Davlat byudjetining mazmuni, uning shakllanishi va taqsimlanishining xususiyatlari - Iqtisodiyot - Kurs ishlari

Dokument ma'lumotlari

Narxi	9000UZS
Hajmi	38.2KB
Xaridlar	6
Yuklab olingan sana	04 Avgust 2023
Kengaytma	docx
Bo'lim	Kurs ishlari
Fan	Iqtisodiyot

Davlat byudjetining mazmuni, uning shakllanishi va taqsimlanishining xususiyatlari

Sotib olish

Davlat byudjetining mazmuni, uning shakllanishi va
taqsimlanishining xususiyatlari
Reja:
Kirish
1. Davlat byudjetining mohiyati.
2. Davlat byudjetining funksiyalari.
3. Davlat byudjetining ahamiyati.
Xulosa
Foydalanilgan adabiyotlar

Kirish
Mamlakatlarni bozor konvertatsiyalari, innovatsion milliy iqtisodiyotni
rivojlantirish yo'lida faol rivojlanishi, ko'p jihatdan mamlakat byudjet tizimining
ishlashi tufayli mumkin bo'ldi. Davlat byudjeti mablag'larning markazlashtirilgan
fondini shakllantirish, taqsimlash va ulardan foydalanish bilan bog'liq iqtisodiy
munosabatlarni aks ettiruvchi mamlakat moliya tizimidagi asosiy bo'g'in
hisoblanadi. Byudjet yordamida davlat moliyaviy resurslarni ijtimoiy va iqtisodiy
rivojlanishning hal qiluvchi yo'nalishlariga jamlash imkoniyatiga ega, milliy
daromadlarni tarmoqlar, hududlar, jamoat faoliyati sohalari o'rtasida qayta
taqsimlash mavjud.
Byudjetda davlat turli xil xo'jalik yurituvchi sub'ektlardan moliyaviy
mablag'larni qanday qabul qilishi to'g'risida aniq tasavvur hosil qiladi, davlatning
markazlashtirilgan resurslari hajmi uning ehtiyojlari hajmiga mos keladimi-
yo'qligini ko'rsatadi. Davlat byudjeti haqiqatan ham iqtisodiyot va ijtimoiy
sohaning o'sishiga, ilmiy-texnik taraqqiyot sur'atining tezlashishiga, ijtimoiy ishlab
chiqarishning moddiy-texnik bazasini yangilashga va takomillashtirishga ta'sir
qiladi.
Shunday qilib, biron bir davlat byudjetsiz mavjud bo'lmaydi. Shuning uchun
ham davlat byudjetini o'rganish muhim va dolzarb mavzu hisoblanadi. Kurs
ishining mazmuni jami bosilgan matn sahifalarida sarlavha sahifasi, kirish qismi, 3
qismdan iborat tarkib, xulosa, foydalanilgan manbalar ro'yxati mavjud. Tadqiqot
maqsadi: davlat byudjeti tushunchasini, shuningdek, uni shakllantirish manbalarini
va asosiy muammolarini ochib berish.

1. Davlat byudjetining mohiyati.
Davlat byudjetining mohiyati. Davlat byudjeti kishilik jamiyati
taraqqiyotining ma’lum bir bosqichida paydo bо‘lgan bо‘-lib, uning vujudga
kelishi, eng avvalo, siyosiy tashkilot sifatida davlatning vujudga kelishi bilan
bevosita bog’liqdir . Har bir davr ijtimoiy tuzumiga tyegishli bо‘lgan ishlab
chiqarish munosa-batlarining asosiy belgilari davlat faoliyatining va byudjet-ning
taqsimlash mexanizmi sifatidagi mazmunini belgilab (aniq-lab) beradi.
Hozirgi sharoitda Davlat byudjeti ijtimoiy (ishlab chiqa-rish)
munosabatlar(i)ning bir qismini ifoda etib, davlatning ixtiyoriga mamlakatda
yaratilgan yalpi ichki mahsulot (milliy daromad)ning nisbatan kattagina qismini
tо‘plash va uni jamiyat taraqqiyoti turli sohalarining (iqtisodiyot, maorif, sog’liqni
saq-lash, fan, madaniyat, ijtimoiy ta’minot, boshqaruv, mudofaa va boshqalar)
rivojlanishiga yо‘naltirish imkonini beradigan mu-him taqsimlash instrumyenti
(vositasi)dir.
О‘zining mohiyatiga kо‘ra, Davlat byudjeti mamlakat Moliya tizimining
tarkibiy qismidan iborat bо‘lib, Shunga mos ravishda u Moliya tizimiga tyegishli
bо‘lgan barcha belgi (xususiyat)larga ega va unga tyegishli bо‘lgan barcha
funksiyalarni bajaradi. Bir vaqtning о‘zida, Davlat byudjeti faqat о‘ziga xos
bо‘lgan xarakterli xususiyatlarga ham egadirki, ular о‘z navbatida, davlat
byudjetini Moliya tizimining boshqa bо‘linmalaridan ajratib turadi va unda
markaziy о‘rinni egallashga imkon beradi. Uning ana Shunday xu-susiyatlaridan
biri bevosita davlat (hukumat)ga tyegishli ekanli-gidir. Haqiqatdan ham har bir
mamlakatda davlat (hukumat) barcha Moliyaviy munosabatlarning tashkilotchisi
bо‘lsa-da, uning bu xis-lati, ya’ni mamlakatning moddiy va Moliyaviy resurslarini
asosiy taqsimlovchisi sifatidagi roli faqat byudjetda katta kuch bilan namoyon
bо‘ladi.
YAgonalik (birlik) va markazlaShuvning Yuqori darajada ekan- ligi Davlat
byudjetining muhim xususiyatlaridandir. Turli ma’mu-riy-hududiy byudjetlarning
kо‘pligiga qaramasdan ularning barchasi quyi bug’inlarning Yuqori bо‘linmalarga
bо‘ysunishiga kyetma-kyet rioya qilgan holda yagona Davlat byudjetiga birlashadi. Bir

vaqtning о‘zida byudjet resurslarini shakllantirish va ulardan foydalanishda dye-
mokratizm ham ta’minlanadi. CHunki davlat hokimiyatining barcha organlari
о‘zlarining byudjet mablag’lariga ega bо‘lib, bu borada ular о‘zlariga tyegishli
bо‘lgan byudjet huquqlaridan foydalana-dilar. Davlat byudjetiga xos bо‘lgan ana
Shu oxirgi ikki xarakter-li belgilar mablag’lar bilan manyovr qilish va nozik
byudjet siyosa-tini amalga oshirish uchun keng imkoniyatlar yaratib beradi.
Davlat byudjetida, Moliya tizimining boshqa bо‘linmalaridan farqli о‘laroq,
ikki tuShunchaning tyerminologik qо‘shilishi mav-jud: 1) byudjet – iqtisodiy
(Moliyaviy) kategoriya sifatida; 2) byudjet – mamlakatning asosiy Moliyaviy
Rejasi sifatida. Ayrim hollarda Davlat byudjetining mohiyati faqat mamlakatning
aso-siy Moliyaviy Rejasi sifatida talqin etiladi. Buni tо‘g’ri dyeb e’tirof etib
bо‘lmaydi. CHunki iqtisodiyotga tyegishli bо‘lgan har qanday Reja u yoki bu
iqtisodiy kategoriyaning namoyon bо‘lish shakllaridan boshqa narsa emas. Shunga
muvofiq ravishda, davlat-ning asosiy Moliyaviy Rejasi Davlat byudjeti
(umumdavlat Moliya-si) kategoriyasining namoyon bо‘lish shaklidir. Boshqacha
sо‘zlar bilan aytganda, davlatning asosiy Moliyaviy Rejasi sifatida byudjet
iqtisodiy kategoriya sifatida byudjetga xos bо‘lgan xusu-siyatlar majmuining
namoyon bо‘lishidir. Iqtisodiy kategoriya va mamlakatning asosiy Moliyaviy
Rejasi sifatida ularning “Davlat byudjeti” dyeb bir xil nomlanishi pryedmyetning
mohiyatini о‘zgar-tirmaydi va Davlat byudjetini iqtisodiy (Moliyaviy) kategoriya-
larning tarkibidan chiqarishga hyech qanday asos bо‘la olmaydi. Bundan kelib
chiqadigan asosiy xulosa Shundan iboratki, Davlat byudjeti deyilganda, eng
avvalo, ikki tuShunchaning qо‘shilishini tuShunmoq kerak: birinchisi davlat
miqyosida yalpi ichki (milliy) mahsulotni taqsimlash natijasida vujudga kyeladigan
iqtisodiy (Moliyaviy) munosabatlar (iqtisodiy kategoriya) va ikkinchisi Shu
kategoriyaning namoyon bо‘lish shakli sifatida davlatning asosiy Moliyaviy
Rejasi.
YAlpi ichki (milliy) mahsulotni taqsimlashning Moliyaviy instrumyenti
(vositasi) sifatida Davlat byudjeti boshqa xususiyat-larga ham ega. Agar Moliya
yordamida taqsimlash qiymatning shakl-lari о‘zgargan sharoitda va kо‘plab oldi-

