiklardan o tayotgan shamol ana shunday sehrli tovush hosil
‘
qilayotgan ekan. B i r narsaga yarab qolar , deb uni yerdan olibdi. Keyinchalik
” ”
toshbaqa kosasidagi eng katta teshikka boshi chiqib turadigan yerga dasta
—
o rnatibdi. Unga ipni taqib, chala boshlabdi. Rubob dastlab juda sodda va oddiy
‘
shaklda tuzilibdi.
Fisog ursdan so nggi davrlarda yashagan musiqachilar barbadni
‘ ‘
takomillashtirdilar va uning asosida ikki, uch, turt torli musiqa asbobi yasaganlar.
Barbad esa ko p manbaalarda hamma torli asboblarning yuzaga kelishida asos
‘
bo lgan, deb ko rsatilgan. Uning shu takkomillashgan keyingi shakli guyo ud
‘ ‘
emish.
20

Ud qariyb XVII asrlargacha yashagan, deb taxmin qilish mumkin,
Keyinchalik esa O rta Osiyoda iste'moldan chiqib ketgan hamda boshqa qadimiy‘
musiqa asboblarn uning o rnini ola boshladi.
‘
O rta Osiyo xalqlarining, jumladan, o zbek, tojiklarning cholg u
‘ ‘ ‘
asboblari rang-barangdir. Albatta, bu xalqlarning madaniyati qadimdan boy
bo lganligi, tinmay rivojlanganligidan dalolat beradi.
‘
O zbekistonda ud cholg u sozi XX asrning 70-80 yillarida ijrochilik
‘ ‘
amaliyotida qayta tiklandi. Cholg ular ansambli qatoridan munosib o rinni
‘ ‘
topdi. Yakkanavoz cholg u sifatida ham omma orasida keng tarqaldi.
‘
Cholg uning O zbekistonda qayta tiklanishda mohir sozanda Rifatilla
‘ ‘
Qosimovning xizmatlari e'tiborlidir.
Ud cholg usining ulkan rezonatorli katta kosa va qisqa pardalar
‘
boylanmagan dastasi mavjud. Kosa odatda, bir-biriga mutanosib holda
yopishtirilgan 10-12 ga yaqin qovurg asimon taxtachalardan tayyorlanib yasaladi
‘
va ustki qismiga qopqoq yopishtiriladi. Qopqoqda ovozni harakatini ta'minlab
beruvchi uchta teshiklar bo lib, ular naqshlar bilan bezab yasaladi. Cholg uning
‘ ‘
xarragi ham qopqoqga zich holatda yopishtirib qo yiladi.
‘
Cholg u dastasi kosaga mahkam biriktirib qo yiladi. Uning boshlang ich
‘ ‘ ‘
qismida quloqlar o rnatiladigan qismi mavjud. Unda 11 ta torni tortish uchun
‘
mo ljallangan quloqlar joylashgan (5 tasi o ng va 6 tasi chap tomonida).
‘ ‘
Ud sozi (risolalarda yozilishicha) 5 juft va 1 ta toq torlardan iborat. Uning
birinchi, ikkinchi, uchinchi va to rtinchi torlarining orasi kvarta intervaliga
‘
sozlanadi. To rtinchi va beshinchi, beshincha va oltinchi torlar orasi katta
‘
sekunda intervali, ya'ni 1 ton oralig ida sozlangan. Zamonaviy o zbek ud
‘ ‘
cholg uchiligida esa, maqom kuylarini ijro etishda qulay bo lishini inobatga
‘ ‘
olgan holda to rtinchi va beshinchi torlar oralig i sekundadan kvintaga
‘ ‘
o zgartirilgan.
‘
Ud cholg usiga torlar avvallari ipdan eshilib tayyorlangan holda taqilgan.
‘
hozirgi davrga kelib ud cholg usining yuqoridan 1, 2, 3- torlari sun'iy ichakdan
‘
21

yoki kaprondar taqiladi. 4,5 va 6-torlar pishitilgan ipak ustidan mis sim o ralgan‘
holda tayyor-lanadi. Cholg u maxsus tayyorlangan mezrob bilan ijro etiladi.
‘
Ud cholg u ijrochiligida yetishib chiqqan mohir sozandalardan Sulaymon
‘
Taxalov, Rifatilla Qosimov, Abdunabi Ziyoev, Umarali Bulturov, Odil Orziev,
Bayot hamroqulov, Zulxor Turopov, Rustam Karimovlar zamonaga mos holda
faoliyatlarini davom ettirmoqdalar.
O zbek xalq cholg ulari orasida torli hamda chertib ijro etiladigan
‘ ‘
cholg ularga do mbira va dutor kiradi. Ushbu cholg ular o z ijrochiligi,
‘ ‘ ‘ ‘
tabiati, ovoz tarannumi bilan amaliyotda alohida ahamiyat kasb etib kelgan. Shu
bilan birga, xalq ijrochilik amaliyotida o z o rni va yo nalishiga ega bo lib,
‘ ‘ ‘ ‘
baxshi va sozandalar qo lida, o tmishdan so zlovchi cholg ular sifatida o z
‘ ‘ ‘ ‘ ‘
mavqyeini saqlab kelmoqda.
Do mbira
‘ 11
- torli o zbek an'anaviy cholg ularidan biri bo lib, ayni ‘ ‘ ‘
paytda o zbek baxshichilik san'atining yetakchi cholg usi hisoblanadi.
‘ ‘
Cholg uning ikki torliligi va turli tovushlarga sozlanib bir paytda ijro etilishidan,
‘
cholg u ijrochiligini ancha shakllangan davrida yuzaga kelgan cholg u deb qay
‘ ‘
etadi o z kitobida V.Belyaev.
‘
Do mbira, tanburga nisbatan kosasi katta, dastasi esa kalta, dutorga nisbatan
‘
dastasi kalta, kosasi kichkina ikki torli cholg udir. Kosasining shakli ko proq
‘ ‘
tanburga o xshash bo lib asosan tut, yong oq yoki o rik daraxtidan o yib
‘ ‘ ‘ ‘ ‘
yasaladi.
Uning qopqog i tut daraxtidan yupqagina qilib yasalgan. Dastasi esa
‘
unchalik uzun bo lmagan va maxsus pardalar ham bog lanmagan. Cholg uni
‘ ‘ ‘
ikkita tori bo lib kvarta kichik oktava lya re yoki lya bemol - re bemol yoki lya
‘ –
mi yoki lya bemol mi bemol; kvinta - lya mi yoki lya bemol mi bemol
– – – –
oralig ida sozlanadi. Diapozon 2 okavani qamrab oladi. Cholg uning xarragi
‘ ‘
ham soz jussasiga mos qilib bag ri qattiq tut yoki yong oqdan yasaladi.
‘ ‘
Do mbirada ikki tor bir vaqtda chertilishi bilan birga alohida-alohida ham
‘
ijro etiladi. Bu ijrochi baxshilarning badihasiga bog liq. Cholg u alohida
‘ ‘
11
Дўмбира – халқлар орасида домбра, думбра, дўмбра, думбрак номларида ҳам юритилиб келинган. Ўзбек
бахшилари орасида думбира номи кўпроқ оммалашган.
22

simlarda chertiganda har ikki toridan keng foydalanilishi mumkin. Shu bilan birga
chap qo lni «pitsikato» usuli bilan ijro etish uslubi ham keng qo llaniladi. ‘ ‘
O zbekistonda do mbira Surxondaryo, Qashqardaryo, Samarqand
‘ ‘
voxalarining baxshi-shoirlari ijrochilik amaliyotida keng qo llaniladi.
‘
utor o zbek an'anaviy chertim cholg u sozlaridan biri. Uzoq
– ‘ ‘
o tmishdan xalq ijrochilik amaliyotidan munosib o rin egallab kelayotgan dutor,
‘ ‘
ayni paytga kelib an'anaviy ijro uslubiga xos barcha guruhlar tarkibidan joy oldi.
An'anaviy yakkanavoz cholg u sifatida shakllandi va yetakchi cholg ular
‘ ‘
qatoriga kirdi.
Dutorning tarixiy shakllanishi uzoq o tmish va boshqa cholg ular bilan
‘ ‘
uyg unlik jihatlar borib taqalsada musiqiy risolalarda XV asrdan boshlab
‘
ta'riflanib keladi. “ Farobiy ( IX asr ) ma ' lumotlariga qaraganda Xuroson tanburi
o ‘ zining ko ‘ plab belgilari bilan zamonaviy dutorni eslatadi ” 12
Lekin , dutorni o ‘ z
nomi va uning barcha ( shakliy , tarkibiy , ijroviy ) imkoniyatlari bilan ilk bor XV
asrda yashab ijod etgan musiqashunos olim Zaynullobiddin al – Xusayniy o ‘ zining
musiqa ilmiga bag ‘ ishlangan « Qonuni ilm va amali musiqiy » nomi risolasida
bayon etgan . Darhaqiqat, unda ikkita torli va ularning oraligi kvarta intervalini
tashkil etuvchi, dastasiga bog langan pardalari o n bittani tashkil etuvchi dutor
‘ ‘
cholg u asbobi ta'riflanadi.
‘ Lekin, qayd etish joizki, risolada tavsiflangan
cholg u har tomonlama zamonaviy dutor soziga yaqin. Farq faqat, shaklda deyish
‘
mumkin. Chunki, tavsiflangan dutorni kosaxonasi hozirgi zamon dutoridan oz
bo lsada kattaroq, dastasi esa qisqaroqdir. Davrlar osha cholg ular o zgarish
‘ ‘ ‘
yoki mukammallashish jarayonini o tashi muqarrardir.
‘
Dutor O rta Osiyoningo zbek, turkman, tojik, qoraqalpoq xalqlari orasida
‘ ‘
keng ommalashgan cholg udir. Qayd etish joizki, har br xalq dutorining oz
‘
bo lsada o ziga xoslik jihatlari mavjuddir.
‘ ‘
Dutor - ikki torli cholg u asbobidir. Odatga ko ra, tut daraxtidan
‘ ‘
tayyorlanadi. Cholg u ikki asosiy qismlarga bo linadi: a) kosaxona (rezonator);
‘ ‘
b) dasta. Cholg uning kosasi 10-12 ta yupqa qovurg achalarning bir-biriga
‘ ‘
birlashtirib yopishtirish orqali hosil qilinadi va uning ustki qism maxsus qopqoq
12
О.Матёқубов, «Мақомат», 2004 й., 277 с.
23

bilan qoplanadi. Cholg uning kosasida torlar ilinadigan maxsus moslama, ya'ni‘
ilgichlar o rnatiladi. Dutorning dastasi cholg u jussasiga qarab belgilanadi.
‘ ‘
Unda 14-15 ta pardalar mavjud bo lib, ular ichak, zamonaviy jarayonda jilka
‘
(sun'iy ip)dan boylanadi va torlari ipakdan eshilib tayyorlanadi. An'anaviy dutor
pardalari diatonik tovushqator tarkibida joylashgan. Dastaning boshlanish qismida
esa, ikkita maxsus quloqlar joylashgan. Quloqlar iplarni tortish va cholg uni
‘
sozlash uchun qo llaniladi. Cholg uda ovoz tarannumini sof holda taralishi
‘ ‘
uchun ikkita xarrak o rnatiladi. Cholg uning yuqori qismida joylashgan xarrak
‘ ‘
shayton xarrak deyiladi va birinchi parda bilan quloqlar mobaynida joylashadi.
Pastki xarrak maxsus shaklda yasaladi va cholg uning sozlanishiga ko ra
‘ ‘
qopqoq ustiga o rnatiladi.
‘
Dutor o zbek xalq cholg ulari orasida o zgaruvchan xususiyatli
‘ ‘ ‘
cholg ular tarkibiga kiradi. Shu bois, bu toifadagi cholg ularning sozlari (torlari)
‘ ‘
ijro uchun kerakli parda (tovush)ga sozlanib olinadi. Dutor ijrochilik amaliyotida
ijro etilayotgan asarga qarab turlicha, ya'ni kvarta, kvinta, qo shtor (unison),
‘
oktava va sekunda intervalliga sozlanadi.
Ijrochilik amaliyotida, an'anaviy ijro uslubida kvinta sozi keng qo llaniladi.
‘
Kvarta-Tanovor sozi, unison-qo shtor, oktava-Bayot sozi nomlari bilan ham
‘
yuritiladi.
Sekunda va tersiya intervali asosida sozlash zamonaviy jarayonda juda kam
qo llaniladi.
‘
Dutor an'anaviy cholg ular orasida turli va rang-barang zarblarga boy, nafis
‘
va nazokatli, falsafiy ovozga boy cholg u soz sifatida turli yoshdagi ijrochilar
‘
amaliyotida keng qo llanilib kelinadi.
‘
O zbekistonda dutorning xalq an'anaviy va hududiy ijrochilik uslublari
‘
mavjuddir. ²ududiy uslublarga Farg ona-Toshkent va Xorazm dutor ijrochilik
‘
maktablari kirib, har biri o zining vohaviy xususiyatlariga ega. Xorazmda esa
‘
maxsus dutor maqomlari ham shakllangan.
24

Ijrochilik amaliyotida mohirlik darajasiga erishgan xalq dutorchi
sozandalaridavn Mahmud Yunusov, Ј ulomjon Qo‘chqorov, Faxriddin Sodiqov ...
kabilar doimo xalqimiz e'zozida bo‘lib kelganlar.
Avg’on rubob – juda qadimiy musiqa cholg u asbobidir. Zarb bilan’
chalinadigan asboblar safida o ziga xosligi, juda boy tembri bilan ajralib turadi
’
hamda o zbek xalq cholg u asboblari oilasida faxrli o rin egallaydi. Avvalo bu
’ ’ ’
cholg uning tarixiga bir nazar solsak: Al Farobiy (X asr) o z davrining musiqa
’ ’
asboblarini tavsiflar ekan, rubobda bir-biridan farq qiladigan ijroga erishish
mumkinligini uning afzalliklaridan biri deb hisolaydi: R u b obda boshqa yaxshi
“
sifatlar ham bor. Bular faqat o zigagina xos. Unda baland va mayin chalish
’
mumkin.
”
Darveshali ( XVII ) M u siqa haqida risola asarida musiqa asboblarining
“ ”
tuzilishini bayon qilar ekan; R u b ob torli musiqa asbobi. O rta Osiyoda
“ – ’
Sulton Muhammad Xorazmshoh ( 1200 1220 ) davrida tarqaldi shu davrda
– …
Xorazmshoh saroyida tengi yo q rubob chaluvchi usta Mahmud yashar edi
’ …
Rubobda beshta tor bo lib, ulardan to rttasi ipakdan va bittasi kumushdan edi ,
’ ’ ”
- deb yozadi.
Rubobning qadimdan buyon qo llanib kelayotganligi haqidagi
’
malumotlarni Sovet tadqiqotchisi N.N. Mironov asarlarida ham ko ramiz. U
’
shunday deb yozadi: R u bob juda qadimiy afg on cholg u asbobi. U
“ – ’ ’
Hindistonda ham uchrab turadi. Qashqarda ham r a b o b deb ataladi. Professor
Fitrat o zining O zbek klassik musiqasi tarixi asarida bu cholg u
’ “ ’ ” ’
asbobining Xorazm amiri - Muhammad Xorazmshoh davrida ( XV asr ) Balx
shahrida no malum shaxs tomonidan yasatilganligi haqida rivoyatni keltiradi.
’
Afg on rubobi qadim zamonlardan beri o zbek xalqi orasida, ayniqsa,
’ ’
Buxoro va Samarqanda keng tarqalgan. Uning korpusi ponasimon shaklda katta va
chuqur bo lib, yon tomonlarida o yiqlari bor, dastasi kalta ( 8-10 sm ) bo lib,
’ ’ ’
uchi bir oz orqaga qayrilgan. Korpusi bilan dastasi yaxlit yog chdan ( ko pincha
’ ’
tutdan ) o yib yasaladi. Dastsi pardalarga bo linadi, uning pastki qismi kengaya
’ ’
25

borib qopqoqqa ulanib ketadi va korpusning ustini o yiqlarga qadar yopadi.’
Korpusning qolgan qismi ( o yiqlardan keyingi qismi) ga teri qoplanadi.
’
Afg on rubobi nafaqat respublikamizda, balki Tojikiston, Afg oniston va
‘ ‘
boshqa qardosh xalqlarda ham keng tarqalgan. Bu cholg u asbobda halq kuylari
‘
bilan bir qatorda, barcha qardosh kompozitor kuylarini ham mohirona ijro etish
mumkin. Avg on rubobi, ko pgina o zbek xalq chilg u asboblari singari, 30
’ ’ ’ ’ –
yillarning oxiri va 40 yillarning boshlarida Hamza nomidagi San atshunoslik
– ’
institutining eksperimental labaratoriyasida ( bu labaratoriyaga professor S. I.
Petrosyan boshchilik qilgan. Bu labaratoriya hozir M. Ashrfiy nomidagi Toshkent
Davlat Konservatoriyasi ixtiyorida ) rekonstruksiya qilindi, ya ni
’
takomillashtirildi. Uning takomillashtirilgan turi boshqacharoq: unda yordamchi
torlar yo q, korpusi ixchamlashtirilgan, dastasi uzun, temperatsiyalangan to la
’ ’
xiromatik tovushqatorga asoslangan, unga pardalar ebonit qalamchalardan
o rnatiladi.
’
Asbobning umumiy uzunligi 70 80 sm. Uning dastasiga, odatda 4 5 ta
– –
asosiy parda, taxta qoplamasiga esa, 6 7 qo shimcha x a s p a r d a o rnatiladi.
– ’ ’
Afg on rubobi kvartaga sozlanib, ohangdor tovush hosil qiluvchi 5 asosiy tor
’
va yon quloqlarga tortilib sekundaga sozlanadigan aks sado beruvchi 10 11 ta
–
yordamchi tor bo lib, asosiy torlar ichakdan, tordamchilari esa metal ( po lat )
’ ’
dan tayyorlangan. Ularda bir oktavadan ortiqroq diapazondagi diatonik
tovushqator hosil qiladi.
Asbobning takomillashtirilishi texnika imkoniyatlarini yaxshilashga imkon
berdi. Uning diapazoni kengaytirildi, 4 ta bog langan parda va yopishtirilgan 6
’ –
7 xasparda o rniga mustahkamlangan 19 ta parda o rnatildi, tovushqatoriga
’ ’
temperatsiya va xiromatizatsiya joriy etildi.
Afg on rubobining takomillashtirigan variantiga 5 ta tor bo lib,
’ ’
ularning 4 tasi ikkitadan qo shaloqlanib va beshinchisi yakka holda o rnatiladi.
’ ’
Takomillashtirilgan afg on rubobining hamma torlari ichakdan yoki kapron
’
tolasidan tayyorlanadi va kvartalar bo yicha sozlanadi.
’
26

