Musiqa va san’at maktablarida boshlang’ich fortepiano о‘qitish texnologiyalari - Musiqa - Dissertatsiyalar

Dokument ma'lumotlari

Narxi	45000UZS
Hajmi	2.3MB
Xaridlar	0
Yuklab olingan sana	03 Aprel 2026
Kengaytma	doc
Bo'lim	Dissertatsiyalar
Fan	Musiqa

Sotuvchi

Rajabov Yorbek

Ro'yxatga olish sanasi 19 Mart 2026

0 Sotish

Musiqa va san’at maktablarida boshlang’ich fortepiano о‘qitish texnologiyalari

Sotib olish

“Musiqa va san’at maktablarida boshlang’ich fortepiano о ‘qitish
texnologiyalari” mavzusidagi
BITIRUV MALAKAVIY ISHI

M u n d a r i j a
Kirish …………………………………………………………………… 3
I- bob Fortepiano ta’limining mazmuni va mo h iyati.......................... ...... 9
1.1 . Boshlang ’ ich fortepiano ta limi va fortepiano chalishning dastlabki ’
bos q ichi.................................................................................... ...................9
1.2 Fortepiano chalishni o
’ rgatishning mazmuni.................................. ....23
II-bob Boshlang ’ ich sinflarda fortepiano o
’ rgatish texnologiyasi...... ......31
2.1 O q
’ uvchilarda musi q iy q obiliyatni rivojlantirish..................... ..........31
2.2 Boshlang ’ ich sinflarda fortepiano o
’ rgatishning prin t sip va
texnologiyalari....................................................................................... ...41
Xulosa .. 59
…………………………………………………………………
Adabiyotlar ro yxati ..60
’ ……………………………………………………
Ilovalar …
……………………………………………………………… . 61
2

KIRISH
Mavzuning dolzarbligi . Respublikamiz ta lim tizimida sо‘nggi yigirma besh’
yil mobaynida yosh avlodni aqliy, jismoniy va ma’naviy kamolotga etkazishda tub
islohotlar amalga oshirildi.
Zero, Birinchi Prezidentimiz I.A.Karimov ta’kidlab о‘tganidek: “Bu murakkab
dunyoning azaliy va abadiy muammolari, shu bilan birga, har bir davrning dolzarb
masalalariga har tomonlama asosli ilmiy javoblar topilgan taqdirdagina ma naviyat
’
olami yangi ma no-mazmun bilan boyib boradi. Boshqacha aytganda, har bir ilmiy
’
yangilik, yaratilgan kashfiyot - bu yangicha fikr va dunyoqarashga turtki beradi,
ma naviyatning shakllanishiga о‘ziga xos ta’sir о‘tkazadi”.
’
О‘quv yurtlarida о‘quvchilarni ijodiy va mustakil faoliyatga jalb etish, uning
samaradorligini oshirish shuning uchun ham muhimki, ular yosh xususiyatlariga kо‘ra
mustaqil faoliyat yuritish, о‘z о‘rnini topish va hayotiy maqsadini belgilab olishga
nisbatan jiddiy munosabatda bо‘ladilar.
“Kadrlar tayyorlash milliy dasturi”da uzluksiz ta’limning barcha bо‘g‘inlarida
ta’lim oluvchilarning huquqiy, iqtisodiy bilimlarini oshirish, tahsil oluvchilarning
ta’lim-tarbiyasini takomillashtirish, madaniyatli va о‘z e’tiqodiga sodiq yoshlarni
tarbiyalashga bо‘lgan e’tiborni har qachongidan ham kuchaytirish zarurligiga alohida
urg‘u berilgan.
Jamiyat a’zolarining ijtimoiy faolligi ularning ilmiy salohiyati hamda ilmiy
dunyoqarashi bilan belgilanadi. Hozirgi davrda taraqqiy etgan davlatlarning iqtisodiy,
siyosiy, ijtimoiy va madaniy ravnaqi fan taraqqiyoti bilan chambarchas bog‘liqdir.
Kadrlar tayyorlash milliy modelida fanning tabiat va jamiyat tо‘g‘risidagi fundamental
va amaliy tadqiqotlarni rivojlantirish, yuqori malakali kadrlar tayyorlash jarayonini
ilmiy jihatdan ta minlash infrastrukturasini vujudga keltirish, mamlakatimiz ilm-
’
fanining jahon ilm-faniga integrasiyasini tashkil etish kabi vazifalar belgilab berilgan.
Respublikamiz hukumati oliy va xalq ta limi sohasida o rtaga
’ ’
3

qo yayotgan vazifalarni bajarish kup jihatdan pedagogga bog’liq. Yangi’
iqtisodiy sharoitda
ta lim-tarbiyadan k
’ o ’ zda tutilayotgan ma q sadlarga yetishish, talaba-yoshlarning
xilma-xil faoliyatlarini uyushtirish, ularni bilimli, odobli, e ti
’ q odli, me h natsevar,
barkamol inson q ilib o
’ stirish pedagog zimmasiga yuklatilgan. Xalqimizning kelajagi,
Mustaqil O zbekistonning istiqloli kup jixatdan pedagogga, uning saviyasiga,
’
tayyorgarligi, fidoiyligiga, yosh avlodni uqitish va tarbiyalashiga bo lgan
’
munosabatiga bog’liq. Uzluksiz ta lim tizimi-amalga oshirilmoqda. Shu munosabat
’
bilan pedagoglar mahoratini oshirish tashkil etish q ayta tayyorlash ishi davlat va
jamiyatchining di qq at markaziga qo
’ yilgan. Pedagoglarni falsafiy jihatdan keng
fikrlovchi, yuksak mahoratli, mulohazali bo lishlariga e tibor berilmoqda. Shuni
’ ’
aytish kerakki, pedagoglik sharafli, lekin juda murakkab kasbdir. Yaxshi pedagog
b o
’ lish uchun pedagogik nazariyani egallashning o ’ zigina yetarli emas. Chunki,
pedagogik nazariyada talabalarni o qitish va tarbiyalash xaqida umumiy qonun-
’
qoidalar, umumlashtirilgan uslubiy g’oyalar bayon etiladi. Pedagoglarning yosh
individual xususiyatlarini e tiborga olish ta kidlanadi. Lekin, o rta maxsus ta lim
’ ’ ’ ’
hayoti, amaliy jarayoni esa xilma-xildir. Pedagogik nazariyaga mos kelmaydigan
vaziyatlar uchrab turadi. Bu esa pedagogdan keng bilimdonlikni, puxta amaliy
tayyorgarlikni, yuksak pedagog mahorat va ijodkorlikni talab etadi. Shuning uchun
ham Mustaqil O zbekiston davlatining umumiy ta lim muassasalarida ishlaydigan
’ ’
pedagog, pedagog faoliyatiga qobiliyatli, ijodkor, ishbilarmon, milliy madaniyat va
umuminsoniy qadriyatlarni, dunyoviy, diniy bilimlarni mukammal egallagan,
ma naviy barkamol, O zbekistonning mustaqil davlat sifatida taraqqiy etishiga
’ ’
ishonadigan vatanparvarlik burchini to g’ri anglagan, e tiqodli fuqaro, ixtisoslik,
’ ’
psixologik, pedagogik bilimli va mahoratli, bo lishi muhimdir.
’
Biror kasbning haqiqiy ustasi bo lish uchun tabiiy qobiliyat, ma lum
’ ’
jismoniy va ruhiy hislatlar jo bulishi kerak. Pedagoglik faoliyatida yoshlarni o qitish
’
va tarbiyalash ishini samarali bajarish, ota-onalar va talabalarning izzat-hurmatiga
sazovar bo lishi uchun kishida bu ishga layoqat, qobiliyat, mahorat, qiziqish
’
bo lmog i lozim.
’ ‘ Muvaffaqiyatli ishlash uchun har bir o qituvchi pedagogik ’
4

mahoratga ega bo lishi zarur. Pedagogik ma’ h orat egasi oz me h nat sarf q ilib katta
natijaga erishadi. Ijodkorlik uning hamkori bo ladi. Pedagogik ishga qobiliyatli,
’
iste dodli kishidagina pedagogik mahorat bo lishi mumkin.
’ ’
Yuksak mahoratli pedagog bo lish uchun eng avvalo qobiliyatli, malakali va
’
uddaburon bo lish kerak. Qobiliyat faoliyat jarayonida paydo bo ladi va rivojlanadi.
’ ’
Qobiliyat malaka va uddaburonlikdan farq qiladi. Malaka va uddaburonlik mashq,
o qish natijasi hisoblansa, qobiliyatning rivojlanishida iste dodning o rni
’ ’ ’
beqiyosdir. Ana shundagina qobiliyat deb ataluvchi ruhiy xususiyati taraqqiy etadi.
Pedagogik faoliyatning samarali bo lishi uchun pedagogda qobiliyatning quyidagi
’
turlari mavjud bo lishi lozim. Bilim qobiliyati, tushuntira olish qobiliyati,
’
kuzatuvchanlik qobiliyati, nutq qobiliyati, tashkilotchilik qobiliyati, obro orttira olish
’
qobiliyati, kelajakni ko ra bilish qobiliyati, diqqatni taqsimlay olish qobiliyati va x.k.
’
Mahoratli pedagog talabalar ruhiyatini, bilim va darajasini hisobga
oladi. Ba zi pedagoglarga o quv materiali
’ ’ tushunarli va qandaydir aloxida
izohni talab etmaydigandek tuyuladi.
Bunday pedagoglar talabalarni emas, balki uzlarni nazarda tutadilar.
Qobiliyatli , tajribali pedagog uzini talabaning o rniga qo ya oladi. U
’ ’
fanning ilmiy-nazariy asoslarini talabalarga tushintirish ma q sadida ish tutadi.
Shuning uchun u bayon etishning xarakter va shaklini aloxida uylab chiqadi.
Mahoratli pedagog dars materialini bayon etish jarayonida talabalarning qanday
o zlashtirayotganlarini talabalarning qator belgilar asosida payqab oladi va zarur
’
hollarda bayon qilish usulini o zgartiradi. Shuningdek pedagog talabalarni savodli
’
o zlashtirishlari uchun zamin tayyorlab, ularni dam olishdan ishga o tishlari,
’ ’
bo shashini, lanjlik, layoqatliklarini barxam berish uchun minimal darajada
’
foydalanish uchun vaqt ajratish zarurligini hisobga oladi. U tegishli vaziyat yuzaga
kelgunga qadar ish boshlamaydi.
Pedagogning odobi, madaniyati yuksak bulsagina, odamlarga nisbatan
mehribon, sahovatli bo la oladi, uni hamma hurmat qiladi. Pedagog umuminsoniy
’
5

qadriyatlarni ijodiy o rganib, ta lim tarbiya jarayoniga tatbiq etishi lozim. Shu bilan’ ’
birga milliy o ziga xosligimizni, asrlar sinovidan o tgan an analarimizni, hamisha
’ ’ ’
iymon-e tiqod bilan yashash kabi hayotiy tamoyillarimizni ham saqlab, ham
’
yuksaltirib borishi va ularni talabalar q albiga singdirish zarur. Pedagog faoliyati o z
’
mohiyatiga ko ra ijodiy xarakteriga ega. Ma lumki, inson oldida biror muammo
’ ’
turgandagina ijodkorlikka ehtiyoj tug’iladi. Pedagog faoliyati ana shunday hususiyatga
ega. Pedagogik ijodkorlarning asosiy mohiyati faoliyatining maqsadi va xarakteri bilan
bog’lik. Pedagogik faoliyat kishi shaxsini, uning dunyoqarashi, e tiqodi, ongi, xulq-
’
atvorini shakllantirishdek umumiy maqsadga bo ysungan son-sanoqsiz pedagogik
’
masalalarni yechish jarayonidir. Pedagog faoliyatidagi ijodkorlik ana shu masalalarni
yechish usullarida, ularni hal qila olish yo llarini qidirib topa olishida ifodalanadi.
’
Pedagogik ijodkorlik manbai - bu pedagogik tajribadir. Pedagogik tajriba - muammoli
vaziyatlarga juda boydir. Ilg’or pedagogik tajriba deganda, biz pedagogning o z
’
pedagogik vazifasiga ijodiy yondoshishini talabalarning ta lim-tarbiyasiga yangi,
’
samarali yo l va vositalarni qidirib topishini tushunamiz.
’ Insonning ma naviy ’
kamolatga erishuvida fan, adabiyot va boshqa muhim tarmoqlar kabi san atning
’
xususan musiqa san atining o zigagina xos bo lgan alohida o rni bor.
’ ’ ’ ’
Yosh avlodga musiqa san atining tarbiyaviy ahamiyati faqat musiqani
’
tinglashni emas, balki o quvchilarni shu san at bo yicha mustaqil bilish faoliyatini
’ ’ ’
shakillantirishni ham taqozo qiladi. Umumta lim maktablarida, musiqa maktablarida,
’
san at kollejlarida cholg’u asboblari sinflarida yakka tartibdagi ta limning maqsadi
’ ’
uquvchilarning ijodkorlik kobiliyatlarini rivojlantirishga qaratilgandir.
Yakka tartibdagi cholg’u asboblari ta limi orasida fortepiano ta limi alohida
’ ’
o r
’ in tutadi. Deyarli barcha o quv muassasalarida musiqa ta limi fortepiano ’ ’
ijrochiligi uslubiyoti ilmiy pedagogik fan sifatida umumiy didaktik tamoyillarga
asoslanadi. Shu tufayli fortepiano ta limi nazariyasi va amaliyotini o zlashtirish
’ ’
xaqida ilmiy-tadqiqotlar olib borish fortepiano sinfi o qituvchilari oldida turgan
’
dolzarb mavzudir .
6

Bunday dolzarb vazifalar tizimida yosh avlodni mustaqil va ijodiy fikrlashga
о‘rgatish masalasi alohida ahamiyat kasb etadi. Chunki ta’lim sohasidagi islohotlar faqat
malakali kadrlar tayyorlashga xizmat qilib qolmay, balki fuqarolik jamiyatining ilmiy
salohiyatini rivojlantirishga ham qaratilgandir. Bunday qarashlar bitiruv malakaviy
ishimiz mavzusini “Musiqa va sa’nat maktablarida boshlangich fortepiano o’qitish
texnologiyalari ” tarzida tanlanishiga asos bо‘ldi.
Tadqiqotimiz maqsadi ta’lim jarayonida fortepiano sinfi buyicha
o’qituvchining faoliyati va vazifasi, fortepiano ta’limining o rganish bosqichlari,’
musiqa asarlari ustida ishlash, mashg’ulotlarni loyihalashtirish kabi bilimlar bilan
qurollantirishdan iborat.
Bitiruv malakaviy ishimiz obyekti Musiqa va san at maktabi.
’
Tadqiqotimiz predmeti esa boshlang ich fortepiano ta limi jarayonida
‘ ’
о‘quvchilarni ijodiy fikrlashga о‘rgatishda mustaqil ta’limdan foydalanish yо‘l va
usullaridan iborat.
Bitiruv malakaviy ishini bajarish davomida quyidagi vazifalarni amalga
oshirdik:
Ijrochilikka oid bilimlarni, ko’nikma va malakalarni shakllantirishda yakka
tartibdagi darslarni yuqori saviyada tashkil etish, nazariy va amaliy bilimlarni yetarli
darajada o’zlashtirishda fortepiano ta’limining muammolariga qaratilgandir.
-Ijodiy fikrlashga о‘rgatishga doir pedagogik qarashlarni tahlil qilish.
- Shaxs fikrlash jarayonini psixologik jihatdan о‘rganish.
-Boshlang‘ich fortepiano sinfi о‘quvchilarini ijrochilik malakalarini
shakllantirishning amaliyotdagi ahvolini tadqiq etish.
Boshlang‘ich fortepiano darslarida foydalaniladigan mustaqil ishlarning о‘quvchilarni
ijodiy ijrochilikka о‘rganishdagi imkoniyatlarini aniqlash va bu borada tavsiyalar ishlab
chiqish.
Bitiruv malakaviy ishimiz ilmiy farazini quyidagicha belgiladik
Fortepiano cholg‘usi yо‘nalishida shu kunga qadar bitiruv malakaviy ish
qilinmaganligi bois, ushbu ishga ilmiy va ijodiy yondoshilganligi sababli yosh
7

boshlang’ich ijrochilarimiz uchun imkon qadar ta’lim borasida о‘z ta’sirini
kо‘rsatibgina qolmay, balkim ularga kо‘mak beradi. Shuningdek,
1. Fortepiano da musiqa ijrochilik uslublarini va ustozlar ijodlaridan inovatsion
texnologiyalar yordamida qо‘llanilgan vositalardan tо‘liq imkoniyatga ega bо‘linadi.
О‘rgatish jarayoni mazmunini yanada chuqurroq egallashga keng imkoniyatlar yaratib
beradi;
2. Fortepianoning mustaqil ta’lim mazmunini о‘rganish vositasida, о‘qitishning
zamonaviy texnologiyalar yordamida va ulardan tо‘g‘ri foydalanish, fanning
о‘zlashtirishda tо‘liq ma’lumotlarga ega bо‘lish imkoniyatini beradi;
3. Fortepiano cholg‘usi fanini о‘zlashtirishning ilk tizimi ishlab chiqilib va
fanning nazariy va amaliy ahamiyatini ochib berishga xizmat qiladi.
Bitiruv malakaviy ishmizning nazariy ahamiyati fortepiano sinfi о‘quvchilarini
ijrochilik malakalarini shakllantirishda ijodiy va mustaqil ish turlariga doir ilmiy-
metodik adabiyotlar tahlil qilinganligi va ulardan ilmiy izlanishlar davomida foydalanish
imkoniyatlari bilan belgilanadi.
Tadqiqotimizning amaliy ahamiyati esa ilmiy tadqiqotimiz davomida
boshlang‘ich fortepiano sinfi о‘quvchilarini ijrochilik malakalarini shakllantirishga doir
ishlab chiqilgan tavsiyalar va ularning qо‘llanuvchanligi bilan belgilanadi.
Bitiruv malakaviy ishimiz kirish, ikki bob, to’rt paragraf, xulosa foydalanilgan
adabiyotlar rо‘yxati va ilovalardan iborat.
8

