Информация о документе

Цена 40000UZS
Размер 54.8KB
Покупки 0
Дата загрузки 31 Октябрь 2026
Расширение docx
Раздел Курсовые работы
Предмет Юриспруденция

Продавец

DocX Seller

Дата регистрации 31 Октябрь 2026

0 Продаж

Davlat – fuqarolik huquqiy munosabatlar ishtirokchisi

Купить
MUNDA RIJ A KIRISH............................................................................................... .......3-4 I BOB. DA VLA T – FUQA ROLIK HUQUQIY MUN OSA BA TLA R ISHTIROKCHISI SIFA TIDA 1.1. Davlat fuqarolik huquqining alohida subyekti sifatidagi tushunchasi va mohiyati................................................................................................... ...5-7 1.2. O‘zbekiston Respublikasi – mamlakatning ichki oborotida fuqarolik-huquqiy munosabatlarning subyekti..........................................8-11 II BOB. DAVLA TN IN G FUQA ROLIK HUQUQ LA Y OQA TI 2.1. Davlatning fuqarolik-huquqiy maqomi va huquq layoqati...............12-14 2.2. Davlatning fuqarolik-huquqiy munosabatlardagi ishtirokining o‘ziga xos xususiyatlari............................................................................................. 15-18 X ULOSA ............................................................................................. ...19-20 FOY DA LA N ILGA N ADA BIY OTLA R...................................................21 KIRISH Kurs ishi mav zusining dolzarbligi: Mamlakatimizda olib borilayotgan huquqiy islohotlar, fuqarolarning huquqiy ongini yuksaltirish, ularning huquq va erkinliklarini ta’minlash davlat siyosatining ustuvor yo‘nalishlaridan biri hisoblanadi. Shu nuqtai nazardan davlat va fuqaro o‘rtasidagi huquqiy munosabatlarni chuqur o‘rganish, ayniqsa davlatning ushbu munosabatlardagi ishtirokini huquqiy jihatdan tahlil qilish dolzarb masalalardan sanaladi. Fuqarolik huquqida davlat oddiy huquqiy shaxs sifatida emas, balki o‘ziga xos maqomga ega bo‘lgan subyekt sifatida ishtirok etadi. Ushbu holat davlatning vakolatlari, javobgarlik doirasi va huquqiy imkoniyatlarini aniqlashtirish zaruratini yuzaga keltiradi. Kurs ishi mav zusining maqsad v a v azifasi: • Kurs ishining maqsadi: Davlatning fuqarolik huquqiy munosabatlar ishtirokchisi sifatidagi maqomini, uning huquqiy asoslari va amaliy faoliyatini tahlil qilish hamda tegishli xulosalar chiqarish. • Kurs ishi mav zusining asosiy v azifalari quy idagilarni o‘z ichiga oladi: o Davlatning huquqiy shaxs sifatida ishtiroki asoslarini o‘rganish; o Fuqarolik huquqida davlatning ishtiroki shakllari va xususiyatlarini aniqlash; o Mazkur munosabatlarda davlat va fuqarolar o‘rtasidagi huquqiy tenglik masalalarini yoritish; o Amaliyotda uchraydigan muammoli holatlarni tahlil qilish va takliflar ishlab chiqish. Kurs ishi mav zusining oby ek t i: Davlat va fuqaro o‘rtasida shakllanadigan fuqarolik-huquqiy munosabatlar tizimi. Kurs ishi mav zusining predmet i: Fuqarolik-huquqiy munosabatlarda davlatning huquqiy maqomi, vakolatlari va ishtirok shakllari. Kurs ishi mav zusining ilmiy o‘rganganlik darajasi: Mazkur mavzuga oid muhim ilmiy yondashuvlar O‘zbekiston Respublikasi Fuqarolik kodeksi, konstitutsiyaviy hujjatlar, mahalliy va xorijiy olimlarning asarlarida yoritilgan. Shu bilan birga, davlatnin g fuqarolik -huquqiy munosabatlardagi ishtirokini chuqur o‘rganish hamon dolzarb masala bo‘lib qolmoqda. Davlatning fuqarolik huquqiy munosabatlardagi o‘rni doimiy ravishda o‘zgarib borayotgan iqtisodiy va huquqiy islohotlar sharoitida yangicha yondashuv va tahlilni talab qiladi. Shu bois, mavzu bo‘yicha mavjud ilmiy manbalarni chuqur o‘rganish va ularni amaliyot bilan uyg‘unlashtirish ushbu kurs ishining ilmiy asosini tashkil etadi. Kurs ishida qo‘llanilgan uslublar t asnifi : Kurs ishida tahliliy, tarixiy, solishtirma-huquqiy, taqqoslash, statistik va normativ huquqiy uslublardan foydalanilgan. Kurs ishining nazariy v a amaliy ahamiy at i: • Kurs ishining nazariy ahamiy at i: Davlatning huquqiy maqomi va fuqarolik munosabatlaridagi ishtirokini nazariy asoslashga xizmat qiladi. Fuqarolik huquqi nazariyasida davlatning subyektiv maqomini chuqur o‘rganish, unga xos bo‘lgan huquqiy xususiyatlarni ajratib ko‘rsatish, mavjud yondashuvlarni tahlil qilish orqali mavzu bo‘yicha ilmiy asoslangan xulosalar chiqarildi. Bu esa fuqarolik huquqining umumiy nazariy