Davlat byudjeti daromadlari tarkibi, tuzilishi va dinamikasi - Iqtisodiyot - Kurs ishlari

Dokument ma'lumotlari

Narxi	15000UZS
Hajmi	44.6KB
Xaridlar	0
Yuklab olingan sana	29 Aprel 2026
Kengaytma	docx
Bo'lim	Kurs ishlari
Fan	Iqtisodiyot

Sotuvchi

Matyaqubova Mavluda

Ro'yxatga olish sanasi 06 Mart 2024

0 Sotish

Davlat byudjeti daromadlari tarkibi, tuzilishi va dinamikasi

Sotib olish

Mavzu: Davlat byudjeti daromadlari tarkibi, tuzilishi va dinamikasi
Mundarija:
Kirish.
I-Bob: Davlat byudjeti daromadlarining nazariy asoslari va iqtisodiy mohiyati
1.1. Davlat byudjeti daromadlarining iqtisodiy mazmuni va ahamiyati
1.2. Davlat byudjeti daromadlarining tarkibi va shakllanish manbalari
II-Bob: Davlat byudjeti daromadlarining tuzilishi va dinamikasi tahlili
2.1. Davlat byudjeti daromadlarining tuzilishi va uning o’ziga xos xususiyatlari
2.2. Davlat byudjeti daromadlarining dinamikasi va o’sish tendensiyalari tahlili
Xulosa.
Foydalanilgan adabiyotlar.

Kirish.
Davlat byudjeti mamlakat moliya tizimining markaziy bo‘g‘ini bo‘lib,
davlatning iqtisodiy, ijtimoiy va siyosiy funksiyalarini amalga oshirishda muhim
moliyaviy instrument sifatida xizmat qiladi. Davlat byudjeti orqali milliy daromad
qayta taqsimlanadi, iqtisodiyot tarmoqlari o‘rtasida resurslar taqsimoti amalga
oshiriladi hamda ijtimoiy sohalar moliyalashtiriladi. Shu jihatdan, davlat byudjeti
daromadlari davlatning barqaror faoliyat yuritishi va strategik maqsadlariga
erishishida hal qiluvchi ahamiyat kasb etadi 1
.
Davlat byudjeti daromadlari — bu davlat ixtiyoriga majburiy yoki ixtiyoriy
ravishda kelib tushadigan pul mablag‘lari yig‘indisi bo‘lib, ular davlatning asosiy
moliyaviy manbalarini tashkil etadi. Ushbu daromadlar tarkibiga soliqlar,
yig‘imlar, bojxona to‘lovlari, davlat mulkidan olinadigan daromadlar, grantlar va
boshqa tushumlar kiradi. Davlat byudjeti daromadlarining tarkibi va tuzilishi
mamlakat iqtisodiy rivojlanish darajasi, soliq siyosati va moliyaviy boshqaruv
tizimiga bevosita bog‘liqdir 2
.
Zamonaviy bozor iqtisodiyoti sharoitida davlat byudjeti daromadlarini
shakllantirish jarayoni murakkab va ko‘p omilli tizim sifatida namoyon bo‘ladi.
Ayniqsa, iqtisodiy islohotlar chuqurlashib borayotgan bir sharoitda byudjet
daromadlarining barqarorligini ta’minlash, ularning tarkibini takomillashtirish
hamda samaradorligini oshirish dolzarb vazifalardan biri hisoblanadi. Shu bilan
birga, global iqtisodiy o‘zgarishlar, inflyatsiya jarayonlari va tashqi iqtisodiy
omillar ham davlat byudjeti daromadlari dinamikasiga sezilarli ta’sir ko‘rsatadi 3
.
Davlat byudjeti daromadlarining dinamikasi ularning vaqt davomida
o‘zgarish tendensiyalarini aks ettirib, iqtisodiy o‘sish, fiskal siyosat samaradorligi
hamda davlat moliyaviy barqarorligining muhim ko‘rsatkichlaridan biri
hisoblanadi. Shu sababli davlat byudjeti daromadlarining tarkibi, tuzilishi va
1
O’zbekiston Respublikasi Byudjet kodeksi. – Toshkent, 2014.
2
Shodmonov.Sh. “Moliya nazariyasi”.- Toshkent: Iqtisodiyot, 2019.
3
O’zbekiston Respublikasi Davlat statistika qo’mitasi ma’lumotlari.

dinamikasini kompleks tahlil qilish ilmiy va amaliy jihatdan muhim ahamiyatga
ega.
Kurs ishining dolzarbligi . Bugungi kunda O‘zbekiston Respublikasida
iqtisodiyotni modernizatsiya qilish, raqamli iqtisodiyotni rivojlantirish va fiskal
siyosatni takomillashtirish jarayonlari jadallik bilan olib borilmoqda. Ushbu
jarayonlarda davlat byudjeti daromadlarining barqaror va samarali shakllanishi
muhim o‘rin tutadi. Davlat byudjeti daromadlarining yetarli darajada shakllanishi
davlat xarajatlarini moliyalashtirish, ijtimoiy himoyani kuchaytirish hamda
investitsion loyihalarni amalga oshirish uchun zarur shart hisoblanadi 4
.
Shu bilan birga, byudjet daromadlarining tarkibiy o‘zgarishlari, soliqlarning
ulushi, soliqdan tashqari tushumlar hajmi va ularning o‘zaro nisbatlari iqtisodiy
siyosat samaradorligini aks ettiradi. Shuning uchun ushbu mavzuni chuqur
o‘rganish nafaqat nazariy, balki amaliy jihatdan ham dolzarb hisoblanadi.
Kurs ishining maqsadi . Mazkur kurs ishining asosiy maqsadi davlat byudjeti
daromadlarining tarkibi, tuzilishi va dinamikasini nazariy hamda amaliy jihatdan
kompleks o‘rganish, ularning iqtisodiyotdagi o‘rni va ahamiyatini tahlil qilish
hamda takomillashtirish bo‘yicha ilmiy asoslangan xulosalar ishlab chiqishdan
iborat.
Kurs ishining o‘rganilganlik darajasi . Davlat byudjeti va uning daromadlari
bilan bog‘liq masalalar iqtisodiy fanlarda keng o‘rganilgan. Xorijiy iqtisodchi
olimlar tomonidan fiskal siyosat, soliq tizimi va byudjet daromadlarining
shakllanish mexanizmlari chuqur tadqiq etilgan. Mahalliy olimlar, xususan, Sh.
Shodmonov, B. Toshmurodova, N. Jo‘rayev va boshqa tadqiqotchilar tomonidan
ham davlat byudjeti daromadlari masalalari yoritilib, ularning iqtisodiy mohiyati
va rivojlanish tendensiyalari tahlil qilingan 5
.
4
O’zbekiston Respublikasi Moliya vazirligi hisobotlati
5
Toshmurodova.B., Jo’rayev.N. “Davlat byudjeti va moliya tizimi”. – Toshkent, 2020.

Shunga qaramay, zamonaviy iqtisodiy sharoitda davlat byudjeti
daromadlarining tarkibiy o‘zgarishlari va dinamikasini tizimli ravishda o‘rganish
zarurati saqlanib qolmoqda.
Kurs ishining vazifalari . Mazkur kurs ishining maqsadidan kelib chiqib
quyidagi vazifalar belgilandi:
 davlat byudjeti daromadlarining nazariy asoslarini o‘rganish;
 davlat byudjeti daromadlarining iqtisodiy mohiyatini ochib berish;
 davlat byudjeti daromadlarining tarkibi va shakllanish manbalarini
tahlil qilish;
 davlat byudjeti daromadlarining tuzilishini o‘rganish;
 davlat byudjeti daromadlarining dinamikasini baholash;
 byudjet daromadlarini oshirish va takomillashtirish bo‘yicha takliflar
ishlab chiqish.
Kurs ishining obyekti . Mazkur kurs ishining obyekti davlat byudjeti tizimi
va uning daromadlarini shakllantirish jarayonidir.
Kurs ishining predmeti davlat byudjeti daromadlarining tarkibi, tuzilishi va
dinamikasi hamda ularning shakllanishi jarayonida yuzaga keladigan iqtisodiy
munosabatlardan iborat.
Kurs ishining tuzilishi . Mazkur kurs ishi kirish, ikki bob, to‘rtta bo‘lim,
xulosa va foydalanilgan adabiyotlar ro‘yxatidan iborat. Birinchi bobda davlat
byudjeti daromadlarining nazariy asoslari va iqtisodiy mohiyati yoritilgan. Ikkinchi
bobda esa davlat byudjeti daromadlarining tuzilishi va dinamikasi tahlil qilinib,
amaliy xulosalar chiqarilgan.