1-bob F ortepiano ta’limining mazmuni
1. 1 Boshlang ’ ich fortepiano ta’limi va fortepiano chalishning dastlabki
bos q ichi.
Muallimlik kasbining sharafliligi, nafaqat, uning о‘qituvchi, turli bilimlarni
о‘rgatuvchi va mohir tarbiyachi bо‘lganligi uchungina emas, balki uning о‘zi tanlagan
oliy о‘quv yurtidagi barcha mutaxassisliklar bо‘yicha maxsus fanlarni va ularning
poydevori bо‘lgan fundamental fanlarni hamda о‘qitish va tarbiya berishni,
psixologiya va pedagogika asoslarini a’lo darajada egallagan bо‘lishi shart.
Shu bilan birga о‘z kasbining ustasi bо‘lgan muallim turli darajadagi bilimga,
xohish va irodaga hamda tarbiyaga ega bо‘lgan talabalarni ajoyib san’atkor kabi о‘ziga
ergashtira olishi zarur. Bunday kasbiy pedagogik xususiyatga ega bо‘lgan muallim
о‘ziga quyidagi majburiyatlarni olishi kerak:
Birinchidan , yosh pedagog, tarbiyachi kelajakdagi pedagoglik faoliyati uchun
о‘zining imkoniyatlarini baholashi, о‘zining kuchli va kuchsiz tomonlarini bilishi,
kasbiy pedagogik tayyorgarlik davrida qanday kasbiy zaruriy sifatlarni shakllantirish
kerakligini va yana qandaylarini mustaqil pedagogik jarayonda shakllantirishi
kerakligini bilishi lozim.
Ikkinchidan , yosh pedagog intellektual faoliyatining umumiy tomonlari
(tafakkur, xotira, qabul qila olishi, kо‘z oldiga keltirishi, e’tibori)ni xulq-atvor
madaniyati va shu jumladan, pedagogik aloqani egallagan bо‘lishi shart.
Uchinchidan , pedagog uchun majburiy dastlabki shart-sharoit muvaffaqiyatli
faoliyati asosi bо‘lgan о‘quvchini о‘zining tengquri deb qarashi va uning xulq-atvori
о‘zaro aloqasidagi qonun-qoidalarni bilishi kerak. Pedagog, tarbiyachi va
tarbiyalanuvchini, uning barcha xususiyatlaridan qat’iy nazar, bilishi va qabul qilishi
shart.
9

Tо‘rtinchidan , pedagog nafaqat talabalar о‘qish faoliyatining tashkilotchisi va
о‘qish jarayonini tashkil etuvchilarning о‘zaro aloqasini ilhomlantiruvchi bо‘lib xizmat
qilishi bilan birga ma’lum ma’noda bilim, tarbiya berishi va demak, umumiy
maqsadlarga erishishda ularning dо‘sti sifatida qatnashishi zarur. Bu esa talabalar
oldida doimo о‘zlarining tashkilotchilik, kommunikativ xususiyatlarini pedagogik-
psixologik bilimlarni о‘zlashtirish jarayonida rivojlantirib borishlarini va ulardan
pedagogik amaliyotlarida samarali foydalanishga intilishlarini yuzaga keltiradi.
Pedagoglar uchun ham Gippokrat qasamini taalluqli deb qaralsa, uni quyidagicha
izohlash mumkin. Talabadagi insoniylik va shaxslikni hurmat qilish, о‘zingizga
qanday munosabatda bо‘lishlarini xohlasangiz, ularga ham shunday munosabatda
bо‘ling:
1. Doimo о‘zingizni rivojlanish va о‘sishga, о‘qishga undang, zero, kimki о‘zi
bilmasa, boshqalarda о‘qishga ishtiyoq tug‘dira olmaydi.
2. Talabalarga bilimni shunday beringki, toki, ular о‘zlashtirishni xohlasin va
о‘zlashtirsin.
3. О‘qitishning maqsadi faqat talabaga ma’lum bilimlarni berishdan iborat
bо‘lmay, ularda mustaqil va о‘qituvchi yordamisiz yuqori chо‘qqilarni egallash
malakalarini yaratishdan iborat.
Respublikadagi barcha ixtisosliklardan 86 yо‘nalish uchun kasbiy pedagog
bakalavrlar va pedagog magistrlarni tayyorlash amalga oshirilmoqda, bu yо‘nalishlarda
tayyorlanayotgan pedagog bakalavrlar asosan akademik-litseylar va kasb-hunar
kollejlari uchun mо‘ljallangan bо‘lsa, shuncha miqdordagi pedagog magistrlar mos
ravishdagi oliy о‘quv yurtlari uchun pedagog о‘qituvchilardan iborat bо‘lmoqda.
Hozir dunyoning barcha mamlakatlari asosan uzluksizlikni tashkil etuvchi
yangi ta’lim tizimini ishlab chiqish fikridadirlar.
Ta’lim va uzluksiz ta’lim tizimining rivojlanishi pedagoglik kasbining yetarlicha
о‘zgarishiga olib keladi. О‘qitish va tarbiya jarayonidagi mutaxassislar sonining
uzluksiz ortishi yuzaga keladi. Bu hol pedagoglik kasbining nafaqat keskin ortishiga va
turlarining kо‘payishiga olib keladi.
10

Shu jumladan fortepiano o’rgatish jarayoni ham pedagogdan samarali bilim va
malakalarni talab qiladi . Fortepianoni o rganmoqchi bo lgan o quvchilar uchun’ ’ ’
dastlabki dars jarayonlari va fortepiano bilan tanishuv quyidagicha amalgam oshirilishi
mumkin:
Bu fortepiano klavishing ko rinishi.
’
Agar yo q
’ bo lsa, onlayn ’ fortepianodan ham foydalanish mumkin
pianoplays.com rasmga e tibor
’ bering suratning chap tarafdagi eng chekkadagi oq
klavish bu do notasi.
Fortepianoda chapdan o ng
’ tarafga qarab yettita oq klavishlarni sanasak,
sakkizinchi oq klavishdan yana takrorlanib do notasi keladiva bu yerda keyingi oktava
boshlanadi .
Okta va bu musiqiy interval bo lib
’ (xoxlagan, klavishingizdagi) bir notadan
keyingi xuddi shu notagacha bo lgan
’ masofa hisoblanadi. Masalan: Do-re-mi-fa-
sol-lya-si-do. Do notasidan do notasiga qadar bolgan masofa oktava
’ h isoblanadi.
Shunday qilib do notasi bir oktavaning tugashi va keyingi oktavaning boshlanishi
xisoblanadi. Bu oktavalar ovozning pasd-balandligi bilan ajralib turadi. Chap tarafdagi
oktavalarning tovushi basslik va yogon boladi. Ong tarafdagi oktavalar yoki
’ ’ ’
klavishlarning tovushi ingichka boladi. Klavishlarning tovushi chapdan onga borgani
’
sari ingichklashib, mayinlashib boradi.
Fortepianoda notalarning nomlari .
11

Bu yerda 7 ta sof notalar ko’rsatilgan. Sof notalar hammasi bo lib yetita: do-re-’
mi-fa-sol-lya-si.
Fortepianoda qora klavishlar
Endi qora klavishlar haqida. Qora klavishlar bu oq klavishlarning oraligi.
’
Masalan: do notasini olsak. Fortepianoda do notasi o ’ ng tarafida qora klavish do
notasini re notasidan ajratib turibti . Bu qora klavish do notasi uchun diyez re notasi
uchun bemol hisoblanadi .
Yodda tutish : Qora klavish oq klavishning ong tarafida turgan bo lsa unga
’
diyez hisoblanadi agarda chap tarafida turgan bo lsa bemol.
’
Diyez nota yo’lida quyidagicha yoziladi # vazifasi notani yarim ton yuqoriga
ko tarish. Bemol
’ nota yo lida quyidagicha yoziladi ’ b vazifasi notani yarim ton
pastga tushirish.
Lekin bizda yonida qora klavish bo lmagan notalar ham mavjud.
’
Masalan mi va si notalari. Bolalarda shunday savol tug ilishi mumkin nimaga bu
’
notalarda diyez yo qmi? Albatta diyez bor bu notalarning diyezi oq
’
klavishlar mi notaning diyezi fa notasi si notasining diyezi esa do.
Rasmda diyez nimayu bemol nima ekanligini ko rsatilgan
’
12

Fortepianoda ton va yarim tonliklar
Yuqorida ton va yarim tonliklar haqida so’z yuritdik endi esa ton va yarim ton
nima ekanligi haqida aytib o tmoqchiman. ’
Ton bu ikki nota orasidagi masofa. Bir ton ikki yarim tondan tashkil topadi.
Masalan: do notasini olsak. Donotasidan uning yoni dagi do # (#-diyez) gacha yarim
ton xisoblanadi. Do notasidan re notasiga qadar bolgan masofa esa
’ bir ton xisoblanadi.
Chunki do va re notalari orasida ikkita yarim tonlik mavjud.
Yodda tutish : yarim ton bu bir klavishning yonidagi klavishga qadar bo ’ lgan
masofa ( yonidagi klavish oq yoki qoraligini ahamiyati yo ’ q ).
Ton bu bir klavishning ikkinchi klavishdan otib uchinchi klavishgacha bo’lgan
masofa ( yonidagi klavish oq yoki qoraligini axamiyati yo’q).
Rasmda tonliklar ifoda ko’rsatilgan.
13

Notalarning lotin harflarida nomlanishi
Notalarning do-re-mi-fa-sol-lya-si nomlaridan tashqari lotin xarflarda
xam yozilgan nomlarini uchratishingiz mumkin.
Do- C Re- D Mi- E Fa- F Sol- G Lya- A Si- H
Qora klavishlarning nomlari xuddi shu nomlarga diyez yoki bemol nomi
qoshilgan holda aytiladi.
Mashqlar
Fortepianoda do-re-mi-fa-sol-lya-si-do notalarini chalinadi va tovushlar eslab
qolinadi.
Fortepiano chalish uchun barmoqlar joylashishi.
14

O ng qo l:’ ’ do-bosh barmoq
Re-korsatgich barmoq
’
Mi-orta barmoq
’
Fa-bosh barmoq
Sol-korsatgich barmoq
’
Lya-orta barmoq
’
Si-nomsiz barmoq
Do-chimchaloq barmoq
Chap qol:
’ do-chimchaloq barmoq
Re-nomsiz barmoq
Mi-orta barmoq
’
Fa-korsatgich barmoq
’
Sol-bosh barmoq
Lya-o rta barmoq
’
Si-ko rsatgich barmoq
’
Do- bosh barmoq. Barmoqlar joylashishini yod olish kerak chalishda barmoqlar
muxim axamiyatga ega.Qora klavishlar bilan birgalikda chalinsa ovozlar qanday
o zgarayotganini taxlilqilish mumkin .Notalar nomlarini yod olish kerak .
’
Fortepianoda postonovka va barmoqlar joylashuvi
15

To g ri o tirish va qo llarni to g ri xarakatlantirishni o rganamiz. Bunda’ ’ ’ ’ ’ ’ ’
yagona qoida o quvchiga qulay bo lgan xolda to g ri o trish kerak. Agar
’ ’ ’ ’ ’
o quvchi uyda yoki maktabda fortepiano chalayatgan bo lsa stulni o ziga qulay
’ ’ ’
qilib sozlab olishi kerak .
Fortepianoda qo llarni qo yish
’ ’
1. Qo ’ llarini bo ’ sh qo ’ yish .
2. Barmoqlari yarim aylanasimon joylashsin chunki barmoqlarini noto ’ g ’ ri qo ’ ysa
texnik kuylarni cholaolmaydi .
Mashq
1. Yuqorida aytilgan maslaxatlarga amal qilgan xolda do - re - mi - fa - sol - lya - si - do
notalarini o ’ ngiga xam teskarisiga xam chalish va barmoqlarni to ’ g ’ ri turganiga
ishonch xosil qilish .
2. Barmoqlarini orasini katta ochgan holda oktava chalish masalan : do - do , re - re ,
mi - mi , fa - fa , sol - sol , lya - lya , si - si . do - do . Birinchi notani chimdalog i bilan chaladi
’
ikkinchisini bosh barmog i bilan. Bu mashqni qaysi qo libilan chalishinifarqi yo q
’ ’ ’
bu mashq ikkala qo l uchun xam kerak bo ladi.
’ ’
Bu qisqacha bo lgan ma lumot o quvchilar bilan to g ri o tirish va
’ ’ ’ ’ ’ ’
qo llarimizni to g ri xarakatga keltirishni o rganadi . Fortepiano chalishda
’ ’ ’ ’
to g ri o tirish va qo llardan to g ri foydalanish muxim ahamiyatga ega. Agar
’ ’ ’ ’ ’ ’
16

barmoqlarimizdan notog ri foydalansak barmoqlarimiz charchaydi va biz uzoq vaqtga’
va texnikaviy kuylarni cholaolmaymiz.
Fortepianoda oktavalar
Pianinoda yoki boshqa xoxlagan klavishi bor cholg u asbobida oktavalar
’
klavishlar bilan sanaladi. Do notasidan si notasiga qadar bolgan masofa bir oktava
keyingi do notasidan keyingi sinotasiga qadar bo’lgan masofa yana bir oktava. Xaqiqiy
pianinoda 9 ta oktava bo’ladi 7 ta butun oktava 2 ta to’liqmas oktava. Rasmda
pianinoda oktava nomlari.
Endi xar bir oktava xaqida ma lumot olamiz.
’
1. Subkontroktava. Eng birinchi to liq bo lmagan oktava. Uchta no tadan
’ ’ ’
tashkil topadi lya, lya diyez, si.
2. Kontroktava. Bu endi pianinoda to liq oktava xisoblanadi
’ do notasidan
boshlanib si notasidan tugaydi.
3. Katta oktava. Odatda bu oktavada ko proq bass partyalar ijro etiladi.
’
4. Kichik oktava. Bu oktavada xam bass partyalar ijro etiladi.
5. Birinchi oktava. Eng ko p ishlatiladigan oktava. Bu oktavada ko proq ovoz
’ ’
sozlash mashqlari bajariladi.
17

6. Ikkinchi oktava. Birinchi oktavadan kam ishlatilmaydi bu oktava xam.
7. Uchinchi oktava.
8. To rtinchi oktava’
9. Beshinchi oktava. Bor yog i bitta nota
’ do notasidan tashkil topgan oktava.
Rasmda nota yoli.
Rasmda beshta chiziq tasvirlangan va bu bizning nota yo limiz. Bu chiziqlarda
’
va chiziq oralarida notalar joylashadi. Rasmga et ibor qilamiz notalarimiz bu
’
chiziqlarda qanday joylashar ekan. Nota nomlarini o rgangan edik . Qarang nota
’
yo lida notalar joylashishi.
’
Nota yo ’ limizning boshida tushinarsiz bir rasm chizilgan turibti bu nima ekan
deb o ’ quvchilarda savol tug ’ iladi albatta , bu skripka kaliti deb ataladi bu kalit xaqida
pastroqda yozib o ’ taman xozr esa notalar xaqida .
1. No ’ ta yo ’ li pastdan yuqoriga qarab sanala boshlaydi .
2. Notalar xam nota yo ’ liga pastdan yuqoriga qarab yoziladi . Notalar qancha
yuqoriga yozilsa nota ovozi xam shuncha yuqori pardada bo ladi.
’
18

Endi xar bir notani nota yo lida koramiz va pianino klavishida xam.’
Do notasi bu nota uchun biz qoshimcha yani yordamchi chiziq chizdik
va donotasi shu yordamchi chiziqda joylashadi.
Re notasi birinichi chiziqning tagida joylashadi.
Mi notasi birinchi chiziqda joylashadi.
Fa notasi birinchi va ikkinchi chiziq orasida joylashadi

Sol notasi ikkinchi chiziqda joylashadi
19

Lya notasi ikkinchi va uchinchi chiziq orasida joylashadi
Si notasi uchinchi chiziqda joylashadi
Do notasi uchinchi va to rtinchi chiziq orasida joylashadi’
O quvchilarda savol tug ilishi mumkin nega bu yerda ikta do notasi lekin xar-
’ ’
xil joylarda degan. Esingizda bo lsa biz siz bilan pianino oktavalari xaqida
’
gaplashgan edik. Mana birinchi yordamchi chiziqda joylashgan do notasi birinchi
oktavaga tegishli ikkinchi yuqorida uchinchi va to rtinchi chiziqlar orasida joylashgan
’
do notasi esa ikkinchi oktavaga tegishli.
Skripka kaliti
20