asoslarini boyitishga xizmat qiladi va yuridik fanlar sohasida mavzuga oid yangi ilmiy qarashlar uchun asos yaratadi. • Kurs ishining amaliy ahamiy at i: Olingan natijalar va xulosalar fuqarolik-huquqiy sohada ishlayotgan amaliyotchilar, davlat xizmatchilari hamda talaba va tadqiqotchilar uchun foydali bo‘lishi mumkin. Xususan, davlat idoralari va tashk ilotlari tomonidan tuziladigan bitimlar, nizolar, javobgarlik masalalari kabi amal iy muammolarni hal etishda bu ishda bayon etilgan ilmiy-amaliy tavsiyalar va takliflar foydali bo‘lishi mumkin. Kurs ishining t uzilishi v a hajmi: Kurs ishi kirish, ikkita asosiy bob, xulosa va foydalanilgan adabiyotlar ro‘yxatidan iborat bo‘lib, jami 21 betni tashkil etadi. I BOB. DA VLA T – FUQA ROLIK HUQUQIY MUN OSA BA TLA R ISHTIROK CHISI SIFA TIDA 1.1. Dav lat fuqarolik huquqining alohida suby ek t i sifat idagi t ushunchasi v a mohiy at i Fuqarolik huquqiy munosabatlar – bu shaxslar o‘rtasida mulkiy va shaxsiy nomulkiy huquqlar va majburiyatlar yuzasidan vujudga keladigan, tenglik asosiga qurilgan huquqiy munosabatlardir. Bunday munosabatlarning subyektlari sifatida jismoniy shaxslar, yuridik shaxslar, shuningdek, davlat va davlat organlari ham ishtirok etadi. Boshqa subyektlardan farqli o‘laroq, davlat fuqarolik huquqida alohida suby ek t sifatida e’tirof etiladi. Buning sabablari, birinchidan, davlatning o‘ziga xos huquqiy maqomi va, ikkinchidan, uning umumiy manfaatlar vakili sifatida faoliyat yuritishidir. Davlatning fuqarolik-huquqiy subyekt sifatidagi ishtiroki, odatda, uning yuridik shaxs sifatidagi maqomi bilan bog‘liq. O‘zbekiston Respublikasining Fuqarolik kodeksiga muvofiq, davlat yuridik shaxs bo‘lib, o‘z mulkiga ega, mustaqil ravishda majburiyatlar olishi va sudda da’vogar yoki javobgar sifatida qatnashishi mumkin. Bu esa uning fuqarolik huquqidagi subyektiv huquq va majburiyatlarga egaligini tasdiqlaydi. 1 Shu bilan birga, davlatning fuqarolik-huquqiy munosabatlardagi ishtiroki alohida tartibga ega. Bunda quyidagi xususiyatlar muhim rol o‘ynaydi: • Huquqiy asoslilik : davlat faqat qonun yoki boshqa normativ- huquqiy hujjatlarga asoslanib harakat qiladi; • Tenglik prinsipining nisbiy ligi : davlat boshqa fuqarolik huquqi subyektlari bilan bir qatorda tursa-da, ayrim hollarda davlat immuniteti mavjud bo‘lishi mumkin; • Vak olat li organlar orqali isht irok : davlat bevosita emas, balki vakolatli organlari yoki muassasalari orqali huquqiy munosabatlarga kirishadi. ¹ O‘ zbekiston Respublikasining Konstitutsiyasi. – T.: «O‘ zbekiston», 2023 Aynan shu sabablarga ko‘ra davlat “alohida subyekt” sifatida ko‘riladi. Ya’ni, u nafaqat yuridik shaxs sifatida, balki huquqiy rejimiga ko‘ra ham boshqa subyektlardan farqlanadi. Bundan tashqari, davlat mulkchilik, investitsiya, energiya, infratuzilma, kommunal xizmatlar va boshqa sohalarda bevosita ishtirok etadi. Bu ishtirok huquqiy munosabatlar shaklida ifodalanadi va ularni tartibga solish uchun maxsus qonunchilik bazasi yaratilgan. Bu esa davlatning iqtisodiy-huquqiy faoliyatda mustahkam subyekt sifatida qatnashayotganini anglatadi. O‘zbekiston Respublikasining mustaqil davlat deb e’lon qilinishi, uning xalqaro huquq subyekti, mustaqil suveren davlat sifatida tan olinishi O‘zbekistonning o‘z boyligini o‘zi mustaqil tasarruf qilish imkoniyatini berdi. Endilikda bozor iqtisodiyoti sharoitiga o‘tayotgan O‘zbekiston Respublikasi iqtisodiy aloqalarning turlari va shakllarini mustaqil belgilash imkoniyatiga ega bo‘ldi. O‘zbekiston mustaqilligining moddiy asosi ham uning mol-mulkidir. O‘zbekiston Respublikasi o‘ziga mulk huquqi asosida tegishli bo‘lgan obyektlardan xorijiy davlatlar, ularning yuridik va jismoniy shaxslari, xalqaro tashkilotlar bilan o‘zaro foydali hamkorlik o‘rnatishga, bunday hamkorlikni rivojlantirishga qaratilgan jami amaliy harakatlarni ro‘yobga chiqarish uchun foydalanadi. Ma’lumki, davlatning siyosiy tashkilot sifatidagi asosiy ijtimoiy vazifasi jamiyatdagi mavjud subyektlarning, ya’ni turli guruhlar, millatlar va elatlar, kishilar o‘rtasidagi jipslikni ta’minlashdan iborat. Shu ma’noda barcha huquqiy demokratik davlatlarda bo‘lgani singari O‘zbekiston Respublikasida ham O‘zbekiston, uning xalqi nomidan faqat u saylagan Oliy Majlis va Prezidentgina ish olib borishi mumkin (O‘zbekiston