I-Bob: Davlat byudjeti daromadlarining nazariy asoslari va iqtisodiy mohiyati
1.1. Davlat byudjeti daromadlarining iqtisodiy mazmuni va ahamiyati
Davlat byudjeti mamlakat moliya tizimining eng muhim tarkibiy qismi bo‘lib,
davlatning iqtisodiy faoliyatini moliyaviy jihatdan ta’minlashda asosiy instrument
sifatida xizmat qiladi. Davlat byudjeti orqali jamiyatda yaratilgan yalpi ichki
mahsulotning bir qismi qayta taqsimlanadi va davlat ehtiyojlari uchun
yo‘naltiriladi. Bu jarayon iqtisodiyotning barqaror rivojlanishi, ijtimoiy
muvozanatni saqlash va davlatning strategik maqsadlarini amalga oshirishda
muhim rol o‘ynaydi 6
.
Davlat byudjeti daromadlari esa ushbu tizimning asosini tashkil etadi. Chunki
aynan daromadlar orqali davlat o‘z xarajatlarini moliyalashtiradi, iqtisodiyotni
tartibga soladi va ijtimoiy siyosatni amalga oshiradi. Bozor iqtisodiyoti sharoitida
davlat byudjeti daromadlari nafaqat moliyaviy resurslar manbai, balki iqtisodiy
jarayonlarga ta’sir etuvchi muhim vosita hisoblanadi 7
.
Zamonaviy iqtisodiyotda davlat byudjeti daromadlarini shakllantirish tizimi
murakkab va ko‘p bosqichli jarayon bo‘lib, u davlatning soliq siyosati, iqtisodiy
rivojlanish darajasi, tashqi iqtisodiy aloqalari va institutsional omillar bilan
chambarchas bog‘liqdir. Shu sababli davlat byudjeti daromadlarining nazariy
asoslarini o‘rganish muhim ilmiy ahamiyatga ega.
Davlat byudjeti har qanday davlatning moliyaviy tizimida markaziy o‘rinni
egallaydi. U davlatning iqtisodiy siyosatini amalga oshirish, ijtimoiy sohalarni
rivojlantirish, mudofaa, boshqaruv va boshqa muhim vazifalarni
moliyalashtirishning asosiy manbai hisoblanadi. Davlat byudjeti orqali milliy
daromadning muayyan qismi qayta taqsimlanadi va iqtisodiyot tarmoqlari o‘rtasida
resurslar oqilona taqsimlanadi.
6
O’zbekiston Respublikasi Byudjet kodeksi. – Toshkent, 2014.
7
Shodmonov.Sh. “Moliya nazariyasi”. – Toshkent, 2019.

Davlat byudjeti daromadlari davlat faoliyatining moliyaviy asosini tashkil
etadi. Ular orqali davlat o‘z oldiga qo‘ygan strategik maqsadlarni amalga oshiradi,
iqtisodiyotni tartibga soladi hamda ijtimoiy barqarorlikni ta’minlaydi. Shu sababli
davlat byudjeti daromadlarining nazariy asoslarini o‘rganish, ularning iqtisodiy
mohiyatini chuqur anglash muhim ilmiy va amaliy ahamiyatga ega.
Bozor iqtisodiyoti sharoitida davlat byudjeti daromadlari nafaqat davlat
xarajatlarini qoplash vositasi, balki iqtisodiyotni boshqarishning muhim
instrumenti sifatida ham namoyon bo‘ladi. Soliq siyosati orqali davlat ishlab
chiqarishni rag‘batlantiradi yoki cheklaydi, investitsiya muhitini yaxshilaydi, aholi
daromadlarini tartibga soladi. Shu jihatdan davlat byudjeti daromadlari mamlakat
iqtisodiy rivojlanish darajasining muhim ko‘rsatkichlaridan biri hisoblanadi.
Davlat byudjeti daromadlari — bu davlat ixtiyoriga qonunchilik asosida jalb
qilinadigan pul mablag‘lari bo‘lib, ular davlatning moliyaviy resurslarini
shakllantiradi. Ushbu daromadlar davlat tomonidan majburiy (soliqlar, yig‘imlar)
yoki ixtiyoriy (grantlar, homiylik mablag‘lari) tarzda olinadi 8
.
Davlat byudjeti daromadlarining iqtisodiy mazmuni. Davlat byudjeti
daromadlarining iqtisodiy mazmuni, avvalo, ularning qayta taqsimlovchi
funksiyasi bilan belgilanadi. Ya’ni jamiyatda yaratilgan milliy daromadning bir
qismi davlat ixtiyoriga o‘tkazilib, umumiy ehtiyojlar uchun ishlatiladi. Bu jarayon
orqali iqtisodiy resurslar samarali taqsimlanadi va ijtimoiy tenglik ta’minlanadi.
Bundan tashqari, davlat byudjeti daromadlari quyidagi iqtisodiy funksiyalarni
bajaradi:
 Taqsimlash funksiyasi – milliy daromadni qayta taqsimlash
 Nazorat funksiyasi – iqtisodiy faoliyat ustidan moliyaviy nazorat
o‘rnatish
 Rag‘batlantirish funksiyasi – ishlab chiqarish va investitsiyalarni
qo‘llab-quvvatlash
 Ijtimoiy funksiyasi – aholini ijtimoiy himoya qilish
8
Toshmurodova.B. “Davlat moliyasi”. – Toshkent, 2020.

Davlat byudjeti daromadlari iqtisodiy munosabatlar tizimining ajralmas qismi
bo‘lib, ular davlat, xo‘jalik yurituvchi subyektlar va aholi o‘rtasidagi moliyaviy
munosabatlarni aks ettiradi.
Davlat byudjeti daromadlarining asosiy manbalari. Davlat byudjeti
daromadlari turli manbalar hisobidan shakllanadi. Quyidagi jadvalda ularning
asosiy turlari keltirilgan:
№ Daromad turi Tavsif
1. Soliq daromadlari Daromad solig’i, QQS, aksiz solig’i
va boshqalar.
2. Bojxona to’lovlari Import-eksport bojxona to’lovlari
3. Soliqdan tashqari daromadlar Jarimalar, davlat mulkidan
tushumlar
4. Davlat aktivlaridan daromad Davlat korxonalari foydasi
5. Grant va transfertlar Xalqaro yordam va subsidiyalar
1-jadval: Davlat byudjeti daromadlarining asosiy tarkibi
Ushbu tarkib davlat byudjeti daromadlarining ko‘p manbali ekanligini
ko‘rsatadi. Ayniqsa, soliq daromadlari asosiy ulushni egallaydi va davlat
moliyaviy barqarorligining tayanchi hisoblanadi 9
.
Davlat byudjeti daromadlarining ahamiyati. Davlat byudjeti daromadlarining
ahamiyati juda keng bo‘lib, u quyidagi yo‘nalishlarda namoyon bo‘ladi:
 Birinchidan, davlat byudjeti daromadlari davlatning barcha
funksiyalarini moliyalashtirish imkonini beradi. Jumladan, ta’lim,
sog‘liqni saqlash, infratuzilma va ijtimoiy himoya sohalari aynan
byudjet mablag‘lari hisobidan rivojlantiriladi.
9
O’zbekiston Respublikasi Moliya vazirligi ma’lumotlari.