Har doim nota yo lining boshida skripka kaliti’
chiziladi.Skripka kaliti oktavani belgilaydi.
Agar skripka kaliti nota yo liga chizilgan bo lsa shu beshta chiziqga chizilgan
’ ’
notalar birinchi oktavaga tegishli bo ladi ( yordamchi chiziqga chizilgan do notasi
’
xam bunga kiradi). Skripka kaliti sol kaliti deb xam yuritiladi. Etibor bering kalit
’
ikkinchi chiziqdan chizila boshlanyapti va xuddi shu ikkinchi chiziqda sol notasi
joylashadi.
Yana musiqada bass kaliti xam mavjud. Bass kaliti notalar kichkina oktavaga tegishli
ekanligini bildiradi. Lekin xozir bu xaqida gaplashmaymiz chunki biz xozr faqatgina
nota oqishni organyapmiz.
’ ’
Yor d amchi chiziqlar
Bitta pastda joylashgan yordamchi chiziqni biz siz bilan kordik unda do notasi
’
joylashgan edi. Lekin siz boshqa yordamchi chiziqlarni xam uchratishingiz mumkin
ular tepada xam pastda xam joylashgan bolishi mumkin.
’
Masalan: Yuqorida joylashgan birinchi yordamchi chiziqda turgan notani
bilmoqchi bo lsangiz ikkinchi oktavada joylashgan do notasidan (uchinchi va
’
to rtinchi chiziqlar orasidagi do notasini nazarda tutyapman) boshlab sanang do, re,
’
mi, fa, sol, lya va yuqorida turgan birinchi yordamchi chiziqga kelib to xtadik.
’
Demak bu nota lya notasi ekan.
Diyez va bemol belgilari qanday yoziladi?
21

Biz diyez va bemol belgilari xaqida ma lumotga egamiz bu xaqida’ pianinoda
nota nomlari degan ma lumotimizda aytib o tgan edik. Endi esa nota yo lida ular
’ ’ ’
qanday yozilishini o rganamiz.
’
Ushbu rasmda diyez va bemol belgisi fa notasiga qoyilgan. Lekin ular barcha
’
notalarga qoyilishi mumkin. Nota savodida bu belgilar notadan oldin qoyiladi va
’
notadan keyin oqiladi diyez yarim ton kotarish bemol yarim ton pasaytirish kerak
’
ekanligini bildiradi.
Mashq
O ’ quvchilar nota yozish uchun maxsus musiqiy daftar tutishi yoki oddiy
daftarga o ’ zlari nota yo ’ li chizib olsalar xam bo ’ laveradi .
Tutgan daftarlariga ikkinchi rasmni yozishadi avvaliga tartib bilan do , re , mi , fa ,
sol , lya , si , do so ’ ngra teskarisiga yoziladi ancha qo ’ llari kep qolgandan so ’ ng
aralashtirib yozib ko ’ rishadi masalan : si , fa , lya , do , sol , re , mi . Koproq mashq qilinsa
shunda notalarning joylashuvi xam yodda qoladi va notalarni tezo qishni
’
o rganadilar .
’
22

1.2 Fortepiano chalishni o’ rgatishning mazmuni
Fortepiano chalishni o rgatish jarayoniga yaxlit sistema sifatida qarab, hozirgi
’
bosqichdagi musiqiy-estetik tarbiyaning maqsadlaridan hamda maktabning ushbu
tarixiy davridagi muayyan ta limiy-tarbiyaviy vazifalaridan kelib chiqib
’
o rgatishning mazmunini belgilaymiz.
’
Umumiy musi q a ta limining fortepiano sinfidagi u
’ q uvchilarga ta lim-tarbiya ’
berishning ma q sad va vazifalari yangi insonni kamol toptirish prinsiplaridan kelib
chi q adi.
Shaxsning h ar tomonlama kamol topish me h nat tarbiyasi, a q liy estetik va
jismoniy tarbiyaning birligi bilan ta minlanadi. Musiqa tarbiyasini ham o z ichiga
’ ’
olgan estetik tarbiya: san at sohasidagi ijodiy qobiliyatlarni shakllantirish, san atdagi
’ ’
23

va hayotdagi go zallik hamda nafosatni his etish va tushunishni rivojlantirish estetik’
faoliyatining tanlangan turiga vaqt ajratish ehtiyojini vujudga keltirish vazifalarini
qo yadi.
’
Estetik tarbiyaga qo yilgan talablari nuqtai nazaridan umumiy musiqa ta lim
’ ’
sistemasida musiqa chalishni o rgatish eng avvalo musiqiy-tarbiyaviy va musiqiy-
’
ta limiy vazifalarga bo ysunishi lozim. Bu vazifalar o quvchilarning umumiy
’ ’ ’
musiqiy bilimlarni oshirish. Bolalarni musiqa san atining qimmatli asarlari bilan
’
tanishtirish, ularda mumtoz musiqaning eng yaxshi namunalari, shuningdek, hozirgi
bastakorlarning badiiy havaskorlikning faol qatnashchilariga musiqiy-estetik
bilimlarining targ’ibotchilariga aylantirishdan iboratdir.
Fortepiano t o
’ garagining vazifasi fortepiano chalishni o ’ rgatish bilan
cheklanmaydi. Pedagog o quvchilarda musiqaga qizikish muxabbat uyg’otishga
’
harakat qilishi, ularning umumiy musiqiy o sishiga yordam berish, musiqiy-ijodiy va
’
ijrochilik qobiliyatlarini rivojlantirish, musiqa asarlarini chuqur idrok etishlari va
mustaqil baholay olishlariga erishishi kerak. O quvchilar ijrochilik malakalarini
’
o zlashtirishdan tashqari, musiqa bilan amalda shug’ullana olishlari ham lozim.
’
Amaliyotchi pedagoglar umumiy musiqiy ta limni rivojlantirish yo llari haqida
’ ’
fikr yuritib, qayd qilishlaricha, bolalarga cholg’u asboblarini havaskorlar darajasida
chalishni, harqanday asarni notalari bo yicha mustaqil o rganishlari uchun yetarli
’ ’
darajada musiqa savodini, musiqa san atini turli voqealarni bilimdon havaskorlardek
’
tahlil qiladigan darajada musiqashunoslikni o rganish zarur. Bu kelajak havaskorlar
’
musiqani muntazam tinglashlari va uni boshlang’ich nazariy taxlil qilishlari, varaqdan
bemalol o qishni o rganishlari, ommabop pyesalarni chala bilishlari shart.
’ ’
Umumiy musiqa ta lim sistemasida o quvchilarga fortepiano chalishni
’ ’
o rgatishning hozirgi nazariy va amaliy ahvoli bir tomondan bo lajak musiqa
’ ’
ishqibozlarini musiqiy estetik tarbiyalashning ayrim muammolariga qaratilgan
samarali ilmiy tadqiqotlar M. Avazashvili, T. Berkman, G. Kimyoklis, V. Shulgina,
“
O Shelokova va boshqalar” bilan ikkinchi tomondan, o quvchilarga yaxlit sistemasi
’
ishlab chiqilmagani, bu sistemaning o quvchilarga fortepiano chalishni o rgatish
’ ’
24

mazmuni, shakl va usullari kabi kategoriya elementlari belgilanmagani bilan
harakterlanadi.
Fortepiano chalishni o rganayotgan o quvchilarga mukammal musiqa tarbiyasi’ ’
berishning yaxlit sistemasi hamda tegishli o quv qo llanmalarning yo qligi amalda
’ ’ ’
ta lim o quvchi shaxsning shakllanishidan, unda musiqa san atiga estetik
’ ’ ’
munosabat tarkib topishidan ajralib qolishiga, o quvchilarning musiqiy faoliyati
’
ijtimoiy sotsial yo nalishda bormasligiga, yoshlar va o smirlar musiqa bilan
’ ’
shug’ullanishning hozirgi amaliyotdan behabarligiga sabab bo lmoqchi, Cholg’u
’
asboblari bo yicha ta limda nazariy va tarixiy bilimlar, musiqaga doir tushunchalar
’ ’
hamda ijrochilik malakalari o z xolicha takror holda shakllanishi, yakkaxonlik ,
’
ansamblda topmasligi, musiqani idrok etish, ijro qilish va yaratish bo yicha musiqiy
’
faoliyatning har xil turlari o rtasida bog lanish yo qligi, tayanch bilimlar
’ ’ ’
sistemasidan tashqari musiqiy taassurotlarni to plashga urinish, faoliyatning
’
reproduktiv usullariga ko proq intilish musiqa asboblarni chalishni o rganayotgan
’ ’
o quvchilarga mukammal musiqiy tarbiya berish jarayoniga to sqinlik qilmoqda.
’ ’
So nggi yillar didaktikasida o quv fanini tahlil qilishda ta limning mazmunida
’ ’ ’
fanni bilimlar sistemasi, bilish usullari sistemasi va fanning boshqa ijtimoiy ong
shakllari bilan aloqalari sistemasi sifatida yaxlit aks ettirish prinsipiga amal qilish
tamoyillari kengaymoqda. I.Y. Lerner hozirgi ta lim tizimini, mazmunini bilimlar,
’
faoliyat qobilyatlari ijodiy faoliyat tajribasi va ijtimoiy hissiy tarbiyalanganlikning
–
pedagogik jihatdan moslashtirilgan sistemasi sifatida ta riflaydi va uni o zlashtirish
’ ’
madaniyati rivojlanishiga tayyorlangan shaxsning kamol topishni ta minlashni
’
uqtiradi.
Fortepiano sinfdagi ta limning hozirgi musiqiy estetik tarbiyaning maqsadlari va
’
vazifalariga mos mazmunini belgilashga yanada samaraliroq yondoshish M.N. Skatkin
ishlab chiqqan sistemasiga tayanishdan iborat bo lib, bu sistema o quvchilar musiqiy
’ ’
faoliyatining shartlariga moslashishi mumkin.
M.N.Skatkin fanni o qitish mazmuniga tegishli bilimlarni kiritadi, ularning
’ –
qanchalik chuqur yoritilishini har bir sinf uchun o’quvchilarning yoshi, imkoniyatlarni
hisobga olib belgilash zarur. Navbatdagi komponent uch xil ko’nikma va malakalar,
25

ya’ni predmetli, umum aqliy (aqliy ish usullari), o’quv va mustaqil bilim olish
malakalaridan iboratdir. О‘quvchilar ijodiy faoliyat tajribasini fan materiali asosida
yechishni o rganish lozim bo lgan bilishga doir izlanish masalalari shaklida’ ’
o zlashtiradilar. Izlanish topshiriqlarini har bir sinf uchun ishlab chiqiladi. Tarbiyaviy
’
vazifalar fanning dasturiy mazmunida dunyoqarash xulosalari, axloqiy va estetik
umumlashmalar ko rinishida aks etadi va ularning o quvchilarga ilmiy mavzuning
’ ’
muayyan materiali asosida beriladi.
Shunday qilib, biz fortepiano chalishni o rgatish mazmunini ishlab chiqishda
’
quyidagi manbalarga tayannamiz:
1.Mazkur fan asosidagi musiqashunoslik fanlari va fortepiano chalish san ati
’
sistemasi:
2.Musiqiy idrok etish, ijro qilish va boshlang’ich ijod bo yicha musiqiy faoliyat,
’
binobarin «musiqa» fanining mazmunini loyihalashda tegishli fanning asoslari bayon
qilinmaydi, balki faoliyatning turi va qoidasi ifodalanadi;
3. Mazkur fanning tuzilishini, komponentining xajmi va ularni o zlashtirish tartibini
’
belgilashda yordam beradigan ta lim jarayoni bilimlar;
’
4. Shaxsning strukturasini, asoslash sohasini, musiqiy faoliyatning psixologik
mexanizmini ifodalaydigan va o rganish natijasida o zlashtirish lozim bo lgan
’ ’ ’
psixologik bilimlar.
Fortepiano chalishni o rgatish mazmunini belgilashda mazkur masala bo yicha
’ ’
M. Larnerning ta lim mazmuni xaqidagi, V. Asafyevning musiqani yaratish, ijro
’
qilish idrok etishda ko rinadigan musiqa san atining uch birligi xakidagi. S.
’ ’
Rappoportning bilishY. Kadriyatli va aloka faoliyatlarining ajralmas birligi bulmish
musiqiy-ijrochilik faoliyati haqidagi, N. Vetluginaning musiqa san tiga bolaning
’
estetik munosabati modeli haqidagi yetakchi psixologik- pedagogik va
musiqashunoslik konsepsiyalarni jamlashga asoslaniladi. Bu modelga uchta
komponent, musiqani idrok va ijro etish jarayonida hissiy kechinma qobiliyati,
mustaqil o rganish qobiliyati, maxsus-musiqiy va ijodiy qobilyatlar kiradi.
’
Biz umumiy musiqa ta limi sistemasida fortepianoni o rgatish mazmuniga
’ ’
quyidagi komponentlarni kiritdik: musiqiy-estetik bilimlar, ijrochilik ko nikmalari,
’
26

musiqa bilan amaliy shug’ullanish, musiqa asaralarini taxlil qilishva estetik baholash
ko nikmalari sistemalari, musiqa asarlarini ijro etish va og’zaki talqin etish hamda’
juz iy musiqa yaratish bo yicha ijodiy faoliyat tajribasini, musiqaga va musiqiy
’ ’
faoliyatga estetik munosabat tajribasi.
Musiqani o rgatish mazmunini komponentlarning xilma-xilligi musiqiy faoliyat
’
turlarini belgilaydi va ularni o zlashtirish jarayonida fortepiano sinfga ta lim va
’ ’
tarbiyaning maqsadlari amalga oshadi. V. Asafyevning kuylarni yaratish, ijro qilish,
idrok etishdan iborat uch elementli san at hisoblanmish musiqa haqidagi
’
musiqashunoslik nuqtai nazaridan pianinochi o quvchilarga faoliyatning har xil
’
turlarini o zaro birlik va bog liqlikda o ziga qamragan musiqa tarbiyasi berish
’ ’ ’
zarurligini asoslashga xizmat qiladi.
Fortepiano sinfida bolalarga ijrochilikni o rgatish asosiy vazifa hisoblansada,
’
o quvchilarning faoliyati faqat ijrochilikdan iborat bo lib qolishi mumkin emas.
’ ’
Hozirgi usuliyat mashg’ulotlarda fortepiano ta limining tor maxsus vazifalarigina hal
’
qilinadigan an anaviy sistemadan farqli ravishda o z oldiga asosan bolalarni
’ ’
musiqaga qiziqtirish, fortepiano chalishga rag’batlantirish, ularga musiqa bilan
fortepiano sinfidagi o quvchilar musiqiy faoliyatning o zaro bog liq har xil
’ ’ ’
turlariga va xilma-xil shakldagi ishlarga jalb etiladi.
O qituvchi fortepiano doirasidagi faoliyatning har xil turlarni bir-biridan
’
ajratmay, ularni o quvchining asosiy reprtuari atrofiga jamlaydi va o rganilayotgan
’ ’
asarlar bilan bog’laydi. Pianinochi o quvchilarga mukammal musiqiy tarbiya
’
berishni amalga oshrishning yo llari xilma-xil bo lib, ular pedagogdan ijodiy
’ ’
harakatchanlikni, hayol topqirlik va usuliy tayyorgarlikni talab qiladi. Fortepiano
pyesalarini tegishli yo sinda tanlash va sistemalashtirish, shuningdek, o quvchilar
’ ’
uchun muayyan topshiriqlarni belgilash orqali asosiy vazifaga bolalarni musiqiy kamol
topshirishga ularga musiqa faoliyatning har xil turlarining birligida anglatishga
qaratilgan o zaro bog liq ishlarni gaplarni muvofiqlashtirish mumkin.
’ ’
Musiqa ta lim mazmunining manna shu tarkibiy qismlarini o quvchilar
’ ’
qanchalik keng va chuqur o zlashtirishi zarurligini har bir sinf uchun belgilash kerak.
’
Fortepiano o qituvchisi bolalar o quv materialini o zlashtirishni har bir sinfda
’ ’ ’
27

o rganiladigan reprtuar, malakalar, tushunchalar hamda tarbiyaviy vazifalar aks’
ettirilgan 1- va 2- jadvallarga yozib borish lozim.
1- jadval.
Sinf Janr Uslub Reprtuar
1

2- jadval.
Si
nf Yakka
ijro
mala-
kalari Ansabl
ijrosi
malaka-
lari. Eshitib
chalish
malaka-
lari. Varak-
dan
ukish
malaka-
lar Ijod
malaka-
lari Nazariy
tushun-
chalari tarbiya
viy
vazi-
falar.