Respublikasining Konstitutsiyaning 10-modda). Manbalar mavzusida aytganimizdek, Konstitutsiya normalari joriy qonun hujjatlarida to‘ldirib boriladi. Jumladan, yuqoridagi norma FKning 214- moddasida yanada mustahkamlanib, shunday deyiladi: “Respublika mulki bo‘lgan mol-mulkni O‘zbekiston Respublikasi Oliy Majlisi, O‘zbekiston Respublikasi Prezidenti, O‘zbekiston Respublikasi Hukumati yoki ular maxsus vakil qilgan organlar (qonunda boshqacha hol belgilanmagan bo`lsa) tasarruf qiladilar”. Amalda davlat nomidan yuqoridagi normadan kelib chiqib, turli vazirlik, davlat qo‘mitalari, davlat tashkilotlari qatnashishi mumkin. Jumladan, O‘zbekiston Respublikasi Prezidentining 1992-yil 21-fevraldagi farmoniga muvofiq, O‘zbekiston Respublikasining yagona tashqi iqtisodiy siyosatini o‘tkazish, tashqi bozorda umumdavlat manfaatlarini ta’minlash, chet mamlakatlar bilan iqtisodiy, texnikaviy va savdo hamkorligi samaradorligini oshirish, bu sohada boshqaruvni takomillashtirish va xalqaro miqyosdagi samarali ishda tashqi iqtisodiy faoliyat qatnashchilariga zarur shart-sharoit yaratish maqsadida O‘zbekiston Respublikasi Tashqi iqtisodiy aloqalar vazirligi tashkil etildi. Keyinchalik bu vazirlik Tashqi iqtisodiy aloqalar agentligi, bugungi kunda esa ushbu vazirlik O‘zbekiston Respublikasi Prezidentining 2005 yil 21-iyuldagi PF-3631-sonli Farmoni bilan Tashqi iqtisodiy aloqalar, investisiyalar va savdo vazirligi etib qayta tashkil etildi. O‘zbekiston Respublikasining yuridik shaxslari va fuqarolarining huquq hamda manfaatlarini ta’minlash, tashqi iqtisodiy faoliyat sohasida bevosita o‘zaro foydali aloqalarni o‘rnatish maqsadida xorijiy davlatlarda, xalqaro tashkilotlar huzurida O‘zbekisto n Respublik asining savdo vakolatxo nalari ta’sis etiladi. Bu vakolatxonalar o‘z faoliyatida O‘zbekiston Respublikasi qonunlariga, o‘zlari to‘g‘risidagi Nizomga, shuningdek O‘zbekiston Respublikasi hamda vakolatxona joylashgan davlatlar ishtirokchi bo‘lgan xalqaro shartnomalarga amal qiladi. Chet eldagi vakolatxonalar to‘g‘risidagi Nizom O‘zbekiston Respublikasi Vazirlar Mahkamasi tomonidan tasdiqlanadi. Shu munosabat bilan O‘zbekiston Respublikasi o‘z mulkini egallash, foydalanish va tasarruf etish yuzasidan fuqarolik huquqining mustaqil subyekti sifatida mamlakat ichida va xorijda chet davlatlar va boshqa subyektlar bilan bo‘ladigan fuqarolik-huquqiy munosabatlarda qatnashib, o‘z nomidan harakat qiladi. 2 Xudoyberganov X.A. Fuqarolik huquqi. I qism. – T.: TDYU 1.2. O‘zbek ist on Respublik asi – mamlak at ning ichk i oborot ida fuqarolik - huquqiy munosabat larning suby ek t i O‘zbekiston Respublikasi suveren davlat sifatida fuqarolik-huquqiy munosabatlarda bevosita ishtirok etish huquqiga ega. Fuqarolik kodeksining normasiga muvofiq, davlat yuridik shaxs bo‘lib, u fuqarolik muomalasida qatnashadi, ya’ni bitimlar tuzadi, mulkka ega bo‘ladi, shuningdek, huquq va majburiyatlarga ega bo‘ladi. Davlatning ichki oborotdagi ishtiroki bir necha yo‘nalishda amalga oshiriladi: • Iqt isodiy faoliy at y urit uv chi dav lat t ashk ilot lari orqali : masalan, “O‘zbekneftgaz”, “O‘zbekiston temir yo‘llari” kabi davlat korxonalari, aksiyadorlik jamiyatlari davlat nomidan iqtisodiy oborotda ishtirok etadi; • Dav lat buy urt malari v a shart nomalari orqali : davlat qurilish, ta’lim, sog‘liqni saqlash kabi sohalarda bitimlar tuzadi; • Mulk ni boshqarish orqali : davlat ko‘chmas va ko‘char mulklarning egalik va foydalanish huquqlarini amalga oshiradi; • Dav lat k afolat lari v a inv est it sion bit imlar : davlat ichki va xorijiy sarmoyadorlar bilan kelishuvlar asosida huquqiy munosabatlarga kirishadi. Davlat nomidan bitimlar tuzish huquqi, odatda, vakolatli organlar, masalan, vazirliklar, agentliklar yoki mahalliy hokimliklar tomonidan amalga oshiriladi. Bu subyektlar davlat vakili sifatida chiqishadi, lekin tuzilayotgan har qanday huquqiy munosabatning orqasida O‘zbekiston Respublikasi turgani huquqiy jihatdan e’tirof etiladi. Ichki oborotdagi ishtirok shuningdek, dav lat t omonidan egallangan mulk va dav lat k afolat lari bilan ham bog‘liq. Masalan, davlat kredit olganda yoki investitsiyaviy kafolatlar berganda, u yuridik shaxs sifatida fuqarolik-huquqiy munosabatlar subyektiga aylanadi. Shuni ta’kidlash kerakki, davlat tomonidan iqtisodiy