Afg on rubobi qayta takomillashtirilgandan keyin 1960 yili Toshkentdagi‘
Glier nomli musiqa maktab internatida afg on sinfi ochildi va keyinchalik
‘
Toshkent Davlat konservatoriyasining o zbek cholg u asboblari bo limida
‘ ‘ ‘
1964 yili shu sinf ochildi. Bu sinfda qashqar rubobida o qigan talabalar olinib,
‘
ular shu sinfni tugatishib, boshqa viloyatlarda ham afg on rubobi sinfi vujudga
‘
keldi.
Takomillashtirilgan afg on rubobida xalq musiqasi va an anaviy
’ ’
professional musiqa bilan bir qatorda ko p ovozli muzikalar: Bax va Gendilning
’
polifonik asarlarini; Motsart, Betxoven va Listning konsertlarini, sonatalari va
rapsodiyalarini, yirik shakldagi rus klassik va sovet kompazitorlarining asarlarini
ijro etish mumkin. Izlanishlar ijrohning yangi usullarini o zlashtirish afg on
’ ’
rubobini yangi ifoda vositalari bilan boyitdi va uni yakka ( solo ) holida
chalinadigan zamonaviy asboblar qatoriga kiritishga imkon berdi. Hozirgi vaqtda
avg on rubobini chaladigan mohir solistlar, konkurs louriyatlari bor. Bunda
’
konsevatoriyaning xalq cholg u asboblari kafedrasi va afg on rubobi sinfi
’ ’
pedagoglarining xizmati katta. Endilikda afg on rubobi xalq cholg u asboblari
’ ’
orkestrlarida va ansambllarida o rni o zgachadir. Hamma musiqa bilim
’ ’
yurtlarida afg on rubobi sinflari ochildi.
’
Hozirgi kunda afg on rubobiga moslashtirilgan darsliklar yetarlicha emas,
‘
lekin shu sohada ishlayotgan mutaxassislarning umidi katta, kelajakda
kompozitorlarimiz shu cholg u asbobi uchun ko pgina kuylar yaratishi
‘ ‘
mutaxassis o qituvchilar esa shu afg on rubobi uchun darsliklar chiqarishlariga
‘ ‘
to g ri keladi.
‘ ‘
Qashqar rubobi asli kelib chiqishi Sharqiy Turkiston (hozirgi Xitoyning
Uyg ur Avtonom Okrugi)dagi Qashqar degan joy nomi bilan bog liq bo lsada,
‘ ‘ ‘
Markaziy Osiyo xalqlari o zbeklar, tojiklar, uyg urlar orasida qadimiy va
‘ ‘
ommalashgan cholg ulardan biri hisoblanadi.
‘ Qashqar rubobi asosan qachon va
qaerda paydo bo lganligi haqida aniq ma'lumotlar yo q. O zbek milliy
‘ ‘ ‘
cholg ulari ichida eng keng tarqalgan va ommalashgan cholg u bo lib,
‘ ‘ ‘
27

musiqani endigina o zlashtirayotganlarning 50 foizidan ortig i ana shu musiqa‘ ‘
asbobidan foydalanishi ma'lum. Qashqar rubob juda jarangdor, va yoqimli sadoga
ega bo lib, nisbatan tez o zlashtirilishi mumkin bo lgan cholg ular qatoriga
‘ ‘ ‘ ‘
kiradi. Bu cholg u yakka holda va cholg u jamoalari tarkibida ishlatiladi.
‘ ‘
Tarixiy manbalarda qashqar rubobi - r a bob , r e b ab , r u bob deb
“ ” “ ” “ ”
nom olgan.
O rta Osiyodan yetishib chiqqan buyuk allomalar Abu Nasr al Forobiy (X
‘
asr), Abu Ali ibn Sino (X-XI asrlar), Qutbiddin Sheroziy (XIII-XIV asrlar),
Safiuddin Urmaviy (XIII-XIV asrlar), Abdulqodir Marog iy (XV asr),
‘
Abdurahmon Jomiy (XV asr), Alisher Navoiy (XV asr), Ahmadiy (XV asr),
Kavkabiy (XVI asr), Darvish Ali Changiy (XVII asr) kabi mutafakkir olimlar o z
‘
ijodlarining bir qancha mavzularini musiqa faniga bag ishlaganlar. Yuqorida
‘
nomlari keltirilgan ko pchilik allomalar o zlarining musiqiy asarlarida
‘ ‘
cholg ular haqida ma'lumotlar qoldirganlar va musiqa nazariyasi haqidagi
‘
qarashlarini cholg ular vositasida isbotlaganlar.
‘
Sozandalar haqidagi ma'lumotlar orasida mashhur rubobchilar haqida ham
so z yuritiladi. Xususan, buxorolik Shayx Shamsiy Rabboniy mohir rubob
‘ “
cholg uchi, mashhur sozanda sifatida tanilgan. Uning ijrosi tinglovchilarga shu
‘
qadar kuchli ta'sir qilganki hyech bir kishini befarq qoldirmaydi. Rubobning
ohangini eshitib, betakror ijrosidan hayratga tushgan odamlar chor atrofdan
to planaverishgan ekan.
‘ ” 13
Lekin bu tarixiy manbalarda rubob cholg usi aynan hozirgi yoki boshqa bir
‘
ko rinishdagi qashqar rubobi ekanligi haqida aniq ma'lumotlar ko rsatilmagan.
‘ ‘
Qashqar rubobining Shinjon uyg urlari orasida tarqalgan do lon rubobi
‘ “ ‘ ”
nomli turi mavjud bo lib, bu cholg u ham mizrob bilan ijro qilinadigan sozlar
‘ ‘
turkumiga kirgan.
D o lon rubobi qadimgi Torin va Yorkent daryosi bo ylaridagi
“ ” ‘ ‘
vohalarda yashagan Do lon qabilalarining qadimiy cholg u asbobi hisoblanib,
‘ ‘
meloddan 4 asr oldin qo llanilgan degan ma'lumotlar bor.
‘ 14

13
А.Одилов “Ўзбек халқ чолғуларида ижрочилик тарихи” Т., “Ўқитувчи” 1995. 13-бет.
14
Неъматилло Мўъжазий “Таворихи мусиқийн”. Пекин миллатлар нашриёти. 1982.
28

Xitoy tarixchilari tomonidan yozib qoldirilgan T a n podsholigi davrining“
muhim bayonlari kitobining 33 jildida Q a shqarlik besh torli rubob ustasi Pilol
” “
(Xitoyda uni Pey Shin Fu deb atashgan) rubobni mizrob bilan chaladi va
keyinchalik uning bu xilda qadimgi chalish usuli hamma joylarga tarqalib
ko plab xalqlar, mamlakatlar tomonidan qabul qilingan degan fikrlar keltiriladi.
‘ ”
Qashqarda yashagan mashhur rubobchilardan Toshvoy rubobchi (1864 -
1898) qashqar rubobining ommalashishida katta hissa qo shgan. Uning ko plab
‘ ‘
shogirdlari yetishib chiqgan va T o s hvoy degan musiqasi hozirgi kunda ham
“ ”
uyg ur sozandalari orasida mashhurdir.
‘
Bugungi kunda uyg ur xalq musiqasi ijrochiligida rubob cholg usining
‘ ‘
p o dachi rubob , q a s hqar rubob , d o lon rubob va b a s rubob deb
“ ” “ ” “ ” “ ” ‘
nomlangan 4 turi keng qo llanilmoqda.
‘
Uyg ur qashqar rubobi uyg ur xalqining eng ommalashgan cholg usi
‘ – ‘ ‘
sifatida shahardan to kichik qishloqlargacha tarqalgan. Uning birinchi tori 1
–
oktava do notasiga sozlanib to rttadan oltitagacha rezonator torlari mavjud.
‘
Mutaxassislarning ta'kidlashlaricha 1936 yilda Farg ona vodiysining
‘
so lim Shohimardon qishlog ida bo lib o tgan xalq saylida mashhur rubobchi
‘ ‘ ‘ ‘
M.Mirzaev qashqarlik bir sozandadan rubob cholg usini xarid qiladi va
‘
Toshkentlik usta Usmon Zufarov bilan birga bu cholg uni qayta
‘
takomillashtiradi. Natijada rubobning menzurasi uzaytiriladi, dastasi esa latun
qalamchalar bilan pardalarga teng bo linib, hozirgi ko rinishdagi rubobni
‘ ‘
yaratadilar. Rubobning qayd qilingan nusxasi hozir ham ustoz M.Mirzaevning
uyida saqlanmoqda.
XX asrning 40 50 yillaridan boshlab, Toshkent Davlat konservatoriyasi
–
qoshida cholg ularni o rganish va takomillashtirish maqsadida professor
‘ ‘
A.I.Petrosyans boshchiligida eksperimental laboratoriya tashkil qilinib, unda
o zbek xalq cholg ulari qayta ishlana boshlandi. Jumladan qashqar rubobi ham
‘ ‘
qayta ishlanib, temperatsiyali tovushqatorga asoslangan prima, alt va metsso
–
soprano turlari yaratildi. Natijada qashqar rubobida o zbek xalq musiqasi bilan
‘
birga ko plab boshqa xalqlar kuylari va kompozitorlar asarlarini ijro etish
‘
29

imkoniyati paydo bo ldi. Rubob prima hozirgi kunda amaliyotda orkestr va‘ –
yakkanavoz ijrochilikda qo llanilayotgan bo lsa, qashqar rubobining alt va
‘ ‘
metsso soprano turlari qisman maktablarda va orkestr ijrochiligida
–
qo llanilmoqda.
‘
Rubob primada to rtta tor bo lib, birinchi tori ikkinchi oktava
‘ ‘ mi , ikkinchi
tori birinchi oktava lya , uchinchi tori birinchi oktava re va to rtinchi tori kichik
‘
oktava sol notalariga sozlanadi. Metsso soprano rubobi esa birinchi juft torlar
–
birinchi oktava lya , ikkinchi juft torlar birinchi oktava mi , uchinchi tor esa kichik
oktava lya notalariga sozlanadi.
Metsso soprano rubobi birinchi juft torlar birinchi oktava
– lya , ikkinchi
juft torlar birinchi oktava mi, uchinchi tori kichik oktava si notalariga sozlanadi.
Alt rubobi esa beshta torli bo lib, birinchi va ikkinchi torlar juft torlar,
‘
uchinchisi esa ichak tordan iborat bo lib, birinchi oktava
‘ re, kichik oktava lya,
kichik oktava mi notalariga sozlanadi. Qashqar rubobining tovushi yozilganidan
bir oktava past eshitilsa, yangi yaratilgan ruboblar nota yozuvi balandligiga mos
jaranglaydi. 15
Takomillashtirish natijasida yaratilgan ruboblarni fabrikada keng miqyosda
ishlab chiqarishni yo lga qo yish maqsadida, bu ruboblarning kosasi yog och
‘ ‘ ‘
qovurg alarni biriktirib ishlana boshlandi. Keyinchalik ustalar takomillashtirilgan
‘
ruboblarning o yma kosali turlarini ham yaratdilar. Bugungi kunda rubobning
‘
qovurg ali hamda an'anaviy o yma qashqar rubob turlari amaliyotda keng
‘ ‘
qo llanilmoqda.
‘
Qovurg ali rubob dastasining uzunligi an'anaviy o yma qashqar rubobiga
‘ ‘
nisbatan qisqaroq va yog och quloqlar o rniga metalldan yasalgan mexanik
‘ ‘
quloqlar o rnatilganligi bilan farq qiladi.
‘
Qovurg ali rubob asosan boshlang ich o quv davrida, o zining
‘ ‘ ‘ ‘
lxchamligi va sozlash imkoniyatining birmuncha yengilligi bilan nisbatan qulay
hisoblanadi. An'anaviy o yma qashqar rubobi menzurasi uzunligi sababli tovush
‘
jarangdorligi va tiniq sadolanipsh bilan ajralib turadi.
15
“Инструментоведение” А.И.Петросянц. Т., Ғ.Ғулом номидаги санъат ва адабиёт нашриёти. 1990.
30

Qashqar rubobining dasta qismida asosan 24 ta metall pardalar joylashgan
bo lib, ular rubob tovush qatoriga xromatik tarzda 0,5 tondan qilib joylashtirilgan‘
va tartib bo yicha bosh qismidan kosa qismiga qarab sanaladi. Dastaning bosh
‘
qismi tomonidan yuqori harrak o rnatilgan bo lib, torlar shu yuqori harrak orqali
‘ ‘
quloqlarga taqiladi. Yuqori harrak ochiqtorlarning tayanchi hisoblanadi. Dastaning
kosaga tutashgan joyida fason quloqlari mavjud.
Qashqar rubobning kosasi asosan tut daraxtidan, dastasi esa o rik
‘
daraxtidan yasaladi. Torlarni tortib turuvchi ilmoqlar ham kosa qismida
joylashgan bo lib, ular ham yog ochdan yoki metalldan ishlangan bo lishi
‘ ‘ ‘
mumkin.
Rubob kosasi baliq teri bilan qoplanadi va unga harrak o rnatiladi. Harrak
‘
yumshoq yog och yoki plastmassadan yasalgan bo lmasligi kerak, aksincha
‘ ‘
qattiq yog ochdan va ixcham shaklda bo lishi maqsadga muvofiqdir. Bundan
‘ ‘
tashqari harrakning balandligi va torlarning bir biriga nisbatan joylashuvi ham
–
juda muhim. Torlarning orasi juda tor yoki kengroq bo lishi mumkin emas,
‘
chunki torlar o zaro juda yaqin bo lsa barmoqlar bilan bosilganda bir biriga
‘ ‘ –
tegib qoladi va aksincha torlar o zaro masofasi me'yoridan kengroq bo lsa,
‘ ‘
torlar barmoqlar ostidan chiqib ketishi mumkin. Juft torlar o rtasidagi o zaro
‘ ‘
masofa orasi taxminan 3mm bo lsa, birinchi, ikkinchi va uchinchi torlar oralig i
‘ ‘
10-12mm bo lishi maqsadga muvofiqdir.
‘
Harrakning balandligi asosan cholg uning sadolanishi va pardalarning aniq
‘
sozlanishiga muvofiq holda tanlanadi. Bunda torlar dastadan juda ham baland yoki
past bo lmay chap qo l bilan torlarni pardaga bosish uchun qulay darajada
‘ ‘
bo lgani ma'qul. Chunki, harrak baland bo lsa juda noqulay, past bo lsa
‘ ‘ ‘
ovozning sifati o zgarib ketishiga sabab bo ladi. Qashqar rubobida asosan
‘ ‘
beshta tor bo lib, ularning to rttasi metall va bittasi ipak torlardan iborat. Metall
‘ ‘
torlar juft juft qilib, ipak tor esa alohida sozlanadi.
–
Qashqar rubob mohir sozandalardan E.Shukrullaev, A.Bahromov,
B.Mirzaahmedov, A.Xudoyqulov, S.Taxalov, A.Boboxonov, Q.Usmonov,
31

X.Lutfullaev, T.Rajabov, B.Ziyamuxammedov, I.Eltoev, R.Karimov, O.Nazarov
kabi sozandalar ijod qilishgan va ijod qilmoqdalar.
G ijjak‘ - cholg usi dastlabki tuzulishida ikki simdan iborat bo lgan, ’ ’
Bo bu r z am on i d an u ch torli cholg u bo lgan. Boburnoma da aytilishicha,
‘ ‘ “ ”
o z davrining mashhur sozandasi Qulmuhammad-udiy g ijjakka uchinchi torni
‘ ‘
tortib yuqori ijrochilik mahoratini namoyish qilgan ekan. Xususan sozga uchinchi
yo g on sim tortilishi bilan uning ovoz diopozoni ancha kengaygan va ijro
‘ ‘
imkoniyatlari yanada oshgan. G ijjak sozi O rta, Yaqin Sharq va Markaziy
‘ ‘
Osiyo hamda Kavkaz xalqlari orasida keng tarqalganligi bilan ma'lumdir. Tarixiy
manbalarda bu cholg u har bir zamonning sirli kechinmalarini tarannum etuvchi
‘
soz sifatida olimlarning musiqiy risolalarida bayon etilgan. Xususan: Sulton
Maxmud G aznaviy (988-1030) zamonida g ijjak sozi ilk bor ixtiro etilgan
‘ ‘
degan taxminlar mavjud bo lib, yaratilish jarayonida buyuk faylasuflar Nosir
‘
Xusraf, Abu Nasr al-Forobiy va Abu Ali ibn Sinolarning ma'lum darajada hissalari
borligi qayd etilganligini guvohi bo lamiz. Davrlar o tishi bilan zamon
‘ ‘
o zining mohir sozandalarini tarbiyalab yetkazadi, ular haqida turli rivoyatlar
‘
bitiladi, sehrli ijrolari dillarda-tillarda doston bo ladi. Ana shunga bir misol:
‘
Ustoz Said Axmad G ijjakiy (XIV-XV) haqida Vosifiy o zining «Badou'l-e ul
‘ ‘
Vaqo'e» asarida quyidagicha ta'rif beradi: «...Sozandalar peshvosi Said Ahmad
G ijjakiy- Idikiy falak sharq quyoshining zarin jomini uning g ijjak tosi uchun
‘ ‘
munosib ko rardi...(Tos- g ijjakning kosasi ma'nosida), Jannat hurlari g ijjak
‘ ‘ ‘
kamonining tori uchun o z anbarin soch tolalarini kestirardilar...».
‘
Yana boshqa manbalarda ya ni Ziynat al majolis (Ziynatlarning
’ “ – ”
majlisi) antalogiyasida hikoya qilinishicha, Forobiy Ray shahrida Soxib ibn
Abbod qabulida bo lganida, vazir sharafiga o tkazilgan ziyofatda o zi ixtiro
‘ ‘ ‘
qilgan cholg uda kuy ijro etadi. Tashqi ko rinishdan kichik qovoqqa o xshagan
‘ ‘ ‘
bu soz g i pchak nomi bilan tanilgan ekan. Bu cholg uda Forobiy uch qismli
“ ” ‘ ‘
kuy ijro etib tinglovchilarni ham yig latgan, ham kuldirgan va hayajonga
‘
tushirgan ekan.
32