Fortepiano sinfdagi darsni o ’ tkazishning asosiy shakli yakka tartibdagi
mashg ’ ulotlardir . Ular qator afzalliklarga ega bo ’ lib : o ’ quvchilar bilan yaqin aloqa
o ’ rnatish imkonini beradi , o ’ quvchilarning har biriga ta ’ sir ko ’ rsatishning vositalari
hamda usullariga ta ’ sir ko ’ rsatishning vositalari hamda usullarini doimo topish ,
tuzatish va yangilashni ta ’ mirlaydi , o ’ quvchilar shaxsini chuqur tushunish uchun qulay
sharoit yaratadi va xakazo .
Lekin bularning hammasiga erishish uchun o ’ qituvchi darslar va mashg ’ ulotlar
sistemasi orqali maqsadga muvofiq pedagogik rahbarlikni amalga oshirishi lozim .
Bundan har bir darsga ikki nuqtai nazardan:
a- muayyan bilim, ko nikma va malakalarni egallashning ma lum bir bosqichi
’ ’
sifatida; b- uzoq vaqtga mo ljallangan vazifalarni amalga oshirishning zarur merosi
’
sifatida qarash kerak.
Musiqa pedagogikasi ham darsga qo yiladigan umumiy didaktik talablarga
’
tayanib fortepiano bo yicha yakka tartibdagi mashg’ulotlarga qator muayyan
’
talablarni olg’a suradi.
28

Har bir darsda o quvchilar oldiga aniq vazifalar qo yilishi kerak. Masalan’ ’
ular nazariy ma lumotlar berilishi yoki ularning bilimlarini mustahkamlash ish,
’
musiqiy savodxonligi tarbiyalanishi, tovushning muayyan sifatiga erishish ustida,
meroritmik yoki pedalizasiyaning qiyin element ari ustida ishlanishi lozim.
Darsni o tkazishda mantiqiy va hissiy omillar muvofiqlashadi. Mantiqiy omil
’
o quvchiga musiqa san atining qonuniyatlarni tushuntirishga hamda fortepiano
’ ’
ta limining ilg’or usuliyati ishlab chiqqan vositalardan foydalanishga asoslangan
’
bilim, ko nikma va malakalar sistemasini berishda o z aksini topadi. Hissiy omillar
’ ’
esa san atning eng avvalo mohiyatini, o z tabiatiga ko ra ta sirchanligini
’ ’ ’ ’
ifodalash, shuningdek, o qituvchi darsni ijodiy o tqazish, izlash vaziyatlarini
’ ’
vujudga keltirish, o quvchi shaxsida ijodiy sifatlarni tarkib topishdan iboratdir.
’
Darsning sifatli o tishi ko proq o qituvchining tayyorgarligaga bog’lik. Har
’ ’ ’
bir darsni avvalo yaxshi tahlil qilish, uning uquvchiga hozirgi kun uchun, shuningdek,
yaqin va uzoq kelajakdagi kamoloti uchun nima berganini baholash kerak. O qituvchi
’
o quvchilar ijro etadigan repertuarini bilish, ana shu asarlarni chalishdan tashqari har
’
xil taxrir va talqin kilishni ham tasavvur etishi lozim. O quvchining repertuari yangi
’
asarlar bilan uzluksiz boyitib borilish,ularning, ayrimlari varaqdan uqilishi, ayrimlari
yuzaki va ayrimlari mustaqil o rganilishi kerak va xakozo, buning uchun esa
’
uqituvchi o zining pedagogik repertuarini bolalar musiqasi soxasidagi bilimlarini
’
boyitib borish zarur.
Bolalar bilan amalga oshiriladigan muayyan vazifalarga bogliq holda darsning har
xil tiplaridan foydalanish mumkin.
Fortepiano chalishi ommaviy o rgatishning barcha vazifalarini amalaga
’
oshirishda ana shu vazifalar hal qilinadigan material, ya ni o quv repertuari alohida
’ ’
rol o ynaydi. Bu repertuarni to gri tanlash va unga bilib murojaat qilish musiqaga
’ ’
muxabbatni tarbiyalash uchun unga keng imkoniyat yaratadi, repertuarning o zi esa
’
musiqa va jonli qiziqishning tuganmas manbai sifatida xizmat qilish mumkin va lozim.
O qituvchilarga qandaydir tugal doirada bilib, ko nikma va malakalar berish
’ ’
haqida gap borar ekan, fortepiano sinfdagi o quv repertuari g’oyat xilma-xil yetarli
’
darajada boy bo lishi hamda o quvchilar uchun ta limiy jihatdan emas,balki badiiy
’ ’ ’
29

jihatdan xam muhim ahamiyat kasb etishi kerak. Mana shu talablarning bajarilshi
musiqiy-estetik tarbiya masalalarini hal qilishda, ayniqsa o quvchilarning badiiy fikr’
doirasini kengaytirishda, shuningdek, mashxur musiqa bilan tanishtirish orqali ularda
musiqaga qiziqish va muxabbat uyg’otishda, estetik didni o stirishda katta yordam
’
beradi.
Manna shu vazifalarni hal q’ilishning amaliy yullari quyidagilardan iboratdir:
1. Har xil o quvchilar bilan ishlashda ularning o z rejalari bir- birini
’ ’
to ldirishi uchun ta lim jarayonida juda kup turli musiqa asarlaridan foydalanish;
’ ’
2. Har xil ijrochilik vazifalari ustida ishlash va bir qo lga o rganiladigan
’ ’
asarlar sonini ko paytirishda kerakli materialga ega bo lish uchun har bir
’ ’
o quvchining repertuari murakkab pyesalar bilan bir qatorda soddaroq va juda oson
’
asarlarni ham kiritish:
3. Ta lim jarayonida fortepiano uchun yozilgan pe salardan tashqari, qayta
’ ’
ishlab soddalashtirilgan kamer va simfonik musiqalarni, opera va balet parchalarini
4,6, va 8 qulli fortepiano ansabili uchun qayta ishlangan musiqalarni, shuningdek,
fortepiano ansambili uchun yozilgan asarlarni ham qo llash.
’
Musiqaga muxabbatni tarbiyalash uchun xam o quvchilarga mos material
’
asosida jiddiy ijrochilik vazifalarni qo yish kerak. Sinfda erishilgan natijalarni
’
mustaxkamlash uchun ilgari o rganilgan pye salarning iloji boricha kuprog’ini esda
’ ’
saqlab qolish bo yicha kundalik topshiriqlar berib borilishi lozim.
’
Ochiq chiqishlar konsertlar va imtixonlar ta lim jarayonini tashkil etish
“ ” ’
sifati darajasini ko rsatuvchi yakuniy omil hisoblanadi. Estradada chiqish uchun
’
o quvchilarni maxsus tayyorlash, ularning irodasini tarbiyalash, tinglovchilar bilan
’
ijodiy muloqotga ehtiyojini oshirish lozim har bir konsert o quvchilar uchun bayram
’
bo lishi, ularga uzlarini ko rsatish imkoniyat yaratishlari kerak.
’ ’
30

II- bob Boshlang ’ ich sinflarda fortepiano o’ rgatish texnologiyasi
2.1 O q
’ uvchilarda musi q iy q obiliyatlarni rivojlantirish
Musiqa bilan shug ullanish
‘ umumiy va maxsus qobi liyatlarning muayyan
majmuini talab qiladi . Qobiliyat deganda kishining biror ijtimoiy foydali faoliyat turini
muvaffaqiyatli bajarishga layoqatini ifodalaydigan xususiyatlari yoki sifatlari
tushuniladi .
Qobiliyatlar muammosi psixologiyaning eng muhim mu a mmolaridan biridir .
Qator olimlar qobiliyatlarni dialektik materialistik tushunishga tayanib ularni
« peshonaga yozilgani » kabi loqayd talqin qilishga qarshi kurashib keladi l ar .
31

Psixologlarining kо‘p asarlarida musiqiy qobiliyatni biron bir darajada
rivojlantirishning imkoniyatlari borligiga ishonmaslik sezilib turadi . Bunday qarashlar
rivojlanish umuman ta’lim va tarbiya jarayonlariga bog‘liq emasligi , bu jarayonlar
gо‘yo tug‘ma iste’dodlarni aniqlashga xizmat qiladigan tashqi shartlar ekani haqidagi
nazariy qoidalar bi lan tо‘ldiriladi .
Bizninig psixologiya - pedagogika fanimiz mana shu masalaga boshqacha nuqtai
nazardan yondashadi va qobiliyatlarning mohiyatini tushuntirishda : insonni ka mol
toptirish unIng qobiliyatlarini rivojlantirishdir , degan asosiy metodologik qoidani olg‘a
suradi . Shunga kо‘ra « qobiliyatllr masalasn kamol topish masalasi bilan , aqliy
qobiliyat masalasi esa aqliy . barkamollik masalasi bilan qо‘shilishi kerak »
Barcha psixologlarimiz qobiliyatga inson shaxsininig о‘ziga xos psixologik
xususiyatlari sifatida fao liyat bilan chambarchas bog‘liq holda qaraydilar va
tegishli faoliyatsiz umuman qobiliyat bо‘lishi mumkin emas , deb hisoblaydilar . Shu
sababli qobiliyatni shakllantirshi va rivojlantirish uchun yashirin qobiliyatlarni yuzaga
chiqarishi va ularni yuksak darajaga yetkazishi mumkin bо‘lgan faoliyatni tashkil etish
za rur .
Qobiliyatlarning yashirin va aktual qobilnyatlarga bо‘linishi ularning
shakllanishi va о‘sishini tahlil qilish imkonini beradi . Bunda shaxsning shakllanishi
dialektikasi о‘z ifodasini topadn : ijtimoiy shaxsni shakllantiradi va unda kishining u
yoki bu yashirin psixik xususiyatlari mavjudligining haqiqiy daliliga aylantiradi .
Shaxsning yashirin qo - biliyatlariga kishining о‘ziga xos xususiyatlari sifa tida qaraladi
va bu xususiyatlar uning yanada kamol topishiga asos bо‘ladi , unda о‘ziga xos fe’l -
atvorni vujudga keltiradi , har bir kishi о‘zining psixik tabiatiga eng muvofik faoliyatni
tanlashida yaqqol kо‘rinadi .
Pedagogika mana shu xulosalarga asoslanib bola ta’lim va tarbiya natijasida psixik
rivojlanadi , degan asosiy fikrni olg‘a suradi . Lekin musiqa mashg‘ulotlari psixik
32

faoliyat namoyon bо‘lishining shakllaridan biri ekani sababli musiqa pedagogikasi
umumiy pedagogika va oliy nerv faoliyati fiziologiyasi fanlarnning qoidalarini , ilmiy
yutuqlarini va xulosalarini nazarda tutishi lozim .
Ta’lim bilan rivojlanish о‘rtasidagi bog‘liqlik murakkab bо‘lib , о‘quvchilar
ijtimoiy tajribaning u yoki bu elementlarini о‘zlashtirishi ularning faoliyati saviyasini
darrov oshirmaydi , shaxsda yangi fazilatlarni tezda shakllantiravermaydi . Bular avvalo
о‘qituvchi ta’lim jarayonini qanday boshqarishiga bog‘l i q . Kо‘pincha о‘qitish
qobiliyatlarni rivojlantira olmaydigan , hatto , ularning rivojlanishiga tо‘sqinlik
qiladigan saviyada olib boriladi . Ta’lim " jarayonida bolaning о‘sishiga muvaffaqiyatli
rahbarlik qilish uchun uning о‘ziga xos xususiyatlarini yaxish bilish kerak .
Qobiliyatlar hayotda , iste’d o dlar asosida shaklla n adi . Shuning uchun ham tug‘ma
va о‘zlashtirilgan qobiliyatlarning muvofiqligi masalasi keng muhokama qilinadi .
Qobiliyatning rivojlanishida organizmning anatomik - fiziologik xususiyatlari , ner v
sistyomasining tuzilishi , nerv jarayonlarining harakatchanligi ,
miya faoliyatining xususiyatlari katta ahamiyatga ega . Avloddan avlodga
mustahkamlanib kelgan mana shu shartlarning hammasi qobiliyatlarning rivojlanishi
uchun iste dod’ snfatida xizmat qiladi .
Taniqli olim B . M . Teplov musiqiy qobiliyatlar muammosini chuqur tadqiq etib ,
hech qanday psixologik xususiyat tug ma
‘ bо‘lmasligini faqat iste’dod tug‘ma bulishi
mumknnligini qayd qildi . U iste’dodlar asosida musiqiy qobiliyatni yaxshi
rivojlantirishnnng sharti kishini mazkur qobiliyat uzluksiz asqotadigan faoliyatga jalb
qilish ekanini isbotladi .
Tabiiyki , fan iste’dodning sifati har xil bо‘lishnni va shular asosida musiqiy
qobiliyatlar ham turli darajada rivojlanishini inkor etmaydi , ammo u tabiiy
33

xususiyatlar bilan bog‘liq cheklanishlarga e mas , balki har bir kishining ta’lim va
tarbiya jarayonida rо‘yobga chiqadigan imkoniyatlariga e’tibor beradi .
I . Pavlovning ta’riflashicha , kamol topish jarayonida vujudga keladigan har bir
xususiyat tug‘ma va о‘zlashtirilgan xususiyatning « qotishmasi » bо‘ladi . Mana shu
« qotishma » dagi tug‘ma va о‘zlashtirilgan xu susiyatlar nisbati mazkur xususiyatning
xarakteriga , murakkabligi va о‘ziga xos kamol topishda vujudga kelishiga bog‘liq
holda har xil bо‘ladi . I . Pavlov oliy nerv faoliyati turli bog‘lanishlar uchun imkoniyat
yaratadigan bо‘lishini ifodaladi . U shunday yozadi : « Hech narsa harakatsiz , qotib
qolmaydi , balki doimo о‘sishi , yaxshi tomonga о‘zgarib borishi mumkin , buning
uchun faqat tegishli sharoit yaratilsa , bas ».
Musiqachi - pedagog uchun umumii va maxsus xususiyat lar , ularning о‘zaro
bog‘lanishi , shuningdek , iste’dod ning sifatini aniqlash masalalari muhim ahamiyatga
molikdir . Psixologiyada iste’dod faoliyat qobiliyatiga nisbatan umumiyroq tushuncha
bо‘lib , maxsus qobiliyatlar unib chiqadigan zamin sifatida talqin qilinadi .
B . Teplovning ta’riflashicha , maxsus qobiliyatlar faoliyatning ayrim maxsus sohalariga
munosabatda namoyon bо‘ladi , shu bilan birga u yoki bu maxsus qobiliyatlar ichida
umumiy iste’dod ham bо‘lishi mum kin . Muayyan faoliyatga moyillik qobiliyat paydo
bо‘lishining dastlabki belgisl hisoblanib , qobiliyatning rivojlanishi uchun sharoit
mavjudligini bildiradi .
“ Bunda kо‘p yirik pedagoglar , ijrochilar va metodistlar ' ( L . Barenboym , T .
Berkman , A . Goldenveyzer , G . Neigauz , A . Nikolayev , V . Shapov va boshqalar )
musiqa tarbiyasi sohasidagi ta’lim bilan kamolotning о‘zaro bog‘liqligi masalasini
tahlil qildilar . Ular о‘quvchi chinakam kamol topishi uchun faqat unga ta’ lim va
tarbiya vositalarining tashki ta’siri yetarli ema ' sligini , balki uning ichki о‘ziga xos
sifatlari va xususiyatlarini hisobga olish xam zarurligini ta’kidladilar . Bunda asosiy
34

vazifa ta’limni tо‘g‘ri yо‘naltirishdir , ta’lim kamolotdan oldinda bornshini
ta’minlashdir . Kamol toptirishning eng istiqbolli yо‘llaridan biri о‘quvchi oldiga ijodiy
vazifalar qо‘yiladigan va uni ana shu vazifalarning yechimini mustaqil izlashga
rag‘batlantirlladigan yо‘naltiruvchi ta’limdir .
Ma’lumki , musiqiy qobiliyatlar barvaqt , kо‘pincha bolalar musiqa bilan maqsadga
muvofiq ravishda shug‘ullanishni . boshlashidan ancha ilgari yuzaga keladi . Shunga
asoslanib bolalarni musiqa bilan shug‘ullanish uchun « qobnliyatli » va « qobiliyatsiz »
deb farqlanadi . Lekin ayrim olimlarning tadqiqotlari va tajriba ishlari tо‘g‘ri yо‘lga
qо‘yilgan ta’lim jarayoni kishida mutlaqo bо‘lmagan qobiliyatlarni ham rivojlantirishi
mumkinligini isbotladi . Gap shundaki , kishining barcha psixik jarayonlari bir qancha
ketma - ket bosqichlarda rivojlanadi va shu bosqichlarda ular yashirin holda hamda
tarbiyaning nazoratidan tashqari о‘z - о‘zidan shakllanadi . Ulardan birortasi
shakllanmagan yoki notо‘g‘ri shakllangan bо‘lsa , « qobiliyatsizlik » hollari vujudga
keladi . Bordi - yu , ana shu jarayon topilsa va shakllantirilsa , keyingi rivojlanish о‘z
maromida davom etadi .
Shunga kо‘ra biz har bir bola musiqa bilan shu g‘ullanishi lozim , binobarin musiqiy
ma lumotlarni’ faqat musiqa mashg ulotlarining ‘ maqsadga muvofiq va izchil
sistemasi orqali aniqlash , shakllantirish hamda rivojlantirish mumkin , deb bilamiz .
Bolalarda musiqiy qobiliyatni rivojlantirish uchun ular haqida bunday tasavvur hosil
qilish qiyin . Bunday hollarda ularning musiqaga munosabatini qanday aniqlash
kerak ? Eng avvalo bolani sinab kо‘rish , lekin bunda unga ayrim mavhum , о‘zi
anglamaydigan tovushlarni aytish yoki r i tmik shakllarni chertish kab i top shiriq larni
ber ish kerak . Musiqiy o’quvni aniqlashning yaxshi yо‘li bolaga mazmuni va xarakteri
turlicha qо‘shnqlarni ayttirib kо‘rishdir . Bola bunday qо‘shiqni ijro etayotganda
musiqani idrok etishi , musiqiy xotirasi , ritmni bilishi va eshitish qobiliyati
35

aniqlanadi . Qо‘shiqni tо‘g‘ri va ifodali ijro etish ijro qilinayotgan musiqaga
munosabatni , musiqiy obrazlarni tо‘g‘ri tоushunishni kо‘rsatadi .
Bundan tashqari , bolalar guruhiga turli xarakterdagi musiqani eshittirish ,
ularning qanday ta’sirlanishini kuzatish , ulardan tinglangan ohanglar qanday
birlashuvini , tinglayotganda kо‘z oldiga nimalarni keltirishini sо‘rash ham mumkin .
Musiqiy qobiliyatlar muammosini tahlil qilishda avvalo ular о‘zaro bog‘liq , bir -
biridan ajralgan holda mavjud bо‘lmaydigan snfatlarning keng majmuasidan
iboratligini aytish lozim . Musiqiy qobiliyatlarga musiqani anglash , musiqani tinglay
olish ,
tinglashni nazorat qilish , musiqiy xotira , shuningdek , diqqat , tasavvur va
maxsus ijrochilik qobiliyatlari kiradi .
Musiqiy qobiliyatlarning eng muhimlaridan b i ri musiqani anglashdir . Uni
psixologiyada musiqani idrok etish , uning gо‘zalligi va ifodaliligini his qilish ,
muayyan badiiy mazmunini kо‘z oldiga keltirish va uni о‘z hissiyotlari hamda
kechinmalariga bog‘lash deb tushuniladi .
Musiqani anglashni tarbiyalash mumkin va uning rivojlanishi musiqa
mashg‘ulotlarining qanday tashkil etilishiga bog‘liqdir . Musiqani anglash yorqin ob raz
va bolalar tushunadigan yuksak badiiy material - lar asosida tarbiyalanadi . Bolada
musiqa mashg‘ulotlariga ishtiyoq uyg‘otish , musiqaning bо‘yoqlaridan , musiqiy
asarlarning obrazliligidan zavqlanishni vujudga keltirish kerak .
Agar bolalarda musiqiy ma’lumotlarniig tabiiy , erkin rivojlanishi tahlil etilsa , bu
rivojlanish tovushlarga qiziqish asosida amalga oshishini yaqqol his qilish mumkin .
Zotan qiziqishgina bolaning diqqatini tо‘xtata oladi va uni tovushlarga jalb eta oladi ,
unda о‘zi eshitgan narsalarni eslab qolishga hamda aniq ifodalashga yordam beradigan
« kuzatuvchanlikni » vujudga keltiradi .
36