oborotdagi ishtirokda qonun ustuvorligi, shaffoflik va hisobdorlik muhim ahamiyatga ega. Bu prinsiplar O‘zbekiston Respublikasining bozor iqtisodiyoti tamoyillariga asoslangan huquqiy tizimini mustahkamlashda muhim rol o‘ynaydi. O‘zbekiston Respublikasi Konstitutsiyasida aytilganidek, O‘zbekiston – suveren demokratik respublika degan nom bilan mustaqil davlat bo‘lib, o‘zining milliy davlat va ma‘muriy-hududiy tuzilishini, davlat hokimiyati va boshqaruv organlarining tizimini belgilaydi, ichki va tashqi siyosatni amalga oshiradi (1, 2-moddalar). Davlatning fuqarolik-huquqiy munosabatlardagi ishtiroki uning suverenitet sohibi ekanligidan kelib chiqadi. Davlat suverenitet sohibi sifatida yagona va bo‘linmasdir. Shunga binoan davlat fuqarolik-huquqiy munosabatda yakka va yagona subyekt (fuqarolar va yuridik shaxslar kabi ko‘p va turli xil emas) deb qaraladi. O‘zbekiston Respublikasi fuqarolik huquqining boshqa subyektlari bilan teng huquqli ishtirokchi hisoblanadi. Davlat – oliy hokimiyat, suverenitet sohibi bo‘lganligi tufayli fuqarolik- huquqiy munosabat subyekti sifatida o‘ziga xos xususiyatlarga ega. Chunonchi: 1. Davlat fuqarolik-huquqiy munosabatlar subyekti sifatida fuqarolik huquqi subyektlari amal qiladigan qonunlarni o‘zi belgilaydi. 2. Davlat organlari fuqarolik huquq va burchlari vujudga kelishining asosi bo‘ladigan hujjatlar chiqarishi mumkin. 3. Davlat immunitetdan foydalanadi, ya’ni davlat mol-mulkidan haq undirishga davlat organlari rozi bo‘lgandagina yo‘l qo‘yiladi. 4. Huquq va muomala layoqatini cheklash bo‘yicha boshqa subyektlarga taalluqli bo‘lgan qoidalar davlatga nisbatan tatbiq etilmaydi. Biroq ayni paytda, davlatning huquqlari mutlaq cheksiz ham emas. Masalan, davlat shaxsiy huquqlarga ega bo‘lmaydi. Binobarin, davlat alohida xususiyatlarga ega bo‘lgan subyektdir. O‘zbekiston Respublikasi – mamlakatning ichki oborotida fuqarolik– huquqiy munosabatlarning subyekti. O‘zbekiston Respublikasi FKning 79-moddasiga asosan davlat fuqarolik qonun hujjatlari bilan tartibga solinadigan munosabatlarda ularning boshqa ishtirokchilari bilan bab-baravar asoslarda ishtirok etadi. Davlatning mamlakat ichki oborotidagi fuqarolik-huquqiy munosabatlarida ishtiroki quyidagilarda namoyon bo‘ladi: a) davlat o‘ziga qarashli mol-mulkka nisbatan mulkdor sifatida harakat qilganida; b) egasi bo‘lmagan yoki egasi noma’lum bo‘lgan ashyo egasiz hisoblanib, u sud qarori bilan davlat egaligiga o‘tkazilganida (FK, 191- modda); d) Fuqarolik kodeksining 193-moddasiga, 2-bandiga binoan ashyoni topib olgan shaxs topilgan ashyoni mulk qilib olishdan bosh tortsa, ashyo davlat mulkiga o‘tganda; e) har bir fuqaro vasiyat bo‘yicha o‘zining butun mulkini yoki uning bir qismini davlatga vasiyat qilib meros tariqasida qoldirishida (FK, 1120-modda); f) O‘zbekiston Respublikasi davlati huquq subyekti sifatida ba’zi fuqarolik-huquqiy xarakterda bo‘lgan kredit munosabatlarida, masalan, davlat zayomi obligatsiyalarini sotishida, qarz shartnomasida ishtirok etganida; g) tabiiy ofatlar, avariyalar, epidemiyalar, epizotiyalar yuz bergan taqdirda va favqulodda tusdagi boshqa vazifalarda mol-mulk jamiyat manfaatlarini ko‘zlab, davlat hokimiyati organi qaroriga muvofiq mulkdordan unga mol-mulkining qiymatini to‘lagan holda qonun hujjatlarida belgilangan tartibda va shartlar asosida olib qo‘yilishida (rekvizitsiya). Bunda rekvizitsiya o‘tkazilishiga sabab bo‘lgan vaziyatlarning amal qilishi to‘xtaganidan keyin rekvizitsiya qilingan mol-mulkning sobiq egasi saqlanib qolgan mol- mulkni o‘ziga qaytarib berishni talab qilishga haqli ekanligida (FK, 203- modda); h) mol-mulk musodara qilinganida, ya’ni qonunda nazarda tutilgan hollarda mol-mulk sudning hukmi (qarori)ga muvofiq jinoyat yoki o‘zga huquqbuzarlik qilganlik uchun haq to‘lamasdan mulkdordan olib qo‘yilishida (FK, 204-modda); i) davlat ba’zi hollarda mualliflikka oid huquqiy munosabatlarda, masalan, asarni nashr etish huquqini sotib olganida, ixtirochilik munosabatlarida ixtiroga 3 Islomov Z.X. Huquq nazariyasi va amaliyoti. – T.: Adolat, bo‘lgan patentni sotib olganida huquq subyekti sifatida ishtirok etishida. Bunday huquqiy munosabatlarda davlatning ishtirok etishi natijasida olingan daromadlar ham davlat budjetiga o‘tkaziladi. Shu bilan birga, davlat mablag‘lari hisobiga