Dasturlash tillari tuzilishi, sinflanishi va sintaksisini tasvirlash metodlari

Dokument ma'lumotlari

Narxi	2000UZS
Hajmi	606.4KB
Xaridlar	0
Yuklab olingan sana	07 Noyabr 2026
Kengaytma	docx
Bo'lim	Referatlar
Fan	Informatika va AT

Dasturlash tillari tuzilishi, sinflanishi va sintaksisini tasvirlash metodlari

Sotib olish

KIRISH
Dasturiy tizim larni yaratish mashaqqatli mehnat talab etadigan masala
hisoblanadi. Buning uchun hozirgi kunda yaratilayolgan oddiy dasturiy ta’minotlar
kamida 100 mingdan ortiq operatorlardan tashkil topishini qayd etishning o‘zi
yetarlidir. Demak, shunday ekan dasturiy ta’minotni yaratish bo‘yicha bo’lajak
mutaxassis dasturiy tizimlarni tahlil etish, loyihalash, varatish (realizatsiya qilish),
testlash usullari ham da bu sohada mavjud zamonaviy yo‘llar va texnologiyalar
bo’yicha yetarli darajada ko‘nikmalarga ega bo‘lishlari lozim.
Faqat dasturlash texnologiyalarining umumiy masalalari bundan mustasno.
Ishonchli dasturiy vosita dasturlash texnologiyalarining mahsuloti ekanligi,
dasturlash texnologiyalari rivojining asosiy bosqichlari keltirilgan murakkab
dasturiy ta’minotni yaratishda blokli-iyerarxik yondashuv ko’rsatilgan va mazkur
yondashuv dasturiy mahsulotlarni yaratishda o‘ziga xosligi e’tiborga olingan.
Insoniyat tarixining ko‘p asrlik tajribasi ezgu g‘oyalar, sog‘lom mafkura va
zamonaviy bilimlardan mahmm har qanday jamiyat tanazzulga yuz tutishini
ko‘rsatgan. Shuning uchun bizning mamlakatimiz ham o‘z oldiga ozod va obod.
Yoshlarni zamonaviy kompyuterlar bilan ishlash, xalq xo‘jaligining turli
masalalarini yechishga mo‘ljallangan dasturiy ta’minot bilan muloqot qilishga
o‘rgatishdan tashqari, yangi masalalar uchun dasturiy ta’minot ishlab chiqish yo‘l-
yo‘riqlari bilan ham tanishtirish lozim bo‘ladi. Ana shunday dasturiy ta’minot
ishlab chiqishning zamonaviy vositaiaridan biri C++ dasturlash tili hisoblanadi.
Mazkur tilning ahamiyatini ko‘rsatishda bugungi kunda amaliyotga joriy
qilinayotgan yangi dasturiy ta’minotlaming kattagina qismi C++ tilida ishlab
chiqilayotganligini aytish yetarli deb hisoblaymiz. Shuning uchun ushbu dasturlash
tiliga bugungi kunda barcha rivojlangan va rivojlanayotgan davlatlaming oliy
ta’lim tizimida katta e’tibor qaratiladi.