Ma'lumki, cholg u sozlar zamonlar o tishi bilan mukammallashib boradi.‘ ‘
Ayrimlari o z holicha saqlanib moslashib borsa, ayrimlari iste'moldan chiqib
‘
boradi. G ijjak cholg u sozi esa, davrlar sinovidan o tib bizning kunimizgacha
‘ ‘ ‘
o zining ijro xususiyatlarini yanada yorqinroq namoysh qila oladigan nafosatli
‘
soz sifatida rivojlanib kelmoqda. Buning asosiy sabablaridan biri g ijjak
‘
tovushining inson ovoziga yaqinligi, mungining esa - inson ruhiyati bilan
oshnoligi desak mubolag a bulmas. Shu o rinda tarixda bu soz, o z ijrochiligi
‘ ‘ ‘
bilan mashhur bo lgan sozandalarning ijodlari va nomlarini umrboqiylik
‘
xususiyatiga ega bo lishida ham muhim ahamiyat kasb etganini qayd etish lozim.
‘
XX asrga kelib To xtasin Jalilov, Mamadaziz Niyozov, Komiljon Jabborov,
‘
Nabijon Xasanov, G anijon Toshmatov, Ollonazar Xasanov, G ulomjon
‘ ‘
Hojiqulov, Yunusqori Yusupov, hozirda Qahramon Komilov, O lmas Rasulov,
‘
Abduxoshim Ismoilov kabi otashqalb kamon ustalarining g ijjak sozi
‘
ijrochiligida o z uslublariga ega bo lib xalqimiz qalbidan joy olganini
‘ ‘
guvohimiz. Shu bilan birga ularning ushbu cholg u ijrochiligi rivojiga qo shgan
‘ ‘
hissalari beqiyosdir. Qaysi bir sozning ijrochilik amaliyotida ijro yo llari, ijro
‘
uslublarining xilma-xil namunalari shakllanar ekan, bu mazkur sohaning boy
–
imkoniyatlarga ega ekanligidan dalolatdir.
Prezidentimiz I.A.Karimov tarixchi olimlar bilan uchrashuvda tarix - xalq
ma'naviyatning asosi ekanligi e'tiborni qaratadi: X o sh, tarixning
“ ‘
ma'naviyatimizda tutgan o rni qanday? Tarixni yaxshi bilmasd
‘ an turib, yuksak
ma'naviyatga erishish mumkinmi? Albatta, mumkin emas! Ma'naviyatini tiklash,
tug ilib o sgan yurtida o zini boshqalardan kam sezmay, boshini baland
‘ ‘ ‘
ko tarib yurishi uchun insonga, albatta, tarixiy xotira kerak».
‘ 16
Ana shu tarixiy xotirani mustahkamlash, odamlar ongi, tushunchasi va
shuurini milliy qadriyatlar bilan boyitish maqsadida mustaqillik tufayli tarixiy
shaxslar, shaharlar, madaniy yodgorliklarning yubiley va bayramlarini o tkazish
‘
yaxshi an'anaga aylandi. Bu yubiley va bayramlar xalqimiz mustaqilligining
ifodasi bo lish bilan barobar ma'naviy barkamol insonlarni voyaga yetkazish va
‘
tarbiyalash vositasiga ham aylandi. Tarixiy qadriyatlarni chuqur va keng idrok
16
Каримов И. Тарихий хотирасиз келажак йўк “Ўзбекистон овози”, 1998 йил 22 август.
33

etish xalq ommasiga ma'naviy kuch-qudrat baxsh etadi, yoshlarning g ururini‘
oshiradi.
O z xalqi tarixi, madaniyati va qadriyatlarini chukur egallash insonning
‘
o zligini bilish va anglashga olib keladi. Ma'naviy barkamollik tarixiy ildizimiz,
‘
milliy qadriyatlarimizni bilishimizga, ularni asrab-avaylab rivojlantirish va
mustaxkamlashga bog liq
‘ .
Inson ma'naviyati nihoyatda keng, bepoyon tushuncha. Uni shaklantirish va
mustahkamlashning chora-tadbirlari hamda vositalari kup. E r , oila, ota-ona
“
bolalar, qarindosh-urug lar, qo ni-qo shnilar, xalqning mustaqil davlatimizga
‘ ‘ ‘
sadoqati, insonlarga hurmat, ishonch, xotira, vijdon, erkinlik,- ma'naviyatning
ma'nosi ana shunday keng .
”
Inson onadan ma'naviyati yuksak bo lib tug ilmaydi. Uning ma'naviyati
‘ ‘
muayyan ijtimoiy muxitda, xalol va pok mehnat axloqiy va estetik tarbiya
natijasida shakllanadi va rivojlanadi.
Tariximiz saxifalarini madaniyatimiz bog ini asrlar mobaynida bezab
‘
kelgan Farobiy, Beruniy, Xorazmiy, Ibn Sino, imom al-Buxoriy, At-Termiziy,
Ahmad Yassaviy, Al-Fargoniy, Ulug bek, Navoiy, Bobur, Mashrab, Najmiddin
‘
Kubro singari ko plab allomalar insoniyat tassavuridan o zlarining boy va keng
‘ ‘
ma'naviyati bilan o rin olganlar.
‘
G ijjak -
‘ O rta Osiyo xalqlari, xususan, o zbeklar orasida qadimdan ‘ ‘
keng tarqalgan kamoncha bilan ijro qilinadigan torli cholg udir; kosasi qovoqdan,
‘
kokos yong og i (norjid yong oqdan) va o rtasi kovak qilinib o yilgan
‘ ‘ ‘ ‘ ‘
yog ochdan yasaladi. Kosaning ustiga baliq terisi yo pufak qoplanadi. Dastasi
‘
dumaloq bo lib, kosaga yaqinlashgan sari ingichkalashtirilib ishlanadi. Kosaga
‘
o rnatilgan temir oyoqchani ijrochi tizzasiga qo yib, o tirib ijro etadi.
‘ ‘ ‘
g ijjakda avval uchta tor bo lgan, ular kvarta bo yicha sozlangan. Sozlanishi
‘ ‘ ‘
har doim aniq bir tovushda bo lmay, ashulachining ovozi yo chalinadigan
‘
kuyning xarakteriga moslashgan. Ovoz hajmi bir yarim oktava oralig ida
‘
bo lgan. 1920 yillarda sozandalar g ijjak ovozini baland qilish maqsadida
‘ – ‘
unison qilinib sozlangan qo shtorlar ishlatganlar. Kamonchasi ot dumidan
‘
34

ishlanib, ijro etish vaqtida o ng qo l barmoqlari bilan tortib turiladi. 30 ‘ ‘ –
yillarga kelib, g ijjak cholg usi qaytadan ishlandi: to rtta tor joriy qilindi; bular
‘ ‘ ‘
skripkadek kvinta oralig ida, 4 eng pastki yo g on tor kichik oktavadagi
‘ – ‘ ‘ sol
ga, 3 tor birinchi oktavadagi
– re ga , 2 – tor birinchi oktavadagi lya ga va oxirgi
1 tor ikkinchi oktavadagi
– mi ga sozlanadi; ovoz hajmi (diapozoni) kichik
oktavadagi sol dan to rtinchi oktavadagi
‘ lya ga kadar. Orkestrda ijro etish uchun
g ijjakning katta kichik (alt, bas, kontrabas) turlari ishlangan. Hozirda g ijjak
‘ – ‘
tojik, ozarbayjon, turkman, arman, uyg ur xalqlarida uchraydi. Uning dastasida
‘
pardalari bo lmaganligi sababli kerakli tovushlarni hosil qilish sozandadan yaxshi
‘
eshitish qobiliyati va yuksak mahorat talab qiladi. G ijjak yakka soz holida,
‘
ansambl va orkestr tarkibida keng qo llaniladi.
‘
Bir rivoyatda aytilishicha, Iskandar Aflotunga: «Sen shunday bir cholg u
‘
yasaginki, uning sasi o n to rt chaqirim uzoqdan eshitilsin, dushman yuragiga
‘ ‘
qo rquv va dahshat solsin», - debdi. Aflotun o ylab-o ylab oxiri katta
‘ ‘ ‘
qaqonning ikkala tomoniga mol terisini qoplabdi-da, uni tarang torttirib, kыs
nog’ora yasabdi. Nog‘orani bir tomonidan urilgan zarb, ikkinchi tomonidagi teriga
ta'sir qilgan holda aks-sado berib, «Iskandar! Iskandar!» - degan dahshatli ovoz
chiqar emish. Xozirgi davrdagi ikki tomoniga teri qoplangan barcha do l
‘
nog ora, baraban, dovullarning yaratilishi shundan qolgan ekan.
‘
Markaziy Osiy hududlarida olib borilgan qazishmalar natijasida olingan
ma'lumotlarga qaraganda, islom davridan oldingi zamonlarda doiraga asosan
ayollar jo r bo lgan.
‘ ‘ Ularning doira usullariga mos kushiq aytishi va raqsga
tushishi ыsha davrlarda shakllanib, asrlar osha rivojlanib kelmoqda. Doira qayroq
zang va safoyillar oymoma marosimlarida koщinlar tomonidan keng qo‘llanilgan.
Niso peshtoqlarida tasvirlanishicha doira diniy marosim raqslariga jыr bo‘luvchi
ma'qul cholg‘u sanalib, ayrim hollarda raqsga tushuvchilarning o‘zlari, ba'zan esa
maxsus doirachilar tomonidan ijro etilgan.
Zarbli cholg‘ularda chalish barcha xalqlarda ham eng zavqli va zaruriy
mashg‘ulot bo‘lib, bu haqda musulmon olamining buyuk faylasuf olimi Abu
Xomid g azzoliy o zining «Kimiyoi saodat» kitobining «Simoning (ba'zi)
‘ ‘
35

haromlig i bayonida» faslida shunday deydi: - «Surud va rubob va chang va‘
barbat va nay aroq birla bo lsa haromdur. Chunki bu nimarsalar sharobxo rlar
‘ ‘
odatidur. Xar nimarsaki, ularga xosdur-xaromdur. Chunki bular sharobni yodig a
‘
keltirur va aning orzusini ziyoda qilur. Ammo tabla va daf chalmoq xarom emas.
Agarchi salosil, ya'ni zanjirlari va qayrog i bo lsa ham. Chunki daf va tabla
‘ ‘
hyech asrda rad bo lmabdurki, o zga nag malarga muni qiyos qilib bo lmas.
‘ ‘ ‘ ‘
Xazrati rasul s.a.v. huzurlarida daf chalibdurlar va to y ma'rakada daf-doira
‘
chalmoqg a farmon qilibdurlar.
‘ Tabla chalmoq g oziylar va h ‘ ojilarning
rasmidur
” 17
Bundan ko rinib turibdiki musulmon olamida boshqa cholg ularga
‘ ‘
qaraganda zarbli cholg ulardan daf-doira va tabla chalish qo llab quvvatlangan.
‘ ‘
Ayniq
sa buni «Temur tuzuklari»dagi dalillardan щam bilishimiz mumkin.
O‘zbek harbiy zodogonlarining yuksak ma'rifatli vakili bo‘lgan Amir Temur,
musiqa san'atining muhim estetik ahamiyatini ma'naviy omil sifatida harbiy
musiqa turlarini qo‘shinlarning jangovarlik ruhiyatini oliy darajada saqlab
turuvchi kuch deb bilgan va uning rivojiga katta e'tibor bergan. U tarixda birinchi
bo‘lib, askarlarni jangovar bayroqlar va musiqa cholg‘u asboblari bilan taqdirlash
odatini щarbiy udumga kiritadi: «Amr qildimki, - deb yozadi «Tuzuklar»ida, -
qaysi bir amir biron mamlakatni fath etsa, yo g anim lashkarini yengsa, uni uch
‘
narsa bilan mumtoz qilsinlar faxrli xitob, tug va nog ora berib, uni
– ‘ ‘
bahramand etsinlar. 18
.
Markaziy Osiyoda yaxshi tanish bo lgan nog ora turlari ko s, tabira, al-
‘ ‘ ‘
tabra, bir tomonli nog ora, chindoul, doul-paz, katta nog ora kabilardan
‘ ‘
foydalanilgan.
Zarbli cholg ularni asl ma'nosiga qarab ko radigan bo lsak,
‘ ‘ ‘
Zarb arabcha - urmoq, yoki urish degan ma'nolarni bildiradi va mazkur
cholg ularda asosan zarb bilan urish, barmoq bilan chertish, silkitish va boshqa
‘
harakatlar orqali tovush hosil qilinadi.
17
Абу Ҳомид Ғаззолий «Кимиёи саодат» Т., «Адолат» 2005 й. 355-356
18
Темур тузуклари Т., «ШАРҚ» НМАК бош таҳририяти 2005 й. с.97
36

Ularda tovush hosil qiluvchi unsur sifatida maxsus qoplama (membrana)
yoki cholg u asbobining tanasi (korpus) xizmat qilishi mumkin va bular ikki‘
turga bo linadi:
‘
a) Membranafon (qoplama) cholg ular, ularga maxsus teri yoki plastik
‘
qoplangan baraban, nag ora, doira, tom-tom, litavralarning turli xillari va
‘
boshqalar kiradi;
b) Avtofon (o zi tovush beruvchi) cholg ular bo lib, ularning o z
‘ ‘ ‘ ‘
tanasidan tovush hosil bo ladi. Bular: turli tarelka (jaras)lar, qayroq, safoyil, va
‘
boshqalar.
Ijro texnikasi jihatidan zarbli cholg‘ularni cho‘plar, qo‘l barmoqlari bilan,
bir-biriga tekkizib (urib) va silkitgan щolda chalinadigan har-xil turlari mavjud.
Bundan tashqari ular past, o‘rta va yuqori registrlilarga ajratiladi.
Doyra - aniq tovush balandligiga ega bo‘lmagan va ыzbek xalq cholg‘ulari
ichida eng keng tarqalgan zarbli cholg‘ulardan biridir. Doyraning gardishi (buk,
tut, o‘rik, yong‘oq, tok daraxtlari)yog‘ochlaridan aylana shaklida tayyorlanadi va
bir tomoniga yosh molni terisi qoplanadi.
Doyra ritmik va dinamik usul imkoniyatlariga juda boy cholg u
‘
bo lib, unda ikkala qo lning barcha barmoqlari va shapaloq bilan ijro qilinadi.
‘ ‘
Doira ayrim qadimiy tasvirdagilarga nisbatan ba'zi o‘zgarishlarga uchragan.
Masalan, hozirgi doira gardishida kichkina lappaklar o‘rnatiladigan teshiklar yo‘q.
Uning o‘rniga gardishning ichki tomonidan osiladigan ma'dan щalqachalar, ya'ni
«shing‘iroq»lar mavjud.
Doira o‘zbek va tojiklarda “doira”, chirmanda , childirma , dap , eron va
“ ” “ ” “ ”
misrliklarda daff , ozarbayjonlarda def , doyre , gaval , turkmanlarda deprek ,
“ ” “ ” “ ” “ ” “ ”
ayrim Sharq mamlakatlarida «dabu» nomlari bilan keng tarqalgan.
Doirada usul tizimi qadimdan shakllangan bo lib, ustozlar tomonidan
‘
bum , bak , bakko yoki bakka , Xorazmda gum , taq , taqqa atamalari bilan
“ ” “ ” “ ” “ ” “ ” “ ” “ ”
yuritilgan. Bunda “ bum ” nisbatan past tovush bo lib, to rtta barmoqni birgalikda
‘ ‘
doira o rtasiga urish natijasida chiqariladi.
‘ “ bak ” esa doira gardishiga yaqin
joyiga to rtinchi barmoq bilan urib ijro etiladi. qadimgi manbalarda
‘
37

yuqoridagidek “ bum ” , “ bak ” , “ bakko ” , “ bakka ” , yoki “ Xorazm tanbur
chizig i‘ ” da g u m , t a q , t a q qa atamalari bilan yuritilgan. “ ” “ ” “ ”
Doira chap va o ng qo l shapaloq va barmoqlarining navbatma-navbat
‘ ‘
ishtirokida chalinadi. Xalq cholg u asboblari orkestri va shu mutaxasisslikda
‘
doyra partiyasi o ng qo l uchun ikkita va chap qo l uchun ikkita nota
‘ ‘ ‘
chizig iga yoziladi va ular akkolada bilan birlashtiriladi.
‘
N u qta - doiraning o rtasiga yoki chetiga chertib chalishni bildiradi.
“ ” ‘ U
(.) belgisi bilan ifodalandi.
“Pona” - doira gardishining eng chekkasiga jimjiloqni to‘rtinchi barmoq
ustidan sirpantirishni anglatadi va ( ) belgisi bilan ifodalanadi.
“Ilon izi” - boshmaldoq uchi bilan doira gardishining teriga tutashgan
yeridan o ziga tomon sirg antirib, dirillatib chalishni bildiradi va ilon izi
‘ ‘
chiziqcha bilan belgilanadi.
N o xun - Qadimdan keksa avlod doirachilari ommaviy bayram va
“ ”
sayillarda karnay, surnay, nog ora bilan birgalikda chalganda doira zarblarining
‘
yanada kuchli bo lishi uchun ikkala qo llarning to rtinchi barmoqlariga temir
‘ ‘ ‘
noxunchalarni kiyib chalishgan.
Ikkala nag oraning bir-biriga nisbatan sozi taxminan kvarta oralig ida
‘ ‘
bo ladi. Nag oraga yog och cho plar bilan urilib tovush hosil qilinadi.
‘ ‘ ‘ ‘
Nag ora uzining keskin jarangli tembri bilan ajralib turadi. Nag ora partiyalari
‘ ‘
bir chiziqda oddiy nota yozuvida ifodalanadi. Chiziq ostida bam (past)nag ora
‘
tovushi, chiziq ustida zir (baland) nag ora tovushi yoziladi.
‘
II Bob Cholg u ijrochiligi va ansambli darslari samaradorligini
‘
oshirishda dirijyorlikning o rni
‘
2. 1 Dirijyorlik mahoratini oshirishda musiqa nazariyasiga oid tushunchalarni
amalda qo llay olish
‘
Musiqa savodxonligini oshirish bo yicha o quv mashg ulotlarini tashkil
‘ ‘ ‘
etishning asosiy shakli guruhli darsdir. Hozirgi vaqtda umumiy o rta ta lim
‘ ’
maktablarida o qiyotgan o quvchilarda musiqa savodxonligini shakllantirish
‘ ‘
katta ahamiyatga egadir. O'quvchilar birinchi navbatda notalar haqida tushunchaga
38

ega bo'lishi, butun nota cho'zilishi, sanog'i, yarim nota cho'zilishi, sanog'i, chorak
nota cho'zilish sanog'i, 8 talik yoki 16 talik notalar cho'zimi notalar joylashuvi,
pauzalami, oktavalarni yaxshi tushuntira olishi kerak.
Musiqiy tovushning xususiyatlari 3 xil bo lib: ulaming balandligi,‘
qattiqligi, tebri haqida tushunchalar berish kerak. Notalaming 5 ta asosiy chiziqda
joylashuvi va pastdan hamda yuqoridan qo'shimcha chiziqlarda joylashuvi va
oktavalar haqida tushunchalarga ega bo'lishi kerak, Cholg'uda torlarning nomlari,
notalaming joylashuvi, sozlanishi, qaysi oktavada cholg'iming nechanchi torlarida
ijro etilishini o'quvchiga aniq va ravon tushuntirishi shart. cholg'uda ijro etishni
organishni boshlagan o'quvchiga musiqa savodi va sorfedjio darslari bilan
birgalikda olib borish o'quvchi bilimini yanada oshiradi.
Musiqa savodxonligiga ega bo lgan o quvchining cholg'uda ijrochilikni
‘ ‘
muvoffaqityatli o'zlashtirishi, ko'p jihatdan uning qobiliyati va savodxonligiga
bog'liq. O'quvchi ijro paytida gavdani shunday tutishi lozimki, toki u ijrochining
barcha harakatlari uchun qulay bo'lsin. Shu bilan bir qatorda, gavda va cholg'u
ushlashning tashqi ko'rinishi chiroyli bo'lishiga ham erishish kerak. Har bir cholg'u
asbobining ijro uslublari har xil bo lib, o'ziga xos metodlari orqali amalga
‘
oshiriladi.
Sozandaning ijro etishida musiqa savodxonligi asosiy o rin tutib musiqiy
‘
elementlar nota cho zimi, o lchovlar, tovushqatori, ritm, metr, pauzalar, dinamik
‘ ‘
belgilar, melizmlar ijro mahoratini oshirishda va samarali ijro etishda muhim
ahamiyatga ega. Shu jumladan ijro vaqtidagi holati har taraflama qulay bo'lishi,
gavda holati esa erkin tutilmog'i darkor. O'quvchida uzoq vaqt charchamasdan ijro
etish kunikmasini hosil qilish ishi o'z- o'zidan paydo bo maydi. Bu ko'nikma
‘
muntazam ravshda olib boriladigan mashg'ulotlar evaziga hosil bo'lishi mumkin.
Musiqiy tovush xususiyatlari. San atning keng xalq ommasiga kirib boruvchi
’
turlaridan biri musiqa san atidir. Unda badiiy mazmun tovushlar (ohang) orqali
’
bayon etiladi va musiqaning o ziga xos ifoda vositalarini o zaro bog lovchi
‘ ‘ ‘
muayyan qoidalarga asoslanadi.
39