Lekin tovushlarning yoqimli ixtiyoriy birikishiga emas , balki bolada hissiy
kechinma yoki obrazli tasavvurni paydo qilib , biron bir kayfiyatni vujudga
keltiradigan yaxlit va yorqin kuyga ( qо‘shiqqa , mavzuga ) qiziqishgina chinakam
qiziqis h bо‘la oladi .
Musiqaga qiziqish uyg‘otishda qо‘shnqning matni ham muhim rol о‘ynaydi .
Bunday ta’sir bolaning xotirasida iz qoldiradi va unda о‘ziga yoqqan qо‘shiqni aytish
yoki uning kuyini biror asbobda chalish istagini vujudga keltiradi . Bunda taassurot
qanchalik yorqin bо‘lsa , tinglangan narsani tо‘g‘ri eslab qolishga va aniq ijro etishga
intilish shunchalik kuchli bо‘ladi . Shu tariqa musiqiy ma’lumotlar rivojlanib boradi .
Musiqiy ma’lumotlar ham rivojlanib о‘zida bezosita musiqiy taassurotlarning
boyishiga va shu orqali musiqaga qiziqishning ortishi hamda kengayishiga yordam
beradi .
Mana shu о‘zaro bog‘liq jarayon bolada musiqani anglash tabiiy va erkin
rivojlanishining muhim omili bо‘lad i . Bu jarayonga maksimal darajada yaqinlashish
mus i qiy barkamollikning asosi bо‘l i shi lozim .
Mana shularga asoslanib tajribali mutaxassislar bolalar bilan ishlashda xalq
musiqasining yorqin va xilma - xil kuylaridan , ritmlaridan , shuning dek , musiqiy
obrazlari va kayfiyati bolalarga yaqin pyesalardan foydalanadilar . Ular avvalo
bolalarda tasavvurni qо‘zg‘ashga , kayfiyatni hosil qilishga , ularni tushunarli va yorqin
obrazlarga qiziqtirishga , turli xarakterdagi — quvnoq , g‘amgin , tantanavor , raqs ,
qо‘shiq va boshqa kuylarni tushunishni о‘rgatishga harakat qiladilar .
Shu tariqa bolaning diqqati tabiiy ravishda jamlanishi va unda « tinglash
kuzatuvchanligi » vujudga kelishi uchun sharoit yaratiladi .
Ishga mana shunday yondashishdan musiqiy ma’lumotlarning ayrim elementlari
( tinglash , ritm , xotira ) ning о‘sishi va takomillashuvi bolada umumiy musiqani anglash
ortishi bilan chambarchas bog‘lanadi . Bunda bolaning birinchi ta’sirlanishi yaxlit ,
37

bog‘lanishli musiqani anglashga qaratiladi va keyin tarkibiy elementlarga о‘tadi .
Boshqacha aytganda , bola idrokining asosini odatda alohida qisqa ichki turtkilar emas ,
balki uzoq jamlanish tashkil qiladi . Shunga kо‘ra musiqani idrok etish yaxlitning
ta’siridan detallarni о‘zlashtirishga , mazmunning g‘oyasi va xarakteridan tuzilishiga
qarab shakllanadi .
Musiqiy ma’lumotlar rivojidagi ushbu yо‘nalishning ijobiy natijalari maktabgacha
davr bilan cheklanmaydi . Ta’limning keyingi davrida ham mazkur prinsiplarni izchil
amalga oshirish ijroning uzluksizligi , yaxlitligi va mazmundorligi kabi muhim sifatlar
shakllanishiga , shuningdek , texnik yо‘l va usullariga ta’sir qilishi mо‘mkin .
Bolalarni musiqiy kamol toptirish uchun asosan musiqiy ma’lumotlarning
elementlari : yaxlit va yorqin kuyga bog lanmagan‘ alohida tovushlar yoki tovush
komplekslari yoki ohanglar mashq qilinadigan ( ya ni
’ musiqiy ma lumotlar ’ musiqiy
taassurot na hissiy kechinmalarga bog lanmay
‘ , alohida ryvojlantiriladigan joylarda
mutlaqo boshqacha holat vujudga keladi . Ishga bunday yondashishda intonatsiyaning ,
ritmning aniqligida , shuningdek , xotirani rivojlantirishda kо‘pincha katta natijalarga
erishiladi . Ana shunday mashg‘ulotlar jarayonida bolaning diqqati tо‘planishini ham ,
hatto о‘ziga xos qiziqishini ham aniqlash mumkin . Q i sqasi , tabiiy jarayonning deyarli
b a rcha komponentlari vujudga keladi . Faqat bir narsa musiqaning hissiy ta’siri va
kechinma yetishmaydi . U balki keyinchalik paydo bо‘lar ? Bunday bо‘lishi ehtimoldan
uzok . Bolada hissiy kechinma , hatto , mukammal detallar bо‘lsada , uzuq - yuluq holda
vujudga kelmaydi . U yaxlit kuyning bevosita ta’siri natijasi sifatida hamda tinglangan
narsalarga birinchi javob , sifat i da paydo bо‘ladi . Agar diqqatning birinchi javobi bir -
biridan ajralgan alohida tovushlarga yо‘nalsa , diqqat qisqa turtkilarga bо‘linadi va bu
hol yaxlit hamda bog‘lanishli idrokka xalaqit beradi . Mana shu usulda tarbiyalangan
bola uyg‘un yaxlitlikka bog‘lanmagan alohida elementlar bо‘yicha anglashga о‘r -
38

ganadi . U yaxlit jо‘shqin kuyni bevosita idrok etish о‘rniga alohida tovushlardan
vujudga keltiradi .
Natijada hissiy ta’sirdek , muhim rag‘batlantiruvchi kuchdan mahrum bо‘lgan
musiqaga qiziqish manbaidan ajralgan anik quriganidek darrov sо‘nib bo lada va
bolada musiqiy ma’lumotlarning muhim elementlarini rivojlantirishda erishilgan
yutuqlarga qaramay , u biron bir cholg‘u asbobi bilan о‘tkaziladigan mashg‘ulotlarga
tayyorlanmagan bо‘lib qoladi .
Vaholanki , bola cholg‘u asbobi bilan shug‘ullanishi uchun « yetilishi » lozim .
Bunday yetiliga yo tabiiy yо‘l bilan yoki bolaning musiqiy ma’lumotlarini rivoj -
lantirib , unda kuyga , musiqaning xarakteri va kayfiyatiga qiziqish uyg‘otadigan
tajribali mutaxassis rahbarligida rо‘y beradi .
Cholg‘u asbobi bilan shug‘ullanishni barvaqt boshlash ham bolaga musiqiy
ma’lumotlarni sun’iy ravishda о‘rgatish kabi notо‘g‘ri va zararlidir . U holda ham , bu
holda ham bolaning musiqaga qiziqishi yо‘qoladi .
Qabul imtihonlari paytida shunday hollar kо‘p uchraydiki , sun’iy ravishda о‘rgatilgan
bola tinglash , xotira va ritmni tekshirish uchun beriladigan odatdagi topshiriqlarni
uddalab , yaxshi bajaradi , lekin asbob bilan mashg‘ulotlar boshlang‘ich pedagog
bolaning egallagan « malakalarini » yо‘qotish va ma’lumotlari ni о‘zining tabiiy
« о‘rganmagan » holatiga keltirish uchun kо‘p vaqt sarflaydi .
Musiqa maktablarining tajribali imtihon oluvchilari kо‘pincha musiqani chinakam
anglash bilan sun’iy ravishda о‘rganishning farqini yaxshi biladilar .
Musiqani " tinglash murakkab tushuncha . bо‘lib , bir necha komponentlarni : ichki ,
yuqori tovushlarni , ladni , ohangdorlikni , uyg‘un va tembr eshitishni , о‘z ichiga oladi .
Musiqani eshitishning mohiyati musiqiy ting lash tasavvurlari bо‘lib , ular kishining
alohida tovushlarni , tovush birikmalarini , ohanglar va hokazolarni tushunish qobiliyati
sifatida namoyon bо‘ladi .
39

Musiqiy tinglash tasavvurlari bilan ishlash qobiliyati kuyin ovoz bilan ijro etish yoki
asbobda chalish , ya’ni bolaga musiqa о‘rgatish boshlanadigan harakatlar asosini
tashkil qiladi .
Musiqiy - eshitish tasavvurlarining psixofiziologik tabiatini aniqlashda sezgi va
tasavvur bilishning birinchi pog‘onasi ekanini nazarda tutish kerak . Ilmiy nazariya
sezgini ongning tashqi dunyo bilan bog‘lanishi va tashqi qо‘zg‘atish kuchining ong
faktiga aylanishi deb biladi . Tasavvur о‘sha onda sezgi organlariga bevosita ta’sir
etmayotgan narsalar yoki hodisalarning , ana shu narsalar va hodisalar mohiyatining
obrazidir . Har bir tasavvurda tegishli sezgilarning izlari yangilanadi . Ammo vaqt
о‘tishi bilan tasavvur umumlashgan xarakter kasb etadi va shu tufayli undagi detallar
yо‘qolib , faqat ularning eng muhimlari saqlanib qoladi .
B . Teploye ana shu jarayon haqida : « Musiqiy - eshitish tasavvurlari musiqiy
faoliyat jarayonida vujudga keladigan va eshitish taassurotlarining muaiyan darajada
qayta ishlanishidan iborat tasavvurlardir »,— deb yozgan edi . Qо‘zg‘olish intensivligi
kamligi sababli mazkur taassurotlar bir - biri bilan tez almashinishi mumkin . Ular
sezgilarga nisbatan harakatchanroq bо‘lib , umumlashtirishga tо‘sqinlik qilmaydi , bu
esa ular bi lan erkin ishlash imkoniyatini vujudga keltiradi . Ana shu sifatning
rivojlanishi « ichki eshitish > ning tarbiyalanishiga bog‘liqdir . Bunday eshitishning
mohiyati faqat musiqiy eshitishlarni va ularning о‘zaro bog‘lanishini tasavvur eta
olishda emas , balki musiqiy - eshitish tasavvurlari bilan erkin ishlash qobiliyatida
hamdir . Bunday qobiliyatsiz kuyni eslab qolish ham , qayta ijro etish ham bо‘lishi
mumkin emas .
Musiqiy - tinglash tasavvuri ham boshqa hamma qobiliyatlar singari tug‘ma
bо‘lmaydi , uni shakllantirish va rizojlantirish pedag o gning vaz i fasidir . Ichki eshitish
qobiliyati musiqachi uchun ( u juda yosh bulsa ham ) juda katta ahamnyatga ega , chunki
40

bunday eshitish qanchalik aniq va kо‘p qirrali bо‘lsa , ifodali , obrazli , hissiyotli ijro
etish , ijro vaqtida eshitishni nazorat qilish , ana shu jarayonni tо‘g‘rilash va takomil -
lashtnrish imkoniyatlari shunchalik katta bо‘ladi .
Mus i qiy eshitishning barcha komponentlari ular n ing ishtirokini taqozo etadigan
musiqiy faoliyatda rivojlanadi . Pedagog bu faoliyatni shunday tashkil qilishi lozimki ,
bolalarning cholg‘u asboblari bilan bajaradigan hamma ishi eshitishning doimiy
nazorati bilan amalga oshishi kerak . Bola о‘zini shunchaki eshitib qolmay , har onda
uni baholab " borishi shuningdek , tovushining zarur sifatini izlash yо‘lini bilishi xam ,
muhimdir .
Eshitkshni rivojlantirish uchun asarning musiqiy tо‘qimasini ayrim tovushlarning ,
chuqur bas tovushi va hokazolarning kuyi hamda jо‘rligining rang - barangligini
tabaqali eshitish qobiliyatini rivojlan tirish zarur . Pedagog rang - barang , obrazli
taqqoslashlarga kо‘proq murojaat etishi , alohida tovushlar va tovush birikmalari bilan
orkestr tovushlarini , tabiat ovozlari va hokazolarni qiyoslashi kerak .
Eshitish bilan birga musiqiy nutqning eng muhim ifoda elementi bо‘lmish ritmni ham
rivojlant i rish lozim . Ritm ustida ishlash faqat nota yozuvini aniq bajarish va mexanik
hisobdan iborat bо‘lmasligi kerak . Chinakam badiiy ritmning doimo « kо‘proq yoki
kamroq » nisbiy erkinlik " elementi bо‘ladi . Shu bilan birga ritmik aniqlik asarning
mazmuni va uslubiga kо‘ra aniqlanadi : ayrim asarlarda ritm qat’iyroq , ayrimlarida
erkin bо‘ladi . Uquvchilar birinchi mashg‘ulotlardayoq ritmik maqsadga muvofiqlik
qonunlari nima bilan aniqlanishini tushunib olishlari , pyesaning о‘lchamini kuchli
hissalarning ifodalilikdagi ahamiyatini , frazaning intonasiya nuqtalariga tortilishini ,
shuningdek , asarning eng baland nuqtasini his etishni о‘rganishlari kerak .
Musiqachi uchun xotira ham katta ahamiyatga ega . Bu tushuncha kompleks bо‘lib ,
eshitish , mantiq , kо‘rish va harakat xotiralarini о‘z ichiga oladi . Musiqachi uchun eng
41

zararli odat faqat barmoqlar bilan ( aq lni i ishlatmay ) yodlashdir . Bunday yodlash
estradada ijro etishda kо‘pincha kо‘ngilsiz natijaga olib boradi : hayajonlanish tufayli
qо‘llar itoat etmaydi , aql va eshitish esa о‘quvchiga hech narsa bermaydi va u yordam -
siz qoladi , muvaffaqiyatsizlikka uchraydi . Asar esda qolishi uchun « о‘zidan - о‘zi
о‘rganilishini » kutmay , maxsus yodlanishi kerak . Bunda asarning turli joylaridan
boshlab alohida qо‘llar bilan ovozlar bо‘yicha , tovush va mantiqiy tahlilni ishga solib
о‘rganish yaxshi yordamchi vosita
hisoblanadi .
Maxsus ijrochilik qobiliyatlari kо‘pchchlik uchun chalishga ehtiyojmandlikda ,
estradada ijro eta olishda , yorqin , ilhom bilan chalishda , tinglovchilarni mahliyo qila
ol i shda kо‘rinadi .
Musiqachining xususiyati sahnada о‘ynayotgan artistga о‘xshab muayyan hissiy
holatga kirishi , keng qamrovli tuyg‘u va kayfiyatni egallashi , shu ondagi tovushni ichki
eshitish bilan tinglashi va uni musiqiy obrazning navbatdagi rivojlanishi bi lan
bog‘lashidan iboratdir . Har bir ijrochi asarni uzicha talkin yetadi interpritasiyalaydi
va shunda uning ijodiy uziga xosligi namoyon buladi talqin asarning g’oyasini badiiy
obrazlarini va ijrochiga o z’ niyatini amalga oshirishga yordam beradigan ifodalilik
vositalarini shaxsan tushunishdan kelib chiqadi . Ana shu sifatlarni asarning
mohiyatiga kirishni badiiy vazifani bajarish usullarini topishni o rgatish
’ fortepiano
chalishni o rgatishning
’ dastlabki mashgulotlaridanoq boshlanishi lozim .
42