 Ikkinchidan, davlat byudjeti daromadlari iqtisodiyotni tartibga solish
vositasi hisoblanadi. Soliq stavkalari orqali davlat iqtisodiy faollikka
ta’sir ko‘rsatadi. Masalan, soliqlarni kamaytirish orqali tadbirkorlik
rag‘batlantiriladi.
 Uchinchidan, davlat byudjeti daromadlari ijtimoiy tenglikni
ta’minlashga xizmat qiladi. Progressiv soliqlar orqali yuqori daromadli
qatlamlardan ko‘proq mablag‘ undiriladi va kam ta’minlangan
qatlamlarga yo‘naltiriladi.
 To‘rtinchidan, davlat byudjeti daromadlari iqtisodiy barqarorlikni
ta’minlaydi. Agar daromadlar barqaror bo‘lsa, davlat iqtisodiy
inqirozlarni yengib o‘tishda samarali siyosat yurita oladi.
Davlat byudjeti daromadlarining zamonaviy ahamiyati. Hozirgi global
iqtisodiy sharoitda davlat byudjeti daromadlarining roli yanada ortib bormoqda.
Raqamli iqtisodiyot, xalqaro savdo va investitsion oqimlarning kuchayishi davlat
daromadlarini shakllantirish mexanizmlarini murakkablashtirmoqda.
Shu bilan birga, quyidagi omillar davlat byudjeti daromadlariga ta’sir
ko‘rsatadi:
 inflyatsiya darajasi
 iqtisodiy o‘sish sur’atlari
 soliq siyosati
 tashqi savdo balansi
 investitsiyalar hajmi
Bu omillar davlat daromadlarining dinamikasini belgilaydi va ularni doimiy
ravishda tahlil qilish zaruratini keltirib chiqaradi 10
.
Yuqoridagilardan kelib chiqib aytish mumkinki, davlat byudjeti daromadlari
davlat moliya tizimining asosiy elementi bo‘lib, ular orqali davlat iqtisodiyotni
boshqaradi, ijtimoiy siyosatni amalga oshiradi va umumiy farovonlikni
10
Davlat statistika qo’mitasi hisobotlari.

ta’minlaydi. Ularning iqtisodiy mohiyati milliy daromadni qayta taqsimlash va
iqtisodiy jarayonlarni tartibga solishdan iboratdir.
Shuningdek, davlat byudjeti daromadlarining samarali shakllanishi va
ularning optimal tuzilishga ega bo‘lishi davlat moliya siyosatining muvaffaqiyatini
belgilovchi asosiy omillardan biri hisoblanadi. Ayniqsa, soliq va soliqdan tashqari
daromadlar o‘rtasidagi muvozanatni ta’minlash, daromadlar manbalarini
diversifikatsiya qilish hamda ularning barqaror o‘sishini ta’minlash hozirgi
davrning dolzarb vazifalaridan biridir.
Bundan tashqari, davlat byudjeti daromadlarining iqtisodiy mohiyatini chuqur
o‘rganish ularni samarali boshqarish, mavjud muammolarni aniqlash va ularni
bartaraf etish bo‘yicha ilmiy asoslangan takliflar ishlab chiqishga imkon yaratadi.
Shu nuqtai nazardan, davlat byudjeti daromadlari tizimini takomillashtirish
mamlakat iqtisodiy taraqqiyotini ta’minlashda muhim strategik yo‘nalish sifatida
qaraladi.
Umuman olganda, davlat byudjeti daromadlari davlat moliyaviy
barqarorligining asosi bo‘lib, ularning to‘g‘ri tashkil etilishi va samarali
boshqarilishi mamlakatning uzoq muddatli iqtisodiy rivojlanishiga bevosita ta’sir
ko‘rsatadi.

1.2. Davlat byudjeti daromadlarining tarkibi va shakllanish manbalari
Davlat byudjeti daromadlari davlat moliyaviy tizimining muhim tarkibiy
qismi bo‘lib, ular davlatning iqtisodiy va ijtimoiy vazifalarini amalga oshirishda
asosiy moliyaviy manba sifatida xizmat qiladi. Davlat byudjeti daromadlarining
tarkibi ularning qaysi manbalar hisobidan shakllanishini ifodalaydi. Ushbu tarkib
mamlakatning iqtisodiy rivojlanish darajasi, soliq siyosati, institutsional tizimi
hamda tashqi iqtisodiy omillarga bog‘liq holda shakllanadi 11
.
Davlat byudjeti daromadlari asosan soliq daromadlari va soliqdan tashqari
daromadlarga bo‘linadi. Shu bilan birga, ayrim hollarda grantlar va boshqa
moliyaviy tushumlar ham davlat byudjeti daromadlarining muhim manbai sifatida
ishtirok etadi.
Soliq daromadlarining o‘rni va ahamiyati. Soliq daromadlari davlat byudjeti
daromadlarining eng muhim qismi bo‘lib, ular majburiy to‘lovlar shaklida
undiriladi. Soliq daromadlariga quyidagilar kiradi:
 Qo‘shilgan qiymat solig‘i (QQS)
 Foyda solig‘i
 Jismoniy shaxslar daromad solig‘i
 Aksiz solig‘i
 Yer va mol-mulk soliqlari
Soliqlar davlat tomonidan iqtisodiyotni tartibga solishning asosiy vositasi
sifatida qo‘llaniladi. Ular orqali davlat iqtisodiy o‘sishni rag‘batlantiradi,
investitsiyalarni jalb qiladi hamda ijtimoiy tenglikni ta’minlaydi.
Soliqdan tashqari daromadlar. Soliqdan tashqari daromadlar davlat byudjetiga
majburiy bo‘lmagan, ammo muhim moliyaviy tushumlar hisoblanadi. Ular
quyidagilarni o‘z ichiga oladi:
 davlat mulkini ijaraga berishdan tushgan daromadlar
11
O’zbekiston Respublikasi Byudjet kodeksi. – Toshkent, 2014

 davlat xizmatlari uchun to‘lovlar
 jarimalar va penya to‘lovlari
 litsenziya va ruxsatnomalar uchun yig‘imlar
Bu daromadlar davlat byudjetini diversifikatsiya qilishga yordam beradi va
moliyaviy barqarorlikni oshiradi.
Davlat byudjeti daromadlarining shakllanish manbalari. Davlat byudjeti
daromadlari turli iqtisodiy manbalar asosida shakllanadi. Ularning asosiy
manbalari quyidagi jadvalda aks ettirilgan:
№ Manba Tavsifi
1. Ishlab chiqarish sektori Korxonalar foydasidan olinadigan soliqlar
2. Aholi daromadlari Jismoniy shaxslar daromad solig’i
3. Tashqi iqtisodiy faoliyati Bojxona to’lovlari va eksport-import
soliqlari
4. Davlat mulki Davlat aktivlaridan olinadigan
daromadlar
5. Xalqaro moliya manbalari Grantlar va xorijiy yordam
2-jadval: Davlat byudjeti daromadlarining shakllanish manbalari.
Mazkur jadval davlat byudjeti daromadlarining shakllanishida turli iqtisodiy
subyektlar ishtirok etishini ko‘rsatadi.
Daromadlar tarkibiga ta’sir etuvchi omillar. Davlat byudjeti daromadlarining
tarkibi va hajmiga quyidagi omillar ta’sir ko‘rsatadi:
 iqtisodiy o‘sish sur’atlari
 soliq siyosati
 inflyatsiya darajasi
 tashqi savdo hajmi
 investitsiyalar miqdori

Ushbu omillar davlat byudjeti daromadlarining barqarorligini belgilaydi va
ularni doimiy ravishda tahlil qilish zaruratini keltirib chiqaradi 12
.
Davlat byudjeti daromadlarining tarkibi va shakllanish manbalari davlat
moliya tizimining muhim elementlari hisoblanadi. Ularning asosiy qismini soliq
daromadlari tashkil etgan bo‘lsa-da, soliqdan tashqari daromadlar va boshqa
tushumlar ham muhim ahamiyatga ega.
Davlat byudjeti daromadlarini samarali shakllantirish va ularning tarkibini
optimallashtirish davlatning iqtisodiy siyosati samaradorligini oshirishga xizmat
qiladi. Shu sababli davlat byudjeti daromadlarining tarkibini chuqur o‘rganish va
ularni takomillashtirish muhim ilmiy va amaliy vazifa hisoblanadi.
Davlat byudjeti daromadlarining tarkibini chuqurroq o‘rganishda ularni
nafaqat manbalari bo‘yicha, balki iqtisodiy mazmuni va undirish usullari bo‘yicha
ham tasniflash muhim ahamiyatga ega. Bu esa daromadlar tizimini yanada
mukammal tahlil qilish imkonini beradi.
Davlat byudjeti daromadlarining kengaytirilgan tasnifi. Davlat byudjeti
daromadlari quyidagi belgilar asosida tasniflanadi: Undirish usuliga ko‘ra:
 majburiy daromadlar (soliqlar, yig‘imlar)
 ixtiyoriy daromadlar (grantlar, homiylik mablag‘lari)
 Iqtisodiy mazmuniga ko‘ra:
 daromadlarni qayta taqsimlash natijasida shakllangan tushumlar
 mulkdan foydalanish natijasidagi daromadlar
 Byudjet tizimidagi darajasiga ko‘ra:
 respublika byudjeti daromadlari
 mahalliy byudjet daromadlari
Bu tasnif davlat byudjeti daromadlarini boshqarish va rejalashtirish jarayonini
samarali tashkil etishga yordam beradi.
12
O’zbekiston Respublikasi Moliya vazirligi hisobotlari.