Mazkur qoida va an analar xalq (fol klor) hamda mumtoz musiqasining’ ’
(maqomlar va maqom yo lidagi kuy va ashulalar) asrlar davomida vujudga
‘
kelgan tajribasi natijasida vujudga kelgan. Har qanday musiqani cholg u sozida
‘
ijro etish yoki kuylash uchun musiqaning savodxonligini bilish muhim ahamiyatga
ega. Shuning uchun, mazkur fanni o qitish dastlab musiqa asarlarini ijro etish va
‘
ulardagi mavjud tovush va intervallar munosabatlari borasidagi bilimlarni
o zlashtirishni qamrab oladi.
‘
Har qanday shakl va mazmundagi musiqa rang-barang tarkibiy qismlardan
tashkil topadi va musiqa savodxonligi musiqaning elementar nazariyasi,
–
garmoniya, musiqa asarlari tahlili, polifoniya va cholg ushunoslik singari bir
‘
necha tarmoqlarga ajraladi.
Ushbu tadqiqot doirasida jumladan, musiqiy tovush xususiyatlari, uning nota
matnida ifodalanishi texnologiyasi, musiqaning asosiy ifoda vositalari: metr-ritm,
lad, garmoniya; ikki tovushning nisbati (interval), uch va undan ortiq tovushlar
nisbati (akkord) va ular orqali ifodalanadigan musiqiy mazmun; lad,
tonalliklarning musiqiy mazmunni ifodalash imkoniyatlari tahliliy o rganiladi.
‘
Badiiy obraz musiqa asarlarida o ziga xos tarzda, ya ni, ma lum tovushlar
‘ ’ ’
va ohanglar sintezi sifatida aks yettiriladi. Musiqa asarlarida shakl va mazmun bir-
birini to ldiruvchi unsurlar sifatida muhim ahamiyatga egadir.
‘
Musiqaning elementar nazariyasi kursida tovush so zi ikki xil tushunchani
‘
bildiradi: birinchisi fizik holatdagi tovush; ikkinchisi – sezgi holatidagi
–
tovushdir.
1. Masalan, biror egiluvchan jism, cholg‘u asbobi torining tebranishi
natijasida havoda uzunasiga taralgan to‘lqinli tebranishlar hosil bo‘ladi. Bu
tebranishlar tovush to‘lqinini hosil qiladi. Ular tovush manbaidan turli tomonlarga
aylanasimon tarqaladi.
Ushbu hodisaning umumiy zanjiri quyidagicha amalga oshadi: tovush
to lqini
‘ manbai tovush to lqinlari eshitish organiga tovush to lqinlarining – ‘ – ‘
ta sir etishi eshitish analizatorlari orqali qabul qilingan qo zg atuvchi
’ – ‘ ‘
ta sirining bosh miyaga uzatilishi.
’
40

Fizik nuqtai nazardan, tebranishlar o lchovi sifatida tebranadigan jismning‘
bir sekunddagi tebranishlari soni gerts 19
(gts ) qabul qilingan.
2. Yangragan tovush to lqinlari eshitish organi tomonidan qabul qilingach,
‘
unga ta sir etadi va asab tuzilmasi (analizator) orqali bosh miyaga o tib, tovush
’ ‘
sezgisini qo zg atadi.
‘ ‘
Ma lumki, biz kundalik hayotda juda ko p, xilma-xil tovushlarni
’ ‘
eshitamiz. Lekin bu tovushlarning hammasi ham musiqada qo llanila bermaydi.
‘
Eshitish organlarimiz musiqaviy tovushlar bilan shovqinli tovushlarni bir-biridan
ajratish qobiliyatiga ega. Shovqinli tovushlar, masalan, qarsillash, gumburlash,
g ijirlash, shivirlash, dukillash va hokazolar aniq tovush to lqini balandligiga
‘ ‘
ega emas, shuning uchun ham bu tovushlar musiqada qo‘llanilmaydi 20
.
Musiqaviy tovushning nazariy jihatdan to‘rt xil fizik xususiyati mavjud. Ular
balandlik, uzunlik (cho‘zim), qattiqlik (tovush kuchi) va tembr (tovush tusi) dan
iborat.
Yangrayotgan t ovushning balandligi tebranayotgan egiluvchan jismning
tebranish tezligi , ya ni
’ chastotasiga bog liqdir. Tebranish qanchalik tez bo lib ‘ ‘
tursa, tovush shunchalik baland bo ladi va aksincha, tebranish qanchalik sust
‘
bo lsa, tovush shunchalik past bo ladi.
‘ ‘
Yangrayotgan t ovushning cho zimi tebranayotgan jismning to‘lqin
‘
amplitudasiga bog‘liqdir. Tovushning uzun yoki qisqaligidan uning fizik xarakteri
o‘zgarmaydi, lekin musiqa nuqtai nazaridan tovushning cho‘zimi uning yana bir
xususiyati bo‘lib, muhim ahamiyatga egadir. Tovush cho zimi tovush manbai
‘
tebranishining davom etishiga bog liq bo ladi. Masalan, tovush chiqa
‘ ‘
boshlaganda tovush manbaining tebranishi qanchalik keng bo lsa, tovushning
‘
pasayib borishi ham shuncha uzoq davom etadi. Bunda albatta, tovush manbai
bo lgan j
‘ ism erkin tebranishi shart.
19
Gerts ushbu hodisani ochgan fizik olim nomiga qo yilgan atama.
– ’
20
Zamonaviy orkestrlarda tovushi muayyan balandlikka ega bo lmagan, urib chalinadigan
’
asboblar ham qo llaniladi. Masalan uchburchak, kichik baraban, mis tovoqchalar (tarelkalar),
’
katta baraban va boshqalar. К ompozitorlar ularni qo’shimcha asboblar sifatida ishlatib, musiqaviy
bayonni yanada ifodaliroq qilish uchun foydalanishadi.
41

Muayyan balandlikdagi munosabatda bo lgan tovushlar qatoriga ‘ musiqaviy
tuzilma deyiladi. Tuzilma tovushlarining o z balandligiga qarab joylashishi
‘
tovushqator, tovush esa uning pog‘onasi deyiladi. Musiqaviy tuzilmaning to‘liq
tovushqatori 88 ta xilma-xil tovushlarni o‘z ichiga oladi. Bu tovushlar (ya’ni eng
past tovushlardan eng yuqori tovushlargacha) 16 gts dan 4176 gts tebranishga
egadir. Ana shu tovushlar balandligi inson qulog i qulay eshita oladigan
‘
tovushlardir.
Insonning vokal ovozi taxminan 60 dan 1000 gts gacha bo lgan diapazonda
‘
yangrashi bois, ko pgina cholg u sozlar aynan ushbu diapazon doirasida tovush
‘ ‘
hosil qiladi.
Tovushlar bo g inli va harfiy nomlar bilan ataladi. Musiqaviy tuzilma
‘ ‘
tovushqatorining asosiy pog onalariga yettita mustaqil nom berilgan:
‘
Bo g in
‘ ‘
bilan Do Re Mi Fa Sol La Si
Harfli C D E F G A H
Asosiy bosqichlarga berilgan ushbu nomlar o rta asrlarda shakllangan.
‘ Bu
asosiy pog onalar fortepianoning oq klavishlari tovushlariga mos keladi va ular
‘
52 ta asosiy klavishlardan iborat:
Harfiy tuzilma tonalliklarni ko rsatish uchun o zining soddaligi va
‘ ‘
qisqaligi tufayli Respublikamiz hamda ko pgina xorij mamlakatlarida keng
‘
qo llaniladi, tovushlarni aks yettirish uchun esa faqatgina ilmiy-musiqiy
‘
adabiyotlarda qo llaniladi. Germaniya, Buyuk Britaniya va Gollandiya singari
‘
ba zi yevropa mamlakatlarida esa harfiy tuzilma hozirgi kunda ham asosiy
’
bo lib hisoblanadi.
‘
Musiqa tovushqatoridagi yettita asosiy pog onaning nomi ma lum bir
‘ ’
vaqtda takrorlanib turadi hamda shu yo l bilan barcha asosiy pog onalar
‘ ‘
42

tovushlarini o z ichiga qamrab oladi. Bu yuqori tomon sanalgan, oq klavishlarda‘
chiqariladigan har bir sakkizinchi tovush birinchi tovushga nisbatan ikki marta
tezroq tebranishi natijasida hosil bo ladi. Demak, u birinchi boshlang ich
‘ ‘
tovushning ikkinchi yuqori toniga mos keladi va unga hamohang bo lib
‘
eshitiladi.
Bir xil pog ona yoki nomdagi tovushlar oralig iga
‘ ‘ oktava deyiladi. Bundan
tashqari, tovushqatorning asosiy yetti pog‘onasini o‘z ichiga olgan har bir qismi
ham oktava deb aytiladi. Butun tovushqator bir necha oktavaga bo‘linadi. Musiqa
amaliyotida har bir oktavaning boshlanish notasi do pog‘onasining tovushi deb
qabul qilingan.
Musiqaning elementar nazariyasi kursida o rganiladigan butun tovushqator
‘
yyettita to liq oktava va tovushqatorning ikki tomoni fortepiano klaviaturasining
‘
ikki chetida joylashib, to liq bo lmagan ikki oktavani tashkil etuvchi to rtta
‘ ‘ ‘
tovushdan iborat.
Oktavalar pastdan yuqoriga tomon quyidagicha ataladi: subkontroktava,
kontroktava, katta oktava, kichik oktava, birinchi oktava, ikkinchi oktava,
uchinchi oktava, to rtinchi oktava, beshinchi oktava.
‘
Musiqaviy tuzilmadagi tovushlar mutlaq balandligining muayyan o‘zaro ta’sir
etishi musiqaviy soz deyiladi.
Musiqaviy sozlar tarixi kamertonlar tarixi bilan uzviy bog‘liq. Aynan birinchi
oktava lya tovushi ko‘plab kamertonlarning tayanch tovushi sifatida qabul
qilingan edi.
Ushbu etalon tovush manbai sifatidagi kamerton 1711 yili ingliz musiqachisi
J.Shor tomonidan ixtiro qilindi va u 419, 9 gts ni tashkil etar edi 21
. Кeyinchalik bir
necha marta o‘zgarishga uchrab, nihoyat 1885 yili Vena shahrida bo‘lib o‘tgan
xalqaro konferentsiyada musiqaviy soz maqomini oldi va bugungi kungacha amal
qilib kelmoqda.
O sha davrdan boshlab musiqa soziga birinchi oktavadagi
‘ lya tovushining
bir sekunda 440 marta tebranishi asos qilib olindi. Musiqaviy tuzilmaning har bir
oktavasi 12 ta teng qismga - yarim tonlarga bo linadi. Bu xildagi musiqaviy
‘
21
Entsiklopedicheskiy muzikal’niy slovar’. Gosnauchizd. BSE. M. , 1959., b-97.
43

sozni temperatsiyalangan soz deyiladi. U oktavadagi barcha yarim tonlarning
teng bo‘lishi bilan tabiiy tovushqator (soz) dan farq qiladi.
Har bir oktavaning 12 ta teng yarim tonlikka bo‘linganligi sababli, yarim ton
musiqa tuzilmasi tovushlari orasidagi eng kichik oraliq hisoblanadi. Ikkita yarim
tonlikdan hosil bo lgan oraliqqa ‘ butun ton deyiladi.
Tovushqatorning asosiy pog onalari orasida ikkita yarim ton va beshta
‘
butun ton bor. Ular quyidagi tartibda joylashgan:
Do Re Mi Fa Sol Ly
a Si (Do)
1 ton 1 ton 0,5
ton 1
ton 1 ton 1 ton 0,5 ton
Asosiy pog onalar orasida hosil bo lgan butun tonlar yarim tonlarga
‘ ‘
bo linadi. Fortepianoning qora klavishlarini bosganda eshitilgan tovushlar bir
‘
tonliklarni yarim tonliklarga bo ladi. Shunday qilib, har bir oktava bir-biridan
‘
teng oraliqda joylashgan 12 ta tovushdan tarkib topadi.
Musiqa amaliyotidan kelib chiqqan holda tovushqatorning har bir asosiy
pog‘onasini ko‘tarish yoki pasaytirish mumkin. Bunda ko‘tarilgan yoki
pasaytirilgan pog‘onalar hosila pog‘onalar deyiladi. Shuning uchun hosila
pog‘onalarning nomi asosiy pog‘onalar nomidan kelib chiqadi.
Asosiy pog‘ona yarim tonga ko‘tarilganda diyez belgisi, yarim tonga
pasaytirilganda esa bemol belgisi qo‘yiladi.
Agar tovush ikkita yarim tonga ko‘tarilsa dubl-diyez, masalan, fa dubl
–
diyez; ikkita yarim tonga pasaytirilsa dubl bemol, masalan, si-dubl-bemol deb
–
yuritiladi.
Bo g inli
‘ ‘
nomi Harfli nomlari
Asosiy
bosqichlar Di y ez Dubl-di y ez bemol dubl-
bemol
Do C Cis cisis ces ces
es
44

Re D Dis disis des des
es
Mi E Eis eisis es eses
Fa F Fis fisis fes fese
s
Sol G Gis gisis ges ges
es
Lya A Ais aisis as ases
Si H His hisis B hes
es
Asosiy pog onalarning yuqorida ko rsatilgan tartibda ko tarilish va‘ ‘ ‘
pasayishiga al teratsiya
’ 22
deyiladi.
Musiqiy tovushqatorning eng past tovushdan eng yuqori tovushgacha
bo lgan umumiy hajmi
‘ musiqiy diapazon deyiladi. Inson tovushi yoki cholg u ‘
sozining diapazoni deganda ular ifodalay oladigan umumiy musiqiy diapazon
nazarda tutiladi ( masalan, fortepiano diapazoni A
2 s
– 5
).
Registr deb, ovoz yoki cholg‘u sozining alohida xarakterga ega bo‘lgan
tovush tusi bilan ajralib turadigan qismi (bo‘lak, parcha)ga aytiladi.
Umuman olganda;
 o‘rta registrga - kichik, birinchi va ikkinchi oktavalarni;
 yuqori registrga - uchinchi, to‘rtinchi va beshinchi oktavalarni;
 pastki registrga - subkontroktava, kontroktava va katta oktavani kiritish mumkin.
Turli cholg u sozlarining registri ko pincha bir-biriga mos bo lmaydi,
‘ ‘ ‘
masalan, basning yuqori registri al tning pastki registriga mos bo ladi, yoki
’ ‘
valtornada yuqori registrga xos bo lgan tovushlar klarnetning o rta registriga
‘ ‘
to g ri keladi.
‘ ‘
Shu sababdan, har bir tovush o zidan yarim ton pastda joylashgan asosiy
‘
pog onaning ko tarilishi yoki o zidan yarim ton yuqori joylashgan asosiy
‘ ‘ ‘
22
Al’teratsiya – o’zgartirish ma’nosini bildiradi.
45

pog onaning pasaytirilishi natijasida ‘ hosila tovush bo‘lishi mumkin, masalan, fa-
diyez va sol-bemol.
Ijroda balandligi bir xil, lekin nomi va yozilishi har xil bo‘lgan pog‘onalar
tengligiga tovushlar engarmonizmi deyiladi. Hosila pog ona asosiy pog ona
‘ ‘
bilan bir xil balandlikda ham bo lishi mumkin, masalan, si-diyez bilan do yoki fa
‘
bemol bilan mi.
Agar tovush ikki baravar ko tarilsa (asosiy pog ona ikki marta yarim tonga
‘ ‘
ko tariladi) yoki ikki baravar pasaytirilsa ham shu holni ko ramiz. Masalan, fa-
‘ ‘
dubl diyez bilan sol; mi-dubl-diyez bilan fa-diyez; mi dubl bemol bilan re; do-dubl
bemol bilan si bemol va h.k.
Tovushlarning harfiy tuzilmada ifodalanishi tovushlarni bo g in bilan
‘ ‘
yozishdan tashqari, lotin alfaviti asosida harf bilan yozish usuli ham keng
qo llaniladi.
‘
Yyetti asosiy pog ona quyidagicha belgilanadi
‘ :
C D E F G A H
Do Re Mi Fa sol lya si
Nota tovushlarining harfli tuzilmasi lotin alfavitiga asoslangan. Tovushlarning
alfavit tartibi bo yicha biroz noto g ri joylashuviga sabab shuki, o rta asrlarda
‘ ‘ ‘ ‘
asosiy tovush lya ( a ) hisoblangan va undan so ng si bemol (
‘ b ) tovushi kelgan.
O sha davrda tovushqator quyidagicha bo lgan:
‘ ‘
A B C D E F G
lya si bemol Do Re mi fa sol
Кeyinchalik si tovushining ahamiyati si bemol tovushidan ko‘ra kuchaydi. Bu
uchun alfavit tartibida a va g dan so‘ng h ga zarurat sezilib qoldi.
Hosila pog‘onalarni yozish uchun harflarga qo‘shimcha bo‘g‘inlar qo‘shiladi: is
– diyez; isis – dubl diyez; es bemol;
– eses dubl bemol. Masalan: –
Cis do diyez;
– fisis fa dubl diyez. – Des re bemol; – geses sol dubl bemol. –
Hosila pog onalardan faqat si bemoldagina qo shimcha bo g in bo lmaydi.
‘ ‘ ‘ ‘ ‘
Uning V, v harfi bilan yozilishi saqlanib qolgan.
46