2.2 Boshlang ’ ich sinflarda fortepiano o’ rgatishning prin t sip va
texnologiyalari
Muallimlik kasbining sharafliligi, nafaqat, uning о‘qituvchi, turli bilimlarni
о‘rgatuvchi va mohir tarbiyachi bо‘lganligi uchungina emas, balki uning о‘zi tanlagan
oliy о‘quv yurtidagi barcha mutaxassisliklar bо‘yicha maxsus fanlarni va ularning
poydevori bо‘lgan fundamental fanlarni hamda о‘qitish va tarbiya berishni,
psixologiya va pedagogika asoslarini a’lo darajada egallagan bо‘lishi shart.
Shu bilan birga о‘z kasbining ustasi bо‘lgan muallim turli darajadagi
bilimga, xohish va irodaga hamda tarbiyaga ega bо‘lgan talabalarni ajoyib san’atkor
kabi о‘ziga ergashtira olishi zarur.
Fortepiano sinfidagi о‘quvchilarga ta’lim va tarbiya berish jarayonining asosi
turli musiqa asarlari ustida ishlashdan iborat bо‘lib ular ana shu jarayonda har xil
janrlar va uslublar bilan tanishadilar, asarlarning musiqiy tilini о‘zlashtiradilar, matn
ustida savodli ishlash malakalarini egallaydilar, texnikaviy qiyinchiliklarni yengish
yо‘llarini о‘rganadilar.
О‘quvchilar umumiy musiqiy kamol topish, pianinochiga xos bilim ,
kо‘nikma va malakalar orttirish bilan birga asta –sekin nazariy ma’lumotlar ham
tо‘playdilar , musiqa asarlarini tahlil qilishni о‘rganadilar , о‘zlarining ichki
eshitishlarini , diqqat va eshitish nazoratlarini , tasavvur va ijodiy fantaziyalarini
rivojlantiradilar hamda takomillashtiradilar. Pedagog fortepiano sinfidagi yoshi va
xarakter hislatlari , musiqiy qobiliyati moyilligi va qiziqish darajasi har xil о‘quvchilar
bilan shug‘ullanishda badiiy – pedogogik ta’sir kо‘rsatishning juda kо‘p usullari
hamda vositalaridan foydalanishi kerak. Shu bilan birga har bir о‘quvchi uchun о‘ziga
xos ish usulini , muloqot va muomala yо‘lini va tabiiyki , musiqa repertuarini topishi ,
bu repertuarning maqsadi о‘quvchida pianinochi uchun zarur sifatlarni
faollashtirishdan va takomillashtirishdan iborat bо‘lishi lozim .
Xozirgi fortepiano pelagogikasi musikiy-eshitish usulini ta’limning asosi deb
xisoblaydi va bu usulning vazifalaridan biri bolaning musiqiy tarbiyasini amalga
oshirishdir. Bu tarbiya cholgu asbobini chalishdan oldin boshlanadi.
43

О‘qituvchining kasbi doimo darsni ijodiy va badihiy uslubda о‘tish bilan
(kо‘proq yoki kamroq) bog‘liqdir. Ayniqsa, san’atga doir mashg‘ulotlar badiha va
ihtiyoriylik prinsipida olib borilishi lozim . Lekin bundan о‘qituvchi darsni aniq
maqsadsiz о‘tkazishi mumkin , degan ma’no kelib chiqmaydi . mashgulotlar sifatli va
samarali bо‘lishi uchun ular reja asosida izchil olib borilishi , о‘qituvchi о‘z
shogirdlarining kelajakdagi kamolotini oldindan kо‘ra olishi, shuningdek, ularga
musiqa asarlari ustida ishlashning asosiy badiiy-usuliy prinsiplarini о‘rgatis kerak.
Fortepiano о‘qtuvchisining musiqa asarlari ustida ishlash jarayonidagi
vazifalarini kо‘rib chiqamiz . mana shu vazifalarning eng muhimi о‘quvchiga musiqa
asari ustida ishlashdan kо‘zlanadigan maqsadni , asarning badiiy g‘oyasini anglab olish
, uning mazmuni va xarakterini chuqur tushunish , janr va uslubiy xususiyatlarini bilish
zarurligini uqtirishdir. Bu vazifani hal qilish uchun о‘quvchi asarning hissiyoti va
kayfiyatini , mazmuni hamda mohiyatini samimiy va haqqoniy ifodalash doimo
ijrochiing hamdardlik qobiliyatiga , ya’ni obrazga chuqur kirib borib muallif bayon
qilgan voqealarning ishtirokchisiga aylanishiga bogliqdir . Mana shu sifatlar
о‘quvchida fortepiano chalishni о‘rgatishning dastlabki paytlaridan boshlab
tarbiyalanishi kerak . San’atga andazabozlik tо‘gri kelmaydi va sguning uchun
о‘qituvchining vazifasi о‘quvchining yaxshi hissiyotlarini “band ” qilib, unda jо‘shqin
ijodiy asosni eng yuqori darajada rivojlantirishdir.
Ana shularga kо‘ra о‘qituvchining ikkinchi vazifasi о‘quvchi shaxsining ijodiy
sifatlarini shakllantirish , uning mustaqil tafakkurini faollashtirishdan iboratdir. Bunda
eng avval cholg‘u asbobi bilan bajariladigan hamma ishlar о‘quvchining mustaqil va
ijodiy intilishi ta’sirida , shuningdek, о‘zining eshitishini nazorat qilishi orqali , iloji
boricha ongli yо‘sinda amalga oshuviga e’tibor berishi kerak.
О‘qituvchining barcha kо‘rsatmalri sо‘zsiz bajariladigan buyruq sifatida emas,
balki о‘quvchining о‘zi mustaqil holda , ijodiy izlanish orqali kelgan qaror sifatida
ifodalanishi lozim.
О‘qituvchining uchinchi asosiy vazifasi – о‘quvchida ijodiy g‘oyani eng
mukammal yо‘sinda rо‘yobga chiqarish yoki fortepiano chalish “texnikasini
egallashga ” yordam beradigan vositalar va usullar sistemasini shakllantirishdir .
44

fortepianoni chalish texnikasining о‘zi emas , balki uning ijrochiga badiiy niyatini
amalga oshirishda , asarning g‘oyaviy – emosional mazmunini chuqurroq yoritishda
yordam berishi qimmatlidir . Shuning uchun texnik qiyinchiliklar ustida ishlash badiiy
obrazni yoritish va ijrochilik mahoratini о‘zlashtirishning yо‘li hisoblanadi. Bizning
musiqa pedogogikamizda “texnika” tushunchasi shunchaki “ravon ” tushunchasiga
nisbatan ancha keng ma’noni , ya’ni: tovushlarni sifatli chiqara olish va fortepiano
chalishning har xil usullarini о‘zlashtirishni ham , pedaldan foydalanish va applikatura
prinsiplarini egallashni ham , aranjorofkani, dinamik konstrastlarni , agogikani va
albatta texnik qiyinchiliklarning har xil turlarini bilishni ham anglatadi.
Musiqa asarlari ustida ishlashda yuqoridagi asosiy vazifalarni amalga oshirish
uchun muayyan sistemadagi usul va vositalarni qо‘llash zarur . shulardan biri asarlar
ustida bosqichma-bosqich ishlashdir. Bu bosqichlar shartli bо‘ladi , chunki har bir
ijrochining bosqichi bir hil vaqtni olmaydi . Lekin bosqichma-bosqich ishlash
о‘quvchilarga asarning musiqiy tilini sinchiklab va asta-sekin о‘rganish ishdagi
qiyinchiliklarni qunt bilan yengish hamda badiiy talqinni yaratish imkonini beradi.
Birinchi bosqich. Nota matni bilan dastlabki tanishish uni о‘qishdan ,
tushunib olishdan va ilk tahlil qilishdan iborat bо‘ladi .
Bu ish о‘quvchi pyesaning xarakterini his etishi , asosiy mazmunini anglab
olishi , unda uchraydigan qiyinchiliklarga , ifodalilik jihatlariga e’tibor berishi uchun
zarurdir . Fortepiano maktabining barcha mashhur namoyondalari mana shu bosqich
musiqa asarini bevosita о‘rganishdan oldin amalga oshirilishi kerak deb hisoblaganlar
va nota matni ustida dastlabki fikrlash-eshitish ishlari zarurligini uqtirganlar.
Cholg‘u asbobisiz ishlashning afzalligi shundaki, unda о‘quvchining diqqati
texnik qiyinchiliklarga bо‘linmaydi , lekin ayni paytda musiqachining ichki eshitishi
musiqiy obrazlarni anglash, muayyan emosional holatni boshdan kechirish, asardagi
tovushlarning boyligini о‘ylab kо‘rish imkonini beradi.
Ammo matn ustida olib boriladigan mana shunday fikrlash, eshitish ishlari har
bir о‘quvchiga ham tо‘gri kelavermeydi . Ichki eshitishni yetarli darajada
rivojlanmagan (kо‘pchilikni tashkil qiladigan) о‘quvchilar bilan shug‘ullanishda asar
ustida ishlashni cholg‘u asbobidan boshlashga tо‘gri keladi . Shunga qaramay,
45

о‘quvchining ichki eshitishini , tafakkurini faollashtiradigan usullardan doimiy
ravishda foydalanish , musiqiy asosni eshitib о‘zlashtirish orqaligina asarning badiiy
tilini tushunish mumkinligini unutmaslik kerak.
Dastlabki tovushlar chiqarish varqadan о‘qish , bunda matnni bir oz
soddalashtirish , chalish tempini ham pasaytirish ,ya’ni sekinlatib va tо‘xtab chalishdir.
Bunda kо‘zni tez yuritib , nota matnining kо‘proq qismini ilg‘ash kо‘nikmasini
tarbiyalash lozim. Ammo tasodifiy noaniqliklar va о‘zgartishlar о‘quvchining ongida
mustahkamlanib qolmasligi uchun о‘qish jarayonini uzoq davom ettirmaslik kerak .
tovushlarni chiqarish bilan bir yо‘la musiqiy-nazariy tahlillar ham о‘tkaziladi, bu ish
avvaliga umumiy yо‘sinda amalaga oshiriladi, keyin esa pyesa ustida ishlanishiga
qarab tobora chuqurlashadi va mukammallashadi.
Pyesa ustida ishlashda foydalaniladigan musiqiy nazariy tahlilning bir qancha
turlari mavjud . Masalan , pyesani uslubi , janri, uyg unligi va ohanggi jixatlaridan‘
tahlil qilish mumkin.
Tahlilning mana shu turlarida qisqacha aytganda , quyidagilar amalga oshiriladi.
Mazkur pyesaning о‘sha bastakor yaratgan va shu janrdagi boshqa asarlar qatorida
tutgan о‘rni belgilanadi. Pyesa qismlarining asosiy tuzilishi, ularning bir-biriga
muvofiqligi va umuman har bir qismning о‘rni aniqlanadi . asarning mavzu jihatdan
birligi, turli kontrast, oraliq va yordamchi tuzilishlari topiladi. Dastlabki ohang va
uyg‘unlik tahlili о‘tkazilib , shunga о‘hshash uslubdagi asarlarga xos xususiyatlar qayd
qilinadi , eng yuqori nuqtalar topiladi , modulasion reja, ovozlar harakatining о‘ziga
xosligi va hokazolar aniqlanadi.
Ikkinchi bosqich. Qismlar bо‘yicha olib boriladigan ishlar ijrochilik g‘oyasini
detallashtirish va chuqurlashtirishning asosi sifatida xizmat qiladi va bun da eng
mukammal tovushni izlash asosiy «sezon bо‘ladi har qanday asarni о‘rganish
anchagina ijrochilik vazifalarini bajarish, tovushning kerakli sifatini qulayroq
applikaturani topish; qandaydir ovozni ifodali о‘zlaShtirish; texnik qiyinchiliklarni
yengish, pedaldan foydalanish va hokazolar orqali amalga oshadi. Bu esa ayrim
qismlarni k о ‘p takrorlash, epizodlar, parchalar va, hatto alohida taktlarni qayarish bilan
bog‘liqdir. Takrorlash 4bir tomondan muvaffaqiyatli topilgan narsalarni
46

mustahkamlash, ikkinchi tomondan о ‘z ijrosini uzluksiz takomillashtirish imkonini
beradi.
Qismlar b о ‘yicha ishlash pyesani yaxlit qilib chalishni mutlaqo inkor etmaydi,
Aksincha, asarning yax litligi haqidagi tasavvurni unutmaslik uchun pyesani boshidan
oxirigacha tez-tez takrorlab borish zarur. Lekin ishning keyingi bosqichlarida, barcha
detallar bajarilib, qiyin qismlar alohida chalingach va tovushning kerakli koloritlari
topilgach ana shularning hammasini umumiy t о ‘qimaga biriktirib chalishni takrorlash
k о ‘proq foydali b о ‘ladI.
Qismlar b о ‘yicha ishlash, bosqichi avvalo pyesani b о ‘laklarga, epizodlarga
ajratish bilan bog‘liqdir. B о ‘laklar miqyosi har qaysi holda turlicha b о ‘lishi masalan,
tez sur’at bilan yozilgan asarlar uchun uzun roq ( sakkiz taktli, о ‘n olti taktli) va og‘ir
sur’at bilan yozilgan asarlar uchun maydaroq tuzilishi mumkin . Bundan tashqari
о ‘quvchiga ishni qiyin joylardan boshlashni ham о ‘rgatish kerak. Eng qiyin joylarni
maxsus va alohida о ‘rganish qoidasiga asar ustida ishlashning oxirigacha amal qilish
lozim. Parchalar о ‘rtasidagi “cheklar” ni bartaraf etish uchun b о ‘laklar «qatlanadigan»
prinsipda, ya’ni har bir epizod о ‘zidan oldingi va keyingi epizodlarning bir qismini
ham qamraydigan qilib chalish yaxshi usul hisoblanadi.
B о ‘laklar b о ‘yicha ishlashda tuzatishlar bilan chalishning turli variantlaridan
foydalanish mumkin. Bunda noaniq ijro etilganda xato tuzatiladi va о ‘sha takroran
о ‘rganiladi eng qiyin va noqulay joylarda, t о ‘xtab yoki sekinlab о ‘tiladi va hokazo.
Mana shularni о ‘rganishga qarab b о ‘laklarni asta-sekin yiriklashtirishga о ‘tiladi. Eng
oldin yengil b о ‘laklar yiriklashtiriladi, keyin ularga yondosh qiyin epizodlar
biriktiriladi.
Ikkinchi bosqichda eshitish tasavvuri va о ‘zini о ‘zi nazorat qilish muhim rol
о ‘ynaydi. Fikrlash ishlari doimo bevosita ijro etishdan oldin amalga oshirilishi va
faqat dastlabki tahlildan iborat b о ‘lib qolmay, tovushlar chiqarishning usullari
barmoqlarnini yuritish, tovushlarning ohangdoshligi, frazirovka va hokazolar haqida
o’ylab ko’rishni ham o’z ichiga olishi kerak. Bundan tashqari, amaliyotda
tasdiklanganidek, asarning texnik jihatdan qiyin joylarini oldin tushunib olin sh va ichki
eshitish bilan «chalib k о ‘rish» orqali ancha oson о ‘rganish mumkin.
47