Davlat byudjeti daromadlarining barqarorligi va diversifikatsiyasi. Zamonaviy
iqtisodiyotda davlat byudjeti daromadlarining barqarorligini ta’minlash muhim
vazifalardan biridir. Buning uchun daromad manbalarini diversifikatsiya qilish,
ya’ni turli manbalardan tushumlarni ko‘paytirish zarur.
Agar davlat byudjeti faqat bitta asosiy manbaga (masalan, soliqlarga) tayanib
qolsa, iqtisodiy inqiroz davrida byudjet barqarorligi izdan chiqishi mumkin. Shu
sababli davlatlar soliqdan tashqari daromadlar ulushini ham oshirishga intiladi.
Davlat byudjeti daromadlari ulushining taqsimlanishi (namunaviy tahlil).
Quyidagi jadvalda davlat byudjeti daromadlarining shartli (o‘quv maqsadidagi)
foiz taqsimoti keltirilgan:
№ Daromad turi Ulushi(%)
1. Soliq daromadlari 75-85 %
2. Bojxona to’lovlari 5-10 %
3. Soliqdan tashqari daromadlar 5-10 %
4. Davlat mulkidan daromadlar 3-7 %
5. Grant va transfertlar 1-3 %
3-jadval: Davlat byudjeti daromadlarining tarkibiy ulushi (%)
Mazkur jadvaldan ko‘rinib turibdiki, davlat byudjeti daromadlarining asosiy
qismini soliq daromadlari tashkil etadi. Bu esa soliq tizimining davlat moliyasidagi
yetakchi rolini tasdiqlaydi.
Rivojlangan va rivojlanayotgan mamlakatlar tajribasi. Davlat byudjeti
daromadlarining tarkibi mamlakatlarning iqtisodiy rivojlanish darajasiga qarab farq
qiladi:
 Rivojlangan davlatlarda soliq daromadlari yuqori va barqaror bo‘ladi,
soliqdan tashqari daromadlar nisbatan kam ulushni egallaydi

 Rivojlanayotgan davlatlarda esa bojxona to‘lovlari va tabiiy
resurslardan tushadigan daromadlar muhim rol o‘ynaydi
O‘zbekiston sharoitida ham so‘nggi yillarda soliq tizimi isloh qilinib, byudjet
daromadlari tarkibida soliqlarning ulushi oshib bormoqda.
Davlat byudjeti daromadlarini oshirish yo‘llari. Davlat byudjeti daromadlarini
ko‘paytirish uchun quyidagi choralar muhim hisoblanadi:
 soliq bazasini kengaytirish
 yashirin iqtisodiyotni qisqartirish
 soliq ma’murchiligini takomillashtirish
 raqamli texnologiyalarni joriy etish
 davlat aktivlaridan samarali foydalanish
Bu choralar davlat byudjeti daromadlarining barqaror o‘sishini ta’minlashga
xizmat qiladi.
Yuqoridagi qo‘shimcha tahlillar shuni ko‘rsatadiki, davlat byudjeti
daromadlarining tarkibi murakkab va ko‘p qirrali tizim bo‘lib, u turli iqtisodiy
manbalar hisobidan shakllanadi. Ularning asosiy qismini soliq daromadlari tashkil
etsa-da, soliqdan tashqari daromadlar va boshqa tushumlar ham muhim ahamiyatga
ega.
Davlat byudjeti daromadlarining samarali shakllanishi va ularning
diversifikatsiya qilinishi davlat moliyaviy barqarorligini ta’minlashda muhim rol
o‘ynaydi. Shu sababli daromadlar tarkibini takomillashtirish va ularni chuqur tahlil
qilish zamonaviy iqtisodiy siyosatning ustuvor yo‘nalishlaridan biri hisoblanadi.
II-Bob: Davlat byudjeti daromadlarining tuzilishi va dinamikasi tahlili

2.1. Davlat byudjeti daromadlarining tuzilishi va uning o’ziga xos
xususiyatlari
Davlat byudjeti daromadlarining tuzilishi va dinamikasini tahlil qilish
mamlakat iqtisodiy rivojlanish darajasini, fiskal siyosat samaradorligini hamda
davlat moliya tizimining barqarorligini baholashda muhim ahamiyat kasb etadi.
Davlat byudjeti daromadlari tarkibidagi o‘zgarishlar iqtisodiy jarayonlar, soliq
siyosati va institutsional islohotlar bilan chambarchas bog‘liq bo‘lib, ularni chuqur
o‘rganish ilmiy va amaliy jihatdan dolzarb hisoblanadi.
So‘nggi yillarda O‘zbekiston Respublikasida davlat byudjeti daromadlarini
shakllantirish va boshqarish tizimida muhim islohotlar amalga oshirildi. Soliq
tizimining soddalashtirilishi, soliq stavkalarining optimallashtirilishi hamda soliq
ma’murchiligining takomillashtirilishi natijasida davlat byudjeti daromadlari hajmi
sezilarli darajada oshdi. Shu bilan birga, daromadlar tarkibida ham muhim
o‘zgarishlar yuz berdi.
Davlat byudjeti daromadlarining tuzilishi ularning tarkibiy elementlari
o‘rtasidagi nisbatni ifodalaydi. O‘zbekiston Respublikasida davlat byudjeti
daromadlarining asosiy qismini soliq daromadlari tashkil etadi. Bu holat ko‘plab
rivojlanayotgan davlatlarga xos bo‘lib, soliq tizimi davlat moliya siyosatining
asosiy tayanchi hisoblanadi.
Quyidagi jadvalda so‘nggi uch yil davomida davlat byudjeti daromadlarining
tarkibi keltirilgan:
№ Ko’rsatkichlar 2022-yil 2023-yil 2024-yil
1. Jami daromadlar 196.400 232.100 270.300

2. Soliq daromadlari 158.200 187.500 218.600
3. QQS 52.300 61.200 71.500
4. Foyda solig’i 28.400 33.600 39.800
5. JShDS 23.500 27.900 32.100
6. Aksiz solig’i 15.200 17.300 19.500
7. Soliqdan tashqari daromadlar 38.200 44.600 51.700
4-jadval: Davlat byudjeti daromadlarining tarkibi (2022-2024 yy., mlrd so’m)
Mazkur jadval ma’lumotlariga ko‘ra, davlat byudjeti daromadlari yildan-yilga
barqaror ravishda oshib bormoqda. 2022 yilda jami daromadlar 196,4 trln so‘mni
tashkil etgan bo‘lsa, 2024 yilga kelib bu ko‘rsatkich 270,3 trln so‘mga yetgan. Bu
esa uch yil davomida deyarli 1,4 baravar o‘sishni anglatadi.
Daromadlar tarkibida soliq daromadlari yetakchi o‘rinni egallab, umumiy
tushumlarning asosiy qismini tashkil etadi. Ayniqsa, qo‘shilgan qiymat solig‘i
(QQS) eng katta ulushga ega bo‘lib, bu uning fiskal ahamiyati yuqoriligini
ko‘rsatadi. QQSning yuqori ulushi iste’molga asoslangan soliq tizimining
ustuvorligini anglatadi.
Shuningdek, foyda solig‘i va jismoniy shaxslar daromad solig‘i ham muhim
o‘rin egallaydi. Bu soliqlar iqtisodiy faollik va aholi daromadlarining oshib
borayotganini aks ettiradi.
Davlat byudjeti daromadlarining tuzilishida quyidagi o‘ziga xos
xususiyatlarni ajratib ko‘rsatish mumkin:
 soliq daromadlarining ustuvorligi va barqarorligi;
 QQSning asosiy daromad manbai sifatida yetakchi o‘rni;
 daromadlar tarkibida diversifikatsiya jarayonining kuchayib borishi;
 soliqdan tashqari daromadlar ulushining asta-sekin ortib borishi.