Es bo g inida unli ‘ ‘ a va e harflari uchrasa, talaffuzning qulay bo lishi uchun ‘ e
harfi aytilmaydi; mi bemolda ees o rniga
‘ es ; lya bemolda aes o rniga ‘ as
qo llaniladi va h.k.
‘
Har bir oktavani belgilashda harflar ustiga qo shimcha raqamlar yoki
‘
chiziqchalar yoziladi. К atta va kichik oktavalarning tovushi katta yoki kichik harflar
bilan yoziladi. Masalan, katta oktavaning lya tovushi katta A harfi bilan, kichik
oktavaning sol tovushi – kichik g harfi bilan yoziladi.
Birinchi oktavadan beshinchi oktavagacha bo‘lgan tovushlar qaysi oktavaga
tegishli bo‘lsa shunday raqam, chiziqlar yoki kichik harflar bilan belgilanadi.
Masalan:
OКTAVALAR Harflar bilan belgilanishi
SUBКONTROКTAVA
Lya
2 , Si
2 ; A
2 , H
2
КONTROКTAVA Do
1 , Re
1 , Mi
1 , Fa
1 , Sol
1 , Lya
1 , Si
1
C
1 , D
1 , E
1 , F
1 , G
1 , A
1 , H
1
КATTA OКTAVA Do, Re, Mi, Fa, Sol, Lya, Si;
C , D , E , F , G , A , H
КICHIК OКTAVA do, re, mi, fa, sol, lya, si;
c , d , e , f , g , a , h
BIRINCHI OКTAVA do 1
, re 1
, mi 1
, fa 1
, sol 1
, lya 1
, si 1
;
c 1
, d 1
, e 1
, f 1
, g 1
, a 1
, h 1
IККINCHI OКTAVA do 2
, re 2
, mi 2
, fa 2
, sol 2
, lya 2
, si 2
;
c 2
, d 2
, e 2
, f 2
, g 2
, a 2
, h 2
UCHINCHI OКTAVA do 3
, re 3
, mi 3
, fa 3
, sol 3
, lya 3
, si 3
;
c 3
, d 3
, e 3
, f 3
, g 3
, a 3
, h 3
TO‘RTINCHI OКTAVA do 4
, re 4
, mi 4
, fa 4
, sol 4
, lya 4
, si 4
c 4
, d 4
, e 4
, f 4
, g 4
, a 4
, h 4
BESHINCHI OКTAVA
do 5
; c 5
Кontroktava bilan subkontroktava tovushlari qaysi oktavaga tegishli bo‘lsa,
ostiga yoziladigan shunday raqamlar yoki chiziqlar va katta harflar bilan
47

belgilanadi. Masalan: kontroktavaning si tovushi H–
2 , subkontroktavaning lya
tovushi A
–
2 .
Nota cho zimi va uning yozilishi
‘ Musiqiy ohanglarni qog ozda aks ‘
yettirishga urinishlar tajribasi uzoq asrlarga borib taqaladi. Bularga tabulatura,
xorazm tanbur chizig i va h.k.larni kiritish mumkin. Hozirgi kunda dunyo musiqa
‘
amaliyotida qo llaniladigan nota yozuvi yagona standartlarga asoslangandir.
‘
Musiqiy tovushlar notalar 23
vositasida yoziladi. Ular o rtasi bo sh yoki
‘ ‘
bo yalgan doirachalardan iborat bo ladi.
‘ ‘
Tovushlar turli cho zimlarga ega bo lganligi uchun ular vertikal
‘ ‘
tayoqchalar (shtillar), bayroqchalar, qisqa cho zimli tovushlarni bir guruhga
‘
birlashtirish uchun esa qovurg achalar
‘ - qo shimcha gorizontal chiziqchalar ‘
bilan belgilanadi.
Tovushlar balandligini aniq belgilash uchun notalar beshta parallel chiziqdan
iborat nota yo liga joylashtiriladi. Chiziqlar pastdan yuqoriga qarab sanaladi.
‘
Nota yo lining boshlanish qismida besh chiziqni birlashtiruvchi vertikal chiziq
‘
qo yiladi. Bu vertikal chiziq boshlang ich chiziq deb aytiladi.
‘ ‘
Notalar asosiy chiziqlardan tashqari nota yo lidagi chiziqlar ustida va
‘
oralig ida yoziladi. Masalan:
‘
Tovush cho zimlari nomlari va ularning nota bilan yozilishi
‘ quyidagicha
bo ladi:
‘
Eng katta cho zimli tovush - butun nota (1)
‘
Butun cho zimli tovushning ikki marta
‘
qisqargani yarimtalik nota (1/2)
–
Yarimtalikning ikki marta qisqargani chorak nota (1/4)
–
Chorakning 2 marta qisqargani nimchorak nota (1/8)
–
23
Nota – lotincha so’z bo’lib belgi , yozuv ma’nosini bildiradi.
48

Nimchorak notaning ikki marta qisqargani
o n oltitalik nota (1/16)– ‘
O n oltitalik notaning ikki marta
‘
qisqargani o ttiz ikkitalik nota (1/32)
– ‘
O ttiz ikkitalik notaning ikki marta
‘
qisqargani oltmish to rttalik nota (1/64) va h.k.
– ‘
Musiqiy tovushlar o ziga xos xususiyatlarga ega. Tovushning fizik
‘
xususiyatlari, ya ni tebranishlar chastotasi, sadolanish davomililigi va amplituda
’
49

uning xususiyatlari dey-iladi. Ularga asosiy ton chastotasi, balandlik, uzunlik, kuch
va tembrlar kiradi.
Tovush balandligi tovush chastotasi tebranishlariga bog liqdir.— ‘
Uzunlik tebranishlar harakatining davomiliga bog liq.
— ‘
Balandlik (gromkost) kuch va amplituda tebranishlari bilan belgilanadi.
—
Tovushqator musiqiy tizimdagi tovush bo lib, u ko tariluvchan yoki
— ‘ ‘
tushuvchan tar-tibda joylashadi.
Tovushqatorning asosiy bosqichlari yettitadir: do, re, mi, fa, sol, lya, si.
Tovush oval (tuximsimon) shaklda tasvirlanadi. Tovush belgilgan oval nota deyiladi.
Nota chizig i beshta parallel gorizontal chiziklardan iborat. Ular pastdan
‘ —
yuqoriga sanaladi:
Kalit bu nota chiziqlarining biriga qo yiladi:
— ‘
Skripka yoki sol kaliti birinchi oktavaning sol notasini ko rsatib, nota chizig i-
‘ ‘
ning ikkinchisida joylashadi:
50

$Bas yoki fa kaliti kichik oktavaning fa notasini ko rsatib, nota chizig ining‘ ‘ to rtin-chisida joylashadi ‘ : Bir bosqichdan yuqoriga yoki pastga keyingi nomdosh bosqichgacha bo lgan oraliq ‘ okta va deyiladi : Har bir oktava o z nomiga ega: ‘ Alteratsiya belgilari. Engarmonizm. Nota yozuvining qisqartma belgilari. Bosqichning ko tarilishi yoki pasayishi alteratsiya deb ataladi. Alteratsiya belgila ‘ ri notaning chap tomoniga qo‘yilib, asosiy bosqichning ko‘tarilganligini yoki pasay- ganligini qo‘rsatadi. Alteratsiya belgilari 5 tadir: 1) diyez (#) — yarim tonga ko‘tarilish; 2) dubl diyez (х) — qo‘sh diyez — butun tonga ko‘tarilish; 3) bemol (yarim tonga pasayish; 4) dubl bemol () qo sh bemol butun tonga pasayish; — ‘ — 5) bekar ( \ ) oddiy hamda qo sh diyez va bemollarning harakatini bekor qiladi. — ‘ Alteratsiya belgilari kalitli va tasodifiy bo ladi. ‘ 51$

Kalitli belgilar kalit yoniga, uning o ng tomoniga qo yiladi. Ular barcha oktava to-‘ ‘
vushqatorlariga yangilari paydo bo lgunga qadar amal qiladi.
‘
Tasodifiy belgilar nota oldiga qo yilgan bo lib, ular faqat bir taktga hamda o sha
‘ ‘ ‘
oktavadagi notagagina ta luqlidir.
’
Engarmonizm tovushlarning balandlik bo yicha tengligi bo lib, ular turli
— ‘ ‘
ma no kasb etadi va har xil yoziladi:
’
Ritm. Uzunlikni belgilash. Uzunlikning asosiy nisbati. Pauza.
Tovushlarning bir xil yoki turli miqsordagi uzunligining izchilligi ritm
deyiladi. Tovushlarning uzunligini belgilash uchun bir qator asosiy nota belgilari
mavjud:
Butun nota
—
Yarimtalik nota
—
Choraktalik nota
—
Nimchoraktalik nota
—
O noltitalik nota
— ‘
Shtil (vertikal tayoqcha) tuxumsimon (oval) shaklga quyiladi. Barcha notalar,
butun-dan tashqari, shtillarga ega, bayrokchalar (bir va undan ortiq) o ng
‘
tomondagi shtilga qo shiladi.
‘
Uzunlik nisbati jadvali:
52

Notalar yozuvida asosiy chiziqlardan tashqari, ayrim notalar uchun qisqa
qo shimcha chiziqlar ham ishlatiladi. Ular nota yo lining ostiga va ustiga yoziladi. ‘ ‘
Notalar turli guruhlarga birlashtirilganda tayoqcha va qovurg achalarni yozish
‘
uchun qulay o rinlar tanlanadi. Bunda iloji boricha ularni nota yo lining o rta
‘ ‘ ‘
qismiga yozishga harakat qilish maqsadga muvofiq.
Musiqa savodxonligi o quvchilarda kalitlarni bilishni taqoza etadi. chunki
‘
musiqa asarlari nota yo‘llariga kalitlar yordamida yoziladi.
Кuyni n ota yo‘li da joylashtirish uchun nota chiziqlar i ustiga va oralig‘iga
tovushlarning muayyan balandligi maxsus belgi bilan biriktiriladi va bunga kalit
deyiladi.
К alit nota yo‘lining boshida asosiy chiziqlarning biriga qo‘yiladi. Bunda biror
asosiy chiziq kalit markazini kesib o‘tishi shart.
53

К alit ana shu chiziqda joylashgan notaga muayyan tovush yoki p og‘ona
balandligini ( nomini) belgilaydi, nota yo‘lidagi qolgan tovushlar joylashishi ham
mana shu notaga moslanadi.
Hozirgi vaqtda musiqa amaliyotida asosan uchta xilma-xil kalit keng
qo llaniladi.‘
Skripka (sol) kaliti:
U ikkinchi chiziqda birinchi oktavaning sol tovushi balandligini belgilaydi.
Bas (fa) kaliti: To‘rtinchi chiziqda kichik oktavaning fa tovushi balandligini
belgilaydi.
Do kalitining esa asosan ikki xili, ya’ni al’t va tenor kalitlari ko‘p qo‘llaniladi.
Al’t kaliti birinchi oktavaning do tovushi balandligini uchinchi chiziqda , tenor
kaliti esa xuddi shu tovush balandligini to‘rtinchi chiziqda belgilaydi.
Al’t kaliti asosan al’t va trombon cholg‘u asboblari uchun qo‘llaniladi. Tenor
kaliti esa violonchel’, fagot va trombon uchun qo‘llaniladi.
Musiqani notaga olishda qo‘shimcha chiziqlarni haddan tashqari ko‘paytirmaslik
uchun nota yozuvida xilma-xil kalit belgilaridan foydalaniladi. Bu nota yozuvining
o‘qilishi va ijrosini osonlashtiradi.
54

Al’teratsiya belgilari Musiqa amaliyotida asosan beshta a l teratsiya belgilari’
qo llaniladi
‘ : diyez, dubl-diyez, bemol, dubl-bemol va bekar (ko tarilgan yoki ‘
pasaytirilgan tovushni oldingi holatiga qaytarish).
bu belgilar quyidagicha yoziladi:
diyez
– d ubl diyez –
bemol dubl - bemol bekar -
– –
Al teratsiya belgilari nota chiziqlariga va oralig iga yozilib, lozim bo lganda
’ ‘ ‘
notalar oldiga, shuningdek, kalitlarning o ng tomoniga ham qo yilishi mumkin.
‘ ‘
Masalan:
Кalitdan keyin qo‘yilgan al’teratsiya belgilari kalit al’teratsiya belgisi, notalar
oldidan qo‘yiladigan belgi esa tasodifiy al’teratsiya belgisi deyiladi.
Agar al’teratsiya belgilari kalit oldida qo yilgan bo lsa o z kuchini butun asar
‘ ‘ ‘
davomida va barcha oktavalarda saqlaydi. Tasodifiy al teratsiya belgisi esa o z
’ ‘
kuchini faqatgina bir takt davomida va o z oldida turgan tovush uchungina saqlaydi,
‘
xolos.
Notalarga qo yiladigan tovushlar cho zimini uzaytiruvchi qo shimcha
‘ ‘ ‘
belgilar
Musiqiy tovushlar asosiy cho zimlardan tashqari, nota yozuvida cho zimlarni
‘ ‘
uzaytiruvchi qo shimcha belgilar ham keng qo llaniladi.
‘ ‘
55

Qo shimcha belgilarga quyidagilar kiradi:‘
a) nuqta - biror tovush cho zimini yarim baravar uzaytiradi, bu belgi nota
‘
doirachasining o ng tomonidan qo yiladi:
‘ ‘
b) ikki nuqta biror tovush cho zimini yarim baravar va uning asosiy
– ‘
cho zimidan yana chorak baravar uzaytiradi:
‘
v) l iga yonma-yon turgan bir xil balandlikdagi nota cho zimlarini
– ‘
birlashtiruvchi egri chiziq:
Bunday cho zimlarning davomiyligi ularning umumiy miqdoriga teng bo ladi.
‘ ‘
g) fermato – tovush cho‘zimining musiqa asari dramaturgiyasi va kuy xarakteri
xususiyatlari orqali ma’lum vaqtga uzayishini ko‘rsatuvchi belgi. Fermato o‘rtasiga
nuqta qo‘yilgan kichik yarim doira shaklida bo‘lib, nota ustiga yoki ostiga yoziladi:

Pauzalar
Musiqa tovushi yangrashining vaqtincha to‘xtalishi pauza deyiladi. Nazariy
hamda amaliy jihatdan tovush cho‘zimlari qanday o‘lchansa, pauzalar davomiyligi
ham shunday o‘lchanadi:
Butun pauzaning yozilishi:
Yarim pauzaning yozilishi:
Chorak pauzaning yozilishi:
Sakkiztalik pauzaning yozilishi:
O n oltitalik pauzaning yozilishi:
‘
56

O ttiz ikkitalik pauzaning yozilishi: ‘
Pauzalarni uzaytirishda notalarda qo llaniladigan nuqtalar
‘ dan foydalaniladi .
Nuqtalarning ahamiyati bunda avvalgidek qoladi.
Musiqa amaliyotida uchraydigan qo sh tovushlar va akkordlar (birdaniga
‘
chalinadigan bir nechta tovushlar) ko pincha bitta tayoqcha bilan yoziladi.
‘
Fortepiano musiqasi esa kamdan-kam hollarda to rt nota yo lida, ba zan esa uch
‘ ‘ ’
nota yo lida yoziladi. Arfa va organ asboblari uchun yoziladigan notalarda maxsus
‘
qavs qo llaniladi.
‘
Yakka ovoz yoki yakka soz va fortepiano uchun mo ljallangan asarlar uch nota
‘
yo lida yoziladi. Fortepiano ishtirok etmaydigan xilma-xil tarkibli ansambllar va
‘
orkestr uchun musiqa yozilganda, barcha nota yo llarini birlashtiruvchi to g ri qavs
‘ ‘ ‘
qo llaniladi. To rt ovozli xor musiqasi alohida-alohida (bolalar, xotin - qizlar,
‘ ‘
erkaklar xori) va aralash tarkibli xor musiqasi ikki yoki to rt nota yo lida yoziladi.
‘ ‘
Xilma-xil ansambllar, orkestrlar, xor, va torli kamer ansambllari (masalan
kvartet) mo ljallangan musiqa yozish
‘
Nota yozuvini qisqartirish belgilari. Nota yoz ishda uni soddalashtirish va
qisqartirish uchun qator belgilar qo llaniladi:
‘
a) nota o qilishini murakkablashtiradigan qo shimcha chiziqlarni
‘ ‘
ko paytirmaslik maqsadida musiqa asarlarining ma lum qismida bir oktava
‘ ’
yuqoriga yoki pastga ko chirish belgisi qo yiladi.
‘ ‘

57

Bir oktava yuqori yoki pastga ko chirilishi nuqtali (punktir) chiziq tugagan‘
joygacha davom etadi;
b) qaytarish belgisi – repriza, asarning ma’lum bir qismini yoki uni boshdan
oxirigacha qaytarish uchun qo‘yiladi.
Agar qaytariladigan qismning yoki butun asarning tugallanish qismi
o‘zgaradigan bo lsa, o zgaruvchi taktlar ustiga kvadrat qavslar qo yiladi. Qavsdan
‘ ‘ ‘
keyin qaytariladigan taktlar yoziladi va ular ustiga ham kvadrat qavs qo yiladi. Qavs
‘
ustiga 1 va 2 raqamlari yoziladi.
Raqamlar - birinchi vol ta, ya ni birinchi marta va ikkinchi marta qaytarilishini
’ ’
bildiradi:
v) agar asar uch qismli shaklda yoziladigan bo lsa, u vaqtda uchinchi qism
‘
qayta yozilmaydi va ikkinchi qismdan keyin: da capo al fine ya ni «boshdan oxiri
– ’
so zigacha» deb, birinchi qism oxirida esa
‘ – fine (oxiri) so zi yoziladi. Birinchi ‘
qism eng boshidan qaytarilmasa, qaytarish boshlanadigan takt ustiga segno belgisi
qo yiladi, ikkinchi qism oxirida esa:
‘ Dal segno al fine ya ni «segno belgisidan to – ’
oxirigacha» - deb yoziladi.
g) ma lum
’ taktni bir yoki bir necha marta takrorlash lozim bo l ‘ sa quyidagi
belgi yoziladi.
d) biror kuy tuzilmasini bir takt orasida bir marta yoki bir necha marta takrorlash
kerak bo lsa, u qaytadan yozilmasdan, qovurg achalari cho zimiga teng keladigan
‘ ‘ ‘
chiziqlar bilan almashtiriladi.
58

e) bir muvozanatda tez va ko p marta takrorlanadigan ko p tovush yoki‘ ‘
tovushlar yig indisi tremolo
‘ ( tremolo ) deyiladi. Tremoloda takrorlanuvchi tovush
bo lsa, chamalangan tuzilmaning umumiy cho zimi shunga mos nota bilan
‘ ‘
ifodalanadi. Chiziqchalar esa, tuzilmaning qaysi cho zimlarida ijro etilishini
‘
ko rsatib turadi.
‘
z) tovushni ikki oktavada ijro etish talab etilsa, nota ustiga yoki ostiga 8 raqami
yoziladi. Bu mazkur tovush ikki oktavada ijro etilishi kerakligini ko rsatib turadi.
‘
Agar musiqa asari tovushlarini uzluksiz ikki oktavada ijro etish talab etilsa:
yuqoridan bo lsa-
‘ all 8 va va pastdan bo lsa - ‘ all 8 va bassa belgisi yozib
qo yiladi.
‘
Dinamik belgilar Musiqada uning eshitilish kuchi turli darajalarda namoyon
bo ladi. Bu tovush kuchi dinamik belgilar bilan ko‘rsatiladi. Dinamik belgilar katta
‘
ifoda kuchiga ega. Masalan, kuyning ko‘tariluvchi harakati eshitilish kuchini oshirib
boradi, quyilashtiruvchi harakati esa, eshitilishning pasayishiga olib keladi.
Musiqada keng qo‘llaniladigan dinamik iboralar:
fortissimo - ff juda kuchli forte - f kuchli
mezzo forte - m f o rtacha kuchli
‘ pianissimo - pp juda past
piano - p past mezzo piano - mp o rtacha past
‘
crescendo - yoki kuchaytirish belgisi -
59

poco a poco crescendo - sekin asta kuchaytirib
diminuendo yoki pasaya borish belgisi– -
poco a poco diminuendo - sekin asta pasayish
2.2 Ko p ovozli ansambl va orkestr darslari samaradorligini
‘
oshirishda dirijyorlikning o rni
‘
60