NAZARIY BILIM
Dasturlash to g risida tushunchaʻ ʻ
1960-yillarning o rtalariga qadar kompyuterlar juda qimmat mashinalar
ʻ
bo lib, faqat maxsus vazifalar uchun foydalanilgan va bir vaqtning o zida bitta
ʻ ʻ
vazifani bajargan.
Ushbu davr dasturlash tillari, ular ishlatilgan kompyuterlar singari, ilmiy
hisoblash kabi aniq vazifalar uchun ishlab chiqilgan. Mashinalar qimmat va sekin
bo lganligi sababli, mashina vaqti ham qimmat edi - shuning uchun dasturni
ʻ
bajarish tezligi birinchi o rinda turardi. Biroq, 1960-yillar kompaniyalar sotib
ʻ
davomida kompyuterlarning narxi hatto kichik ham olishlari uchun tusha boshladi;
kompyuterlarning tezligi oshdi va vaqt keldi, dasturlash tillarini yaratuvchilari
dasturlarning yozilishining qulayligi haqida emas, balki ularni bajarish tezligi
haqida tobora ko proq o ylay boshladilar.
ʻ ʻ
Kompyuterlashtirish boshlanganda mashinalar tili o sha paytgacha odamlar
ʻ
ixtiro qila olmagan yagona til edi. Dasturchilarni qo pol mashina dasturlash tilidan
ʻ
qutqarish uchun yuqori darajadagi tillar (ya’ni mashina mo ljallanmagan tillar)
ʻ
yaratildi. To g ridan-to g ri mashina qurilmalari tomonidan bajariladigan “kichik”
ʻ ʻ ʻ ʻ
(atomar) operatsiyalar “kattaroq”, yuqori darajadagi operatsiyalar va butun
tuzilmalarga birlashtirildi. Bu odam uchun ishlashi ancha oson va qulayroq edi.
Shunday qilib, dasturlash ulkan yutuqqa erishdi: yangi tillar inson bilan
kompyuterning mashina tili o rtasidagi bog lovchi ko prikka aylandi. Kompyuter
ʻ ʻ ʻ
texnologiyalarining rivojlanishi algoritmlarni (dasturlash tillarini) yozib olish
uchun turli xil yangi belgi tizimlarining paydo bo lishi va umuman dasturlash
ʻ
jarayonining rivojlanish jarayonini belgilab berdi. Dasturlash atamasi – maxsus
dasturlash tillari yordamida kompyuter dasturlarini yaratish jarayoni va san'atini

anglatadi. So zning umumiy ma’nosida dasturlash - bu matematik yoki tabiiyʻ
fanlar yordamida amalga oshiriladigan hodisaga javoban oldindan belgilangan
holatni rasmiylashtirish. So zning tor ma’nosida dasturlash ma’lum dasturlash
ʻ
tilida kodlash algoritmlari sifatida qaraladi. Kengroq ma’noda, dasturlash bu
dasturlarni yaratish, ya’ni dasturiy ta’minotni ishlab chiqish jarayonidir.
Dasturlash quyidagilarni o z ichiga oladi:
ʻ
• Tahlil
• Dizayn - algoritmlar to plamini ishlab chiqish
ʻ
• Kodlash va kompilyatsiya - dasturning manba kodini yozish va uni
kompilyator yordamida bajariladigan kodga aylantirish
• Testlash va sozlash - dasturlardagi xatolarni aniqlash va yo q qilish
ʻ
• Dasturlarni sinovdan o tkazish va yetkazib berish
ʻ
• Kuzatish Turli xil dasturlash tillari dasturlashning turli uslublarini qo llab
ʻ
quvvatlaydi (“dasturlash paradigmalari” deb nomlanadi).
Dasturlash san’atining bir qismi - mavjud muammoga eng mos keladigan
tillardan birini tanlash. Algoritmni amalga oshirishda turli xil tillar dasturchidan
har xil tafsilotlarga e'tibor berishni talab qiladi, bu ko pincha soddalik va ishlash
ʻ
(yoki dasturchi vaqti va foydalanuvchi vaqti) o rtasida kelishuvga olib keladi.
ʻ
Dasturlash paradigmalari. Dasturlash tilining markazida tegishli dasturlarning
uslubiga sezilarli ta’sir ko rsatadigan ba’zi bir yetakchi g oyalar mavjud:
ʻ ʻ
dasturlarning maqsadi va/yoki yozilish uslubiga qarab, dasturiy paradigmalar
mavjud (shuningdek, yondashuvlar yoki texnologiyalar deb nomlanadi).