B о ‘laklar b о ‘yicha ishlashda hech vaqt о ‘quvchilar oldiga sof hunarmandlik
vazifalarini (shtrixlar, ritmika, applikatura va hokazolarni) q о ‘ymaslik kerak. Ifodalash
vositalari va usullarini izlash esa doimo badiiy obrazning eng yaxshi talqinini qidirish
bilan q о ‘shilib borishi va asar mazmuning ohangdorligi, tushunarliligi hamda
emotsioial t о ‘laligi vazifalari bilan belgilanishi lozim.
Uchinchi bosqich . Bu bosqich asarning g‘oyasini uzil-kesil aniqlash, badiiy
vazifalarni hal qilish va xususiy talqinning vujudga kelish bosqichi hisoblanadi. Asar
b о ‘laklar b о ‘yicha о ‘rganilgach, yaxlit ljroni yaratish, uni oxirgi sur’atga yetkazish
jarayoni boradi. Haqiqiy sur’atga yaqinlashilganda shaklni rivojlantirish va aniqlash
masalalari katta ahamiyat kasb etadi. Musiqa vaqt о ‘tishi bilan keng tus oladigan san’at
ekanligi sababli о ‘quvchining diqqati qismlarning sur’at va dinamik jihatdan
muvofiqligiga, eng yuqori nuqtalarning ijrosiga, sur’atdan agogik og‘ishlarga va
oldingi sur’atga qaytishlarga. pauzalarning aniq ijro etilishi va hokazolarga qaratilishi
kerak. O’quvchi asarni ijro qilishning rejasini yaqqol tasavvur etishi, uni ijro qilishning
qandaydir ixcham «kompleksi»ga ega b о ‘lishi, frazalarning, jumlalar va qismlarning
tuzilishini ongli, ravishda k о ‘ra olishi, alohida qismlardagi, shuningdek butun
asardagi intonatsiya nuqtalarini, kulminatsiyalarni ichdan eshita bilishi kerak.
Mana shu jarayonda о ‘quvchining о ‘z ijrosini doimo eshitish va uni baholash
qobiliyati katta rol о ‘ynaydi. Bunda о ‘quvchi chalishni uddalay olmayotganini izohlab
qolmay, о ‘z kamchiliklarining sabablarnni va ularning bartaraf etish y о ‘llarini ham
bilishi muhimdir. Buning uchun u musiqaning qiyin b о ‘laklari ustida alohida-alohida
ishlay olishi va о ‘z oldiga doimo yangi vazifalarni q о ‘yib borishi kerak. Ana shu tariqa
goh ayrim q о ‘l bilan, goh ovozlar b о ‘yicha ishlash, qandaydir qiyin joylarni ajratish
ijroning ba’zan tovush jihatiga va ba’zan ritmik tuzilishiga e’tibor berish zarurati kelib
chiqadi. K. Igumov juda t о ‘g‘ri ta’riflaganidek, asar ustida ishlash «s о ‘ngsiz musiqa
tinglash» jarayonidir. Shunga k о ‘ra, ishning har qanday bosqichida past sur’atda
chalish katta ahamiyat kasb etadi. Chunki bu asarning barcha detallarini k о ‘rish
imkonini yaratadi.
Asar ustida ishlashning s о ‘nggi bosqichida, ya’ni uni о ‘rganib b о ‘lingach va
о ‘quvchining bevosita idrok eti shi, shuningdek о ‘z eshitishini nazorat qilishi bir oz
48

zaiflashgach, ularni qandaydir «yangilash» yoki «boyitish» zarurati tug‘iladi. Bunda
о ‘quvchilar oldiga ij rochilik b о ‘yicha ba’zi yangi vazifalarni q о ‘yish lozim.
Avvalo ilgari о ‘rganilgan nota matnini g о ‘yo о ‘rganilmagandek о ‘qishni taklif
qilish mumkin. Bunday о ‘qishda doimo shtrixlar, aksentlar, nyuanslar, muallif yoki
muharrirning k о ‘rsatmalari va ilgari aha miyat berilmagan nimalardir topiladi.
Shuningdek, og‘ir sur’at bilan chalish ham foydali b о ‘lib, bu ish eshitish idrokining
kuchayishiga, shu tufayli tovushlarning notekisligini, ritm nuqsonlarini, qiziqarli
chiqmayotgan joylarni aniqlashga imkoniyat yaratadi. Musiqiy-nazariy tahlillarni
yanada ch о ‘qurroq takrorlashdan ham foydalanish mumkin. Bu tadbir il gari e’tibordan
chetda qolgan ayrim ohang va uyg‘unlik oborotlari, ifodali detallarni k о ‘rish imkonini
beradi.
Ijrochi asarning musyqiy asosi rivojlanishini ichki eshitish bilan kuzatib
borsagina asar ustida f ikrlash ishi, notasiz va asbobsiz chalish katta foy dali b о ‘ladi.
Bunda xotiradagi uzilishlar yoki о ‘quvchi musiqiy faoliyatning ana shu turini bajara
olmasligi albatta aniqlanadi. Asarni yozuvdan yoki konsertda eshitish ishga yangicha
yondashishni vujudga keltiradi, ijrochining tadbirkorligini har tomonlama baholashda,
shuningdek, boshqa odamning ijrosini о ‘zining‘ talqini bilan taqqoslashda yordam
beradi.
O’quvchilarda estradada о ‘zini tutish hissiyotini tarbiyalash va k о ‘pchilnk
oldida chalish ehtiyojini vujudga keltirish juda muhimdir. O’quvchi k о ‘pchilik oldida
chalish g‘oyat mas’uliyatli ish ekanini, shu bi lan birga konsertda chiqish uydagi va
sinfdagi barcha ishlarining yakuni hisoblanishini tushunishi lozim. Konsertda chiqish
tantanali va quvonchli voqea sifatida о ‘tishi kerak. Unga tayyorgarlik ilgariroq va faqat
kundalik ishlar jarayonida emas, balki maxsus tadbirlar sistemasi: sinfda jamoa b о ‘lib
eshitishda, zaldagi s о ‘nggi repititsiyada ota-onalar yig‘ilishidagi dasturni ijro etishda
va hokazolarda amalga oshirilishi kerak.
TOVUSH USTIDA ISHLASH
Agar ijrochining musiqa asari ustida ishlashdagi asosiy vazifasi badiiy obrazni
ifodalashdan iborat b о ‘lsa, bu vazifani hal qilishning eng muhim vosita- laridan biri
kerakli darajada sifatli tovushni to pa olishdir. Shunga k о ‘ra G.Neygauz «musiqa
49

tovush san’ati»,— deb yozgan va tovush musiqachining asosiy ishi ekanini k о ‘p marta
ta’kidlagan edi.
Klaviatura bilan shug‘ullanishning, fortepiano ta’limining dastlabki paytidan
boshlab tovush usti da ishlash kerak. Mashqlar mavhum b о ‘lmasligi, faqat barmoqlarni
chaqqon ishlatish yoki texnik usullarni о ‘rganish uchungina о ‘tkazilmasligi kerak. Har
qanday (hatto, ikki-uchta tovushdan iborat) mashqlarda ham ifodali chalish, muayyan
dinamik rang-baranglikka e tibor berish lozim. Xususan boshlovchi pianinochilar’
bilan ana shu prinsipda ishlash zarurligini G. Neygauz quyidagicha ta riflaydi:
’
«Badiiy obraz ustida ishlashni fortepiano chalish va nota savodini о ‘rgatish bilan
baravar boshlash kerak. Bola qiyin kuyni g‘amgin, k о ‘tarinki kuyni quvnoq va
tantana vor kuyni dabdabali ijro etishga hamda о ‘zining badiiy-musiqiy maqsadini
yaqqol r о ‘yobga chiqarishiga iloji boricha barvaqt erishish lozim».
Ba’zan tovush ustida ishlash jarangdor tovushlarni qidirishdan iborat b о ‘ladi.
Shuni unutmaslik kerakki, ijro etishda «umuman» chiroyli tovush b о ‘l- maydi. Bir
holda «chiroyli» tuyulgan tovush ikkinchi holda «xunuk» eshitilishi mumkin, eng
muhimi tovush doimo badiiy obrazning mohiyatini ifodalashidir.
G. Neygauz о ‘zining mazkur kitobida uqtirganidek, о ‘qituvchi va
о ‘quvchilarning tovush ustida ishlashdagi xatolari k о ‘pincha tovushni yetarlicha
baholamaslikda yoki unga ortiqcha baho berishda k о ‘rinadi. Tovushni yetarlicha
baholamaydiganlar asosiy vazifa deb о ‘quvchida izchil ijro etish malakasini texnik
jihatdan bilimdonlikni tarkib toptirishni biladilar, tovushga ortiqcha baho beradiganlar
esa aksincha, о ‘quvchiga chi royli tovushlar bilan chalishni о ‘rgatishga harakat qilib,
birinchidan, g о ‘zallik nisbiy tushuncha ekanini, ikkinchidan, ijrochilik texnikasini
о ‘zlashtirmay turib badiiy g‘oyani ham yetarli darajada mazmunli amalga oshirib
b о ‘lmasligini unutib q о ‘yadilar.
_ Fortepianoni chalishning eng k о ‘p uchraydigan aso siy usullaridan biri legato
b о ‘lib, u fortepianoda «kuylash» imkoniyatini yaratadi. Yaxshi legator bir qancha
shartlarni amalga oshirishga bog‘liq b о ‘ladi.
50

Eng avval о ‘quvchini bitta tovushdan boshlab о ‘zi ning ijrosi diqqat bilan
eshitishga, tovushning ch о ‘zilishini ham, chiroyli tugashini ham eshita olishga
о ‘rgatish kerak.
О ‘quvchiga musiqiy tarbiya berishning tovush vazifalarini hal qilishga bevosita
ta’sir etadigan ikkita omili haqida qisqacha t о ‘xtalib о ‘tamiz. Bular: 1) tovushni
oxirigacha eshitish va 2) gorizontal harakatni hamda musiqaning rivojlanishini
sezishdir.
Mana shu ikki omil har qanday ijro jarayoni uchun taalluqli b о ‘lib, birinchi
qarashda bir-biriga ziddir. Tovushni oxirigacha eshitish oldingi tovushni eshi tish,
musiqaning harakatini sezish esa о ‘ylash va «oldinga qarab» eshitish, demakdir. Aslida
mana shu y о ‘nalishlar bir-birini t о ‘ldirishi, birga amalga oshishi lozim. Vaholanki,
biz , «oxirigacha eshitish» deganda, tinch holatni emas, balki tovushning haraka tini
nazarda tutamiz va bu harakat musiqaning yanada rivojlanishi uchun turtki b о ‘lishi
kerak. (Ana shunda oldingi tovushni oxirigacha eshitish bilan oldinga harakatlanish
bitta murakkab jarayonga t о ‘g‘ri keladi va yaqindagi buyumlarni ilg‘ash bilan birga
uzoqdagi narsalarni ham qamrashdan iborat k о ‘rish hodisasiga о ‘xshaydi).
Mana shularni nazarda tutib, о ‘quvchi tovushlar chiqarshi va q о ‘llarni yuritish
mashqlar bilan shug’ullanadigan dastlabki darslardayoq unga pasayib borayotgan
tovushni oxirigacha eshitishni va uning davom -
etayotganini barmoq uchi bilan
sezishni о ‘rgatish kerak.
О ‘quvchi q о ‘lni (masalan, oktava orqali boshqa klavishga yuritishda faqat
q о ‘lni) emas, balki qandaydir tovushni ham eltishi lozim. Natijada tovushni oxi rigacha
eshitish va k о ‘chirishdan iborat uzluksiz jarayon hosil b о ‘ladi. Bu sezgi q о ‘llarni
tabiiyroq shaklda harakatantirishda yordam beradi.
Q о ‘l va barmoqlarni chaqqon, faol harakatlantirish chiroyli ijro ustida
ishlashning zarur shartidir, .Barmoq va q о ‘lni klaviaturaga q о ‘ymaslik, balki undan
tovushni olish, chiqarish; klavishni bosib va tutib turmaslik, balki tovushni tinglash va
eltish, q о ‘lni k о ‘tarmaslik, balki nafas olish lozim. Bunday topshiriqlar q о ‘lning
harakatlarini tabiiyroq shakllantiradi.
51

Shuni unutmaslik kerakki, ohangdor kuylarni ij ro etishdagi asosiy kamchiliklar
k о ‘pincha tovushni oxirigacha eshitmaslikdan va kuyning jonli haraka tini yetarli
darajada his etmaslikdan kelib chiqadi.
Agar, quloq tovushni oxirigacha eshitmasa, barmoqlar passivlashadi; q о ‘llar
b о ‘shashib, har bir tovush о ‘zidan oldingi tovushlarga q о ‘shilmay, q о ‘l va
barmoqlarning yangi harakati yordamida qandaydir boshidan boshlanadi. Natijada
frazalar uzuq-yuluq jonsiz b о ‘lib qoladi. Shunga k о ‘ra A.Goldenveyzer: «Agar men
klavishni bosib, mazkur tovushni unutsam, s о ‘ngra unga keyingi tovushni moslashtira
olmasam, musiqaning ravonligini uzadigan uzilish r о ‘y beradi»,—deb yozgan edi.
O’quvchida bitta tovushni har xil ohangda va turli y о ‘sinda "ijro etish
k о ‘nikmasini tarbiyalash ham mu himdir. Bularning hammasi eshitib tasavvur qilish
qobiliyatining shakllanishi va uzluksiz takomillashuvi, eshitishni nazorat qilishning
rivojlanishi, chalish vaqtida о ‘zini tanqidiy baholash k о ‘nikmasi bilan belgilanadi.
Yaxshi legatoning muhim sharti chalinayotgan tovushlarni yagona chiziq
sifatida, ya’ni har bir tovush g о ‘yo о ‘zidan oldingi tovushdan kelib chiqayotgandek
tasavvur etish qobiliyatining tarbiyalanishidir. Bunda tegishli dinamikadan ijroning
ohangdorligi, ch о ‘zilishi taassurotini vujudga keltiradigan jaranglashning kuchayishi
yoki s о ‘nishidan foydalanish katta ahamiyatga egadir.
Tovushning ohangdorligi k о ‘proq muayyan pianinochilik usullariga, klavishlarni
bosish y о ‘llariga bog‘liq b о ‘lib, bular musiqachi pedagoglar ta’biricha, klaviatura bilan
«muloqotni» ta’minlaydi. Yaxshi tovushning asosi yelkadan barmoq uchigacha butun
q о ‘lning ishtirokida klavishni t о ‘la va erkin
bosishdir. Klavishni bosish g о ‘yo unga
«yopishtirilgan» yostiqcha bilan bajariladi, lekin panja orqali pianinochining butun
apparati, uning hamma mushaklari va b о ‘g‘imlari ijro jarayoniga q о ‘shiladi. Shunday
qilib, tovush chiqarish texnikasi faqat barmoqni klavishga bosishdan iborat emas, balki
musiqachining о ‘z gavdasini juda murakkab boshqarishiga ham bog‘liqdir.
Legato haqida gap borar ekan, shunga e’tibor berish kerakki, shtrix legato
tovush chiqarishning boshqa usullari — non legato, portamento, stakkatolar
shakllanishining asosi b о ‘lib, bular ham k о ‘pincha yagona chiziq sifatida q о ‘llarning
birgalikdagi harakati bilan ijro etiladi. Qizig‘i shundaki, stakkato badiiy vazifasiga
52

k о ‘ra mutlaqo har xil usullarda pianinochining « о ‘z tomoniga» va « о ‘zidan qarshiga»,
qattiqroq bosish yoki barmoqlarning uchi bilangina, torli asboblardagi pitssikato kabi
«chimdib» ijro etilishi mumkin.
Tovush ustida ishlash musiqiy intonatsiya b о ‘yicha shug‘ullanish bilan
chambarchas bog‘liqdir, chunki mu siqa о ‘z tabiatiga k о ‘ra intonatsiyalidir. K о ‘pchilik
musiqa asarlarining aksariyati, ayniqsa quyi sinflarning о ‘quvchilariga m о ‘ljallangan
asarlar ohangdorlikka asoslanadi. O’qituvchi shuni nazarda tutib о ‘quvchilarga
musiqiy intonatsiya va ohangdorlik haqida bilimlar berishi, ohangdorlik va intonatsiya
ustida ishlashga doir k о ‘nikma hamda malakalarni singdirishi lozim.
Ma’lumki, musiqachining о ‘ziga xosligi avvalo tovushlarning ifodalashida
namoyon b о ‘ladi. Shuning uchun ham biz k о ‘pchilik xonandalarni ovozlaridan bilib
olishimiz kabi mashhur pianinochilarni tovushlaridan va ijro usulidan bilib olamiz.
Tembr xarakteristikasi jonli ovozning tabiiy xususiyatlari sifatida mazkur
pianinochining ijrosidan ajralmasdir.. Gap shundaki, pianinochi asarning faqat (bitta
tovush sifatidagi) ohanggini emas, balki butun uyg‘un va k о ‘povozli t о ‘qimasini ham
ifodalaydi, ana shu t о ‘qimaning shirali yoki b о ‘g‘iq, yorqin yoki xira ijro etilishi
pianinochining о ‘ziga bog‘liqdir. U k о ‘povozli asarni ijro etishda ovozlardan birini
b о ‘rttirishi, boshqalarishi unga b о ‘ysundirishi mumkin. Mana shularning hammasini
ta’limning dastlabki paytlaridan boshlab о ‘rgatish lozim, chunki tovushni
ifodalashning zamini dastlabki bosqichda vujudga keladi va buni bilib olmagan
о ‘quvchi doimo bir xil xira tovush bilan ijro etaveradi. Xususan badiiy ifodalilik
shunchaki «chiroyli» tovush emas, balki j о ‘shqin, jozibali va chinakam mahorat bilan
chalishdir.
Kuy ustida ishlash uning tuzilishini о ‘rganishdan, ayrim parchalarining miqyosi
va muhimligini, intonasiyalari, frazalari va umuman butun kuyning rivoj lanishi
xususiyatlarini aniqlashdan boshlanadi. Uquvchining har bir frazadagi, jumladagi,
davrdagi, qism lar va butun asardagi kuchayish paytlarini yaxshi tasavvur etishi juda
muhimdir. Ularning har birida tuzilishi qiyinroq yoki osonroq «intonatsiya nuqtasi»
b о ‘ladi va K. Ignumovning fikricha, u kuchayish nuqtasi, markaziy uzel hisoblanadi va
53

unga hamma narsa jamlanadi. Bu hol musiqaning yig‘inchoqligini ta’ minlaydi, bir
tuzilishni boshqalari bilan bog‘laydi.
Ayrim tuzilishlar orasidagi «nafas olish» yoki sezuralar ham muhim ahamiyatga
molikdir. Sezuralarsiz chaladigan m о usiqachi nuqtasiz va vergulsiz gapirayotgan
notiqqa о ‘xshaydi. A.Goldenveyzerning ta’rificha, bunday pianinochining ijrosini
tinglash odamni zeriktiradi, chunki tinglovchida «ruhiy diqqinafaslik» vujudga keladi.
Har qanday pauzalar singari sezura ham faqat q о ‘lni olish va muayyan vaqtni
о ‘tkazishdan iborat b о ‘lmasligi kerak. Sezura doimo emotsional t о ‘liq va kechinmali,
ya’ni musiqiy fikrning davomi, ya’ni « о ‘zicha» kuylashdan yoki fikrlashdan iborat
b о ‘lishi lozim.
Royalda «kuylash» texnikasida va ijroning ifoda liligida harakatlarning
ravonligi katta rol о ‘ynaydi. Musiqachilar orasida q о ‘llarning «nafas olishi»
degan tushuncha keng tarqalgan b о ‘lib, u har xil ma’noni bildiradi. Masalan,
pianinochining q о ‘llari: kantilenada, ya’ni u navbatdagi har bir tovushni ichida
tayyorlayotganida ham «nafas oladi», pianinochi chalayotganida qator
tovushlarni bajarayotganida ham «nafas oladi», pauzalar va hokazolarda ham
nafas oladi.
Sinfda nyuanslar (tovushlar ohangdoshligi) ustida ishlashga ham alohida
e’tibor berish lozim. О ‘quvchi har qanday fraza dinamikada ifodalanishi
kerakligini va bunga chuqurligi hamda t о ‘laligi har xil darajadagi tovushlarning
kuchayishi va s о ‘nishi bilan erishish mumkinligini tasavvur etishi shart.
Dinamik rivojlanish eng avvalo uslubiy qonuniyatlardan kelib chiqadi: klassik
uslubdagi asarlarda . k о ‘proq kontrastli dinamika b о ‘ladi, romantik
uslubdagi )asarlar uchun esa о ‘ziga xos qatlanuvchan dinamika xarakterlidir.
O’quvchilarning odatdagi kamchiligi tovushni uzoq ch о ‘zib kuchaytira
olmaslikdir, uni kulminatsiya nuqtasiga yetkaza olmaslikdir. Mana shu
vazifaning bajarilishini osonlashtirishning yaxshi usuli — uzun dinamik y о ‘lni
epizodlarga b о ‘lish va ularning har birini k о ‘tariluvchi yoki pasayuvchi chiziq
b о ‘yicha muayyan nyuanega yetkazishdir.
54