Dirijyor (fransuzcha diriqer - boshqarish, yo'lga solish)- musiqa asarini
ijro etuvchi kollektivlar (solistlar), xor, orkestr va ansambllarga rahbarlik qiluvchi
san'atkor. Dirijyor musiqa asarini ommaviy ijrosiga qadar ijrochi kollektiv bilan
bo'lgan hamma tayyorgarlik (repitesiya)ni olib boradi. Asosiy ijro vaqtida esa
(konsert yoki ) asarning o'ynash tezligi, dinamik tuslari ayrim to'da yoki yakka
ijrochilarni to'xtash yoki ijro qilish vaqtlarini ko'rsatib turadi hamda asarni badiiy
ijrosi uchun xarakat qiladi. Dirijyor o'ng qo'lida kichik tayoqcha ushlab, musiqa
asaridagi taktlarini birinchi kuchli sanog'ini pastga tushirish bilan ko'rsatib turadi.
Yuz, qo'l, bosh va gavda xarakatlari, mimikalar bilan asar mohiyatini ko'rsatib,
qanday ijro etilishini bildiradi. Dirijyorlik san'ati uzoq tarixga ega. Qadimgi
Gretsiyada xor rahbari bo'lib taktni oyoq bilan ajratib turgan. Tarixdan shu
ma'lumki, Rimda Shkola Cantorum (qo'shiq maktabi) asoschisi Grigoryam
Velikim xorni boshqarish uchun qo r
l bilan xarakat qilgan. XVII-XVIII asrlarda
dirijyorlik vazifasini Klavsin yoki organ chorgulari ba'zida esa skripka
boshqaruvchilar tomonidan boshqarib borilgan. XIX asrda kelib dirijyorlik
mustaqil san'at turiga ega bo'ldi. Bunga asoschilar Veber va Mendel'son yangi
professional dirijyorlik yo'lini taklif qildilar. Asta-sekinlik bilan dirijyorlikning
mukammalligi oshib bordi. Oldinda dirijyor tomoshabinlarga qaragan holda
xarakat qilgan bolsa, keyinchalik orkestrga dirijyorlik qila boshladi. Bunga
birinchi bo'lib R.Vagner asos solgan bo'lsa, nemis kompozitori va skripkachisi
L.Shpor tomonidan dirijyorlik polichkasi tashkil etildi.
Dirijyorlik hozirgi kunda ijrochilik san atining eng dolzarb’
sohalaridan biri bo libgina qolmay milliy mafkuraning rivoj topishida
‘
ma naviyatimizning muxim jabxalaridan biriga aylanayotir.
’ XX asrning
so ngi o n yilligi o zbek musiqa madaniyatining yangi taraqqiyot
‘ ‘ ‘
bosqichlarini belgilab berdi. Ayniqsa mustaqillik davrida musiqa san ti
’
ham boshqa san at turlari kabi o zbek xalqining badiiy san ti siqatida
’ ‘ ’
o zining yangidan rivojlanish davrini boshladi, ya ni navqiron musiqa
‘ ’
madaniyati vujudga keldi. Yangilanish, yuksalish pallasiga qadam qo ygan
‘
o zbek musiqasi madaniyatlari bilan hamnafas kamolot cho qqilariga
‘ ‘
61

intilmoqda. Sharning mash ali bo lmish diyorimiz nafaqat sanoat va’ ‘
qishloq xo jaligi hamda ilg or fan va madaniyat o lkasidagina bo lib
‘ ‘ ‘ ‘
qolmasdan, u ayni vaqtda san at vatani hamdir.
’
Hozirgi kunda teatrlarimiz musiqiy milliy jamoalarimiz o zbek
‘
xalqining barkamol san atini shon-shuxratini, beqiyos ijrochilik
’
mahoratlarini nafaqat mamlakatimizda balki butun dunyo bo ylab
‘
namoyish qilmoqdalar.
Xalqimizning rivojlanayotgan musiqa madaniyati o zining badiiy
‘
barkamolligi bilan xorijlik tomoshabinlarni ham qoyil
qoldirmoqda.O zbek kampazitorlarining asarlari yirik ijrochilik jamoalari
‘
dasturlaridan urin olmoida.Yetuk ijrochilarning chet ellarda ijodiy safarlari
va xalqaro tanlovlarda muvaffakiyat bilan katnashtb, nufuzli urinlarni
egallashlari fikrimizning yaqqol dalilidir. Bular orasida ijrochilik san atini
’
yuksalishida mu s taxkam o rin tutgan dirijyorlik san ati xam bordir.
‘ ’
Dirijyorlik eng yosh musiqiy ijrochilik mutaxassislardan
biridir.Dirijyor (fransuzcha drijer yulga solish, boshqarish ma nosini
’
beradi.Musiqa asarini ijro etuvchi jamoa, orkestr, xor va boshka
ansambllarni, opera, musiqali drama, balet va operetta spektakllarni
bevosita boshqaruvchi xisoblanadi. Dirijyor ijodiy jamoalar bilan musiqiy
asarlar ustida ishlaydi. Konsert yoki spektakllarga tayyorgarlik
mashg ulotlarni o tkazadi, so ngra ularni tinglovchilar oldiga ijro
‘ ‘ ‘
etilishiga raxbarlik qiladi. Xar bir asarning mazmuni va moxiyatini ochishga
talqin etishda, asosiy g oyani tinglovchilarga yetkazishda, asosiy g oyani
‘ ‘
tinglovchilarga etkazishda dirijyorlikning xissasi nixoyatda katta. Dirijyor
turli fazilatlarga ega bo lishi kerak. Eng avvalo mukammal eshitish
‘
qobiliyati soxibi bo lishi kerak, chunki orkestr sozi bo zilmagan holda
‘ ‘ “
sof soz bo lishi uchun barcha cholg ularni ovoz chaqarish uslublari,
” ‘ ‘
hamda ijro etiladigan asar mazmunini chuqur anglashi, tushunishi juda
62

muximdir. Musiqaning jonli xarakatini, ritmni to g ri xis qilishi dirijyor‘ ‘
uchun juda muximdir. Dirijyor yaxshi musiqiy xotiraga ega bo lishi,
‘
orkestrdagi hamma partiyalari bayon etilgan partiturani eslab qolishi
lozim.Masalan, g ijjakchi o z oldiga qo yilgan bir qator notani, panist
‘ ‘ ‘
esa ikki qatr notani ko rishi va ijro etish mumkin, dirijyoyor esa o z
‘ ‘
oldiga qo yilgan partiturining to la ko rishi, his qila bilishi, qaysi
‘ ‘ ‘
cholg u qaysi taktda ijroni boshlashi, qaysi qaysi taktda ijroni to xtatishi,
‘ ‘
partiturada 20-26 ta qatorlarda joylashgan notalarga, dinamik belgilarga,
pauzalarga, cholg u asboblarining ko rsatish holatiga diqqat bilan e tibor
‘ ‘ ’
berishi kerak.
Dirijyor raxbar sifatida bir vaqtning o zida ushbu musiqiy tilni
‘
o qishi, tinglashi va jamoaga ko rsata bilishi kerak.Dirijyor boy ijodiy
‘ ‘
tasavvurga ega bo lishi kerak. Dirijyorlik san atida dirijyor boy ijodiy
‘ ’
tasavvursiz dirijyor bo lishi qiyin. Jamoani o ziga bo ysundirish uchun
‘ ‘ ‘
dirijyor o z ifodasini tarbiyalashi kerak. Dirijyor muallimlik qobiliyatiga
‘
ega bo lishi zarur, chunki u mashg ulotlar jarayonida orkestr yoki xor
‘ ‘
jamoalariga ta lim beradi, xatolarni o z vaqtida va ijobiy bartaraf etishda
’ ‘
ijrochilarga yordam beradi. Dirijyor harakatning go zalligi, ta sirchanligi,
‘ ’
nozikligi, dirijyorning jozibalidorligi o zining sezgirligi bilan boshqalarni
‘
maftun eta olishi, dirijyorga xos xususiyatdir.
Ijro jarayonida dirijyor bir,ikki, uch soatlab tik turgan xolda
xamisha xarakatda bo ladi, demak u jismoniy jixatdan chiniqqan bo lishi
‘ ‘
ham kerak. Dirijyor yuqori malakali sozanda cholg ularning diapazoni
‘
sozlarni barmoqlar xarakati xolatini yaxshi bilishi kerak. Musiqiy
adabiyotni yaxshi bilimdoni sifatida orkestr cholg ulari imkoniyatlarini
‘
bilishdan tashqari o zi xam ayrim cholg ularda ijro eta olishni bilishi
‘ ‘
zarurdir. Cholg uchining sozi ijrochining sozi xisoblansa, dirijyorlik
‘
san ati musiqa ijrochiligida aloxida o rin tutadi. Uning cholg usi orkestr
’ ‘ ‘
63

yoki xor jamoasi va uning mohir qo llaridir. Barcha musiqa ijrochiligida‘
bo lgani kabi dirijyorlik ham ikki tarkibdan iborat bo ladi. Texnik va
‘ ‘
badiiy bular bir- biri bilan uzviy bog liq bo lib, ularni bir- biridan
‘ ‘
ajratish qiyin.
Dirijyor faoliyatining barcha jarayonlari undan kuchli irodani talab
qiladi. Dirijyor o z hatti- harakatini ongli ravishda tartibga solishi va
‘
ko zlangan maqsadini amalga oshirishda uchraydigan to siqlarni bartaraf
‘ ‘
etishga harakat qilmog i lozim.
‘
Turli cholg ular ijrochiligida o rgatish uslublari bo lganidek,
‘ ‘ ‘
dirijyorlik sa atini ham o rgatish uslublari mavjud.Unda texnik
’ ‘
ko nikmalarga katta ahamiyat bermoq lozim.
‘
Dirijyor uchun uning imo- ishoralari, gavda holati, bosh, xattoki
oyoqlarining holatlari ham befarq bo lmasligi lozim. Gavdaning hamma
‘
qismlari dirijyorlikning hamma qismlari dirijyorlikning barcha
xususiyatlarini o zida namoyon etuvchi qo llarga yordam bermog i
‘ ‘ ‘
lozim.
Dirijyor uchun o z irodasini, faolligini, shiddatli xarakatlarini,
‘
uning tashqi ko rinishini ifodalash katta axamiyat kasb etadi va ijro
‘
jarayonida unga amal qilishi kerak. Shuning uchun ham dirijyorning
turish holatiga alohida talablar qo yiladi. Dirijyorning turish xolati, uning
‘
qo llari, ular orqali turli-tuman harakatlarini bir tizimga tushgan majmuasi
‘
dirijyorlik aparatini tashkil etadi. Ijroga raxbarlik qilayotgan dirijyor,
kuyning yo nalishi, o lchov ritmi, xar xil dinamik belgilarni ko rsatib
‘ ‘ ‘
turishi, shuning bilan birga bir qator harakatlar tizimini ishlab chiqishi,
qo l yoki barmoqlarning harakatlariga u yoki bu ijro uslubini
‘
qo llanishiga mas uldir.
‘ ’
Professonal dirijyorlik san ati turlariga nisbatan boshqa san at
’ ’
turlaiga nisbatan anchagina yosh bo lib, maxsus va mustaqil ijrochilik
‘
64

faoliyat turi sifatida 19 asrning ikkinchi yarmida to liq shakllangan‘
deyish mumkin. Ammo o zining dirijyorlik negizi bilan jamoachilik
‘
musiqa ijrosining boshqarish san ati sifatida uzoq o tmishga borib
’ ‘
taqaladi.Qadimiy misr va Yunonistonda musiqa jamolari boshqaruvida
ma lum insonlar turganlar. Ular o zlarining qo l xarakatlari bilan u
’ ‘ ‘
yoki bu ijro xususiyatlarini sozanda va xonandalarga ko rsatib, ularga har
‘
xil imo- ishoralar bilan raxbarlik qilganlar. Hozirgacha saqlanib kelayotgan
qadimiy devoriy suratlar va boshqa tasvirlab ushbu ma lumotlar haqida
’
dalolat beradi. O sha davrlarda dirijyorlikning boshlang ich shakllari
‘ ‘
bo lgan bo lishi mumkin, ushbu xaraktlarni xeyronomiya deb
‘ ‘ “ “
atashgan,chunki ma lum qo l va barmoq xarakatlar tizimi yordamida
’ ‘
ijrochilar guruhi raxbari sur at, o lchov, ritm, kuy xarakati yo nalishlarini
’ ‘ ‘
ko rsatib bergan. Xeyronomiyaning ixtiro qilinishi qadimiy musiqa
‘
amaliyotida o zining o sha davrga nisbatan ilg or ko rsatgichlarini
‘ ‘ ‘ ‘
namoyish etgan. Ammo shu bilan birga o rta asrlarda dirijyorlikning bu
‘
uslubi amaliy ish olib boish jarayonida og irlik qilgan.
‘
Ijro etilayotgan musiqa asarlarining moxiyatlarini to liq ochib
‘
bera olmasligi, ularni shunchaki shartli harakatlar asrsidagi bir vosita
ekanligi ma lumdir.
’
O tgan zamonlardagi jamoa ijrochiligida qo llanilgan oddiy,
‘ ‘
ko rgazmali harakat ( oyoq bilan yer tepish, qo llarni bir xil harakati,
‘ ‘
qarsak chalish va b .) ular jo rnavozlik va ansamblar ijrochiligida
‘
eshitish, ko rib kuzatish uchun yordam berardi. Binobarin, jamoa raxbari
‘
o z harakatlari bilan ko rsatgan tovushni ular ko rib va shu vaqtning
‘ ‘ ‘
o zida oyoq bilan yer tepish, qarsak chalib turishlarini ijrochilar eshitib
‘
turar edilar. Barcha xarakatlarning haqiqiy mazmuni, zamonaviy nota
yozuvi paydo bo lgandan so ng o z moxiyatiga ega bo ldi.O sha
‘ ‘ ‘ ‘ ‘
davrdan boshlab dirijyorlik san ati va dirijyor vazifasi ham musiqa
’
65

san atining rivojlanish taraqqiyoti bilan bog liq holda uzoq taraqqiyot’ ‘
yo lini bosib o tdi.
‘ ‘
Nota yozuvining yaratilishi dirijyorlik san ati tarixida katta o rin
’ ‘
tutadi va keyinchalik yangi murakkab musiqa janrlari ( opera oratoriya,
cholg u musiqasi shakllari) ning tashkil topishi va tarqalishi
‘
ahamiyatlidir. Ijrochilik jamoasi raxbarining vazifasi, maqsadi bora-bora
yangi uslublar va ijro texnik vositalari bilan kengayib, murakkablashib
boradi. Masalan, XVI-XVII asrlarda opera janrining shakllanishi
jarayonida saxnada bo layotgan ijroga birorta sozanda raxbarlik qilgan ;
‘
u qo li bilan ijroni boshlab, bir vaqtda o zi klavesinda ansamblga
‘ ‘
jo rnavozlik qilgan, shu bilan birga ritm, suratga dalda bergan va
‘
xonandalarni rechitativlariga jo rovoz va hamoxang bo lgan. O sha
‘ ‘ ‘
davr dirijyorlaidan biri mashxur iste dodli kompozitor, Venesiya opera
’
teatri raxbari Klaydio Monteverdi bo lgan.
‘
Keyinchalik Germaniyada oratoriya janrining tashkil topishida
ijrochilik raxbari bir vaqtda organchi vazifasini xam bajarib kelgan.
O sha davr dirijyorlari orasida I.S.Bax, G.Gendel va boshqa
‘
kompozitorlarning faoliyatlarini aytish mumkin. XVII asr oxiri XVIII asr
boshlarida musiqa san ati vositalari borgan sari murakkablashib borishi
’
natijasida opera janri ijrochiligi amaliyotida klavensinchi va skripkachi-
jo rnavoz tomonidan qo sh dirijyorlik tizimi yuzaga keladi. Skripkachi
‘ ‘
bir vaqtda oyoq bilan yer tepish va kamon bilan ko rsatish orqali
‘
ansambllarga raxbarlik qilgan.Keyinchalik esa amaliyotda uchtali
dirijyorlik qilish qo llanildi; uchinchi raxbar jamoa oldida turgan holda
‘
qo l xarakati bilan ijroni boshqarib borgan. Darvoqe o zi ijrochilarga
‘ ‘
ko rsatib turish uchun qo lida bitta yoki ikkita o rama qog oz yoki jizl
‘ ‘ ‘ ‘
ushlab turgan.
66

Zamonaviy nota yozuvi paydo bo lishidan ancha avval, XV‘
asrning birinchi yarmida xor jamoasini boshqarish uchun battuta deb
nomlangan uzun uchli katta xassasimon tayoq qo llanilgan; u esa chiroyli
‘
rang- barang qilib bezatilgan bo lib saxnaning barcha tomonidan
‘
ko rinib turadigan bo lgan. U qirol tayoqchalari deb ham yuritilgan.
‘ ‘
Albatta, battuta yordamida dirijyorlik qilish anchagina
kamchiliklarga ega bo lgan.Birinchidan o ining noqulay kattaligi,
‘ ‘
qo polligidan dirijyor jamoa boshqaruvida yengil harakat qilolmas uning
‘
harakatlari faqatgina takt urib turish bilan band bo lib qolar, ikkinchidan
‘
har taktda yerga urib turish esa musiqani shovqinsiz eshitishga xalaqit berar
edi. Shuning uchun ham XVII - XVIII asrlarda shovqinsiz dirijyorlik qilish
uchun izlanishlar olib borilgan va general bas uslubi topilgan.
XIX asrning boshlarida konsert uvertyurasi janri, keyinroq esa
simfonik poyema, syuita, rapsodiya janrlari paydo bo ladi. Bularning
‘
barchasi simfonik orkestrning umumiy tuzilishi va ko rinishlarini keskin
‘
o zgartirib, unga raxbarlik qilish uslublarini ham takomillashtiradi.
‘
Shuning uchun ham oldingi usul jamoada o z ijrosi bilan yo l-
‘ ‘
yo lakay sozandalarga ko rsatma beruvchi dirijyorning yangi tildagi
‘ ‘
orkestrida bunday murakkab vazifalarni amalga oshirishga qurbi
yetmasligi ma lum bo ladi.
’ ‘
Simfonik asarlar ijrosini to laqonli ta minlash vazifasi, uning
‘ ’
ko pjiloli cholg ulashtirilishi, katta miqyosdagi musiqa shakli va
‘ ‘
xususiyatlarini ochib berish borasida yangi texnikamva yangi uslubdagi
dirijrlik talablarini qo yadi. Shunday qilib jamoaga raxbarlik qilish
‘
ansamblda bevosita ijro qilmaydigan sozanda zimmasiga o tadi. XVIII
‘
asrning oxirida birinchi bo lib bunday maxsus vazifani nemis sozandasi
‘
Iogani Fridrix Reyxarug bajaradi.
67