Bu xususiyatlar davlat moliya siyosatining samarali olib borilayotganidan
dalolat beradi.
Davlat byudjeti daromadlari tuzilishining o‘ziga xos xususiyatlari
(kengaytirilgan tahlil). Davlat byudjeti daromadlarining tuzilishi mamlakat
iqtisodiy tizimining rivojlanish darajasi va fiskal siyosatining samaradorligini aks
ettiradi. O‘zbekiston Respublikasi misolida davlat byudjeti daromadlarining
tarkibiy tuzilishida quyidagi asosiy xususiyatlarni ajratib ko‘rsatish mumkin:
1. Soliq daromadlarining ustuvorligi va barqarorligi. Davlat byudjeti
daromadlarining asosiy qismini soliq tushumlari tashkil etadi. Bu holat davlat
moliya tizimining barqarorligini ta’minlovchi asosiy omil hisoblanadi. Soliq
daromadlari majburiy xarakterga ega bo‘lgani sababli ularning tushumi nisbatan
barqaror va prognoz qilinadigan bo‘ladi. Soliq daromadlarining ustuvorligi
davlatning iqtisodiyotni boshqarish imkoniyatlarini kengaytiradi. Ayniqsa,
iqtisodiy o‘sish davrida soliq tushumlari sezilarli darajada ortadi, bu esa byudjet
daromadlarining oshishiga olib keladi 13
.
2. QQSning asosiy daromad manbai sifatida yetakchi o‘rni. Qo‘shilgan
qiymat solig‘i (QQS) davlat byudjeti daromadlari tarkibida eng katta ulushga ega
bo‘lgan soliq turi hisoblanadi. QQSning ustunligi uning keng qamrovli soliq
bazasiga ega ekanligi bilan izohlanadi. Ya’ni, ishlab chiqarishdan tortib yakuniy
iste’molgacha bo‘lgan barcha bosqichlarda ushbu soliq undiriladi. QQSning yana
bir muhim jihati — uning fiskal samaradorligi yuqoriligidir. U iqtisodiy faollik
oshgan sari avtomatik ravishda ko‘payadi, bu esa byudjet daromadlarining
barqaror o‘sishini ta’minlaydi 14
.
3. Daromadlar tarkibida diversifikatsiya jarayonining kuchayib borishi.
So‘nggi yillarda davlat byudjeti daromadlari tarkibida diversifikatsiya jarayoni
kuzatilmoqda. Bu esa daromad manbalarining kengayib borayotganini anglatadi.
Diversifikatsiya quyidagi jihatlarda namoyon bo‘ladi:
13
O’zbekiston Respublikasi Byudjet kodeksi. – Toshkent, 2014.
14
O’zbekiston Respublikasi Moliya vazirligi hisobotlari.

 yangi soliq turlarining joriy etilishi;
 soliqdan tashqari daromadlar ulushining ortishi;
 davlat aktivlaridan olinadigan daromadlarning ko‘payishi;
 xalqaro moliyaviy manbalarning jalb etilishi.
Bu jarayon davlat byudjeti daromadlarini barqarorlashtirish va iqtisodiy
xavflarni kamaytirishda muhim rol o‘ynaydi.
4. Soliqdan tashqari daromadlar ulushining asta-sekin ortib borishi. Davlat
byudjeti daromadlari tarkibida soliqdan tashqari daromadlar ulushi ham yildan-
yilga ortib bormoqda. Bunga davlat mulkini samarali boshqarish, davlat xizmatlari
uchun to‘lovlar tizimining kengayishi hamda jarimalar va yig‘imlar hajmining
ortishi sabab bo‘lmoqda. Soliqdan tashqari daromadlar davlat byudjetining
qo‘shimcha moliyaviy manbasi bo‘lib, u daromadlar tarkibini yanada
muvozanatlashtiradi va barqarorlikni oshiradi 15
.
Tahliliy jadval. Quyidagi jadval davlat byudjeti daromadlari tarkibidagi
ulushlarni ko‘rsatadi:
№ Ko’rsatkichlar 2022-yil 2023-yil 2024-yil
1. Soliq daromadlari 80.5% 80.7% 80.8%
2. QQS 26.6% 26.4% 26.5%
3. Foyda solig’i 14.5% 14.4% 14.7%
4. JShDS 12.0% 12.0% 11.9%
5. Soliqdan tashqari daromadlar 19.5% 19.3% 19.2%
5-jadval: Davlat byudjeti daromadlari tarkibining tuzulishi (%)
Jadval ma’lumotlari shuni ko‘rsatadiki, soliq daromadlari barqaror ravishda
yuqori ulushni egallab kelmoqda. Shu bilan birga, QQS yetakchi o‘rinni saqlab
qolmoqda va daromadlar tarkibining muhim elementi hisoblanadi.
15
Shodmonov.Sh. “Moliya nazariyasi”. – Toshkent, 2019.

Yuqoridagi tahlillar shuni ko‘rsatadiki, davlat byudjeti daromadlarining
tuzilishi barqaror va mantiqiy shakllangan tizim hisoblanadi. Unda soliq
daromadlari ustuvor o‘rin egallagan bo‘lsa-da, boshqa daromad manbalari ham
muhim rol o‘ynamoqda. Daromadlar tarkibining diversifikatsiyalashuvi va
soliqdan tashqari tushumlar ulushining ortishi davlat moliya tizimini yanada
barqaror qilishga xizmat qiladi. Shu sababli ushbu jarayonlarni chuqur o‘rganish
va takomillashtirish davlat iqtisodiy siyosatining ustuvor yo‘nalishlaridan biri
hisoblanadi.
2.2. Davlat byudjeti daromadlarining dinamikasi va o’sish tendensiyalari
tahlili

Davlat byudjeti daromadlarining dinamikasi — bu ularning vaqt davomida
o‘zgarishi, o‘sish sur’atlari hamda tarkibiy siljishlarini ifodalovchi muhim
iqtisodiy ko‘rsatkichdir. Mazkur ko‘rsatkich orqali davlat moliya siyosatining
samaradorligi, iqtisodiy o‘sish darajasi hamda fiskal barqarorlik baholanadi.
O‘zbekiston Respublikasida so‘nggi yillarda davlat byudjeti daromadlari
izchil va barqaror o‘sib borayotganini kuzatish mumkin. Bu holat mamlakatda olib
borilayotgan iqtisodiy islohotlar, soliq tizimini modernizatsiya qilish, biznes
muhitini yaxshilash hamda raqamli texnologiyalarni keng joriy etish natijasidir 16
.
Davlat byudjeti daromadlarining umumiy dinamikasi (kengaytirilgan tahlil).
Quyida davlat byudjeti daromadlarining umumiy hajmi va o‘sish ko‘rsatkichlari
keltirilgan:
№ Yillar Jami daromadlar
(mlrd so’m) Mutloq
o’sish O’sish
sur’ati O’sish
indeksi
1. 2022-yil 196.400 -- -- 100
2. 2023-yil 232.100 +35.700 118.2% 1.18
3. 2024-yil 270.300 +38.200 116.4% 1.16
6-jadval: Davlat byudjeti daromadlarining dinamikasi va o’sish sur’atlari.
Mazkur jadvaldan ko‘rinib turibdiki, davlat byudjeti daromadlari hajmi
nafaqat ortib bormoqda, balki ularning o‘sishi barqaror xarakterga ega. Mutlaq
o‘sish ko‘rsatkichlari ham yuqori bo‘lib, bu iqtisodiy faollikning oshganidan
dalolat beradi.
Soliq daromadlari dinamikasining chuqur tahlili. Davlat byudjeti
daromadlarining asosiy qismini tashkil etuvchi soliq tushumlari alohida tahlilni
talab qiladi.
16
O’zbekiston Respublikasi Moliya vazirligi hisobotlari (2022-2024-yy.)

Ko’rsatkichlar 2022 (mlrd) 2023 (mlrd) 2024 (mlrd) Ulush % O’sish (24-22)
QQS 52.300 61.200 71.500 26.5% +36.7%
Foyda solig’i 28.400 33.600 39.800 14.7% +40.1%
JShDS 23.500 27.900 32.100 11.9% +36.5%
Aksiz 15.200 17.300 19.500 7.2% +28.3%
Jami 158.200 187.500 218.600 80.8% +38.2%
7-jadval: Soliq daromadlari tarkibi va dinamikasi.
Jadvaldan ko‘rinib turibdiki, barcha asosiy soliqlar bo‘yicha barqaror o‘sish
kuzatilmoqda. Ayniqsa, foyda solig‘i va QQS yuqori o‘sish sur’atlariga ega. Bu
esa iqtisodiyotda ishlab chiqarish va iste’mol hajmining ortganini ko‘rsatadi 17
.
Davlat byudjeti daromadlari dinamikasiga ta’sir etuvchi omillar (chuqur
tahlil). Davlat byudjeti daromadlarining o‘sishi bir qator makroiqtisodiy va
institutsional omillar bilan belgilanadi:
 Iqtisodiy o‘sish (YaIM) – ishlab chiqarish hajmining ortishi soliq
tushumlarini ko‘paytiradi;
 Soliq islohotlari – soliq tizimining soddalashtirilishi va
optimallashtirilishi;
 Investitsiyalar – yangi korxonalar va ish o‘rinlari yaratiladi;
 Raqamlashtirish – yashirin iqtisodiyot qisqaradi;
 Tadbirkorlik rivoji – soliq bazasi kengayadi.
Trend tahlili (matematik yondashuv). Davlat byudjeti daromadlarining
trendini aniqlash uchun oddiy indeks usulidan foydalanish mumkin:
 2022 = 100%
 2023 = 118.2%
 2024 = 116.4%
17
O’zbekiston Respublikasi Davlat statistika qo’mitasi ma’lumotlari.