sotdilar natijasida amal-ga oshirilsa, yalpi ichki (milliy) mahsulotning Davlat
byudjeti orqali taqsimlanishi, ma’lum darajada, har doim almaShuvdan ajralgan
holda sodir bо‘ladi. Qiymatning Davlat byudjeti orqa-li harakatlanishi moddiy
mahsulotning harakatidan tо‘liq uzila-di va sof qiymat xarakterini kasb etadi. Faqat
Davlat bYudjye-tidan tashqarida, byudjet resurslari sarflanayotganda yana taqsim-
lash va almaShuv opyerasiyalarining qо‘shilib kyetishi sodir bо‘ladi.
Moliya tizimining boshqa barcha bо‘linmalari va boshqa iqti-sodiy
(Moliyaviy) kategoriyalar (baho, ish haqi, kredit va boshqa-lar) bilan chambarchas
bog’liqlik ham Davlat byudjetiga xos bо‘lgan xususiyatdir.
Davlat byudjetining mohiyatini ochib berishda u orqali amal-ga
oshiriladigan taqsimlash jarayonlarining mazmunini kо‘rib chiqish alohida
ahamiyat kasb etadi.
YAlpi ichki (milliy) mahsulotni Davlat byudjeti orqali taq-simlash, bir
vaqtning о‘zida, о‘zaro bog’langan va ma’lum darajada nisbatan mustaqil ham
bо‘lgan uch bosqichga egadir:
1) umumdavlat pul fondini shakllantirish (byudjet daro-madlari);
2) hududiy va ma’lum maqsadlarga mо‘ljallangan kо‘p sonli byudjet
fondlarini yaratish;
3) byudjet fondidan foydalanish (byudjet xarajatlari).
Davlat byudjeti orqali yalpi ichki (milliy) mahsulotni taq-simlashning bu
uch bosqichlari bir vaqtning о‘zida va uzluksiz so-dir bо‘lsa-da, bu narsa ularning
nisbatan alohidaligini ham in-kor etmaydi. Bu bosqichlarni bо‘lish (ajratib olish)
va ularni alo-hida-alohida kо‘rib chiqish orqali byudjetli (byudjet orqali) taq-
simlashning xarakteri, shakli va myetodlari tо‘g’risida osonroq va aniqroq tasavvur
hosil qilish mumkin.
Birinchi bosqichda Yuridik va jismoniy shaxslarga tyegishli bо‘lgan pul
mablag’larining bir qismini davlatning qо‘lida kon-syentrasiyalashtirish (tо‘plash,
jamlash, olish) sodir bо‘ladi. Ana Shu asosda mablag’larni oluvchi sifatida davlat
bilan mablag’lar-ni tо‘lovchilar о‘rtasida Moliyaviy (byudjet) munosabatlar(i) vu-
judga kyeladi. Bu munosabatlar, asosan, majburiylik (impyerativ-lik) xarakteriga

egadir. Bu bosqichdagi taqsimlash jarayonlari-ning xarakterli xususiyati Shundan
iboratki, byudjetga tuShuvchi mablag’lar alohidalashgan (ajratib olingan) bо‘lib, hali
ular qat’i y aniq cheklanmagan (chyegaralanmagan). Ularning barchasi ho zircha
yagona maqsadga – umumdavlat ehtiyojlarini qondirishga – yо‘nal ti-rilgan. Davlat pul
fondining alohidaligiga aniq maqsadlarga mо‘ljallangan fondlarni kristallizasiya
qilish boshlanganda bar-ham beriladi.
Byudjet fondini shakllantirishda ikki xil tuShunchadan foy-dalaniladi:
1) byudjetga tо‘lovlar (soliqlar, ajratmalar, bojlar va boshqalar);
2) davlat byudjetining daromadlari.
Bu tuShunchalar bir xil ma’noni anglatadi. CHunki ularning ikkalasi ham
davlat va mablag’larni tо‘lovchilar о‘rtasida vujudga kyeladigan bir xildagi
taqsimlash munosabatlarini ifoda etadi. Bu yerda faqat ma’no jihatidan emas, balki
miqdoriy jihatdan ham bir xillikka erishilgan. Zyero, ularning har ikkalasi ham mil-liy
daromadning yagona qismiga tyegishlidir. Biroq bu tuShuncha-larning ikki
yoqlamalik xarakteriga ega ekanligini ham esdan chiqarmaslik lozim.
Davlat byudjetiga tо‘lovlar (soliqlar, ajratmalar, bojlar va boshqalar), eng
avvalo, tо‘lovchilarning xarajatlaridan iborat bо‘lib, ularning daromadlaridan
chyegirilsa-da, bir vaqtning о‘zida, Davlat byudjetida ular davlatning daromadlari
sifatida gavda-lanadi. Ana Shundan, taqsimlash munosabatlariga kirishgan ishti-
rokchilar (tomonlar) о‘rtasidagi manfaatlarda ba’zi bir farqli jihatlar vujudga kyeladi.
Davlat byudjetning daromadlarini oshi-rishdan manfaatdor bо‘lsa, bu narsa u yoki bu
darajada tо‘lovchilar-ning (Yuridik va jismoniy shaxslarning) manfaatdorligini (qizi-
quvchanligini ) pasaytiradi.
Shunday qilib, “byudjetga tо‘lovlar” va “Davlat byudjetining daromadlari”
tuShunchalari Yuqorida kо‘rsatilgan umumiylikka ega bо‘lsalar-da, bir vaqtning
о‘zida, ular о‘rtasida ob’yektiv farqlar ham mavjud. Byudjetga tо‘lovlar xо‘jalik
Yurituvchi sub’yektlar yoki tо‘lovchilar Moliyasining tarkibiy elementlaridan
hisoblanadi va boshqa taqsimlash munosabatlari bilan о‘zaro organik bog’liq-likda
kо‘riladi; Davlat byudjetida ular daromadlar shaklini ola-di va byudjetning
sub’yektlar (xо‘jaliklar) bilan byudjet muno-sabatlari keng sohalarining boshqa