yaratilgan intellektual mulk obyektiga nisbatan ham davlat mulk huquqini qo‘lga kiritadi; j) davlat, shuningdek konsessiya munosabatlarida ham qatnashadi; Unga ko‘ra, davlat chet el firmasi xususiy shaxs bilan kelishib olingan shartlar asosida muayyan xo‘jalik faoliyatini amalga oshirish; yer osti boyliklarini ishlab chiqarish va foydali qazilmalarni kavlab olish, korxonalar qurish va ekspulatatsiya qilish hamda boshqa huquqlarni beradi; k) davlat chet mamlakatlarda ko‘chmas mulkni sotib olishida va h.k. Davlat o‘zining fuqarolik-huquqiy majburiyatlari bo‘yicha o‘z mulki bo‘lgan mablag‘lari bilan javob beradi. II BOB. DAVLA TN IN G FUQA ROLIK HUQUQ LA Y OQA TI 2.1. Dav lat ning fuqarolik -huquqiy maqomi v a huquq lay oqat i Fuqarolik huquqida "huquq layoqati" tushunchasi subyektning huquq va majburiyatlarga ega bo‘lish qobiliyatini bildiradi. Davlat ham fuqarolik huquqining subyekti sifatida huquq layoqatiga ega bo‘lib, bu unga fuqarolik-huquqiy munosabatlarga kirishish, bitimlar tuzish, mol- mulkka egalik qilish va sudda ishtirok etish imkonini beradi. Davlatning fuqarolik-huquqiy maqomi boshqa yuridik shaxslarnikidan farqlanadi. U mamlakat suverenitetining ramzi va konstitutsiyaviy tuzumning asosiy instituti sifatida, nafaqat siyosiy, balki iqtisodiy faoliyatda ham ishtirok etadi. O‘zbekiston Respublikasining Fuqarolik kodeksining normalari ko‘ra: “O‘zbekiston Respublikasi va uning nomidan harakat qiluvchi davlat organlari fuqarolik huquqiy munosabatlarda qonunchilikda belgilangan tartibda ishtirok etadi.” Davlatning huquq layoqati quyidagi asosiy yo‘nalishlarda namoyon bo‘ladi: 1. Mulk k a egalik v a foy dalanish huquqi : Davlat o‘z mulkiga ega bo‘lib, uni ijaraga beradi, sotadi, boshqaradi yoki boshqa usullarda foydalanadi. Bu fuqarolik muomalasining bevosita elementi hisoblanadi. 2. Bit imlar t uzish v a majburiy at lar olish huquqi : Davlat tashkilotlari turli iqtisodiy shartnomalar, pudrat, ijara, xizmat ko‘rsatish, investitsiya bitimlarini tuzish orqali fuqarolik-huquqiy majburiyatlarga kirishadi. 3. Sudda isht irok et ish huquqi : Davlat yuridik shaxs sifatida da’vogar yoki javobgar bo‘lib chiqishi mumkin. Masalan, davlat organlari tomonidan noto‘g‘ri qarorlar qabul qilinganda fuqarolar ularga qarshi sudga murojaat qilishi mumkin. 4. Vak olat li organlar orqali harak at qilish : Davlat o‘zining huquq layoqatini mustaqil emas, balki vakolatli organlari – vazirliklar, davlat qo‘mitalari, agentliklar yoki mahalliy hokimiyatlar orqali amalga oshiradi. Shuningdek, davlatning huquq layoqati dav lat budjet i , dav lat k afolat lari , mulk chilik shak llari , by udjet t ashk ilot lari faoliy at i bilan ham uzviy bog‘liqdir. Bu omillar davlatning fuqarolik huquqiy subyekt sifatidagi rolini aniqlab beradi va uning iqtisodiy munosabatlardagi ishtirokini belgilaydi. Fuqarolik qonun hujjatlari bilan tartibga solinadigan munosabatlarda davlat nomidan yuqorida aytganimizdek, davlat hokimiyati va boshqaruv organlari hamda ular maxsus vakil qilgan boshqa organlar ishtirok etadilar. Mamlakat ichidagi fuqarolik-huquqiy munosabatlarda, ya’ni uning ichki oborotida davlat nomidan aksariyat hollarda O‘zbekiston Respublikasining tegishli vazirliklari va davlat qo‘mitalari qatnashadi. Qonunda nazarda tutilgan hollarda, O‘zbekiston Respublikasi davlati nomidan harakat qiluvchi organlar tizimida O‘zbekiston Respublikasi Davlat mulk qo‘mitasi va Moliya vazirligi, Markaziy bank alohida mavqega ega. Masalan, davlat nomidan davlat mulkini idora etadigan va boshqaradigan organ O‘zbekiston Respublikasi Davlat mulkini boshqarish va tadbirkorlikni qo‘llab-quvvatlash qo‘mitasidir. Mulkni davlat tasarrufidan chiqarish va xususiylashtirish to‘g‘risidagi 1991-yil 19-noyabr qonuniga binoan bu organ: –mulkni davlat tasarrufidan chiqarish va xususiylashtirish bilan bog‘liq bo‘lgan munosabatlarni davlat nomidan amalga oshiradi; –xususiylashtirish to‘g‘risidagi bitimlarni tuzadi; –xususiylashtirish va ijaraga berish bilan bog‘liq bo‘lgan boshqa huquqiy munosabatlarni amalga oshiradi. Davlat idoralarini fuqarolik-huquqiy munosabatlardagi ishtiroki ikki xil ko‘rinishda bo‘ladi: 1. Davlat nomidan ishtirok etish. Bunda – muayyan organ davlat nomidan harakat qiladi va davlat uchun huquq va majburiyatlar vujudga keltiradi (Tashqi iqtisodiy aloqalar, investitsiyalar va savdo vazirligining chet el kompaniyasi bilan tuzgan shartnomasi bunga misol bo`la oladi). 