Keyinchalik dirijyorlik texnikasi doimiy takomillashib borib,
dirijyorlik san atining tashqi ko rinish taixi esa nisbatan kamroq’ “ ” ‘
bo lgan.1817 yili nemis skripkachisi va kompozitori Lyudvig Shpor
‘
birinchi bo lib katta bo lmagan dirijyorlik tayoqchasini
‘ ‘ “ ”
qo llagan.Oldin dirijyorlar tomoshabinlarga qarab turanlar, yangi uslub
‘
bo yicha raxbar tomoshabinga teskari, jamoaga yuz tomoni bilan turib
‘
o zining barcha xatti- harakatlarini jamoani boshqarishga qaratadi va uni
‘
muloqotga chorlaydi. Bu jarayonda ustivorlik buyuk nemis kompozitori
Rixard Vagnerda bo lgan, chunki u eski dirijyorlik etiketlarini qatiylik
‘
bilan rad eta olgan.
Binobarin, ushbu davrda mustaqil dirijyorlik san ati yuzaga keladi:
’
bu demak faqatgina ijro yo nalishini emas, balki uning badiiy talqinini
‘
tushunish, kompozitorlarning g oyasi va uslubini tinglovchiga yetkazib
‘
bermoqdan iboratdir.
XIX asrning birinchi yarmida dirijyorlik san atining badiiy
’
estetikasi asoslarini o sha davrning buyuk kompozitorlari Mendelson,
‘
Berlioz, Listlar yaratishgan. Rixard Vagner faoliyati ko pgina prrfessonal
‘
dirijyorlarning yuzaga kelishi bilan bog liq ( X.Byulov, Levi, F.Motli,
‘
K.Muna,A.Nikish) Ayrim kompozitorlar sifatida ham tanilganlar.
( G.Maler, R.Shtraus) Shu davrdagi dirijyorlik kasbi to laqonli ravishda
‘
mustaqil musiqiy ijrochilik san ati bo lib qoladi. XIX asrning oxiridan
’ ‘
boshlab Yevropaning turli davlatlarida milliy dirijyorlik maktablari tashkil
topadi; ular orasida dunyoga dong i ketgan buyuk san atkorlar yetishib
‘ ’
chiqqan, jumladan Rossiyaga dirijyorlik sanatining rivoj topishida K.Kalos,
K.Lyudov, M.Balakirov, N.Rimskiy- korsakov, YE.Napravnik, V.Safonov
va boshqalarning xizmatlari katta bo lgan. XX asrda dirijyorlik sa ati
‘ ’
yanada ulkan yutuqlarga erishdi va yuksalish sari rivojlanib bormoqda.
Dirijyorlik san'atining bu ko'rinishi, hozirgi davrgacha qo'llanilib
kelinmoqda. Bizga shu narsa ma'lumki, har bir san'atni boshlovchilari ya'ni
68

asoschilari davom ettiruvchilari va ularni namoyandalari bo'lagani kabi dirijyorlik
san'atining ham o'z namoyandalari bor bo'lib, bularga dunyo miqyosida ma'lum va
mashhur dirijyorlardan ko'plab ko'rsatish mumkin. XX asr mashhur dirijyorlari
L.Stakovskiy, A. Topskanini, V.Ferrero, Gerbert fon Koroyan, Hamdo'stlik
davlatlaridan taniqli dirijyorlar Nikolay Semenovish, Golovanov, Somuel Abrama
Somasud, Evgeniy Aleksandrovich Mravinskiy, Evgeniy Svetlonov.
Shu bilan bir qatorda XX asr o'rtasida O'zbekistonda etishib chiqqan
dirijyor san'atinining namoyondalari TJalilov, M.Ashrafiy, D.Zokirov,
F.Shamsiddinov, Dilbar Abduraxmonova, Zoxid Xaqnazarovlar muvafaqqiyali ish
olib bordilar.
Dirijyor- o ’
z mavqei boyicha, musiqani ijro etuvchi sozandalar orasida juda
muhim o'ringa ega, chunki uninf sozi-orkestr yoki xor jamoasi. U ijrochi
sozandalardan,xonanadalardan tashkil topgan jamoadir.Dirijyor orkestr yoki
xorga nisbatan raxbar, o'qituvchi, murabbiy. Dirijyorlik qilish esa - orkestr yoki
xorni o'zi xoxlagandek ijro etishga da'vat qilish demakdir. Aynan shuning uchun
ham dirijyor asarni va uning partiturasini yaxshi bilishi, asar kompozitorining
maqsadini, uslubiyotini, ichki kechinmalarini, nozik tuyg'ularini va u yashagan
davrni his eta bilishi juda muhim. Dirijyorlik qobilyati yuksak nazariy va amaliy
jarayonlar majmuasi esa yuqori darajada, yodga olish qobilyati rivojlangan va xar
bir sozning ijro imkoniyatlaridan xabardor va o'ta madaniyatli bo'lishini dirijyorlik
kasbi taqoza etadi. Mana shunday darajaga o'quvchi albatta ko'p o'qishi, bilim
olishi, tinmay o'z ustida ishlashi, juda ko'p musiqa tinglashi, konsertlarga borishi,
o'z saviyasini oshirish orqali erishadi.
O'zbekistonimizda 1991 yil mustaqillik e'lon qilingandan so'ng O'zbekiston
musiqa san'ati ham boshqa barcha jabhalar singari o'z yo'lidagi barcha to'siqlarni
bartaraf etib, erkin rivojlanish yo'liga chiqib oldi. O'zbekiston musiqa san'ati
uchun muloqot yo'llari, o'zaro munosabat, tajriba almashish hamda o'zviy aloqa
imkoni ochildi. Albatta bu erkinlik har bir san'atkor uchun katta ahamiyat kasb
etdU,Chunki ijrochi o'z san'atini nafaqat o'z Vatanida balki xorijga borib
namoyish etish imkoniyatiga ega bo'ldi. Muhtaram Prezidentimiz I.A.Karimov
69

tashabbusi va sa'I harakatlari bilan O'zbekiston davlat Konservatoriyasining yangi
binosi san'at ahliga tuxfa qilinishi bunga misol bo'la oladi. Akademik liseylar va
musiqa kollejlarini musiqa bilm yurtlari o'rniga tashkil qilinishi san'atkor yoshlar
uchun katta zamindir. Kelajakda o'rta maxsus musiqa liseylari hamda musiqa
kollejlarida tahsil olgan iste'dodli yoshlar O'zbekiston davlar Konservatoriyasida
o'z olgan bilimlarini sayqallashtirib, to'ldirib boradilar.
Respublikamiz ijrochi yoshlari o'z mahoratlarini chet ellarda manzur
qilayotgan bir paytda shu iste'dodlardan kelajakda etuk dirijyorlar chiqib, chet el
orkestrlari bilan konsertlar berishlari va O'zbekiston kompozitorlarining ham
durdona asarlarini xorning tinglovchilari e'tiboriga xavola qiladigan davr keldi.
Uyida dirijyorlik kabi xususida so'z borarkan, shuni ta'kidlash lozimki, dirijyorlik
musiqiy ijroning eng qiyin va eng mas'uliyatli sohasi hisoblanadi. Chunki
dirijyor butun jamoaning birgalikdagi ijrosini ta'minlab, ularni boshqaradi. Shu
sabab dirijyor orkestr ijrochilaridan, ya'ni sozandalardan bilim darajasi ancha
yuqori saviyaga ega bo'lishini dirijyorlik dirijyorlik kasbi taqoza etadi. Shuning
uchun ham dirijyorlikning deyarli hammasi avvaliga biron-bir musiqa cholg'usi
bo'yicha o'qib, uni mukammal egallab, ijro tajribasini oshirib, nazariy bilim
asoslarini chuqur o'rganib, dunyoqarashini kengaytirib, so'ngra dirijyorlik kasbini
o'rganishadi va uni egallashadi.
Orkestrlarning ko'pligi etuk professional dirijyorlarning, ularni boshqarishlari
bunga asosiy dalildir. Professional orkestrlar bilan bir qatorda, o'z konsert
dasturlarini katta sahnalarda manzur qilib kelayotgan oliygohlarning, o'rta maxsus
musiqa kollejlarining, musiqa maktablarining chiqishlari bunga yaqqol misoldir.
Fikrimizga dalil sifatida quyidagilarni bayon qilamiz. To'xtasin Jalilov nomidagi
Xalq cholg'ulari orkestri raxbari va bosh direktori O'zbekiston xalq artisti
professor Farruh Sodiqov avvaliga qashqar rubobdan tahsil olgan. Doni Zokirov
nomidagi O'zbekiston teleradiokompaniyasi Xalq cholg'ulari orkestri badiiy
raxbari hamda bosh dirijyori Hikmatilla Radjabov avvaliga qashqar rubob sinfida
tahsil olgan. So'g'diyona nomli Xalq cholg'ulari orkestri raxbari va dirijyori
O'zbekistonda xizmat ko'rsatgan artist professor Feruza Abduraximova avvaliga
70

$rubob primada tahsil olgan. "O'zbekraqs" konsert jamoasining Xalq cholg'ulari orkestri raxbari va dirijyori, O'zbekistonda xizmat ko'rsatgan san'at arbobi Abdulla Qodiriy nomidagi Davlat mukofoti sovrindori Mustafo Vafoyev avvaliga g'ijjak sozida tahsil olgan. Shular qatori barcha musiqiy oliygohlar, o'rta maxsus san'at kollejlari va musiqa san'ati maktablari orkestr dirijyorlari ham avaliga biron bir sozda tahsil olishgan va uni mukammal egallash dirijyorlik kasbiga ilk bosqich vazifasini o'taydi. Dirijyor bo'lishi uchun ham albatta iste'd$, yuksak qobilyat bo'lishi kerak. Shudnagina inson professional dirijyor bo'la oladi. Har bir ijrochi sozanda dirijyorlik kasbidan albatta xabardor bo'lishi juda zarur. Shunda u dirijyorning har bir qo'l harakatini tushuna oladi va ijro ham aniq bo'ladi. Musiqiy ritmni xis qilish elementar musiqiy qobiliyat bo lib, agar u‘ mavjud bo lmasa, kasbiy musiqiy ta lim olish mumkin emas.Elementar ‘ ’ qobiliyat cholg u ijrochilik mutaxassisliklari bo yicha kirish sinovlarida ‘ – ‘ mu lum bo ladi; shu vaqtning o zida kiruvchi yaxshi eshiish qobiliyati, ’ ‘ ‘ ritm, temp barqarorligi sezgisi, shuningdek xotirasida mustaxkam saqlab qolish qobiliyati mavjudlt\igini namoyon qilishi kerak. Professonal- musiqachiga zarur bo lgan sifatlardan hech bo lmaganda bittasining ‘ ‘ tushib qolishi uning bu kasbga yaroqliligini shubha ostiga olishi mumkin. Musiqiy ritmni anglash va o zida namoyon qilishda rivojlangan ‘ qobiliyati mavjud bo lmagan yoshlar, o zlarini professonal musiqiy ‘ ‘ faoliyatga undan ham burun dirijyorlik faoliyatiga bag ishlamasliklari ‘ darkor. Dirijyorlik qilayotganning oldida paydo bo ladigan birinchi ‘ vamuxim vazifalardan biri tempni aniqlashdir.Muallif niyatlarini to g ri ‘ ‘ talqin etilishi muxim darajada tempni aniq belgilashga bog liqdir;noto g ri olingan temp musiqaning ma nosini buzib ‘ ‘ ‘ ’ qo yadi. ‘ 71$

..... Men o zimning e tiborimni asosan tempga“ ‘ ’
qarataman,zero.... faqat tempdagina dirijyor o zining qobiliyatli emasligini
‘
ko rsatadi.
‘
A.V.Ossovskiy estaliklarida yozishicha, Rimskiy- Korsakov
Raxmaninovga dirijyor sifatida juda yuqoi baxo berardi, ayniqsa uning
“
ritmi va tempni bexato sezishiga qoyil qolardi..M.Gliyer ham o z
‘
estaliklarida Raxmaminov- dirijyor xarakatlarining tejamkorligi, imolarining
ishonchli xotirjamligi, ular chizmalarining aniqligi, tempni ajoyib darajada
to g risezishi bilan hammani xayratga tushurishini yozgan edi.
‘ ‘
Saykovskiy temp tanlash masalasiga katta ahamiyat berardi.
O zining musiqiy tanqidiy maqolalarida u tempga aloxida e tibor qilardi
‘ ’
va konsertlarda taqriz orqali baxo berishda to g riolingan temp
‘ ‘
masalasini badiiy ijro tushunchasidan ajratmasdi. Mana uning
muloxazalaidan ayrim misollar.
Umumiy musiqiy ijro masalasida, tempning to g riligi,
“ ‘ ‘
tozaligi, yaxlit va tavsilotlaridagi jixatlarining yanada yaxshi bo lishiga
‘
qaratilgan boshqa xech qanday gap yo q.
‘
Xor ritmga mutloqo rioya qilmaslik, ixtiyoriy cho zish va
“ ‘
tezlatishlarda ko rinadigan o sha shartli suniylik, yasama dabdabaga
‘ ‘
asoslanmagan. J.Nishumov xori tekis ,oddiy va zaruriy ko rsatmalarga
‘
rtoya qilgan holda ijro etadi. Lavrovskaya xonim xech qachon qat iy, sof
“ ’
badiiylik chegarasidan chiqmaydi. Italiya qo shiqchi xonimlarining mislsiz
‘
qotib qolishlariga ham muisaqga mutloqo zid bo lgan cho zib turishlar va
‘ ‘
istalgan sog lom fikrga qarsha bo lgan tezlatishlarga Lavrovskaya xonim
‘ ‘
taqlid qilmaydi.
O zining chet elga qilgan safari esdaliklarida R.I.Chaykovskiy
‘
shunda yozadi. Gevanga uzning ajoyib orkestri tomonidan Betxovnning 5-
simfoniyasini ijro etilishi agar orkestrning muxtaram dregenti Beyneke o ta
‘
72

temp olganligini sezmaganimda meni mutloqo hayajonga solgan bo lar‘
edi. Chaykovskinning o zi templar ko rsatilishiga g oyat e tiborli edi va
‘ ‘ ‘ ’
asarlarida deyarli xar bir temp o zgarishi xollarida metronomni
‘
ko rsatadi. Beshinchi simfoniyaning ikkinchi qismida muallif metronomni
‘
18 marta ko rsatish lozim deb topdi. Bu bilan u musimqaning xis-
‘
tuyg ularga to laligini inobatga olgan xolda dirijyorlikni ortiqcha
‘ ‘
tezlash va sekinlatishlardan saqlashni ko zda tutgan.
‘
Faqatgina yufori malakali ansambl ijro eta oldigan va bu avvalo
muallifga ma lum bo lgan Buyuk san atkor xotirasi ga triosiga 17 ta
’ ‘ “ ’ ”
metronom belgilari bor, metronom belgilari orasidagi temp
modifikatsiyasini aks ettiruvchi bexisob tushuntirishlar xaqida gapirmasa
ham bo ladi. Bu narsa muallif o z asarining butun arxetektonikasini
‘ ‘
qurgan asosiy bosh unsur sifatida tempga bo lgan aloxida e tiborini
‘ ’
ko rsatadi.
‘
Yosh dirijyorda temp xissini tarbi yal ashning muximligini
ko rsatish uchun keltirilgan misollar yetarli deb xisoblaymiz.
‘
Dirijyorlik maxsus kursining oldida turgan muammo takt olib borish
vaqtidagi shunday g amtushunarli bo lgan barqarorlik emas ( usiz albatta
‘ ‘
dirijyorlik qilish va kasbiy mukammallik to g risida gap hambo lishi
‘ ‘ ‘
mumkin emas) balki tempga nisbatan xotirani shakllantirish, temp
barqarorligi xissini rivojlantirishdan iboratdir. Avvaldan o ylangan va
‘
o zlashtirilgan tempga qat iy rioya qilish asosidagi ijro birinchi
‘ ’
qaraganda tuyuladigan oson vazifa emas.
Tempdagi beixtiyor o zgarishlar elementar musiqiy qobiliyatning
‘
yo qligi bilan bog liq bo lmagan bir qatorsabablar tufayli paydo
‘ ‘ ‘
bo lishi mumkin Bunday sabablar qatoriga quyidagilar kiradi:estradadagi
‘
asabiylashish, hayajon, ruxiy tushkunlik, o ta ta sirlanish, temprment va
‘ ’
xokazolar Bu qo imcha omillar gohida kutilmaganda ijro jarayonida
‘
73

paydo bo ladi va uning sifatiga salbiy ta sir o tkazadi.Oldindan o ylab‘ ’ ‘ ‘
qo yilgan tempdan beixtiyor kichik chekinishlar juda og ir yoki tez
‘ ‘
joylarda dirijyorning tajribasizligi tufayli ro y beradi. O rta templardagi
‘ ‘
joylarda odatda xatolar nisbatan kamroq seziladi. Tempga bo lgan
‘
xotirani shakllantirish dirijyor uchun ijrochi sozandaga nisbatan
mkrakkabroq vazifadir, chunki dirijyorda ayniqsa asar ustida ishlashning
dastlabki bosqichida cholg u ijrochiligiga xos tempga bo lgan motor
‘ ‘
xotirasi i sezilarli darajada kamroq darajada namoyon bo ladi. Temp va
‘
ning modifikatsiyalari barqarorligiga o qish jarayonida o quvchm
‘ ‘
diqqatini ushbu muxim masalaga doimiy jalb qilish bilan maxsus uzoq
mashq qilish yo li orqali erishiladi.
‘
Tempni izlab topishga ijrochining musiqiyligi, uning badiiy jixatdan
zukkoligi yordam beradi, musiqa harakatlanishi xarakterini shartli atamalar
bilan belgilashda kompozitor yoki muxarrir aynan shularga ishonadi.
Matematik jixatdan aniq tempni belgilashda esa metronom, ya ni bir
’
daqiqaga takt hissalarining soni ko rsatiladi.Biroq metronom har bir asarda
‘
ham qo yilavermaydi.Shuning uchun o quvchm o zining badiiy didiga
‘ ‘ ‘
qarab tempni belgilagach, uning metronomik belgilanishini aniqlanishini
va kelgusida shu tempga rioya qilishi, bunda vaqti-vaqti bilan uning
to g riligini metronom yoki soat millari yordamida tekshirib turishi
‘ ‘
zarur.Yangi olingan tempni avvalgi belgilagani bilan doimiy tekshirib
turish bilan haftalab, xatto oylab qilingan uzoq mashqlardan so ng
‘
o quvchida o zi topgan va o zlashtirgan temp hissi vujudga
‘ ‘ ‘
keladi.Ijrochilikda bu sifatlarning yo qligi noxush natijalarga olib kelishi
‘
mumkin. Cholg u ijrochiligida u ko pincha katta muvaffaqiyatsizliklarga
‘ ‘
olib keladi, bunda motor xissiyoti zanjirining barbod bo lishi oqibatida
‘
apparat tez templarni rad qiladi va og ir templarda to xtab qoladi. Dirij
‘ ‘
yorlik faoliyatida bu shuningdek dirijyorlik qilayotganda ham, ijrochilarga
74