elementlari bilan о‘zaro bog’-liqlikda tahlil qilinadi. Bu holda, taqsimlanayotgan
milliy da-romadning yagona qismi ikki xil iqtisodiy mazmun kasb etadi va Moliya
tizimining turli bо‘linmalarida turli kо‘rinishga ega bо‘ladi.
Davlat byudjetining daromadlari о‘zining yaxlitligi (yagona-ligi, birligi)
bilan farqlanadi va ular yagona maqsadga – ijti-moiy ehtiyojlarni qondirishga
xizmat qiladi. Undirish myetod-lari, tо‘lovchilarning tarkibi, tо‘lash muddatlari va
hokazolarda katta farqlanishlar bо‘lishiga qaramasdan ularning barchasi dav-lat pul
fondini shakllantirish bо‘yicha davlat va tо‘lovchilar о‘rta-sida vujudga kyelgan
taqsimlash munosabatlarini taShuvchilar (ifodalovchilar)dir. Bu narsa, о‘z
navbatida, mablag’larni tо‘lovchi-lar bilan davlat о‘rtasidagi munosabatlarning
barchasi orasidan Moliyaviy (byudjet) kategoriyaning bir kо‘rinishi sifatida alo-
hida munosabatlarni ajratib olishga asos yaratib beradi. Agar “mo-liya” iqtisodiy
kategoriya sifatida e’tirof etilgan bо‘lsa, “byudjet” bu kategoriyaning tarkibiy qismi,
kо‘rinishlaridan biridir. О‘z nav-batida, byudjet о‘ziga tyegishli bо‘lgan (byudjetli)
kategoriyalarni vu-judga kyeltiradi. Ular “Davlat byudjeti” dyeb nomlangan
kategoriyaga nisbatan, ma’lum darajada, bо‘ysunuvchanlik xarakteriga ega bо‘-lib,
uning tarkibiy qismlari sifatida maydonga chiqadi. Ana Shunday byudjet
kategoriyalaridan biri “Davlat byudjetining da-romadlari”dir.
“Davlat byudjeti daromadlari”ning byudjet kategoriyalari-ning
kо‘rinishlaridan biri sifatida ajratilishi, ularning umu-miy iqtisodiy asoslari va
xarakterli belgilarini yaxshiroq tuShu-nishga imkon yaratadi. Byudjet daromadlari
davlatning sub’yektlar (xо‘jaliklar va aholi) bilan о‘zaro munosabatlarining aniq
chyegaralangan, aniqlangan qismini ifoda etadi. Bu munosabatlar juda xilma-xil
bо‘lishiga qaramasdan, ular umumiy belgilarga ega va umumlashtirilgan, abstrakt
holda ishlab chiqarish (byudjet) mu-nosabatlarining alohida elementi sifatida
maydonga chiqadi. Byudjet daromadlari о‘zlarining iqtisodiy tabiatiga kо‘ra
ob’yek-tiv bо‘lib, ular davlatning sub’yektlar (xо‘jaliklar va aholi) bi-lan barqaror
aloqalarini ifodalaydi. Ularning ob’yektiv zarur-ligi о‘ziga xos funksiyalarga ega
bо‘lgan davlatning mavjudligi bilan belgilanadi.

Keng ma’noda daromadlar Moliya fanining emas, balki iqti-sod ilmining
kategoriyasi hisoblanadi. Ular taqsimlash ob’yekti (masalan, korxonaning yalpi
yoki sof daromadi) yoki taqsimlash na-tijasi (masalan, aholining oxirgi
daromadlari) bо‘lishi mumkin. Lekin Davlat byudjeti daromadlarining
farqlanuvchi belgisi Shundan iboratki, ular doimo taqsimlash natijasi (byudjetga
tо‘-lovlar) va yanada taqsimlash ob’yekti (byudjet ichidagi fondlarni shakllantirish
va Moliyalashtirish) sifatida maydonga chiqadi. Dyemak, Davlat byudjetining
daromadlari aniq ifodalangan byudjet kategoriyasi bо‘lib, ularni shakllantirish va
ulardan foydala-nish taqsimlashning byudjet mexanizmi orqali amalga oshiriladi.
Davlat byudjeti daromadlarining turli kо‘rinishlarini (qо‘-shilgan qiymat
solig’i, aksizlar, daromad solig’i va boshqalar) byudjet kategoriyalarning
navbatdagi kо‘rinishlari sifatida tal-qin qilish uchun asoslar yetarli emas. CHunki
о‘zlarining mazmuniga kо‘ra iqtisodiy kategoriyalar ob’yektiv bо‘lib, ular
iqtisodiy qo-nunlarning harakatini ifodalasa, ularning namoyon bо‘lish shakli esa,
ma’lum darajada, sub’yektiv bо‘lishi mumkin. Shuning uchun ham
daromadlarning har bir kо‘rinishiga tyegishli bо‘lgan xusu-siyatlar ob’yektiv
harakatdagi (amaldagi) iqtisodiy kategoriyaning – Davlat byudjeti daromadlarining
- namoyon bо‘lish, ifodalanish shaklidir. Bu xulosaning tо‘g’ri ekanligini kо‘p
yillik amaliyot ham tasdiqlaydi.
Davlat bor ekan Davlat byudjetiga tо‘lovlar ham mavjud bо‘ladi. Lekin
byudjetga tо‘lovlarning shakli ma’lum bir bosqichda jamiyatning oldiga qо‘yilgan
vazifalarga muvofiq ravishda о‘zga-rib boradi. Tarixiy taraqqiyotning ma’lum bir
bosqichida byudjetga tо‘lovlarning u yoki bu turi hal qiluvchi rolni о‘ynashi, vaqt
о‘tishi bilan esa ular о‘z ahamiyatini yо‘qotib, boshqa tо‘lovlar bi-lan
almashtirilishi mumkin. Bu esa, о‘z navbatida, “Davlat byudjeti daromadlari”
kategoriyasining namoyon bо‘lish shakllarining о‘zgarib borganligiga qaramasdan,
bu kategoriyaning saqlanib qol-ganligini anglatadi. Dyemak, byudjetga tо‘lovlar
kо‘rinishining о‘z-garishi, bir tо‘lovning boshqa biri bilan almashtirilishi bu iq-
tisodiy kategoriya mazmunining emas, balki shakllarining evolYu-siyasidir.

Biroq bundan Moliyaviy va byudjet kategoriyalari qat’iyan ob’yektiv,
ularning namoyon bо‘lish shakllari esa sub’yektivdir, dye-gan xulosa chiqarmaslik
kerak. Iqtisodiy qonunlarning harakati, iqtisodiyotning taraqqiyot darajasi, ishlab
chiqarish munosabat-larining yetukligi va boshqa omillar, ma’lum darajada, Davlat
byudjeti daromadlarining shakllarini ham belgilab beradi. Bo-zor iqtisodiyoti (yoki
unga о‘tish) sharoitida eng asosiy iqtisodiy vazifa iqtisodiy taraqqiyotga erishish,
iqtisodiyotning samara-dorligini ta’minlash, uning raqobatbardoshligiga erishish
hisob-lansa, bu vazifalarning bajarilishiga byudjetga tо‘lovlarning shakllari ham
о‘zining syezilarli hissasini qо‘shishi kerak. Ular byudjet daromadlarini faqatgina
miqdoriy jihatdan ta’minlab-gina qolmasdan, balki ishlab chiqarish
samaradorligini oshirish va Moliyaviy resurslarning oqilona va maqsadli
taqsimlanishini rag’batlantirishi ham kerak. Shunday qilib, davlat tomonidan о‘r-
natilishi natijasida vujudga kyelgan byudjetga tо‘lovlarning tur-li shakllari
davlatning qonunlarida, Moliyaviy boshqaruv organ-larining normativ hujjatlarida
о‘z ifodasini topgan ob’yektiv omillarga baribir, ma’lum darajada, bog’liq bо‘ladi.
Ikkinchi bosqichda, Yuqorida qayd etilganidyek, hududiy va ma’lum
maqsadlarga mо‘ljallangan kо‘psonli fondlarning shaklla-nishi Yuz beradi, ya’ni
umumdavlat pul fondini bо‘lishning murak-kab taqsimlanish jarayoni amalga
oshiriladi. Tashqi tomondan u barcha ijtimoiy bо‘linmalardan ajralgan ichki
byudjet jarayo-nidyek kо‘rinadi. Haqiqatda esa bu taqsimlash ijtimoiy munosa-
batlarning barcha sohalarini qamrab oladi. Bu bosqichda jamiyat-dagi barcha
sub’yektlarning manfaatlari о‘zaro tо‘qnash kyeladi. Mamlakatdagi har bir
ma’muriy-hududiy birlik о‘z byudjetiga ega bо‘lganligi uchun bu bosqichda ana
Shu byudjetlarning (ya’ni hu-dudlarga mо‘ljallangan fondlarning) umumiy hajmini
tо‘g’ri aniqlash alohida ahamiyat kasb etadi. U yoki bu byudjetning xara-jatlari
joylarda olingan daromadlarning hajmi bilan mos kyel-masligi oqibatida ularni
qо‘shimcha mablag’lar bilan ta’minlash zaruriyati vujudga kyeladi, barcha quyi
byudjetlarni balanslash-tirish zarurdir. Shunday qilib, murakkab taqsimlash
jarayoni sodir bо‘ladiki, unda mamlakat ma’muriy-hududiy bо‘linmalari-ning