Dasturlash tillarining ahamiyati va ularning rivojlanishi
Har qanday kompyuterning ishlashi dasturni boshqarish prinsipiga
asoslanadi, bu kompyuter oldindan belgilangan dastur bo yicha harakatlarniʻ
amalga oshirishidir.
Dastur - bu kompyuter tushunadigan tilda buyruqlar yoki operatorlar ketma-
ketligi algoritmining yozuvidir. ko rinishidagi muammoni yechish.
ʻ
Har qanday kompyuter dasturining pirovard maqsadi - bu qurilmani
boshqarish. Agar bir qarashda dastur qurilma bilan o zaro aloqada bo lmasa, kirish
ʻ ʻ
qurilmalaridan hech qanday ma’lumot kiritishni talab qilmasa va chiqadigan
qurilmalarga ma’lumotlar chiqarishni amalga oshirmasa ham, uning ishlashi baribir
kompyuterning texnik vositalarini boshqarishga asoslangan. Kompyuter tizimining
ishlashi qurilma va dasturiy ta’minotning uzluksiz o zaro ta’sirida amalga
ʻ
oshiriladi.
Dasturiy ta’minot (DT, Software) - bu turli xil muammolarni hal qilish
uchun kompyuter texnologiyalaridan foydalanishga imkon beradigan dasturlar va
tegishli hujjatlar to plami.
ʻ
Dastur quyidagi asosiy funksiyalarni bajaradi:
- kompyuterning ishlashini ta’minlaydi, chunki tegishli dasturiy ta’minotsiz
kompyuterlar hech qanday operatsiyalarni bajara olmaydi;
- hisoblash tizimi resurslarini kengaytiradi va ulardan foydalanish
samaradorligini oshiradi;
- foydalanuvchining kompyuter bilan o zaro aloqasini osonlashtiradi va
ʻ
uning mehnat unumdorligini oshiradi, ya’ni foydalanuvchi interfeysini ta’minlaydi.

Hisoblash tizimining dasturiy ta’minotining tarkibi dasturiy konfiguratsiya
deb ataladi. Dasturlar o rtasida, shuningdek fizik tugunlar va bloklar o rtasidaʻ ʻ
bog liqlik mavjud. Ko plab dasturlar past darajadagi boshqa dasturlar asosida
ʻ ʻ
ishlaydi, ya’ni dastur interfeysi haqida gapirishimiz mumkin.
Dastur interfeysi - dasturiy ta’minot komponentasi boshqa dasturiy
ta’minot qismlariga taqdim etadigan funksionallik. Har qanday kompyuter texnik
ta’minot (hardware) va dasturiy ta’minot (software) yordamida muammolarni hal
qiladi.
Dasturiy ta’minot tarkibi. “Dasturiy ta’minot” tushunchasi kompyuter
sanoatining rivojlanishi bilan paydo bo ldi. Dasturiy ta’minot tomonidan
ʻ
bajariladigan funksiyalarga qarab uni tizimli, amaliy va instrumental deb turlarga
ajratish mumkin.
Tizimli dasturiy ta’minot - bu boshqa dasturlarni qurilmalar bilan bevosita
o zaro ta’siridan va kompyuterda axborotni qayta ishlashni tashkil etishdan ajratish
ʻ
uchun mo ljallangan “dasturiy ta’minot qobig i”.
ʻ ʻ
Tizim dasturiy ta’minotining markazida hisoblash jarayonini tashkil
qiluvchi, kompyuter texnikasini boshqaradigan va foydalanuvchining kompyuter
bilan o zaro aloqasini ta’minlaydigan operatsion tizim (OT) joylashgan.
ʻ
Shuningdek, operatsion tizimning imkoniyatlarini funksional ravishda
to ldiradigan utilita dasturlar (xizmat dasturlari), foydalanuvchiga kompyuter va
ʻ
fayl tizimini boshqarish interfeysi bilan ta’minlaydigan qobiqlar (OS ustidagi
qo shimchalar) va kompyuterning ishlashini testlash uchun diagnostika dasturlari
ʻ
ham kiradi.
Instrumental dasturiy ta’minot - bu dasturlash tillarini (Assembler, Basic,
C/C++/C#, Delphi, Java, Fortran ...), dasturlash tizimlarini o z ichiga olgan
ʻ