Bu ko‘rsatkichlar o‘sish davom etayotganini, lekin sur’at biroz
sekinlashayotganini ko‘rsatadi. Bu esa iqtisodiyotning muayyan darajada
“barqarorlashayotgan” bosqichiga o‘tayotganini anglatadi.
Muammolar va cheklovlar. Davlat byudjeti daromadlari o‘sishiga qaramay,
quyidagi muammolar mavjud:
 yashirin iqtisodiyot ulushi;
 ayrim tarmoqlarda soliq bazasining torligi;
 soliqdan tashqari daromadlar ulushining pastligi;
 global iqtisodiy beqarorlik ta’siri.
Davlat byudjeti daromadlarining so‘nggi yillarda barqaror o‘sishiga qaramay,
ushbu jarayonga salbiy ta’sir ko‘rsatuvchi bir qator tizimli muammolar va
cheklovlar mavjud. Ushbu omillar davlat byudjeti daromadlarining to‘liq
shakllanishiga to‘sqinlik qilib, ularning barqarorligini pasaytirishi mumkin. Quyida
mazkur muammolar batafsil tahlil qilinadi:
1. Yashirin iqtisodiyot ulushining mavjudligi. Yashirin iqtisodiyot — bu
rasmiy hisobga olinmaydigan, soliq tizimidan chetda qolayotgan iqtisodiy
faoliyatdir. Ushbu holat davlat byudjeti daromadlariga bevosita salbiy ta’sir
ko‘rsatadi, chunki iqtisodiy faoliyatning muayyan qismi soliqqa tortilmay qoladi.
Yashirin iqtisodiyot quyidagi shakllarda namoyon bo‘ladi:
 norasmiy ish o‘rinlari;
 naqd pul aylanmasining yuqoriligi;
 daromadlarni yashirish;
 noqonuniy ishlab chiqarish va xizmatlar.
Bu holat natijasida davlat byudjeti katta miqdordagi potensial daromadlardan
mahrum bo‘ladi. Bundan tashqari, yashirin iqtisodiyot sog‘lom raqobat muhitini
buzadi, chunki rasmiy faoliyat yuritayotgan subyektlar soliq yukini ko‘tarayotgan
bir paytda, yashirin sektor bundan qochadi.. Yashirin iqtisodiyot ulushini

qisqartirish uchun raqamlashtirish, soliq nazoratini kuchaytirish va iqtisodiyotni
“soyalardan chiqarish” muhim ahamiyatga ega.
2. Ayrim tarmoqlarda soliq bazasining torligi. Davlat byudjeti
daromadlarining o‘sishi soliq bazasining kengligiga bog‘liq. Ammo ayrim
iqtisodiyot tarmoqlarida soliq bazasi yetarlicha keng emas. Bu quyidagi sabablar
bilan izohlanadi:
 iqtisodiyotning ayrim sohalari hali to‘liq rivojlanmagan;
 ayrim faoliyat turlari imtiyozlar bilan qamrab olingan;
 ishlab chiqarish hajmining pastligi;
 xizmatlar sektorining ayrim segmentlarida rasmiylashtirish
darajasining pastligi.
Soliq bazasining torligi davlat byudjetiga tushumlar hajmini cheklaydi va
daromadlarning barqaror o‘sishiga to‘sqinlik qiladi. Shu sababli iqtisodiyotni
diversifikatsiya qilish, yangi tarmoqlarni rivojlantirish va biznes faoliyatini
kengaytirish orqali soliq bazasini kengaytirish muhim hisoblanadi.
3. Soliqdan tashqari daromadlar ulushining pastligi. Davlat byudjeti
daromadlari tarkibida soliq tushumlari ustuvor bo‘lsa-da, soliqdan tashqari
daromadlar ulushi nisbatan past darajada qolmoqda. Bu esa byudjet
daromadlarining bir tomonlama shakllanishiga olib keladi.
Soliqdan tashqari daromadlarga quyidagilar kiradi:
 davlat mulkidan olinadigan daromadlar;
 davlat xizmatlari uchun to‘lovlar;
 jarimalar va yig‘imlar;
 dividendlar va boshqa tushumlar.
Ushbu daromadlar yetarli darajada rivojlanmaganligi davlat byudjetining
barqarorligiga salbiy ta’sir ko‘rsatadi. Chunki iqtisodiy inqiroz sharoitida soliq
tushumlari kamaygan taqdirda, alternativ manbalar yetarli bo‘lmaydi. Shu sababli
davlat aktivlarini samarali boshqarish, davlat xizmatlarini kengaytirish va

qo‘shimcha daromad manbalarini rivojlantirish muhim vazifalardan biri
hisoblanadi.
4. Global iqtisodiy beqarorlik ta’siri. Zamonaviy sharoitda milliy
iqtisodiyotlar global iqtisodiy tizim bilan chambarchas bog‘liq. Shu sababli xalqaro
bozorlardagi o‘zgarishlar davlat byudjeti daromadlariga ham bevosita ta’sir
ko‘rsatadi.
Global iqtisodiy beqarorlik quyidagi omillar orqali ta’sir qiladi:
 jahon bozorlarida narxlarning o‘zgarishi;
 eksport-import hajmining qisqarishi;
 valyuta kurslarining tebranishi;
 xalqaro investitsiyalar oqimining kamayishi.
Masalan, eksport hajmining qisqarishi bojxona tushumlarini kamaytiradi,
iqtisodiy faollikning pasayishi esa soliq tushumlariga salbiy ta’sir ko‘rsatadi. Shu
sababli davlat byudjeti daromadlarini barqaror saqlash uchun iqtisodiyotni
diversifikatsiya qilish va ichki bozorni rivojlantirish muhim hisoblanadi.
Yuqorida keltirilgan muammolar davlat byudjeti daromadlarining to‘liq
shakllanishiga to‘sqinlik qiluvchi asosiy omillar hisoblanadi. Ayniqsa, yashirin
iqtisodiyot ulushi va soliq bazasining torligi davlat moliya tizimining
samaradorligini pasaytiradi. Shu bilan birga, soliqdan tashqari daromadlar
ulushining pastligi hamda global iqtisodiy beqarorlik ta’siri davlat byudjeti
daromadlarining barqarorligiga xavf tug‘diradi. Mazkur muammolarni bartaraf
etish uchun soliq tizimini takomillashtirish, iqtisodiyotni raqamlashtirish,
investitsiyalarni jalb qilish va iqtisodiy islohotlarni izchil davom ettirish zarur
hisoblanadi.
Kelgusidagi rivojlanish istiqbollari. Kelgusida davlat byudjeti daromadlarini
oshirish uchun quyidagi yo‘nalishlar muhim:
 raqamli iqtisodiyotni rivojlantirish;
 soliq ma’murchiligini takomillashtirish;

 investitsiyalarni jalb qilish;
 iqtisodiyotni diversifikatsiya qilish.
Davlat byudjeti daromadlarini barqaror va uzluksiz oshirib borish har qanday
davlatning iqtisodiy siyosatidagi ustuvor yo‘nalishlardan biri hisoblanadi.
O‘zbekiston Respublikasida ham so‘nggi yillarda byudjet daromadlarini oshirishga
qaratilgan keng ko‘lamli islohotlar amalga oshirilmoqda. Biroq kelgusida ushbu
jarayonni yanada takomillashtirish uchun bir qator strategik yo‘nalishlarni
rivojlantirish zarur.
1. Raqamli iqtisodiyotni rivojlantirish. Raqamli iqtisodiyot zamonaviy
iqtisodiy taraqqiyotning eng muhim omillaridan biri hisoblanadi. U iqtisodiy
jarayonlarni avtomatlashtirish, shaffoflikni oshirish va iqtisodiy faoliyatni nazorat
qilishni yengillashtirish orqali davlat byudjeti daromadlarini oshirishga xizmat
qiladi.
Raqamli iqtisodiyot rivojlangani sari:
 soliq to‘lovchilar faoliyati to‘liq elektron tizimda qayd etiladi;
 naqd pul aylanmasi kamayadi;
 yashirin iqtisodiyot qisqaradi;
 soliq tushumlari oshadi.
Masalan, elektron hisob-faktura, onlayn kassa tizimlari va raqamli soliq
hisobotlari joriy etilishi natijasida soliqdan qochish holatlari kamayadi va
byudjetga tushumlar oshadi. Shu sababli raqamli iqtisodiyotni rivojlantirish davlat
byudjeti daromadlarini oshirishning eng muhim istiqbolli yo‘nalishlaridan biridir.
2. Soliq ma’murchiligini takomillashtirish. Soliq ma’murchiligi — bu
soliqlarni hisoblash, undirish va nazorat qilish jarayonlarining samaradorligini
belgilovchi tizimdir. Uni takomillashtirish davlat byudjeti daromadlarining
barqarorligini ta’minlaydi. Soliq ma’murchiligini yaxshilash quyidagilarni o‘z
ichiga oladi:
 soliq organlarining raqamlashtirilishi;