barchasi ishtirok etib, ularning ayrimlari о‘z mablag’larini berishsa, boshqalari esa
byudjet mexanizmi orqali bu mablag’larni oladi.
Sirtdan qaralganda, hududlararo byudjetli taqsimlash byudjetlarning Yuqori
va quyi bug’inlari о‘rtasidagi munosabatlar si-fatidyek kо‘rinadi. CHunki byudjetli
tartibga solish Yuqori byudjetlarning mablag’lari hisobidan amalga oshiriladi.
Biroq о‘z da-romadlari hisobidan quyi bug’inlarning byudjet munosabatlarini
tartibga soluvchi har bir byudjet bо‘linmasi amalda (haqiqatda) bu
munosabatlarning tarkibiga Yuqorida kо‘rsatilgan balanslashti-rish sodir
bо‘layotgan kо‘plab ma’muriy-hududiy birliklarni kiri-tadi. Ular esa, о‘z
navbatida, byudjetli tartibga solishda xо‘jalik Yurituvchi sub’yektlar va aholidan
tushgan mablag’larni sarflaydi. Dyemak, bu jarayonda ham turli sub’yektlar
о‘rtasida murakkab va kо‘p tomonlamali taqsimlash munosabatlari vujudga
kyeladi.
Bir vaqtning о‘zida, byudjet va uning barcha bо‘linmalarida iqtisodiyot,
ijtimoiy soha, ijtimoiy ta’minot, markazlashti-rilgan investisiyalar, hokimiyat va
boshqaruv organlari, mudofaa va boshqalarning ehtiyojlarini qondirishni nazarda
tutuvchi mо‘ljallangan maqsadli fondlar shakllantiriladi. Bunda, albatta,
iqtisodiyot tarmoqlari, ijtimoiy sohaning bо‘linmalari va hoka-zolar о‘rtasida
mablag’larni qayta taqsimlash sodir bо‘ladi.
Byudjet fondlari о‘zining soniga kо‘ra juda kо‘p sonlidir. Ular davlat
byudjetining barcha bug’inlarida va bо‘linmalarida yaratiladi. Shu bilan birgalikda,
tashkil etilgan har bir yirik byudjet fondlari nisbatan tor doiralarga mо‘ljallangan
boshqa fondlarga bо‘linadi. Masalan, “Iqtisodiyot xarajatlari” fondi alohida
tarmoqlar fondi, ular esa, о‘z navbatida, yana bir nyecha fondlarga bо‘linishi
mumkin. Bularning hammasi davlat bYudjye-tining asosi sifatida umumdavlat pul
fondi turli maqsadlarga mо‘ljallanganligi, ma’muriy hududlarga tyegishliligi va
katta о‘z-garuvchanligi bilan xarakterlanadigan kо‘p sonli fondlar konglo-
myeratidan iboratdir, degan xulosa chiqarishga asos bо‘la oladi. Bu fond kо‘p sonli
taqsimlash kanallari orqali, bir tomondan, xara-jat qilinib, ikkinchi tomondan esa,
tо‘ldirilib boriladi.

Uchinchi bosqichda byudjet fondlari hududlar va maqsadga
mо‘ljallanganligi bо‘yicha xarajat qilinadi, ya’ni kо‘pchilik hol-larda, bir
mulkchilik shakli doirasida byudjet mablag’larini qay-tarilmaslik tarzida berish
sodir bо‘ladi. Ularning haqiqatda sarflanishi esa byudjetli taqsimlash jarayonining
oxirgi bos-qichida byudjet mablag’larini olganlar tomonidan amalga oshiri-ladi.
Davlat byudjetining xarajatlari, xuddi uning daromadlari singari,
ikkiyoqlamalik xarakteriga ega. Bir tomondan, bu dav-latning xarajatlari, boshqa
tomondan esa – sub’yektlarning ixtiyo-riga tushadigan qaytarilmaydigan
mablag’lar bо‘lib, ularning da-romadlariga aylanadi va ular tomonidan turli
maqsadlarga mо‘l-jallangan tyegishli fondlarni shakllantirishda foydalaniladi. Ana
Shu ikkiyoqlamali xarakter davlat byudjeti xarajatlarining yakuniy emas, balki
taqsimlash jarayonlarining faqat oraliq bos-qichi ekanligidan dalolat beradi. Bu
yerda byudjet fondlarining egasi – davlat va pul mablag’larini oluvchilar –
sub’yektlar о‘rta-sida yangi taqsimlash munosabatlari paydo bо‘ladi. Bu bosqichda
(birinchisidan farqli о‘laroq) davlat va aholi о‘rtasida bevosita taqsimlash
munosabatlari paydo bо‘lmaydi. CHunki bu bosqichda istye’mol maqsadlari uchun
ajratilgan barcha byudjet resurslari tyegishli sub’yektlarning fondlarini (masalan,
ijtimoiy soha xodimlarining ish haqi fondi, ijtimoiy istye’mol fondlari va
boshqalar) shakllantirishga yо‘naltiriladi.
Daromadlar singari, Davlat byudjetining xarajatlari ham ob’yektiv iqtisodiy
(byudjet) kategoriya(si)dir. U kategoriya sifa-tida byudjetli taqsimlash
munosabatlarining ma’lum bir yakuniy qismini abstrakt holda umumlashtiradi.
Ularning moddiylaShuvi byudjetdan sub’yektlarga pul mablag’larining tyeskari
oqimi bilan xarakterlanadi. Bu munosabatlarning asosida Moliya tizimining barcha
bо‘linmalariga xos (tyegishli) bо‘lgan taqsimlash jarayoni – pul fondlarini
shakllantirish va ulardan foydalanish – yotadi. Lekin bu yerda jarayon tyeskari
tartibda sodir bо‘ladi: pul fond-larini shakllantirish ularning foydalanishidan oldin
sodir etilmasdan, byudjet mablag’laridan foydalanish (sarflash) uni oluvchilarda
fondlarning shakllanishiga olib kyeladi.

Byudjet mablag’larini ola turib sub’yektlar о‘zlarining pul fondlarini tashkil
qiladilar. Bu pul fondlari, о‘z navbatida, ma’-lum maqsadlarga mо‘ljallangan kichik
fondlarga bо‘linadi. Shuning uchun ham davlat byudjetining xarajatlari tranzit
xarakterga ega bо‘lib, ularni bu yerda tom ma’nodagi xarajatlar dyeb bо‘lmaydi.
Byudjet bu xarajatlarning о‘lchamini limitlashtiradi (yana tо‘liq darajada emas),
xarajatlarning о‘zi esa sub’yektlarning о‘zi tomoni-dan amalga oshiriladiki, bu yerga
byudjetdan Moliyalashtirish tar-tibida pul mablag’lari yо‘naltiriladi va Shu yerning
о‘zida taq-simlashning yangi bosqichi boshlanadi.
YUqoridagilarni inobatga olgan holda, xarajatlar emas bal-ki amalda
(haqiqatda) byudjet assignovaniyalari tuShuniladigan Davlat byudjetining
xarajatlarini iqtisodiyot Moliyasi bilan tyenglashtirish maqsadga muvofiq emasdir.
Masalan, maorifga qi-linadigan byudjet xarajatlarini maorif Moliyasi dyeb atash
mum-kin emas. Xuddi Shuningdyek, mudofaa xarajatlarini Qurolli Kuch-lar
Moliyasi, dyeb bо‘lmaydi.
Byudjet kategoriyasi sifatida Davlat byudjetining xarajat-lari о‘zining turli
kо‘rinishdagi shakllariga ega. Ularning shakl-lari quyidagi kо‘rinishlarda bо‘lishi
mumkin:
– smetali Moliyalashtirish (bunda korxona yoki tashkilot о‘z daromadlariga
ega bо‘lmasdan davlat byudjetining mablag’lari hi-sobidan tо‘liq saqlanadi);
– davlatning korxona va tashkilotlariga mablag’ berish (bunda
Moliyalashtirish ob’yektlari sifatida faqat kapital quYulmalar, aylanma mablag’lar
va opyerasion xarajatlar maydonga chiqadi);
– dotasiyalar (bunda byudjet Rejali zararga ishlaydigan korxonalarning
zararlarini qoplaydi) va boshqalar.
Byudjet xarajatlari byudjet daromadlarining ayrim shakl-lariga о‘xshash
baholarni shakllantirish bilan bog’liq ham bо‘lishi mumkin. Bunda byudjet
xarajatlari tovarlarning bahosi uning haqiqiy qiymatidan past darajada о‘rnatilib
sotilganda vujudga kyelgan zararlarni qoplash manbai sifatida maydonga chiqadi.
“Davlat byudjetining xarajatlari” va “byudjetdan Moliya-lashtirish”
tuShunchalari bir-biriga yaqin, Lekin aynan bir-biriga tyeng bо‘lgan tuShunchalar