dasturiy vositalar to plami (masalan, bu Visual Basic yoki Borland vizualʻ
dasturlash tizimlari bo lishi mumkin), dasturlarning manba kodlarini mashina
ʻ
kodiga aylantirish uchun translyatorlar (kompilyatorlar va interpretatorlar),
standart dasturlar kutubxonalari va tayyor komponentlar to plamlari, amaliy
ʻ
dasturlarni bog lash va tahrirlash vositalari.
ʻ
Dasturiy mahsulot - bu individual dasturlarning to plami, ularning
ʻ
hujjatlari, sifatini ta’minlash, reklama materiallari, foydalanuvchilarni o qitish
ʻ
bo yicha tadbirlar, ushbu dasturlarni tarqatish va ularga xizmat ko rsatish.
ʻ ʻ
Dasturiy mahsulotni sotib olish bu undan foydalanish uchun litsenziyani
(huquqni) sotib olishdir. Har qanday dasturiy mahsulotdan foydalanish shartlari
litsenziya shartnomasida tavsiflanadi, bu dasturiy mahsulot ishlab chiqaruvchisi va
dasturiy ta’minot foydalanuvchisi o rtasidagi kelishuvdir. Turli xil
ʻ
foydalanuvchilar (individual xaridorlar, tijorat va davlat tashkilotlari va
korxonalari, ta’lim muassasalari) uchun dasturiy mahsulotni sotib olishning turli
shartlari belgilanishi mumkin.

AMALIY QISM
O’rta darajali dasturlash tillar
Tarixi. C ++ tili paydo bo lishidan oldin C ("Ci" deb talaffuz qilinadi)ʻ
mavjud edi. 1972-yilda Dennis Ritchie tomonidan Bell Telephone Laboratoriesda
operatsion tizimlarni yozish uchun dasturlash tili sifatida ishlab chiqilgan.
Ritchining asosiy maqsadi xotiraga samarali kirishni ta’minlaydigan, nisbatan tez
bajariladigan va unda samarali kod yozilishi mumkin bo lgan, osonlikcha tuzilgan,
ʻ
minimalistik tilni yaratish edi. Shunday qilib, yuqori darajadagi tilni ishlab
chiqishda, ko p jihatdan past darajadagi tillarga tegishli bo lgan C tili yaratildi, shu
ʻ ʻ
bilan birga kod yozilishi mumkin bo lgan platformalardan mustaqil bo lib qoldi.
ʻ ʻ
Rivojlanishi. Dastlabki C++ dasturlash tili 1985-yilda nashr etilgan. Rasmiy
standart yo qligi sababli muhim bo lgan ushbu tilning birinchi tavsifini beradi.
ʻ ʻ
1989-yilda C++ tilining 2.0 versiyasi chiqdi. Uning yangi xususiyatlari qator
merosxo rlikni, mavhum sinflarni, statik a’zolar funksiyalarini, doimiy
ʻ
funksiyalarni va himoyalangan a’zolarni o z ichiga oldi. 1990-yilda C++
ʻ
sharhlangan ma’lumotnomasi nashr etildi, keyinchalik bu standartga asos bo ldi.
ʻ
So nggi yangilanishlar shablonlarni, istisnolarni, ism maydonlarini va mantiqiy
ʻ
turlarni o z ichiga oldi.
ʻ
Izohlar. Izoh - bu kodning nima qilishini tushuntirish uchun dastur kodiga
kiritilgan matn satri (yoki bir nechta satr). C ++ da sharhlarning 2 turi mavjud: bir
qatorli va ko p qatorli. Bir qatorli izohlar // belgilaridan keyin yozilgan izohlardir.
ʻ
Ular alohida satrlarda yozilgan va bu izoh belgilaridan keyin hamma kompilyator

tomonidan e'tiborsiz qoldiriladi, masalan: Int a =5; //a o zgaruvchisiga 5ʻ
ta’minlandi.
Ko p qatorli izohlar - bu /* */ belgilar o rtasida yozilgan sharhlar.
ʻ ʻ
Yulduzcha orasidagi hamma narsa kompilyator tomonidan e'tiborga olinmaydi:
/* Ushbu qatorning hammasi izoh hisoblanadi */
C++ da ma’lumotlarning asosiy turlari. Ma’lumotlarning asosiy (standart)
turlari ko pincha arifmetik deb nomlanadi, chunki ular arifmetik amallarda
ʻ
ishlatilishi mumkin. Asosiy turlarini tavsiflash uchun quyidagi kalit so zlar
ʻ
aniqlangan:
- int (butun);
- char (belgi);
- bool (mantiqiy);
- float (haqiqiy);
- double.
C++ tilining asosiy sintaksisi:
#include <iostream>
using namespace std;
int main()
{
cout<<"Hello World";
return 0;