4 2. Davlat organi fuqarolik muomalasida o`z nomidan harakat qiladi. Masalan, O‘zbekiston Respublikasi Oliy Majlisi Ishlar boshqarmasining do‘konlardan idora 4 To‘laganov Q. Davlat va fuqarolik huquqi: nazariy va amaliy masalalar. – T.: Iqtisodiyot, 2018. jihozlarini sotib olishi. Bunda faqat Oliy Majlisga biriktirilgan mol- mulkka nisbatan huquq va majburiyatlar yuzaga keladi. Davlat ba‘zi hollarda subyekt sifatida o‘zining mansabdor shaxslari yoki organlari tomonidan yetkazilgan mulkiy zararni to‘lashda javobgar bo‘ladi (masalan, dastlabki tergov, tergov, prokuratura, sud organlarining mansabdor shaxslari fuqarolarga nisbatan qilgan g‘ayriqonuniy harakatlari natijasida ularga yetkazilgan zarar uchun javobgar bo‘ladilar). O‘zbekiston Respublikasi FKning 15-moddasida aytilganidek, davlat organi yoki ushbu organlar mansabdor shaxslarining g‘ayriqonuniy harakatlari (harakatsizligi), shu jumladan davlat organi tomonidan qonun hujjatlariga muvofiq bo‘lmagan hujjat chiqarilishi natijasida fuqaroga yoki yuridik shaxsga yetkazilgan zarar davlat tomonidan to‘lanishi kerak. 2.2. Dav lat ning fuqarolik -huquqiy munosabat lardagi isht irok ining o‘ziga xos xususiy at lari Davlatning fuqarolik-huquqiy munosabatlardagi ishtiroki boshqa yuridik yoki jismoniy shaxslarnikidan farqli ravishda o‘ziga xos xususiyatlarga ega. Bu xususiyatlar davlatning huquqiy tabiatidan, vakolatlar doirasidan va uning jamiyatdagi ijtimoiy-iqtisodiy vazifalaridan kelib chiqadi. Asosiy xususiy at lari quy idagilardan iborat : 1. Vak olat li organlar orqali harak at qilish Davlat o‘z faoliyatini bevosita emas, balki qonun bilan belgilangan vakolatli organlari (masalan, Moliya vazirligi, Investitsiyalar agentligi, Mahalliy hokimliklar) orqali amalga oshiradi. Bu huquqiy mexanizm davlat nomidan tuziladigan bitimlar va shartnomalarning yuridik kuchini ta'minlaydi. 2. Maxsus huquqiy maqom Davlat boshqa yuridik shaxslar bilan bir qatorda fuqarolik-huquqiy muno sabatl kirishsa- da, u o‘zining suveren funksiyala ri va konstitutsiyaviy asoslari bilan farq qiladi. Masalan, davlat vakili bo‘lgan organlarga nisbatan jismoniy va yuridik shaxslar fuqarolik sudlarida da’vo qo‘zg‘atishlari mumkin, ammo ularning ba’zilarida davlat immuniteti mavjud bo‘lishi mumkin. 3. Dav lat mulk ining alohida huquqiy rejimi Davlat egaligidagi mulklar – yer, yer osti boyliklari, suv resurslari, alohida obyektlar (masalan, yo‘l, ko‘prik, aeroport) fuqarolik huquqi doirasida umumiy bo‘lmagan, alohida tartib bilan boshqariladi. 4. Ijt imoiy manfaat larga xizmat qilish xususiy at i Davlatning fuqarolik-huquqiy munosabatlardagi harakati doimiy ravishda ijtimoiy manfaatlar, umumiy farovonlik, barqarorlik va strategik maqsadlarni ko‘zlaydi. Shuning uchun davlat bitimlarda shaxsiy manfaat emas, balki jamiyat manfaatini ko‘zlab ish yuritadi. 5. Dav lat k afolat lari v a jav obgarligi Davlat ba’zi hollarda investorlar, kredit tashkilotlari va boshqa yuridik shaxslar oldida kafillik beradi. Bunday hollarda davlat fuqarolik huquqiy munosabatlarda muhim iqtisodiy barqarorlik subyekti sifatida ko‘riladi. Shu bilan birga, qonun buzilganda davlat ham fuqarolik-huquqiy javobgarlikka tortilishi mumkin. 6. Normat iv - huquqiy asosga qat ’iy bog‘liqlik Davlat tomonidan amalga oshirilgan har qanday fuqarolik- huquqiy harakatlar (bitimlar, topshiriqlar, vakolatlar) faqat qonun asosida amalga oshiriladi. Bu esa davlatning boshqa subyektlar bilan teng bo‘lishiga qaramay, ularning faoliyatiga nisbatan qat’iyroq tartib-taomillarni joriy etadi. Ushbu xususiyatlar davlatning fuqarolik-huquqiy munosabatlardagi qatnashuvi keng ko‘lamli, lekin ayni vaqtda murakkab va tartiblangan tizim ekanligini ko‘rsatadi. Bu holat davlatning yuridik shaxs sifatidagi roli va javobgarligini chuqur yoritadi. O‘zbekiston Respublikasi – mamlakatning tashqi oborotida fuqarolik-huquqiy munosabatlarning ishtirokchisi O‘zbekiston davlati tashqi oborotda ham mustaqil huquq subyekti sifatida ishtirok etadi. O‘zbekiston Respublikasi o‘ziga mulk huquqi asosida tegishli bo‘lgan obyektlardan xorijiy davlatlar, ularning yuridik va jismoniy shaxslari, xalqaro tashkilotlar bilan o‘zaro foydali