emas. Agar Davlat byudjetining xarajat-lari byudjet kategoriyasini ifoda etsa,
byudjetdan Moliyalashti-rish esa bu kategoriyaning sub’yektlarga barcha aloqador
tadbirlar bilan amalda mablag’larni berish shaklidagi ifodalanishidir. Pul
fondlarini shakllantirish jarayoni byudjetdan tyegishli sub’yektlarga mablag’lar
berilganidan sо‘ng ham davom etadi. Lekin u endilikda byudjetdan tashqarida
davom etib, sub’yektlar (iqti- sodiyot, ijtimoiy soha va ularning tarmoqlari, korxonalar
va bosh-qalar) Moliyasining elementlarini tashkil etadi. Biroq mablag’larni byudjetdan
sub’yektlarga berish Yuqorida sanalgan usullarining istalgan birini mustaqil
byudjet kategoriyasi sifatida talqin qilish mumkin emas. CHunki ularning har biri
byudjet kategoriyasi hisoblangan Davlat byudjeti xarajatlarining namoyon bо‘lish
shaklidir.
Shunday qilib, Davlat byudjetining iqtisodiy mazmuni dye-ganda
umumdavlat pul fondini shakllantirish, mablag’larni byudjetlar ichida taqsimlash
va sub’yektlarni byudjetdan Moliyalash-tirish natijasida vujudga kyeladigan,
о‘zaro bog’langan taqsimlash munosabatlarining butun komplyeksi tuShuniladi .
Lekin ishlab chiqarish munosabatlari har doim buYumlashgan tarzda
(xususda) vujudga kyeladi. Bu munosabatlarning buYumlash-gan qatlami bu yerda
yalpi ichki (milliy) mahsulot hisoblanadiki, u taqsimlash jarayonida qiymat
shaklida ishtirok etadi. Byudjetli taqsimlash munosabatlariga, ichki jihatdan, qator
iqtisodiy qo-nunlarning ta’siri ostida bо‘lgan Moliyaviy aloqalarning keng doirasi
xarakterlidir. Davlat byudjeti kо‘p sonli va bо‘lingan taqsimlash aktlarining
majmui orqali yalpi ichki (milliy) mah-sulot harakatining asosiy yо‘nalishlari
namoyon bо‘ladi. Aynan byudjet istye’mol fondi va jamg’arish fondining
shakllanishida, istye’mol fondining qismlarga ajralishida, sof daromadning dav-lat
va sub’yektlar о‘rtasida bо‘linishida hal qiluvchi ta’sir kо‘rsa-tadi.
Davlat byudjetining turli belgilari va xususiyatlarining Yuqorida bayon
qilingan tavsiflariga tayangan holda, uning mohiya-tini aniqlab beruvchi quyidagi
ta’rifni berish mumkin: mamla-katning asosiy Moliyaviy Rejasi kо‘rinishida
qonuniy rasmiylash-tirilgan, davlat pul fondlarini yaratish (shakllantirish) va ular-

dan foydalanish borasidagi iqtisodiy (Moliyaviy) munosabatlar majmuiga Davlat
byudjeti deyiladi.
Davlat byudjetining mohiyatini ochib berishda uning boshqa taqsimlash
instrumyentlari va Moliya tizimining bо‘linmalari bi- lan о‘zaro aloqalari muhim rol
о‘ynaydi. Shu bois ta’kidlash joiz-ki, davlat byudjeti jamiyatning boshqa taqsimlash
instrumyentlari (baho, kredit, ish haqi va boshqalar) va Moliya tizimining bо‘lin-malari
bilan uzviy bog’langandir. Bunday о‘zaro bog’liqlik, Davlat byudjetining
mohiyatidan, taqsimlash munosabatlari tizimida uning roli va о‘rnidan kelib
chiqadi. Byudjet davlat tomonidan markaziy taqsimlash mexanizmi sifatida
foydalaniladi, u ij-timoiy-iqtisodiy hayotdagi proporsiya (nisbat)larni tartibga so-
lishga yordam beradi.
Davlat byudjetining baho bilan о‘zaro bog’liqligi ikki yoqla-malik
xarakteriga ega. Bir tomondan, byudjet baho mexanizmidan Moliyaviy resurslarni
mobilizasiya (jalb) qilish uchun foydala-nadi. Masalan, Davlat byudjeti
daromadlarining bir qismi qо‘-shilgan qiymat solig’i shaklida bо‘lib, bu soliq
bahoning element-lari, aniqrog’i sof daromadning elementlari tarkibiga kiradi.
Baho bu holda Davlat byudjeti tomonidan sof daromadning bir qismini davlatning
ixtiyoriga olishda alohida mexanizm rolini о‘ynamoqda.
Boshqa bir tomondan esa, Davlat byudjeti mol yetkazib bye-ruvchilar
tomonidan yо‘qotmalarni kompyensasiya qilish yо‘li bilan bahoning qiymatdan
farqlanishida Moliyaviy imkoniyatlar yaratib, baholarni shakllantirishda ham
ishtirok etadi. Masalan, mam-lakat agrar syektori uchun qishloq xо‘jaligi
texnikalari va minye-ral о‘g’itlar yetkazib berish bu yerdagi faoliyat kо‘rsatuvchi
sub’yekt-larga ularning haqiqiy qiymatidan past baholarda amalga oshiri-lib,
baholar о‘rtasidagi farq Davlat byudjeti hisobidan kompyen-sasiya qilinadi
(qoplanadi). Bunday hollarda davlat byudjeti baholarni shakllantirish
mexanizmidan foydalangan holda agrar syektorni bilvosita qо‘shimcha
Moliyalashtiradi. Aholi uchun ijti-moiy ahamiyat kasb etuvchi xizmatlar
bahosidagi farqlarni byudjetdan qoplanishi ham xuddi Shu mexanizmga
asoslangan.

Davlat byudjetining uzoq va qisqa muddatli kreditlar bilan о‘zaro bog’liqligi
ham uncha oson emas. Eng avvalo, amaliyotda byudjet va kredit resurslarining
о‘zaro almaShuvchanligi tarkib top-ganligini e’tirof etish kerak. Mablag’larning
kredit va byudjet manbalari bir-birini tо‘ldirib turishi mumkin. Albatta, bunday
о‘zaro ta’sirchanlik (bog’liqlik) ob’yektiv ravishda о‘zining chyegara-siga ega
bо‘lib, undan chyetga chiqish iqtisodiy jihatdan maqsadga muvofiq emas. Masalan,
Shunday faoliyat sohalari va Moliyalash-tirish ob’yektlari mavjudki, unda faqat
Davlat byudjeti va ak-sincha, faoliyatning tijoriy turlarida, asosan, kredit hal
qiluv-chi rolni о‘ynashi kerak.
Davlat byudjeti va kreditning о‘zaro ta’sirchanligi bank-larning kredit
resurslarini shakllantirish jarayonida ham yaqqol namoyon bо‘lishi mumkin.
Davlat byudjeti, eng avvalo, zaruriy hol-larda banklar qat’iy passivlarini
shakllantirishning muhim manbai sifatida maydonga chiqadi. Ular, о‘z navbatida,
uzoq mud-datli kreditlashtirish ( ustav fondi, zaxira fondi, banklarning kredit
resurslarini tо‘ldirish uchun maxsus byudjet assignova-niyalari va boshqalar)
uchun juda zarurdir. Bundan tashqari, byudjet hisob-varaqlarida va byudjet
tashkilotlarining hisob-varaq-larida bо‘lgan davlat byudjetining vaqtincha bо‘sh
mablag’lari qis-qa muddatli kreditlashtirish uchun banklarning kredit resurs-larini
tо‘ldirishi mumkin. Shu bilan birgalikda, banklarning kredit opyerasiyalari
daromadlarni shakllantirib, bu narsa ular daromadining bir qismini byudjetga
olishda manba bо‘lib xizmat qiladi.
Iqtisodiy kategoriya sifatida ish haqi haqi ham Davlat byudjeti bilan uzviy
bog’langan. Xususan, ijtimoiy sohada faoliyat kо‘rsatayotgan xodimlarning ish
haqi fondini shakllantirishda Davlat byudjetining mablag’lari hal qiluvchi rolni
о‘ynaydi.
Davlat byudjeti mamlakatning Moliya tizimida markaziy о‘rinni egallab,
uning barcha bо‘linmalari bilan bog’langan. Bunday bog’lanish ikki yо‘nalish –
byudjetga tо‘lovlar va byudjetdan mo-liyalashtirish – orqali amalga oshiriladi.