ham kutilmagan noxushliklar keltirishi mumkin, buning ustiga noto g ri‘ ‘
olingan temp muqarrar ravishda musiqiy obrazning uzilishiga olib keladi.
Yuqorida aytilganlaridan dirijyor shunday tabiiy xulosa chiqarib
olishi kerak: muallifning temp ko rsatmalarini buzishiga yo l qo yish
‘ ‘ ‘
mumkin emas. Shu bilan magnit yozuvlari, magnitofon, radio,televideniya
yoki konsert ijrosidagi ajoyib asarlar bilan tanishayotib, u yirik
ijrochilarning muallif ko rsatgan tempdan sezilarli darajada farq qilishini
‘
xatto tajrivasiz tinglovchi ham anglab oladigan u yoki bu asarning yuqori
saviyadagi talqini misollarini uchratish mumkin.
Bunday misollardan bir nechtasini keltiramiz. Raxmaminovning
orkestr va fortopianino uchun ikkinchi konsertida birinchi mavzu tempining
66 qilib ko rsatil- gan.Raxmaminovning o zi ijrosida esa konsertning
‘ ‘
birinchi mavzusi gramplastinkada - 76 yozilgan.Rixter yozuvida o sha
‘
mavzuning o zi -60 tempida ketadi. Bu ikki ijrochi templaridagi
‘
metronomlarning 16 bo linmasidagi farqi juda sezilarli darajada qabul
‘
qilinadi.
Chaykovskiy birinchi simfoniyasi muqaddimasining tempi muallif
tomonidan -80 qilib ko rsatilgan. Bu simfoniyaning gramplastinka
‘
yozuvida E.A. Miravnskiy boshqaruvidagi Sankt- Peterburg filarmoniyasi
simfonik orkestri ijrosida -60 tempida ketadi. Allegro son anima
muallifning -104 belgisiga ega, lekin o sha yozuvda bu Allegro -76-80
‘
tempida ketadi. Simfoniyaning uchinchi qismida muallif -138 tempni
ko rsatgan, o sha yozuvda esa temp -152, simfoniya finalida muallif
‘ ‘
tempi -120, yozuvda 156-160.
Mravinskiy raxbarligidagi orkestr ijrosida Chaykovskiyning
oltinchi simfoniyasi boshlanishi( ajadio) mualliy ko rsatgan 54dan farqli
‘
ravishda -36-40 tempda ketadi. Uchinchi qism muallifda152, o sha
‘
75

yozuvda -176-180. Mazkur simfoniya 4 chi qismining kodasida( andante
questo) muallif tempi-76,yozuvda 48.
Mulallif ko rsatgan metronom belgilardan sezilarli darajada farq‘
qi - luvchi templarda ijro etishning odat bo lib qolgan misollarini keltirish
‘
mumkin.
Remskiy-Korsakovning Shoxona kelin operasi birinchi
“ ”
pardasidagi Gryazniy ariyasi (Kuda ti udal prejnyaya,delas) odatda muallif
ko rsatgandan ko ra tezroq ijro etiladi.
‘ ‘
Opera partiturasida Larghetto tempi -126 qilib ko rsatilgan, odatda
‘
u 168 tempda ijro etiladi. O sha opera uchinchi pardasidan Likov ariyasi
‘
muallifda Allegreto tempida -112 ketadi, ijro etilishidagi temp esa 152.
Bu kabi misollarni juda ko plab topish mumkin.Nima savol berishi
‘
mumkin yosh boshlayotgan musiqachi,demak bularning hammasi muallif
ijodiy g oyasining buzilishi bo lib, badiiylikka qarshi voqelik sifatida
‘ ‘
qoralanishi kerakmi? Bunda A.Rubinshteyn tarjimai xolidan uning
o quvchisi F.Blumfeld keltirgan tarixiy misollar bilan javob berish
‘
mumkin.Yosh paninochi ijrosida sonataning birinchi qismini tinglagandan
so ng xozir bo lganlardan biri temp juda tez olinganligini aytdi, bunda
‘ ‘
Rubinshteyn istexzo bilan e tirorz bildirdi. Siz nimadan xulosa
’ ”
chiqordingiz, sonata endigina boshlandiku, biz xali boshqa qismlarini
tinglamadikku!
Rubino teynning javobidan shunday xulosa chiqadikii asar ijrosining
‘
faqatigina bаdiiy , bejirim shakl qolipida solingan umumiy g‘oyasigina
muallif tomonidan ko‘rsatilgan, tempdan u yoki bu chetga chiqishlarning
haqqoniyligi to‘g‘risida fikr yuritish imkoniyatini beradi.
Albatta yirik san atkorlar ijrosidagi bunday to la ongli va ijodiy
’ ‘
chetga chiqishlar ko p xollarda ishonarli bshladi, chunki ular badiiy
‘
iqtidorning butun qudratini ochib beradi. Kam tajribali o z faoliyatini
‘
76

endigina boshlayotgan dirijyorning muallif ko rsatmasiga rioya‘
qilmasligi, ayniqsa dirijyor ularni yetarli darajadagi yorqin va ishonarli
talqinda oqlay olmasa, shavqatsiz ravishda qoralanishi va qat iy tanqid
’
ostiga olinishi kerak.
Nazoratsiz, betartib ravishda muallif templarini buzish esa
so zsiz ravishda qoralanishga maxkum va bunday holda yosh faoliyatini
‘
endi boshlayotgan dirijyor oldida mazkur ijro kam chiligini bartaraf etish
uchun o zi ustida ko p ish olib borishi talab etiladi.
‘ ‘
Xulosa qilib aytganda, har bir sozandaning dirijyorlik fanidan olgan ilk
saboqlari uning kelajakdagi ijrochilik faoliyati uchun muhim poydevordir.
Shuning uchun ham o'quv dargohlarida dirijyorlik darsi juda muhim. Zero
shunday ekan, har bir o'quvchi dirijyorlik kasbini boshlang'ich jarayonini iloji
boricha aniq, puxta va mukammal o'rganishi kerak. Bu har bir o'quvchining
kelajakda etuk sozanda yoki professional dirijyor bo'lishiga muhim ahamiyat kasb
etadi. Eng asosiysi o'qituvchi ustoz, shogirdini mana shu kasbga qiziqtira olishi
zarurdir. Bizning vazifamiz o'quvchilarni dirijyor qilib tarbiyalashda, ularni
dirijyorlik faniga qiziqishini ortirishda, bilim samarasini oshirishda, badiiy va
musiqiy hissiyotlarini takomillashtirishda, dunyoqarashlarini o'stirishda milliy
musiqiy adabiyot, o'zbek va jahon kompozitoriarining ijodlari bilan yaqindan
tanishtirib, dirijyorlik mahoratini o'stirib borish zarur. Mana shu aytilgan so'zlarda
dirijyorlikning asosiy vazifalari mujassamlashgan.
77

Xulosa
O zbek xalqining musiqa madaniyati juda uzoq tarixga ega. Tarixiy‘
taraqqiyot davomida xalq mumtoz musiqasi, an'anaviy kasbiy musiqa, xalq
bastakorlik yo llari, shuningdek, folpk
‘ lor - havaskorlik musiqiy merosi singari
shaklan va usluban bir-biriga yaqin ijrochilik ko rinishlari bir-birini to ldirib
‘ ‘
keldi. Ushbu musiqiy merosimiz bugungi kunimizda ham ma'naviy
madaniyatimizning bir bo lagi sifatida namoyon bo lmoqda.
‘ ‘
1. Mustaqillik sharofati bilan milliy-ma'naviy qadriyatlarimizga, urf-
odatlarimizga, unutilayozgan, tarixan qadrli an analarimizga bo lgan e tibor,
’ ‘ ’
ularni yangidan isloh etish jarayoni ustivor yo nalish kasb etdi.
‘
2. O zbek xalq cholg u asboblarining ijrochilik mahoratini, ijrochilikning
‘ ‘
ana naviy uslublarini kelajak avlodga o rgatish, o z taqdirini chinakam egasi,
’ ‘ ‘
o z tarixining ijodkori, o ziga xos milliy madaniyatining jonkuyar davomchisi
‘ ‘
etib tarbiyalashimiz kerak.
3.Xalqning madaniy qadriyatlari, ma'naviy merosi ming yillar mobaynida
Sharq xalqlari uchun qudratli ma'naviyat manbai bo lib xizmat qilib kelgan.
‘
O zbekiston xalqi avloddan-avlodga o tib kelgan o z tarixiy va madaniy
‘ ‘ ‘
qadriyatlarini saqlab qolishga muvaffaq bo lgan. Mustaqilligimizning dastlabki
‘
kunlaridanoq ajdodlarimiz tomonidan ko p asrlar mobaynida yaratilgan ulkan,
‘
bebaho ma'naviy va madaniy merosni tiklash, yoshlar orasida targ ibot qilish,
‘
ular ongiga singdirish davlat siyosati darajasiga ko tarilgan nihoyatda muhim
‘
vazifa deb hisoblanadi.
4. Musiqa savodxonligini oshirish bo yicha o quv mashg ulotlarini
‘ ‘ ‘
tashkil etishning asosiy shakli guruhli darsdir. Hozirgi vaqtda umumiy o rta
‘
ta lim maktablarida o qiyotgan o quvchilarda musiqa savodxonligini
’ ‘ ‘
shakllantirish katta ahamiyatga egadir. O'quvchilar birinchi navbatda notalar
haqida tushunchaga ega bo'lishi, butun nota cho'zilishi, sanog'i, yarim nota
cho'zilishi, sanog'i, chorak nota cho'zilish sanog'i, 8 talik yoki 16 talik notalar
78

cho'zimi notalar joylashuvi, pauzalami, oktavalarni yaxshi tushuntira olishi
kerak.
3. Xalqning madaniy qadriyatlari , ma ' naviy merosi ming yillar mobaynida
Sharq xalqlari uchun qudratli ma ' naviyat manbai bo ‘ lib xizmat qilib kelgan .
O ‘ zbekiston xalqi avloddan - avlodga o ‘ tib kelgan o ‘ z tarixiy va madaniy
qadriyatlarini saqlab qolishga muvaffaq bo ‘ lgan . Mustaqilligimizning dastlabki
kunlaridanoq ajdodlarimiz tomonidan ko ‘ p asrlar mobaynida yaratilgan ulkan ,
bebaho ma ' naviy va madaniy merosni tiklash , yoshlar orasida targ ‘ ibot qilish , ular
ongiga singdirish davlat siyosati darajasiga ko ‘ tarilgan nihoyatda muhim vazifa
deb hisoblanadi .
4. Musiqa savodxonligini oshirish bo yicha o quv mashg ulotlarini‘ ‘ ‘
tashkil etishning asosiy shakli guruhli darsdir. Hozirgi vaqtda umumiy o rta
‘
ta lim maktablarida o qiyotgan o quvchilarda musiqa savodxonligini
’ ‘ ‘
shakllantirish katta ahamiyatga egadir. O'quvchilar birinchi navbatda notalar
haqida tushunchaga ega bo'lishi, butun nota cho'zilishi, sanog'i, yarim nota
cho'zilishi, sanog'i, chorak nota cho'zilish sanog'i, 8 talik yoki 16 talik notalar
cho'zimi notalar joylashuvi, pauzalami, oktavalarni yaxshi tushuntira olishi
kerak.
Xalqning madaniy qadriyatlari, ma'naviy merosi ming yillar mobaynida
Sharq xalqlari uchun qudratli ma'naviyat manbai bo lib xizmat qilib kelgan.
‘
O zbekiston xalqi avloddan-avlodga o tib kelgan o z tarixiy va madaniy
‘ ‘ ‘
qadriyatlarini saqlab qolishga muvaffaq bo lgan. Mustaqilligimizning dastlabki
‘
kunlaridanoq ajdodlarimiz tomonidan ko p asrlar mobaynida yaratilgan ulkan,
‘
bebaho ma'naviy va madaniy merosni tiklash, yoshlar orasida targ ibot qilish,
‘
ular ongiga singdirish davlat siyosati darajasiga ko tarilgan nihoyatda muhim
‘
vazifa deb hisoblanadi. O zbek xalq cholg u asboblarining ijrochilik mahoratini,
‘ ‘
ijrochilikning ana naviy uslublarini kelajak avlodga o rgatish, o z taqdirini
’ ‘ ‘
chinakam egasi, o z tarixining ijodkori, o ziga xos milliy madaniyatining
‘ ‘
jonkuyar davomchisi etib tarbiyalashimiz kerak.
79

Milliy cholg u asboblarda ijrochilik maxoratini o stirish milliy musiqa‘ ‘
merosimizni keng xalq ommasiga targ ib qilish shu jumladan dunyo musiqa
‘
madaniyatidan bilimga ega bo lish, milliy cholg u asboblarimiz orqali milliy va
‘ ‘
zamonaviy musiqa merosimizni butun jaxonga tanitish.
San'at va hayrat. Mana shu ikki so z faqatgina qofiya jihatidan ohangdosh
‘
emas. Ular bir biriga ham mazmunan, ham mantiqan bog lanib ketadigan
– ‘
tushunchalardir. Biri ikkinchisini taqoza etadigan, bir birini to ldiradigan
– ‘
istilohlar. San'at juda ilohiy tushuncha. U hammaga ham nasib etavermaydigan,
–
barchaning ham qo lidan kelavermaydigan iqtidordir. San'at yo liga kirgan,
‘ ‘
uning zaxmatini tortib kelayotgan insonlar oramizda ko p. O z san'ati ijro
‘ ‘
mahorati orqali el orasida tanilgan, obro e'tibor qozongan san'atkor va
‘ –
bastakorlarlar, ham juda talaygina.
Xulosa qilib aytish kerakki o zbek xalq cholg u asboblarining ijro qilish
‘ ‘
bu o zbek milliy san'atiga bo lgan hurmat va ehtiromdir. Bunda ustozlarning
– ‘ ‘
qilgan mehnatlari tahsinga loyiq. Biz yoshlarning bunday madaniy merosni
avaylab, to g ri ijro qilib kelgusi avlodga yetkazib berish burchimiz va
‘ ‘
vazifamiz deb bilaman.
80

Foydalanilgan adabiyotlar.
1. Dirijyorlik. Baxtiyor Otayev. Tashkent - 2003 yil.
2. O'zbek xalq cholg'u asboblarida ijrochilik tarixi. A.Odilov. Toshkent- 1995 yil.
3. Instrumentovedeniya. A.I.Petrosyans. Toshent*1990 yil.
4. Milliy musiqa cholg'ularni o'rganish. G'.Quchqorov. Toshkent-2002 yil.
5. O'zbek xalq eholg'ulari havaskorlik orkestri bilan ishlash uslubi. Karimjon
Izomov. Toshkent-2002 yil.
6. Cholg'ushunoslik. M.Abdukarimov. Toshkent-2006 yil.
7. Cholg'ushunoslik. M.Toshmatov. Toshkent-2004 yil.
8. Musiqaning elementar nazariyasi. A.Vaxromeev. Moskva^ 1956 yil.
9. Musiqaning elementar nazariyasi. Sami Aziz o'g'li. Qarshi-2005 yil.
10. O'zbek xalq musiqasi. H.Nurmatov. Toshkent-1996 y.
11. Boshlang'ieh rubob darsligi. Q.Usmonov. Toshkent-1975 yil.
12. G'ijjak darsligi. M.Toshmuhammedov. Toshkent- 1992 yil.
13. G'ijjak navolari. O.Xolmuhammedov. Toshkent-1991 yil.
14. Xrestomatiya dlya fortepiano. Azimov B.
15. Yoshlik qo'shig'i. J.Usmonov, D.Haqqulov.
16. Rubob darsligi. H.Nurmatov. Toshkent
17. Rubob orkestri tashkil qilish metodi. Allayev. Toshkent
18. Pesi dlya o'zbekskix narodnix instrumentov i fortepiano. B.Gienko.
Toshkent.
19. G'ijjak darsligi. S.Aliyev, R.Felisiant.
81

Ilovalar
Dirrijyorlikning qul harakatlari
Musiqa asarlarida ikki chorakli o'lchovdan tashqari uch chorakli o'lchov
ham bo'ladi. Bu o'lchovda yaratilgan kuylar ko'proq raqs tushishga moyillik
tug'diradi. Bals raqsi bunga misol ЬоЧа oladi. Uch chorakli o'lchovga
dirijyorlik qilish quyidagicha bo'ladi.
82

bir
Ikkinchi kuchsiz hissada qolni
o'ng tomonga harakat qildiring,
83

Masalan: "Binafsha qo'shig'i"P. Mo'min , D. Zokirov Kuyni dirijyorlik qilib
kuylaganimizda
Bolalarga dirijyorlik qo'lharakatlarini tushuntira olib
qo'lning qanaqa harakatida qay si bo'g'in qo' Uanish
yaxshi tushuntirilsa bolalar ham dirijyorlik qilib
qo'llashllari mumkin. o'lchovi asarlaridan foydalanamiz.
Binafsha qo'shig'i P. Mo' lmin, D. Zokirov, Dil kuyi o'zbek xalq cholg'u
kuyi Bahor fasli M. Mirzayev
l.Alo o'qiy m iz
2.Yor-yor o'zbek xalq lapari.
3. Oltin diyor X. Polatov.
4. Diyorimsan Habibi K. Jabborov.
Umum o'rta ta'lim maktablarida 6/8 sanog'li asarlar ham mavjud
86

O`quvchilarni musiqaga qiziqishi qobiliyati bor bolalarni topib, ularga
musiqaga b o’ lgan qobiliyat i ni о`stirib xalqimizga xizmat qila oladigan yoshlarni
tarbiyalasak biz o'qituvchilar oldimizga qo'yilgan maqsadga erishgan va barkamol
avlodni tarbiyalashga katta hissa qo'shgan bo'lamiz.
87

MUSIQADAGI TOVUSHLAR QUYIDAGI NOMLAR
BILAN YURITILADI:
DO-RE-MI-FA-SOL-LYA-SI

Sotib olish

Dokument ma'lumotlari

Sotuvchi

Cholg‘u ijrochiligi va ansambli darslari samaradorligini oshirishda dirijyorlikning o’rni

O'xshash dokumentlar