hamkorlik o‘rnatishda, bunday hamkorlikni rivojlantirishda barcha amaliy harakatlarni ro‘yobga chiqarish uchun foydalanadi. O‘zbekiston Respublikasi Tashqi iqtisodiy aloqalar, investitsiyalar va savdo vazirligi davlat organi bo‘lib, respublikaning barcha tashqi iqtisodiy aloqalarni koordinatsiya qiladi, tartibga soladi, nazorat qiladi va boshqaradi. O‘zbekiston Respublikasi hududidan tashqari va xorijda respublika nomidan barcha tashqi iqtisodiy masalalar bo‘yicha uning manfaatlarini ko‘zlab harakat qilish bilan birga O‘zbekiston Respublikasining xalqaro shartnomalaridan kelib chiqadigan majburiyatlarni ham o‘z zimmasiga oladi. Agentlik o‘zining faoliyatini bevosita O‘zbekiston Respublikasi Vazirlar Mahkamasi rahbarligida amalga oshiradi. Agentlik yagona tashqi iqtisodiy siyosat yuritish va uni rejalashtirish strategiyasini shakllantirish uchun umumdavlat manfaatlarini ham tashqi bozorda ta’minlash, xorijiy mamlakatlar bilan bo‘ladigan iqtisodiy, ilmiy, texnikaviy, savdo, sport, sayyohlik va boshqa munosabatlarni rivojlantirish, bu sohada boshqaruvni takomillashtirish va tashqi iqtisodiy faoliyat ishtirokchilarining samarali ishlashi uchun zarur bo‘lgan sharoitlarni ta’minlash maqsadida tuzilgan. O‘zbekiston Respublikasi Tashqi iqtisodiy aloqalar, investisiyalar va savdo vazirligi, Qoraqalpog‘iston Respublikasi, viloyatlar va Toshkent shahrida vazirlikning vakolatlarini olgan boshqarmalar, ular qoshida tuzilgan xo‘jalik hisobidagi tijorat tuzilmalari, filiallari, respublika hududidami yoki xorijiy mamlakatlar hududida bo‘lishidan qat’i nazar, xorijiy mamlakatlarda joylashgan vakolatxonalari, respublikaning xo‘jalik hisobidan tashqi iqtisodiy va tashqi savdo birlashmalari, firmalari, tijorat-reklama markazi, transport vakolatxonasi va boshqa yuridik shaxs huquqiga ega bo‘lgan tashkilotlar vazirlik tizimini tashkil qiladi. Qoraqalpog‘iston Respublikasi Tashqi iqtisodiy aloqalar, investitsiyalar va savdo vazirligi o‘zining butun faoliyatini O‘zbekiston Respublikasining yagona iqtisodiy siyosatiga muvofiq va O‘zbekiston Respublikasi Tashqi iqtisodiy aloqalar, investisiyalar va savdo vazirligi rahbarligida amalga oshiradi. Boshqarmalar mahalliy davlat hokimiyati organlari bilan tashqi iqtisodiy aloqalar sohasida mushtarak ish olib boradilar. 5 Vazirlik o‘z tarmog‘idagi xo‘jalik hisobida ish olib borayotgan va boshqa tashqi iqtisodiy tashkilotlarning majburiyatlari bo‘yicha bu tashqi iqtisodiy tashkilotlar esa agentlikning majburiyatlari bo‘yicha javobgar bo‘lmaydilar. Tashqi iqtisodiy aloqalar, investitsiyalar va savdo vazirligi O‘zbekiston Respublikasining xorijiy mamlakatlar bilan bo‘ladigan barcha iqtisodiy munosabatlarida asosiy rol o‘ynaydi va Respublika nomidan ish olib boradi. Vazirlik o‘zining ish faoliyatida Tashqi ishlar vazirligi, Markaziy bank bilan uzviy hamkorlik qiladi. Tashqi Ishlar vazirligi tizimida xalqaro shartnomalar bo‘limi bo‘lib, u respublika hukumatining barcha shartnomalarini ishlab chiqishda vazirlik bilan hamkorlik qiladi. Shuningdek, iqtisodiy aloqalarga tegishli shartnomalarni 5 Mahkamov M. O ‘z bekiston fuqarolik huquqi. – T.: Fan, 2021. amalga oshirish uchun uning nusxalarini Tashqi iqtisodiy aloqalar, investitsiyalar va savdo vazirligiga yuboradi. Tashqi iqtisodiy aloqalar, investitsiyalar va savdo vaziri respublika hukumatining vakolatiga muvofiq xorijiy mamlakatlar bilan ularning yuridik va jismoniy shaxslari bilan tuziladigan xalqaro shartnomalarni imzolashi, xalqaro anjumanlarda uning nomidan vakil bo‘lib ishtirok etishi mumkin. O‘zbekiston Respublikasining yuridik shaxslari va fuqarolarining qonuniy huquq hamda manfaatlarini ta’minlash, tashqi iqtisodiy sohada bevosita o‘zaro foydali aloqalarni o‘rnatish maqsadida xorijiy davlatlar, xalqaro tashkilotlar huzurida O‘zbekiston Respublikasining savdo yoki o‘zga vakolatxonalari ta’sis etiladi. Bu vakolatxonalar o‘z faoliyatida O‘zbekiston Respublikasi Qonunlariga, o‘zlari to‘g‘risidagi Nizomga, shuningdek O‘zbekiston Respublikasi hamda vakolatxona joylashgan davlatlar ishtirokchi bo‘lgan xalqaro shartnomalarga amal qiladi. Chet eldagi vakolatxonalar to‘g‘risidagi Nizom O‘zbekiston Respublikasi Vazirlar Mahkamasi tomonidan tasdiqlanadi. FKning 80-moddasiga binoan Davlat o‘zi tuzgan yuridik shaxs majburiyatlari