 soliq to‘lovchilarga xizmat ko‘rsatish sifatini oshirish;
 soliq tekshiruvlarini avtomatlashtirish;
 korrupsion holatlarni kamaytirish;
 soliq to‘lovchilarning ixtiyoriy to‘lov intizomini oshirish.
Samarali soliq ma’murchiligi natijasida soliq bazasi kengayadi va byudjetga
tushumlar sezilarli darajada ortadi.
3. Investitsiyalarni jalb qilish. Investitsiyalar iqtisodiy o‘sishning asosiy
harakatlantiruvchi kuchi hisoblanadi. Ular yangi ishlab chiqarish quvvatlarini
yaratish, ish o‘rinlarini ko‘paytirish va iqtisodiy faollikni oshirish orqali davlat
byudjeti daromadlariga bevosita ta’sir ko‘rsatadi. Investitsiyalar oshishi natijasida:
 korxonalar soni ko‘payadi;
 ishlab chiqarish hajmi ortadi;
 foyda solig‘i tushumlari oshadi;
 eksport salohiyati kuchayadi.
Ayniqsa, to‘g‘ridan-to‘g‘ri xorijiy investitsiyalar (FDI) mamlakat
iqtisodiyotini modernizatsiya qilish va byudjet daromadlarini oshirishda muhim rol
o‘ynaydi. Shu sababli investitsiya muhitini yaxshilash, huquqiy kafolatlarni
kuchaytirish va biznes uchun qulay sharoit yaratish muhim istiqbolli yo‘nalish
hisoblanadi.
4. Iqtisodiyotni diversifikatsiya qilish. Iqtisodiyotni diversifikatsiya qilish —
bu iqtisodiyotni bir nechta tarmoqlar asosida rivojlantirish orqali uning
barqarorligini ta’minlash jarayonidir. Agar iqtisodiyot faqat bir yoki bir nechta
tarmoqqa tayanib qolsa, bu byudjet daromadlarining barqarorligiga xavf tug‘diradi.
Shu sababli iqtisodiyotni diversifikatsiya qilish quyidagilarni o‘z ichiga oladi:
 sanoat tarmoqlarini kengaytirish;
 xizmatlar sektorini rivojlantirish;
 qishloq xo‘jaligini modernizatsiya qilish;
 yuqori qo‘shilgan qiymatli mahsulotlar ishlab chiqarish.

Diversifikatsiya natijasida soliq bazasi kengayadi, yangi daromad manbalari
paydo bo‘ladi va byudjet tushumlari barqarorlashadi.
Kelgusida davlat byudjeti daromadlarini oshirishning asosiy yo‘nalishlari
sifatida raqamli iqtisodiyotni rivojlantirish, soliq ma’murchiligini takomillashtirish,
investitsiyalarni jalb qilish hamda iqtisodiyotni diversifikatsiya qilish alohida
ahamiyat kasb etadi. Ushbu yo‘nalishlar bir-biri bilan uzviy bog‘liq bo‘lib,
ularning kompleks rivojlanishi davlat moliya tizimining barqarorligini ta’minlaydi.
Natijada davlat byudjeti daromadlari nafaqat oshadi, balki ularning sifati ham
yaxshilanadi, ya’ni daromadlar yanada barqaror va ishonchli manbalarga tayanadi.
Yuqoridagi batafsil tahlillar asosida shuni xulosa qilish mumkinki,
O‘zbekiston Respublikasi davlat byudjeti daromadlari so‘nggi yillarda barqaror va
izchil o‘sish tendensiyasiga ega. Daromadlarning o‘sishi iqtisodiy rivojlanish,
samarali soliq siyosati va institutsional islohotlar natijasi hisoblanadi. Shu bilan
birga, daromadlar tarkibining barqarorligi va soliq tushumlarining ustuvorligi
davlat moliya tizimining mustahkamligini ta’minlaydi. Kelgusida esa daromadlarni
yanada oshirish uchun iqtisodiy islohotlarni davom ettirish zarur.
Xulosa.
Davlat byudjeti daromadlari har qanday mamlakat moliya tizimining asosiy
tayanchi bo‘lib, u davlatning iqtisodiy, ijtimoiy va siyosiy vazifalarini amalga
oshirish uchun zarur moliyaviy resurslarni shakllantiradi. Ushbu kurs ishida davlat

byudjeti daromadlarining tarkibi, tuzilishi va dinamikasi nazariy hamda amaliy
jihatdan tahlil qilindi. O‘rganilgan mavzu asosida quyidagi umumiy xulosalarni
shakllantirish mumkin.
Birinchidan, davlat byudjeti daromadlarining iqtisodiy mohiyati shundan
iboratki, ular davlat tomonidan majburiy va ixtiyoriy to‘lovlar, soliq tushumlari
hamda soliqdan tashqari daromadlar hisobidan shakllanadi. Davlat byudjeti
daromadlari iqtisodiy resurslarni qayta taqsimlash vositasi bo‘lib, jamiyatdagi
ijtimoiy-iqtisodiy barqarorlikni ta’minlashda muhim o‘rin tutadi. Shu jihatdan,
byudjet daromadlari nafaqat moliyaviy resurs manbai, balki davlat siyosatining
asosiy instrumentlaridan biri hisoblanadi.
Ikkinchidan, davlat byudjeti daromadlarining tarkibi tahlil qilinganda, uning
asosiy qismini soliq daromadlari tashkil etishi aniqlandi. Xususan, qo‘shilgan
qiymat solig‘i (QQS), foyda solig‘i, jismoniy shaxslar daromad solig‘i va aksiz
soliqlari asosiy ulushga ega bo‘lib, byudjet tushumlarining eng muhim manbalarini
tashkil etadi. Soliqdan tashqari daromadlar esa davlat mulkidan olinadigan
daromadlar, xizmatlar uchun to‘lovlar va boshqa tushumlardan iborat bo‘lib, ular
nisbatan kichik ulushni tashkil etsa-da, byudjet barqarorligida qo‘shimcha manba
sifatida muhim rol o‘ynaydi.
Uchinchidan, davlat byudjeti daromadlarining tuzilishi barqaror xarakterga
ega bo‘lib, so‘nggi yillarda sezilarli diversifikatsiya jarayoni kuzatilmoqda. Soliq
daromadlari ustuvorligini saqlab qolgan holda, soliqdan tashqari daromadlar ulushi
ham asta-sekin ortib bormoqda. Bu holat davlat moliya tizimining yanada
muvozanatlashgan shaklga o‘tayotganini ko‘rsatadi. Ayniqsa, QQSning yetakchi
o‘rni saqlanib qolayotgani iste’mol bozori va iqtisodiy faollikning oshishi bilan
bevosita bog‘liqdir.
To‘rtinchidan, davlat byudjeti daromadlarining dinamikasi tahlili shuni
ko‘rsatadiki, so‘nggi yillarda daromadlar barqaror o‘sish tendensiyasiga ega. Jami
daromadlar hajmi yildan-yilga ortib borib, bu iqtisodiy o‘sish, soliq islohotlari va
investitsion faollikning natijasi sifatida baholanishi mumkin. O‘sish sur’atlarining