$} Natija: #include <iostream> using namespace std; int main() { int age; double vazn; cout << "Yoshni va vazningizni kiriting: "; cin >> age >> vazn; cout << "Yoshingiz: " << age << "\t Vazningiz: " << vazn << endl; return 0; } Natija:$

#include <iostream>
using namespace std;
int main()
{
int n;
cout<<"N qiymat kiriting: "; cin>>n;
for(int i=1; i<=n; i++){
cout<<n<<" * "<<i<<" = "<<n*i<<endl;
}
return 0;
}
Natija:

a = 5
b = 3
print ( a - b )
Ikki son ayirmasi
a = 5
b = 3
print ( a // b )
a ni b ga bo’lganda butun qismi
def five ():
return 5
a = five
print ( type ( a ))
<class 'function'>

XULOSA
Ushbu mavzuda C++ dasturlash tili ishlash jarayonini va ishlashini ko’rsatib
o’tdim. C++ va Python dasturlash tillari yuqori samaradorlik, moslashuvchanlik,
va rivojlantirish tezligiga ko‘ra ancha farq qiladi. C++ – tizim darajasida
samaradorlik va resurslarni maksimal boshqarish imkoniyatini beradi, shuning
uchun u tezlik talab qilinadigan dasturlarda afzal ko‘riladi. Biroq, uning
murakkabligi va kodlash jarayonining nozikligi tufayli tajribali dasturchilar uchun
ko‘proq mosdir. Python esa, oddiy sintaksis va keng imkoniyatlarga ega bo‘lib,
dasturchilar orasida tezkor rivojlantirish, moslashuvchanlik va oson o'rganish
imkoniyatlari uchun qadrlanadi. Bu til sun'iy intellekt, ma'lumotlar tahlili va veb-
ilovalar kabi sohalarda keng qo‘llaniladi.
Umuman olganda, C++ va Python bir-birini to‘ldiruvchi tillar bo‘lib, ular
o‘z kuchli tomonlari va o‘ziga xos imkoniyatlariga ega. Dasturchi talab qilinadigan
natijalarga qarab, C++ning kuchli samaradorligini yoki Pythonning soddaligi va
tezkor rivojlantirish imkoniyatini tanlashi mumkin.

FOYDALANIGAN ADABIYOTLAR
1. Шилдт, Герберт. С++: руководство для начинающих, 2-е издание.: Пер. с
англ. – М.: Издатский дом “Вильямс” 2005. – 672 с.: ил – Парал. тит. англ.
2. Орленко П. А., Евдокимов П. В. С++ на примерах. Практика, Практика и
только практика – СПб.: Наука и техника, 2019. – 288 с., ил.
3. Златопольский Д.М. Сборник задач по программированию. – 3-е изд.,
перераб. И доп. – СПб.: БХВ-Петербург, 2011. – 304 с.: ил. – (ИиИКТ)
4. Рао, Сиддхартха. Освой самостоятельно С++ по одному часу в день, 8-е
изд.: Пер. с англ. –СпБ.: ООО “Альфа Книга”, 2017. – 752 с.: ил. – Парал. тит.
англ.
5. Семакин И. Г. Основы алгоритмизации и программирования. Практикум:
учеб. пособие для студ. учреждений сред. проф. образования / И. Г. Семакин,
А. П. Шестаков. – М. Издательский центр “Академия”, 2013. – 144 с. 6. Ш.Ф.
Мадрахимов, С. М. Гайназаров С++ тилида программалаш асослари. Т. 2009 .

Dasturlash tillari tuzilishi, sinflanishi va sintaksisini tasvirlash metodlari

Sotib olish

O'xshash dokumentlar
3d-max dasturida obektlarni yaratish
Algoritm va ma’lumotlar strukturasi
3D-MAX dasturi haqida
3D Studio MAX dasturiga kirish. 3D Studio MAX dasturi haqida tushuncha
Adobe photoshop dasturida tasvirlarda ishlov berish,taqdimot yaratish

Dokument ma'lumotlari

Sotuvchi

Dasturlash tillari tuzilishi, sinflanishi va sintaksisini tasvirlash metodlari

O'xshash dokumentlar