yuzasidan javobgar bo‘lmaydi (qonunda nazarda tutilgan hollardan tashqari). Davlat majburiyati yuzasidan yuridik shaxs ham javobgar bo‘lmaydi. Ushbu qoidalar davlat tuzgan shartnoma asosida yuridik shaxsning majburiyatlari bo‘yicha o‘z zimmasiga kafillik olgan (kafolat bergan) yoki mazkur yuridik shaxs davlatning majburiyatlari bo‘yicha o‘z zimmasiga kafillik olgan (kafolat bergan) hollarga taalluqli emas. X ulosa Kurs ishida davlatning fuqarolik huquqiy munosabatlar tizimidagi o‘rni, huquqiy maqomi va ishtirok shakllari atroflicha o‘rganildi. Tahlillar shuni ko‘rsatdiki, davlat faqat siyosiy boshqaruv va normativ-huquqiy tartibot sohalaridagina emas, balki iqtisodiy va mulkiy munosabatlarda ham faol subyekt sifatida ishtirok etadi. Aynan fuqarolik huquqida davlat alohida subyekt sifatida e’tirof etiladi, chunki u o‘zining suveren maqomi, vakolat doirasi va ijtimoiy funksiyalari bilan boshqa subyektlardan farqlanadi. Davlatning fuqarolik-huquqiy maqomi unga yuridik shaxs sifatida bitimlar tuzish, mol-mulkka egalik qilish, majburiyatlar olish va sud- huquq munosabatlarida ishtirok etish imkonini beradi. Bu jihatlar davlatga bozor iqtisodiyoti sharoitida to‘laqonli iqtisodiy faoliyat yurituvchi subyekt sifatida qatnashish imkonini beradi. Davlat ko‘pincha yirik iqtisodiy sohalarda – energetika, transport, infratuzilma, ta’lim va sog‘liqni saqlash kabi tarmoqlarda ishtirok etib, muhim ijtimoiy va strategik vazifalarni bajaradi. Davlatning fuqarolik-huquqiy munosabatlardagi ishtiroki bir nechta o‘ziga xos xususiyatlarga ega. Birinchidan, u har doim vakolatli organlar orqali harakat qiladi; ikkinchidan, uning mulki va majburiyatlari alohida huquqiy rejimga ega; uchinchidan, davlat tomonidan tuziladigan bitimlar ko‘p hollarda umumiy ijtimoiy manfaatlarni ko‘zlab tuziladi. O‘zbekiston Respublikasi ham ichki iqtisodiy muomalada faol ishtirok etuvchi subyekt bo‘lib, u milliy iqtisodiyotning barqarorligi va rivojlanishida muhim o‘rin tutadi. Bugungi kunda davlat turli shakldagi tashkilotlar orqali investitsiya loyihalari, davlat-xususiy sheriklik, tenderlar, davlat xaridlari va boshqa shakllarda fuqarolik-huquqiy munosabatlarga kirishmoqda. Shu bilan birga, davlat o‘z harakatlarida qonun ustuvorligini saqlashi, shaffoflik va hisobdorlik prinsiplariga amal qilishi zarur. 6 Kurs ishining asosiy xulosasi shundan iboratki, davlat – fuqarolik huquqining passiv emas, balki faol ishtirokchisi bo‘lib, u iqtisodiy, ijtimoiy va huquqiy 6 Berdiev M. Bozor iqtisodiyoti sharoitida davlat ishtirokining huquqiy asoslari. – T.: Iqtisod-moliya, 2017 muhitning muvozanatli rivojlanishida beqiyos rol o‘ynaydi. Davlat subyekti bo‘lgan fuqarolik-huquqiy munosabatlar orqali jamiyatda huquqiy barqarorlik, iqtisodiy ishonchlilik va ijtimoiy manfaatlar uyg‘unligini ta’minlash mumkin. Foy dalanilgan adabiy ot lar 1. O‘zbekiston Respublikasi Konstitutsiyasi. –T.: «O‘zbekiston», 2023. 2. O‘zbekiston Respublikasining Fuqarolik kodeksi. – T.: «Adolat», 2022. 3. O‘zbekiston Respublikasi Prezidentining « O‘zbekiston Respublikasi tashqi iqtisodiy aloqalar vazirligini tashkil etish to‘g‘risida» gi farmoni 21.02.1992. 4. Berdiev M. Bozor iqtisodiyoti sharoitida davlat ishtirokining huquqiy asoslari. – T.: Iqtisod-moliya, 2017. 5. Islomov Z.X. Huquq nazariyasi va amaliyoti. – T.: Adolat, 2021. 6. Mahkamov M. O‘zbekiston fuqarolik huquqi. – T.: Fan, 2021. 7. To‘laganov Q. Davlat va fuqarolik huquqi: nazariy va amaliy masalalar. – T.: Iqtisodiyot, 2018. 8. Topildiyev B.R., Ahrorqulov A., Ibrohimov A.A., Rahimjonov A.B. Fuqarolik huquqi, Toshkent-2024 9. Xudoyberganov X.A. Fuqarolik huquqi. I qism. – T.: TDYU nashriyoti, 2021 Elektron ta’lim resurslari: 1. http: / / www.lex.uz 2. http: / / www. tsul.uz 3. http: / / www. ziyo.net

MUNDARIJA

KIRISH

I BOB. DAVLAT – FUQAROLIK HUQUQIY MUNOSABATLAR ISHTIROKCHISI SIFATIDA

1.1. Davlat fuqarolik huquqining alohida subyekti sifatidagi tushunchasi va mohiyati

1.2. O‘zbekiston Respublikasi – mamlakatning ichki oborotida fuqarolik-huquqiy munosabatlarning subyekti

II BOB. DAVLATNING FUQAROLIK HUQUQ LAYOQATI

2.1. Davlatning fuqarolik-huquqiy maqomi va huquq layoqati

2.2. Davlatning fuqarolik-huquqiy munosabatlardagi ishtirokining o‘ziga xos xususiyatlari

XULOSA

FOYDALANILGAN ADABIYOTLAR

Купить