2. Davlat byudjetining funksiyalari.
Davlat byudjeti mo-liyaning tarkibiy qismi sifatida, uning boshqa bо‘linmalari sin-
gari, ikki xil funksiyani bajaradi:
1) taqsimlash;
2) nazorat.
Davlat byudjetining taqsimlash funksiyasi orqali uning mo-hiyati namoyon
bо‘ladi. Bu narsa davlat byudjeti tomonidan amalga oshirilayotgan taqsimlash
munosabatlarining mazmunidan yaqqol kо‘rinadi. Davlat byudjeti orqali amalga
oshiriladigan taqsim-lash bu jarayonning ikkinchi (oraliq) bosqichidir. Shuning
uchun ham Davlat byudjetining taqsimlash funksiyasi о‘ziga xos bо‘lgan
xususiyatga ega bо‘lib, u taqsimlangan yalpi ichki (milliy) mahsu-lotni qayta
taqsimlash uchun foydalaniladi. Agar taqsimlashning birinchi bosqichida byudjet
mablag’lari (byudjetga tо‘lovlar) mil-liy daromadda davlatning ulushi sifatida
maydonga chiqsa, uning ikkinchi bosqichida esa ana Shu ulush qismlarga bо‘linadi
va kо‘p sonli kanallar orqali turli tadbirlarni Moliyalashtirishga va fondlarni
shakllantirishga yо‘naltiriladi.
Aholining byudjetga tо‘lovlari ham qayta taqsimlash xarakteriga ega.
Ularning byudjetga turli soliqlar shaklida (kо‘rini-shida) kelib tushishi ikkinchi
taqsimlash aktidan iboratdir. Ayniqsa, ijtimoiy sohada faoliyat kо‘rsatayotgan

xodimlar tomo-nidan turli kо‘rinishdagi soliqlarning byudjetga tо‘lanishi ham bu
mablag’larning kо‘p sonli taqsimlash bosqichlaridan о‘tishini taqozo etadi. CHunki
juda kо‘p hollarda bu mablag’lar ancha oldinroq byudjet yordamida taqsimlanish
bosqichidan о‘tib, ijtimoiy sohaga ular byudjet assignovaniyalari shaklida yetib borgan
bо‘ladi.
Dyemak, kо‘rinib turibdiki, mamlakatda yaratilgan yalpi ichki (milliy) mahsulot
(milliy daromad)ning alohida olingan bir qismi taqsimlashning byudjet mexanizmi
orqali bir nyecha marta taqsimla-nishi (qayta taqsimlanishi) mumkin. Bu Davlat
byudjeti taqsimlash funksiyasining birinchi xarakterli xususiyatidir.
Amalga oshiriladigan opyerasiyalar kо‘lamining kengligi (ma-sshtabligi),
pul oqimlarining kengligi va tashkil topadigan maq- sadli fondlarning xilma-xilligi
davlat byudjeti taqsimlash funk-siyasining ikkinchi xususiyati hisoblanadi. YAlpi ichki
(milliy) mah-sulot (milliy daromad)ning kattagina qismini taqsimlab, byudjet turli
maqsadlarga mо‘ljallangan kо‘p sonli fondlarni shakllanti-radi. Davlat byudjeti bilan
iqtisodiyot va ijtimoiy sohaning barcha bо‘linmalari bevosita yoki bilvosita
bog’langandir.
Davlat byudjeti taqsimlash funksiyasining uchinchi xarakterli xususiyati
Shundan iboratki, bunda taqsimlashning asosiy ob’yekti bо‘lib jamiyatning sof
daromadi (qо‘shilgan qiymat soli-g’i, foyda va boshqalar) maydonga chiqadi.
Lekin bu narsa milliy daromad, yalpi ichki (milliy) mahsulot va milliy boylik
boshqa elementlarining ham qisman taqsimlanishi mumkinligini inkor etmaydi.
Byudjet orqali soliqlar shaklida jismoniy shaxslar-ning daromadlari ham qayta
taqsimlanadi. Shuningdyek, byudjet mexanizmi orqali xо‘jalik Yurituvchi
sub’yektlar о‘rtasida ham mablag’lar qayta taqsimlanishi mumkin.
Byudjet kanallari bо‘yicha qiymatning jamg’arish va istye’mol fondlari
tomon harakati sodir bо‘ladi. Iqtisodiyotga xarajat-larning ma’lum bir qismi,
markazlashtirilgan investisiyalarni Moliyalashtirish va ijtimoiy sohani saqlash
bilan bog’liq bо‘lgan xarajatlarning asosiy qismi byudjet mablag’lari hisobidan
amalga oshiriladi. Davlat moddiy ryezyervlari о‘sgan qismining barchasi ham
tо‘liq ravishda byudjetdan Moliyalashtiriladi. Davlat byudjeti ijtimoiy istye’mol

fondlarini shakllantirishning aso-siy manbai bо‘lib xizmat qiladi, ijtimoiy soha
xodimlari uchun istye’mol fondining yaratilishini ta’minlaydi.
Byudjet orqali taqsimlash jarayoni kо‘p bosqichli amalga oshiriladi. Agar
uning birinchi bosqichi iqtisodiyot sohalarida (birlamchi taqsimlash) amalga
oshirilsa, byudjet orqali yalpi ichki (milliy) mahsulotning ikkilamchi taqsimlanishi
(qayta taqsim-lanishi) sodir bо‘ladi. Uning uchinchi bosqichi (byudjetdan Moliya-
lashtirish) iqtisodiyot sohalarini va ijtimoiy sohaning bо‘lin-malarini qamrab oladi.
Biroq taqsimlanayotgan yalpi ichki (mil-liy) mahsulotning ayrim elementlari
byudjet orqali kо‘p marta-lab ham о‘tishi (taqsimlanishi) mumkin. Masalan,
ijtimoiy soha tashkilotlarining ijtimoiy sug’urta fondiga tо‘lovlari byudjet-li
taqsimlashning mahsulidir. CHunki bu soha tashkilotlarida ish haqi fondi
byudjetdan Moliyalashtirish asosida vujudga kyeladi. Lekin taqsimlashning
ikkinchi bosqichidan о‘tib, ular yana byudjetga ijtimoiy sug’urtaga ajratmalar
shaklida kelib tushadi.
Shunday qilib, Davlat byudjetining taqsimlash funksiyasi taqsimlashning
kо‘p martaligi bilan xarakterlanadi, u ijtimoiy munosabatlarning barcha sohalarida
namoyon bо‘ladi, jamiyat tomo-nidan iqtisodiyot, sog’liqni saqlash, maorif,
madaniyat, fan, sa-n’at, mudofaa va aholining turmush tarzini yaxshilashda undan
foydalaniladi. Faqat Davlat byudjetidagina yalpi ichki (milliy) mahsulotni
taqsimlashning ana Shunday xilma-xil shakllari va myetodlari taqdim etilgan.
Davlat byudjetining nazorat funksiyasi ham о‘ziga xos bо‘lgan
xususiyatlarga ega. Byudjetning milliy iqtisodiyot bilan uzviy bog’liqligi takror
ishlab chiqarishning barcha bо‘linmalarida ah-volning qandayligi tо‘g’risida
ma’lumotlar bilan doimiy ta’min-lab turadi.
Mablag’larning byudjetga kelib tushishi, byudjet assignova-niyalarining
yо‘nalishi va ulardan foydalanish ishlab chiqarish, taqsimlash, almaShuv va
istye’moldagi muvaffaqiyat va kamchilik-larni ifoda etadi. Ular milliy
iqtisodiyotda nomutanosibliklar ( disproporsiyalar)ning vujudga kyelayotganligi,
rivojlanish sur’at-laridagi buzilishlar, milliy iqtisodiyotda sodir bо‘layotgan taqsim-lash
jarayonlarining tо‘g’riligi va о‘z vaqtidaligi, ishlab chiqarish-ning samaradorligi va