Tovushning «k о ‘p qirraliligi» masalasini hal qi lish о ‘quvchilar uchun
juda qiylnchilik tug‘diradi» G. Neygauz manzarani idrok etishga qiyoslagan
k о ‘p qirralilik faqat polifonik asarlarga emas, balki kuy bitta tovush bilan
chuqur va ifodali ijro etiladigan har qanday asarga ham xosdir.
Mana shularning hammasi о ‘qituvchi va о ‘quvchining ijro apparati aniq,
moslashuvchan b о ‘lishini hamda ijrochining xohishiga b о ‘ysunishini talab
qiladi. To vush va dinamika faqat badiiy g‘oyani ifodalash vositasi ekanligi
sababli q о ‘llarning klaviaturadagi harakati ham har gal о ‘zgaradi va ular
«mehnat quroli» sngari q о ‘yilgan vazifani bajarishga moslashadi.
Tovush va ohang ustida ishlashda k о ‘proq xususiy holdagi qator
qiyinchiliklar tug‘iladi. Masalan, uzun tovushlarni qisqa tovushlarga biriktirish
oson emas. Odatda о ‘quvchilar uzun notalarni oxirigacha eshita olmaydilar va
qisqa notalardan k о ‘pincha sakrab о ‘tadilar. Shuning uchun ularga uzun
tovushlarni oxirigacha eshitishni va ulardan keyingi qisqa tovushni s о ‘nggi
uzun tovush darajasida jarangli ijro etishni qunt bilan о ‘rgatish kerak. YOKI ,
aytaylik ikki-uch tovushdan iborat qisqa ligalardagi oxirgi tovush hal qiluvchi
ekanligini va shunga k о ‘ra ohistaroq ijro etilishini о ‘quvchi yaxs1i bilib olishi
lozim.
Bezashlarni bajarish ham о ‘quvchilar uchun ma’lum darajada qiyindir.
Bezashni, avvalo, har doim alohida о ‘rganish lozim, asosiy ohang esa bezashsiz
ham albatta ijro etiladi. Shuningdek, о ‘quvchi «bezash» tushunchasining о ‘zi
mayda notalar asosi tovushni b о ‘g‘masligini, balki «bezashini» anglatishini,
shunga k о ‘ra ular mayin ijro etilishini bilib olishi kerak. Bundan, tashqari ana
shu jarayonda eshitib nazorat qilish juda muhimdir. Binobarin, о ‘quvchi ijro
etila- yotgan tovushlarni oxirigacha eshitishi va muvofiqlashtira olishi zarur.
O’quvchiga tovushning eshitishni о ‘rgatish uchun tovushlari yorqin,
xarakteri va kayfiyati xilma-xil, о ‘quvchiga yaqin va tushunarli pyesalarni
tavsiya etish kerak. Ular ustida ishlashda esa ifodali ijro etishga va tovush
vazifalarini osonlashtiradigan, musiqiy ma’noni ifodalashga yordam beradigan
chalish harakatlarini k о ‘rsatishga erishish lozim. Shuni ta’kidlash kerakki,
55

dastlabki paytlarda q о ‘shiqni legato bilan ijro etish barmoqlari yetarlicha
rivojlanmagan bolaga k о ‘proq tovushlardan foydalanish imkonini beradi.
Keyinchalik tovushni musiqa harakatlariga muvofiq holda eshitish
k о ‘nikmasi yoqimli legatoni egallashga, musiqiy frazirovkaning yaxlitligini
ta’minlashga va musiqa t о ‘qimasining jonli rivojlanishiga yordam beradi.
56

FORTEPIANO TEXNIKASI MASALALARI
Mashqlar
Texnik formulalarni о ‘zlashtirish b о ‘yicha maxsus ishlash zarurligi haqidagi fikr
shakshubhasizdir. Fortepiano maktabida har xil mashqlarni ana shunday formulalar
bilan hisoblanadi. Mashqlarning ahamiyati shuki, ular musiqachiga pianinochilikdagi
barcha qiyinchiliklariinr «yadro»sini egallash imkonini beradi.
Lekin fortepiano pedagogikasida mashqlarga yondashishning о ‘zi о ‘zgaradi, bu
hol ayniqsa ta’limning dastlabki davrini tahlil qilishda k о ‘rinadi. Quruq va maqsadsiz
«chalish» о ‘rnini ohangdor, ifodali mashq lar egallamoqda, bunday mashqlarning har
birida о ‘quvchilar oldiga sof texnik vazifalardan tashqari muayyan badiiy maqsad ham
q о ‘yiladi. Mashqlarni о ‘z lashtirish markazida musiqiy-eshitish tasavvurlarini
rivojlantirish ana shu tasavvurlarni harakat tasavvurlari bilan о ‘zaro bog‘lash, bunday
bog‘lanish orqali pianinochilik usullari va malakalarini asta- sekin takomillashtirish
turadi.
Ta’limning boshlanishida mashqlarni о ‘rganish yagona maqsad emas, balki
badiiy material ustida ishlashga q о ‘shimcha zarur tadbir hisoblanadi. Ularga о ‘quv -
chilar pyesalarda duch keladigan qiyinchiliklar ham kiradi. Mashqlar о ‘quvchilarga о ‘z
diqqatini nota matnidan erkin harakatlarga jaranglash sifatini kuzatishga k о ‘chirish
imkonini beradi.
Muayyan instruktiv materialni tanlash mazkur davrda о ‘quvchi hal qilishi lozim
b о ‘lgan vazifalarga bog‘liqdir. Eng kichik yoshli о ‘quvchilar anchagina
mashqlarni о ‘rganadilar. Bu mashqlar avvalo klaviatura ustidagi «qadamlar», q о ‘lini
ketingi intervallarga, akkordlarga k о ‘chirishdan iborat b о ‘lib, barmoqlar va q о ‘llarning
harakatlarini muvofiqlashtirishga yordam beradi. Mana shu bosqichda birinchi
barmoqni q о ‘yish, barmoqlarni bitta klavish ustida tovushsiz almashtirish mashqlari
juda zarurdir. Shuningdek, q о ‘llar pozitsiyasi chegarasida va melizmlarda legato
mashqlaridan ham foydalanish lozim.
57

DARSNI SAMARALI O'TISH JARAYONIDAGI SINOV TAJRIBA.
Fortepiano musiqasini tinglash natijasida qo‘lga kiritilgan ko‘plab yorqin
tasavvurlaming jamlanishi badiiy xayolning rivojlanishiga turtki beradi. Hissiy
to‘lqinlanishning avjida musiqiy-aqliy harakatning umumiy ko‘tarilishi yuzaga keladi.
Fortepiano ijrosi o‘quvchidagi boshqa hususiyotlaming rivojlanishiga ham ijobiy ta’sir
ko‘rsatadi. Jumladan: musiqiy eshitish qobiliyati, ritmik hissiyot, xotira, harakat
ko‘nikmalari.
Musiqiy xususiyatlaming rivojlanishi musiqiy faoliyatning boshqa turlarida ham
asqotadi. Bular - musiqa tinglash, musiqiy-nazariy fanlami o‘rganish, musiqiy
materialni mustaqil ravishda tanlash kabilarda namoyon bo‘ladi. Ohang tasavvurining
shakllanishi - o‘quvchining eshitish qobiliyatini tarbiyalashning birinchi bosqichidir.
O’ng qo’lda alohida gamma va mashqlarni, chap qo’lda alohida gamma va
mashqlarni yaxshi o’rganishi kelajakda o’ng va chap qo’lda birgalikda ijro etishning
asosiy omilidir. Bunda o'ng qo'lda yaxshi ijroni amalga oshirilishi, chap qo'lda yaxshi
ijroni amalga oshirilishi esa o‘quvchiga ilk qadamdanoq bir ovozli musiqaning
ijrosida qatnashish imkoniyatini beradi. Melodik qobiliyatining rivoji o’quvchiga
eshitish qobiliyatining rivojilanishga yaxshi natija beradi.
Musiqiy eshitish qobiliyati musiqiy amaliyotning barcha turlarida, shuningdek,
musiqiy ijrochilikda muhim o‘rin tutadi. O'ng va chap qo'lda ravon ijro o‘zining boy
musiqiy ohang hisobiga tembr-dinamik eshitish qobiliyatini rivojlantiruvchi keng
imkoniyatlarga,ega.
58

O'ng va chap qo'lda ravon ijro, ritmik his etish qobiliyatini ham rivojlantiradi.
Ritm - musiqaning markaziy unsurlaridan biridir. Ritm hissining shakllanishi - musiqiy
pedagogikaning muhim vazifalaridandir. Musiqadagi ritm - nafaqat vaqt-o‘lchovli,
balki, hissiy-ifodaviy, obrazli-she’riy, badiiy mazmunli kategoriyadir. Ritm hissi uchta
asosiy tuzilmaviy unsurdan tashkil topadi: sur’at, aktsent va cho‘zimlar munosabati.
Bulaming barchasi ritmik ko‘nikmani tashkil etadi. Ilk qadamlardanoq o‘quvchi bir xil
cho‘zimlaring ravon ketma - ketligini ifodalay olishi muhim ko‘nikmalardan biridir.
Zero, ravon harakat hissining rivojlanishi ijrochilardan har birining musiqiy
tarbiyasiga ijobiy ta’sir ko‘rsatadi. Ustoz bilan hamkorlikda ijro etish chog‘ida
o‘quvchi muayyan metr-ritmik ravishda chegaralanadi. Ritmni ishlab turish zarurati
turli ritmik tasvirlaming tabiiy ravishda o‘zlashtirilishini ta’minlaydi.
O'ng va chap qo'lning ravon ijrosi musiqiy-ijrochilik qobiliyatining muhim
ajralmas tarkibiy qismlaridan bo‘lmish xotiraga ham katta ta’sir ko‘rsatadi. Musiqiy
asarni chuqur anglash, uning obrazli-she’riy mantiqli, shakl xususiyatlarini tushunib
olish - musiqani muvaffaqiyatli ravishda badiiy barkamol qilib yod olishning asosiy
shartidir. O'ng va chap qo'lda ravon yoddan chalish asarni mexanik ravishda yod
olishda emas, balki, tahliliy-mantiqiy, aqliy xotiraning rivojlanishiga yo‘l ochib beradi.
59

O'ng va chap qo'lda ravon o‘rganishdan avval o’ng qo’lda asarni yaxshi ijro eta olsa
chap qo’lda asarni yaxshi ijro etsa, ikkala qo'lda asarning shaklini tushunib olishi,
so‘ngra esa tarkibiy qismlar ustida ulami bir-biridan farqlagan holda ishlashni
boshlashi kerak. Keyingi ish jarayoni dinamika ustida boradi.
Amaliyot shuni ko‘rsatdiki, O'ng va chap qo'lda ravon harakat ijrosida
o‘quvchining rivoji yanada tezroq yuz beradi va ko‘nikmalar ham tezroq
mustahkamlanadi. Notadan o‘qish - o‘quvchining yangi musiqiy material bilan
mustaqil tanishish ko‘nikmasi bo‘lib, keyingi ish jarayonini mazmun va quvonch bilan
to‘ldiradi. Yangi asar bilan ilk tanishuv o‘quvchida qiziqish uyg‘otishi katta
ahamiyatga ega.
Buning uchun notadan o‘qish ko‘nikmasini yanada rivojlantirish zarur. Shunga
ko‘ra, e’tiboring uzoq vaqt jam bo‘lishiga erishish va ijrodan ancha oldinda ketayotgan
matnni uzluksiz ravon egallash ko‘nikmasini qo‘lga kiritish zarur. Boshlang‘ich
bosqichning o‘zidayoq engil pe`salarni ikki qo'lda ijroni yaxshi tushinib olishi
kienchalik murakkabroq pe’salarga avvalgi materialni mustahkamlagandan so‘nggina
o‘tish kerak boladi. Notadan o‘qish chog‘ida yaxshi natijaga erishish ijroga nisbatan
e’tiboming yanada oshishi kuzatiladi. Bunda o‘quvchilaming e’tiborini asarni yaxlit
anglashga qaratish lozim bo‘ladi.
60

X U L O S A.
Biz «fortepiano ijrochiligi ta’limi» mavzusidagi tad q i q otimizda boshlang ’ ich
fortepiano ta’limi mazmuni, musi q a asarlari ustida ishlash, o’q uvchilarning egallash
lozim bulgan bilimlar h a q ida ma’lumotlar t o’ plash o’q uvchilarning ijodiy
q obiliyatlarini rivojlantirishda ijobiy natijalar beradi. Shu tufayli ijobiy natijalarga
erishish yo’llarini izlashga harakat qildik.
1. Fortepiano ta’limning mazmuni o’quvchilarining fortepiano cholg’usiga bo’lgan
qiziqishga, musiqiy qobiliyatiga, musiqa asarlarining harakaterini badiiy mazmunini
anglab olish masalalarini rivojlantirishga bog’liqdir.
2.Barcha cholg’u asboblari qatori. Fortepiano cholgusi ijrochiligi oldida ham
zamonaviy talablar, darslarga o’ziga xos ijodiy yondashuvlar, yangi pedagogik
texnologiya asosida darslarni loyihalashtirish kabi pedagogik talablar amalga
oshiriladi. Shu sababli bu talablarni amalga oshirishda fortepiano sinf o’qituvchisi
oldiga qo’yilgan vazifalari haqida fikr bildirdik. O’quvchilarning qobililiyatlarini
toifalarga ajratib chiqqan xolda dastur tuzilsa o’quvchilarning o’quv materiallarini
o’zlashtirishlarida yaqindan yordam beradi.
3.Fortepiano sinf o’qituvchisi har bir o’quvchiga yakka tartibda ish reja tuzish lozim.
Buning uchun har bir o’quvchining musiqaviy qobiliyatlarini aniqlangan xolda dastur
tuzish maqsadga muvofiqdir, shu sababli fortepiano sinfida kategoriyalarga ajratilgan
tizimni ishlab chiqildi. Fortepiano sinfda bir qancha faoliyat turlari bajarishdi.
Shu muhim vazifani ya’ni o’quvchiga musiqa asari ustida ishlashdan ko’zlangan
maqsadni bilish zarurligini uqtirishdir.
4. Musiqa asari ishlash vazifasini amalga oshirish uchun muayan tizim va vositani
qo’llash kerak. Shulardan biri sifatida bosqichma-bosqich ishlash hakida fikr
bildirishdek xullas fortepiano ta’limi ijrochiligi mazmuni savodli, chuqur bilimli
o’qituvchi shaxsiga bog’liqdir.

61

FOYDALANILGAN ADABIYOTLAR R O’ Y HATI
1. Karimov I.A. Yuksak ma’naviyat-yengilmas kuch.-T.: Ma’naviyat, 2008.-167 b
2. D. Jamolova , N O‘tayeva “Fortepiano olamiga ilk qadamlar” Jahon
kompozitorlari asarlaridan namunalar. Bolalar musiqa va sa’nat maktablari uchun
o‘quv-uslubiy qo‘llanma . Toshkent 2016
3. D.Rajabova “ Fortepiano mashg‘ulotlari” (fortepiano ta’limi metodikasi)
Toshkent “ O‘qituvchi” 1994
4. R u b i n s h t e y n S. L. Prin sipi i puti razvitiya psixologii. M., 1959, 126-bet.
5. R. Qodirov “ Ommabop musiqiy glossariy” ma’lumotnoma “Musiqa” nashriyoti
Toshkent 2014
6. Ru b i n s h t e y n S. L. Problemi obshey psixologii. M„ 1973, 220-bet.
7. Teplov B.M. Psixologiya muzikalnix sposobnostey.
8. Uspenskiy V.A. Stat’i, vospominaniya, pis’ma. – T.: izd.lit. i iskusstva im.
Gafura Gulyama, 1980. – 384 s.
9. X.F Azimov “Fortepiano darsligi” Toshkent “o‘qitiuvchi” 1998-yil
10. Марк Зильберквит “рождение фортепиано” П. Юргенсон москва 2016
62

Musiqa va san’at maktablarida boshlang’ich fortepiano о‘qitish texnologiyalari

Sotib olish