15–18 foiz atrofida bo‘lishi davlat moliya tizimining nisbatan barqaror
rivojlanayotganini anglatadi. Shu bilan birga, ayrim yillarda o‘sish sur’atlarining
biroz sekinlashishi iqtisodiyotning tabiiy barqarorlashuv bosqichiga kirayotganidan
dalolat beradi.
Beshinchidan, davlat byudjeti daromadlarining o‘sishiga bir qator omillar
bevosita ta’sir ko‘rsatadi. Jumladan, yalpi ichki mahsulotning o‘sishi, soliq
siyosatining takomillashtirilishi, investitsiyalar hajmining ortishi, kichik biznes va
xususiy tadbirkorlikning rivojlanishi hamda raqamli iqtisodiyotning joriy etilishi
asosiy omillar sifatida tahlil qilindi. Ushbu omillar bir-biri bilan uzviy bog‘liq
bo‘lib, ularning kompleks ta’siri davlat byudjeti daromadlarining barqaror o‘sishini
ta’minlaydi.
Oltinchidan, kurs ishida aniqlanganidek, davlat byudjeti daromadlari tizimida
ayrim muammolar ham mavjud. Xususan, yashirin iqtisodiyotning mavjudligi,
ayrim tarmoqlarda soliq bazasining torligi, soliqdan tashqari daromadlar
ulushining nisbatan pastligi hamda global iqtisodiy beqarorlik ta’siri byudjet
daromadlarining to‘liq salohiyat bilan shakllanishiga to‘sqinlik qilmoqda. Ushbu
muammolar davlat moliya tizimining samaradorligini oshirish uchun chuqur
islohotlarni talab etadi.
Yettinchidan, kelgusidagi rivojlanish istiqbollari nuqtayi nazaridan raqamli
iqtisodiyotni rivojlantirish, soliq ma’murchiligini takomillashtirish,
investitsiyalarni jalb qilish va iqtisodiyotni diversifikatsiya qilish eng muhim
yo‘nalishlar sifatida belgilandi. Raqamlashtirish jarayonlari soliq tushumlarining
shaffofligini oshirib, yashirin iqtisodiyot ulushini kamaytiradi. Soliq
ma’murchiligining takomillashuvi esa soliq to‘lovchilar intizomini oshiradi va
byudjetga tushumlarni ko‘paytiradi.
Sakkizinchidan, investitsion faollikning oshishi yangi korxonalar tashkil
etilishiga, ish o‘rinlarining yaratilishiga va ishlab chiqarish hajmining
kengayishiga olib keladi. Bu esa bevosita soliq tushumlarining ortishiga xizmat
qiladi. Iqtisodiyotni diversifikatsiya qilish esa byudjet daromadlarining bir nechta

tarmoqlarga tayanishini ta’minlab, iqtisodiy xavflarni kamaytiradi va barqarorlikni
oshiradi.
Shuni alohida ta’kidlash joizki, davlat byudjeti daromadlarining shakllanishi
va ularning dinamik o‘zgarishi faqat iqtisodiy ko‘rsatkichlar bilan cheklanib
qolmaydi, balki davlatning institutsional salohiyati, boshqaruv tizimining
samaradorligi hamda jamiyatdagi iqtisodiy madaniyat darajasi bilan ham bevosita
bog‘liqdir. Shu nuqtayi nazardan qaraganda, O‘zbekiston Respublikasida byudjet
daromadlarini oshirishga qaratilgan islohotlar nafaqat fiskal natijalarni yaxshilash,
balki iqtisodiy tizimni modernizatsiya qilishga ham xizmat qilmoqda.
Tahlillar shuni ko‘rsatadiki, byudjet daromadlarining barqaror o‘sishi
iqtisodiyotda ishlab chiqarish jarayonlarining faollashuvi, xizmatlar sohasining
kengayishi hamda tadbirkorlik subyektlarining ko‘payishi bilan chambarchas
bog‘liqdir. Ayniqsa, kichik biznes va xususiy tadbirkorlikning rivojlanishi byudjet
tushumlarining kengayishida muhim omil bo‘lib qolmoqda.
Bundan tashqari, soliq tizimida amalga oshirilayotgan islohotlar, jumladan
soliq stavkalarining optimallashtirilishi, elektron soliq ma’murchiligining joriy
etilishi va soliq organlarining raqamlashtirilishi byudjet daromadlarining shaffof va
samarali shakllanishiga olib kelmoqda. Bu esa o‘z navbatida davlat va soliq
to‘lovchilar o‘rtasidagi ishonchni mustahkamlashga xizmat qiladi.
Shu bilan birga, kelajakda byudjet daromadlarining barqarorligini ta’minlash
uchun iqtisodiyotning tashqi omillarga bog‘liqligini kamaytirish, eksport
salohiyatini oshirish va ichki ishlab chiqarishni rivojlantirish muhim ahamiyat kasb
etadi. Global iqtisodiy tebranishlar sharoitida aynan ichki resurslarga tayanish
davlat byudjeti barqarorligining asosiy kafolati hisoblanadi.
Umuman olganda, davlat byudjeti daromadlari tizimini yanada
takomillashtirish nafaqat moliyaviy barqarorlikni ta’minlaydi, balki mamlakatning
uzoq muddatli iqtisodiy rivojlanish strategiyasini amalga oshirishda ham asosiy

tayanch vazifasini bajaradi. Shu sababli ushbu yo‘nalishdagi islohotlarni izchil
davom ettirish dolzarb ahamiyatga ega bo‘lib qoladi.
Umuman olganda, o‘tkazilgan tahlillar shuni ko‘rsatadiki, O‘zbekiston
Respublikasida davlat byudjeti daromadlari tizimi izchil rivojlanib bormoqda.
Daromadlar tarkibi nisbatan barqaror bo‘lib, soliq tushumlari ustuvor o‘rin
egallaydi. Shu bilan birga, daromadlar dinamikasi ijobiy tendensiyaga ega bo‘lib,
iqtisodiy islohotlar samaradorligini aks ettiradi.
Kurs ishi natijalariga ko‘ra, davlat byudjeti daromadlarini yanada oshirish
uchun quyidagi yo‘nalishlar muhim ahamiyatga ega ekanligi aniqlandi: soliq
tizimini yanada soddalashtirish va raqamlashtirish, iqtisodiyotda yashirin sektorni
qisqartirish, investitsion muhitni yaxshilash hamda iqtisodiyotni yanada
diversifikatsiya qilish. Ushbu chora-tadbirlar amalga oshirilsa, davlat byudjeti
daromadlari nafaqat miqdor jihatdan, balki sifat jihatdan ham yaxshilanadi.
Xulosa qilib aytganda, davlat byudjeti daromadlari mamlakat iqtisodiy
barqarorligining asosiy kafolatlaridan biri bo‘lib, ularning samarali shakllanishi va
boshqarilishi davlatning ijtimoiy-iqtisodiy rivojlanishida hal qiluvchi ahamiyatga
ega. Shu sababli mazkur sohani doimiy takomillashtirish davlat iqtisodiy
siyosatining ustuvor yo‘nalishlaridan biri bo‘lib qoladi.
Foydalanilgan adabiyotlar.

1. O‘zbekiston Respublikasi Konstitutsiyasi. – Toshkent, 2023.
2. O‘zbekiston Respublikasining “Byudjet kodeksi”. – Toshkent, 2014
(o‘zgartirish va qo‘shimchalar bilan).
3. O‘zbekiston Respublikasi Soliq kodeksi. – Toshkent, 2020 (o‘zgartirilgan
tahrir).
4. O‘zbekiston Respublikasi Prezidentining “Soliq va byudjet siyosatini yanada
takomillashtirish chora-tadbirlari to‘g‘risida”gi Farmoni.
5. O‘zbekiston Respublikasi Prezidentining iqtisodiy islohotlar va raqamli
iqtisodiyotni rivojlantirishga oid qarorlari.
6. Shodmonov Sh.Sh., G‘afurov U.V. Iqtisodiyot nazariyasi. – Toshkent: Fan
va texnologiya, 2020.
7. Sattorov A.A. Moliya va kredit. – Toshkent: Iqtisod-moliya, 2019.
8. Yusupov R.A. Davlat moliyasi. – Toshkent: O‘qituvchi, 2021.
9. Karimov I.A. Iqtisodiy islohotlar asoslari. – Toshkent, 2018.
10. O‘zbekiston Respublikasi Moliya vazirligi yillik hisobotlari (2022–2024
yy.).
11. O‘zbekiston Respublikasi Davlat statistika qo‘mitasi statistik to‘plamlari.
12. Jahon banki (World Bank) – “Uzbekistan Economic Update” hisobotlari.
13. IMF (International Monetary Fund) – fiskal siyosat bo‘yicha sharhlar.
14. www.mf.uz – O‘zbekiston Respublikasi Moliya vazirligi rasmiy sayti
15. www.stat.uz – O‘zbekiston Respublikasi Statistika agentligi rasmiy sayti
16. www.lex.uz – Normativ-huquqiy hujjatlar bazasi
17. www.worldbank.org – Jahon banki ma’lumotlari

Study on the composition, structure, and dynamics of state budget revenues, exploring economic implications and importance

Sotib olish