hokazolar tо‘g’risida gо‘yo signal berib tura-di. Milliy iqtisodiyot istalgan bir
sohasi yoki korxonaning mo-liyaviy ahvoli, albatta, Davlat byudjeti bilan
bо‘ladigan о‘zaro munosabatlarda – soliqlarda, tо‘lovlarda, byudjetdan
Moliyalash-tirish hajmlarida, byudjet assignovaniyalarini о‘zlashtirishda va
hokazolarda – о‘z ta’sirini kо‘rsatadi. Dyemak, byudjet orqali rye-jadan farqlanish
(og’ish), tarmoqlararo Moliyaviy aloqalar va dav-riy qisman disproporsiyalar,
fondlarning hajmi, mablag’lar-ni о‘zlashtirish sur’atlari va boshqalardagi
о‘zgarishlar yaqqol kо‘rinib turadi. Bularning barchasi Davlat byudjetining nazorat
funksiyasiga umumiylik, univyersallik xarakterini beradi (bi-rinchi xususiyat). Bu
esa, о‘z navbatida, milliy iqtisodiyotni opyera-tiv boshqarishda davlat byudjetining
nazorat funksiyasidan keng foydalanish uchun sharoit yaratadi.
Davlat byudjetining nazorat funksiyasiga tyegishli bо‘lgan ikkinchi
xarakterli xususiyat Moliyaviy munosabatlarning alohida sohasi sifatida davlat
byudjetining Yuqori darajada markazlash-tirilganligidan kelib chiqadi.
Markazlashtirilganlik har doim Yuqori organlar oldida quyi organlarning hisobot
berib turishi-ni, ma’lum kyetma-kyetlikda bо‘ysunishning tizimliligini anglata-di.
Bu esa, о‘z navbatida, Yuqoridan quyigacha davlat Moliyaviy nazoratini tashkil
etishga shart-sharoit yaratib beradi.
Qattiq majburiylik, impyerativlik Davlat byudjetining na-zorat funksiyasiga
tyegishli bо‘lgan uchinchi xususiyatdir. Byudjet davlatniki bо‘lganligi uchun uning
nazorat funksiyasi milliy iq-tisodiyotni boshqarishning instrumyentlaridan biri
bо‘lib hisob-lanadi. Nazorat funksiyasining byudjetga ob’yektiv ravishda xos-ligi,
uning iqtisodiy kategoriya sifatidagi xususiyati davlat hu-quqiy asosiga ega
ekanlikni taqozo etadi. Shuning uchun ham byudjet nazorati eng ta’sirchan va
samarali sanaladi. Davlat bunday nazoratni amalga oshirish natijasida
sub’yektlarning Moliyaviy faoliyatiga opyerativ ravishda aralaShuvi, kerakli
hollarda esa, u yoki bu jazolarni qо‘llashi mumkin.
Byudjetga ob’yektiv ravishda xos bо‘lgan nazorat funksiyasi davlat
tomonidan faoliyatning barcha sohalarida keng qо‘llani-ladi. Byudjetni
Rejalashtirish jarayonlarida va byudjetni ijro etishda sub’yektlar faoliyatining

barcha tomonlari tekshirilishi yoki nazorat qilinishi mumkin. Bunday nazorat,
odatda, quyidagi maqsadlarni kо‘zda tutadi:
1) Davlat byudjetining daromadlarini oshirish uchun pul mablag’larini
mobilizasiya (jalb) qilish;
2) mablag’larni sarf etishda ularning qonuniyligini ta’min-lash;
3) Moliyaviy (byudjet) mexanizm (i) orqali ishlab chiqarish-ning
samaradorligini oshirish.
Davlat byudjetining funksiyalari uning iqtisodiy mazmun-mohiyatini ifoda
etib, byudjetni Rejalashtirish jarayoni va uni ijro etishda о‘zini namoyon etadi.
Byudjetning taqsimlash va nazorat funksiyalari о‘z harakat-lari davomida
miqdoriy va sifat jihatlariga egadir.
Taqsimlash funksiyasining miqdoriy tomoni u yoki bu fond-ning о‘lchamiga
(hajmiga) tyegishli hisoblanadi. Bunda turli fond-larning nisbatlari, ular о‘rtasidagi
proporsiyalar, ularning miq-doriy paramyetrlarini tо‘g’ri aniqlash nazarda
tutilayapti. Bu yerda har ikki funksiyaning harakati bir xilda muhimdir. Agar
byudjetning taqsimlash funksiyasi u yoki bu fondni oshirish yoki ka-maytirish
yо‘li bilan uni kо‘zlangan darajaga yetkazishga sharoit yaratar ekan, uning nazorat
funksiyasi esa ana Shunday taqsimlash-ning natijasini, uning ijobiy va salbiy
tomonlarini kо‘rishga (aniqlashga) imkon beradi.
Taqsimlashning sifat tomoni byudjetning sub’yektlar fao-liyatiga har
tomonlama faol ta’sir kо‘rsatib, chuqur aloqalarni о‘zida ifodalaydi. Byudjetdan
Moliyalashtirishdan tо‘g’ri foyda-langan holda fondlarning shakllantirilishi
byudjet mablag’lari-ning iqtisod qilib, samarali foydalanishiga, iqtisod ryejimiga
rioya qilinishiga, sub’yektning barcha bо‘linmalarida samarador-likni oshirishga
о‘z ta’sirini kо‘rsatadi. Bunga byudjetning taq-simlash funksiyasi faqat miqdoriy
omillarga bо‘ysundirilganda emas, balki u sifat kо‘rsatkichlariga ham
bog’langandagina erishi-lishi mumkin. Bunda byudjetning nazorat funksiyasi ham
о‘zining nimaga mо‘ljallanganligini biroz о‘zgartiradi – u faqat fond-larning
miqdoriy jihatdan nomuvofiqligi tо‘g’risida emas, balki ana Shu nomuvofiqliklar
sifat kо‘rsatkichlariga ham ta’sir kо‘r-satganligi tо‘g’risida signal beradi.

Davlat byudjetining ikki funksiyasidan foydalanish nati-jasida byudjet
mexanizmi vujudga kyeladi. Byudjet mexanizmi deyilganda, odatda, faqat
Moliyaviy resurslarni davlatning qо‘li-da akkumulyasiya qilish va ularni byudjet
kanallari bо‘yicha taq- simlashning amaldagi tizimi nazarda tutilmasdan, balki takror
ishlab chiqarishning barcha bosqichlariga bu jarayonning faol ta’siri ham tuShuniladi.
Bu mexanizmning dyetallari juda kо‘p: soliqlar va byudjetga tо‘lovlar, byudjetdan
Moliyalashtirishning turli shakl-lari, mablag’larni byudjetlar ichida taqsimlash va
boshqalar ana Shu-lar jumlasidandir. Byudjet mexanizmi ishlashining samaradorligi
unga tyegishli bо‘lgan dyetallarning о‘zaro ta’sirchanligi va ularning bir-biriga
bog’liqligi bilan belgilanadi.
3. Davlat byudjetining ahamiyati .
Davlat byudjeti mamlakat-ning Moliya tizimida markaziy о‘rinni egallaydi.
Markazlash-tirilgan pul fondini shakllantirish orqali uning yordamida katta
hajmdagi Moliyaviy resurslar davlatning qо‘lida tо‘planadi va ular umumdavlat
ehtiyojlarini qondirishga sarf etiladi. Davlat byudjeti umumdavlat manfaatlarini
inobatga olgan holda ustu-vor yо‘nalishlar uchun Moliyaviy resurslarni
konsyentrasiya qilish-da asosiy instrumyent bо‘lib xizmat qiladi.
Ustuvor yо‘nalishlarga Davlat byudjeti yordamida Moliyaviy resurslarni
konsyentrasiya qilish bir nyecha usullar yordamida amal-ga oshirilishi mumkin.
Ayrim hollarda, iqtisodiyot yetakchi tar-moqlarining jadal sur’atlar bilan
rivojlanishini ta’minlash maqsadida byudjet assignovaniyalarining hajmi
oshiriladi. Bosh-qa hollarda esa, о‘sha syektorlardan mablag’larni Davlat
byudjetiga olishda qulay ryejim (sharoit) yaratiladi.
Davlat byudjeti iqtisodiyot alohida tarmoqlarining rivoj-lanishida asosiy
manba rolini ham о‘ynashi mumkin. Masalan, ilmiy-texnika taraqqiyoti asosida
milliy iqtisodiyotda yangi tar-moq vujudga kyelayotgan bо‘lsa, uning paydo
bо‘lishini hozirgi sha-roitda byudjetdan Moliyalashtirishsiz tasavvur etib
bо‘lmaydi.

Faoliyat kо‘rsatayotgan sub’yektlarning Moliyaviy barqarorli-gini
ta’minlashda byudjet katta ahamiyat kasb etadi. Turli ob’yek-tiv va sub’yektiv
omillarning ta’siri ostida ayrim sub’yektlar-ning о‘z Moliyaviy resurslari ularning
sog’lom faoliyat kо‘rsatishi uchun yetarli bо‘lmay qolganda chyetdan mablag’ jalb
qilishga ehtiyoj tug’iladi. Bunday sharoitda Davlat byudjeti tartibga soluvchi man-
ba sifatida maydonga chiqishi mumkin. Albatta, bunday hollar-ning barchasida
Davlat byudjetining mablag’lari sub’yektlarning о‘z manbalari, tarmoq ichidagi
resurslar, bank kreditlaridan sо‘ng oxirgi tartibga soluvchi manba sifatida
foydalaniladi.
Sub’yektlarning faoliyatini Moliyaviy resurslar bilan ta’-minlashda Davlat
byudjetining tartibga soluvchi roli quyidagi shakllarda bо‘lishi mumkin:
– Moliyaviy resurslarga bо‘lgan yangi talabni kyelgusi byudjet yilida
byudjetning xarajatlari tarkibiga kiritish;
– Moliyaviy resurslarga bо‘lgan qо‘shimcha ehtiyojni mavjud bо‘lgan
byudjet resurslarini manyovr qilish, ya’ni byudjet kredit-larini bir ob’yektdan
ikkinchisiga о‘tkazish. Bunday imkoniyatning mavjud ekanligi amaliyotda ayrim
sub’yektlarning о‘zlariga taqdim etilgan Moliyaviy resurslarni tо‘liq
о‘zlashtirishning uddasidan chiqa olmasligi bilan belgilanadi;
– qо‘shimcha ehtiyojni hukumatning zaxira fondlari hisobi-dan qoplash va
boshqalar.
Davlat byudjeti milliy iqtisodiyot korxonalarini tyexni-kaviy jihatdan qayta
qurollantirishda alohida ahamiyatga ega. Byudjetdan iqtisodiyotga qilinayotgan
xarajatlar va markazlashti-rilgan investisiyalarni Moliyalashtirish, eng avvalo, ana
Shu maqsadlarga xizmat qiladi.
Ayniqsa, ijtimoiy soha (maorif, sog’liqni saqlash, madaniyat va sport, fan,
ijtimoiy ta’minot) xarajatlarini Moliyalashti-rish, oilalarga ijtimoiy nafaqa berish,
aholi uchun ijtimoiy ahamiyat kasb etgan xizmatlar bahosidagi farqlarni
byudjetdan qoplash, davlat hokimiyati organlari, boshqaruv va sud organlari-ni
saqlash, fuqarolarning о‘z-о‘zini boshqarish organlarini Moliya-lashtirish,

mamlakatning mudofaa qobiliyatini mustahkamlash ka-bi vazifalarning о‘z vaqtida
bajarilishini ta’minlashda Davlat byudjetining ahamiyati juda byeqiyosdir.

Xulosa
Davlat byudjetining mohiyati quyidagilardan iborat: · bu davlat tomonidan
boshqariladigan mamlakat moliyasining bir qismidir, shuning uchun davlat
byudjeti yordamida davlat bozor mexanizmlariga aralasha oladi. · Davlat byudjeti
bu yirik, global iqtisodiy muammolarni hal qilish uchun mablag 'to'plash usulidir. ·
Davlat byudjetining mavjudligi qashshoqlik, ishsizlik, millat salomatligi va
boshqalarning murakkab ijtimoiy muammolarini hal qilishga imkon beradi.
Byudjet moliyaviy rejalarning umumiy tizimida hukmronlik qiladi. iqtisodiyotning
barcha sub'ektlari va bo'g'inlarining pul resurslarining bir qismini aks ettiradi, joriy
davrda ularning davlat bilan ushbu sohadagi munosabatlarini tartibga soladi.
Noishlab chiqarish sohasidagi muassasalarning moliyaviy rejalari davlat byudjeti
bilan chambarchas bog'liq, chunki uning resurslari ularning xarajatlarini
moliyalashtirishning asosiy manbai hisoblanadi. Byudjet va soliq to'lovchilari
bo'lgan soliq to'lovlarini rejalashtirgan va qarz berish resurslari sifatida vaqtincha
bo'shagan byudjet mablag'lari bo'lgan banklar, boshqa kredit tashkilotlari rejalari
o'rtasida ma'lum bog'liqlik mavjud.
Davlat o'z daromadlari va xarajatlarini rejalashtirishni boshlaganda, ularni
muvozanatlash muammosi paydo bo'ladi. Balansli byudjet bilan bog'liq bir qator
muammolar mavjud: davlat qarzi muammosi, byudjet defitsiti va profitsiti. Ushbu
muammolarning echimi ularni hal etish yo'lida to'g'ri o'ylangan yondashuvda.
Byudjet orqali davlat o'zining muhim iqtisodiy funktsiyalaridan biri - byudjetni
tartibga solishni amalga oshiradi. Byudjetni tartibga solishning maqsadi
iqtisodiyotning barqarorligini ta'minlash va saqlashdir.
Byudjetni tartibga solish usullari juda xilma-xildir: soliq imtiyozlari berish,
milliy daromadlarni qayta taqsimlash, subsidiyalar, byudjetlararo transfertlar,
subsidiyalar va boshqalar. Byudjetning roli shundaki, u iqtisodiyot rivojiga ta'sir
ko'rsatadigan eng muhim vosita hisoblanadi. Uning yordami bilan davlat ijtimoiy
ishlab chiqarish tarkibini o'zgartiradi, boshqaruv natijalariga ta'sir qiladi va
ijtimoiy o'zgarishlarni amalga oshiradi. Davlat byudjeti ijtimoiy muammolarni hal

qilishda muhim rol o'ynaydi: ta'lim, sog'liqni saqlash, madaniyat va san'at va
boshqalar.
Foydalanilgan adabiyotlar ro'yxati
1) Normativ-huquqiy hujjatlar nomlari:
1. O‘zbekiston Respublikasi “Mahalliy davlat hokimiyati to‘g‘risida”gi
Qonuni. 913-son, 2 sentabr 1993 yil. (o‘zgartirish va qo‘shimchalar bilan) .
2. O`zbekiston Respublikasi Prezidentining 2018 yil 8 maydagi “Toshkent
irrigatsiya va qishloq xo`jaligi mexanizatsiyalash muhandislari institutida oliy
ma`lumotli kadrlar tayyorlash tizimini tubdan takomillashtirish
chora-tadbirlari to`g`risida”gi PQ-3702-sonli qarori.
3 . O‘zbekiston Respublikasi Prezidentining 2017 yil 7 fevraldagi
“ O’zbekiston respublikasini yanada rivojlantirish bo‘yicha harakatlar strategiyasi
to‘g‘risida ”gi PF-4947-sonli Farmoni .
2) Darslik va o‘quv qo‘llanmalar nomlari:
1. Mc Connell, Brue. Economics. 17 th edition. Mcgraw-hill/Irvin, USA,
2009.
2. O‘lmasov A., Vahobov A. Iqtisodiyot nazariyasi . Darslik . -T.: “IQTISOD-
MOLIYA”, 201 4 . - 480 b.
3. Shodmonov.Sh . Iqtisodiyot nazariyasi . Darslik . -T.: “IQTISOD-
MOLIYA”, 201 0 . - 728 b.
4 . Jo‘rayev.T.T., Tojiboyeva D. Iqtisodiyot nazariyasi. Ko‘rgazmali
qo‘llanma. -T.: “ fan va texnlogiya ”, 201 4 . -448 b.
3) Ilmiy jurnallardagi maqolalar nomlari:
1. Haydarov N.X. O‘zbekiston Respublikasi ta’lim tizimini rivojlantirishda
davlat moliyasining o‘rni // Iqtisod va moliya. – Toshkent, 2013. – № 9. –B. 13.

2. Бакайбаева А.С. Учет доодов государственного бюджета с
использованием казначейских технологий в Республике Узбекистан // Iqtisod
va moliya . – Toshkent , 2013. – № 12. – B . 7.

Davlat byudjetining mazmuni, uning shakllanishi va taqsimlanishining xususiyatlari

Sotib olish