Davlat mexanizmi - Юриспруденция - Курсовые работы

Информация о документе

Цена	9000UZS
Размер	28.1KB
Покупки	0
Дата загрузки	30 Сентябрь 2019
Расширение	doc
Раздел	Курсовые работы
Предмет	Юриспруденция

Davlat mexanizmi

Купить

Davlat mexanizmi Reja : 1. Davlat mexanizmi tushunchasi va tarkibi. 2. Davlat organi tushunchasi va turlari. 3. Davlat mexanizmida prokuratura va nazorat organlarining o‘rni.

Davlat mexanizmi O‘zbekiston o‘z mustaqilligini qo‘lga kiritgach, taraqqiyotning demokratik yo‘lini tanlaganini jahon hamjamiyatiga e’lon etdi. Mustaqillik yillari xalqimizning tanlagan yo‘li to‘g‘ri ekanligini ko‘rsatmoqda. Hozirgi kunda O‘zbekiston huquqiy davlat qurish va fuqarolik jamiyatini shakllantirish yo‘lidan qat’iy ketmoqda. Prezidentimiz I.A.Karimov aytganlaridek,«...mustaqillikni mustahkamlash, jamiyatni demokratlashtirish va yangilash biz uchun hamisha birinchi darajali ustuvor maqsad va vazifa bo‘lib qolaveradi». Huquqiy davlat qurish murakkab, keng qamrovli va ko‘p qirrali jarayon ekanligini rivojlangan davlatlar hamda yangi qaror topgan davlatlarning eng yangi tarixi ko‘rsatib turibdi. Davlat mexanizmi tushunchasi, uning tarkibiy qismlari, davlat mexanizmining tarkibi va t

chiqaruvchi, ijro etuvchi va sud hokimiyati organlari, ularning tizimi, o‘zaro munosabati kabi masalalar tahlil etilgan. Mustaqil davlatchiligimizni tashkil etish jahon davlat-chiligi amaliyotida sinalgan tamoyil–hokimiyatlar bo‘linishiga asoslanishi asosiy qonunimizda mustahkamlab qo‘yildi. Hokimiyatlar bo‘linishi tamoyili hokimiyat organlarini tashkil etishning samarali mexanizmi sifatida o‘zini ko‘rsatib kelmoqda. O‘zbekistonning mustaqil davlat sifatida qabul qilgan dastlabki qonunlaridan biri bo‘lgan Davlat mustaqilligi asoslari to‘g‘risidagi qonunning 5-moddasidayoq hokimiyatlar bo‘linishi tamoyili mustahkamlangan edi. 1992 yil 8-dekabrda qabul qilingan Konstitutsiyamizning 11-moddasida bu tamoyil uzil-kesil konstitutsiyaviy tarzda mustahkamlab qo‘yildi. Malumki, hokimiyatlar bo‘lini

Davlat hokimiyatini amalga oshirish mexanizmi tushunchasi Davlat hokimiyatini amalga oshirish mexanizmi va uni tushu-nish davlat va huquq nazariyasi fanida muhim o‘rin egallaydi, ayni paytda bu masalada ilmiy - nazariy adabiyotda umumiylik mavjud deyish ham mushkul. Har qanday davlat oldiga qo‘ygan maqsad va vazifalarini davlat organlari tizimi orqali amalga oshiradi. Davlat hokimiyatining institutsiyaviy asosi - bu davlat hokimiyatini amalga oshiruvchi organlar tizimi bo‘lib, u murakkab ichki tuzilishga ega. Ma’lumki, ilmiy adabiyotda davlatga jamiyatdagi eng muhim ommaviy-siyosiy tashkilot sifatida qarash mavjud. Keng ma’noda,davlat bu-muayyan davlatning butun aholi-sini qamrab oladigan iyerarxik- pog‘onaviy tashkilot bo‘lib, bunda aholi davlatning substansional unsurini tashkil etadi. S

davlatning funksiyalarining bajarilishini ta’minlaydigan davlat organ-lari tizimidir. Boshqa ta’riflar ham shaklan farq qilsada mazmunan ushbu ta’rifga yaqin turadi. Davlat mexanizmi bu - real, mavjud moddiy kuch bo‘lib, uning asosida davlat hokimiyati amalga oshiriladi. Davlat mexanizmi davlatning tuzilishini, uning doimiy amal qilishining tuzilmaviy-moddiy ifodasi hisoblanadi. Davlat mexanizmi – bu davlat hokimiyatini, uning vazifa va funksiyalarini amalga oshiruvchi davlat organlari va muassasalarining yaxlit ierarxik (pog‘onaviy) tizimidir. Davlat hokimiyatini amalga oshirish mexanizmi yaxlit bir tizim bo‘lib, u qator xarakterli belgilarga egadir: 1. Davlat mexanizmi bu davlat organlari va muassasalarining yaxlit ierarxik (pog‘onaviy) tizimidir. Davlat mexanizmining yaxlitligi uni tash

ichiga kuch ishlatuvchi tuzilmalarni ham olgani holda, davlat organlari tizimini anglatadi. Ayni paytda, davlat apparati bilan davlat muassasalarini bir-biridan farqlash zarur. Davlat muassasalari, jumladan, xo‘jalik birliklari, kommunikatsiyalar tizimi, ommaviy axborot vositalari, transport, ilmiy, maYifiy, tibbiy va boshqa ijtimoiy-madaniy muassasalar bevosita davlat hokimiyatini amalga oshirishda ishtirok etishmaydi, biroq, davlatning vazifalari bajarilishiga har tomonlama yordam ko‘rsatadi. «Mexanizm» atamasi davlat hokimiyatini amalga oshirishga nisbatan alohida bir mazmun kashf etadi. «Mexanizm» - bu doimo biror sub’ektga funksional jihatdan, ya’ni uning vazifalaridan kelib chiqqan holda baho berishdir. Shu bois ham «mexanizm» atamasi davlat organlarining tuzilmaviy tizimini ifodalas

Agar bir davlatning mexanizmini, yirik bir tizim deb oladigan bo‘lsak, bu tizim, co‘z navbatida,o‘z ichiga bir necha kichik tizimlarni oladi. Masalan, O‘zbekistonning davlat mexanizmi yirik bir tizim bo‘lsa, uning tarkibiga kiruvchi kichik tizim sifatida davlatning yuqori organlarini ko‘rsatish mumkin. O‘zbekiston davlatining yuqori organlariga, O‘zbekiston Respublikasi Oliy Majlisi, O‘zbekiston Respub-likasi prezidenti, O‘zbekiston Respublikasi Vazirlar Mahkamasi kabi organlarni kiritish mumkin. Huquq tartibot, sud, prokuratura va kuch ishlatishga vakolatli boshqa tuzilmalar birlashib yana bir tizimni tashkil etishadi. Davlatning yuqori organlari faoliyati butun jamoatchilik, katta xalqaro hamjamiyat diqqati markazida turadi. Kuch ishlatishga vakolatli tuzilmalar, masalan, armiya, ichki q

3. davlat korxonalari . Davlat korxonalari va davlat muassasalari davlatning mustaqil tuzilmalari sifatida amal qiladi. Biroq, bu holda ushbu korxona va muassasalarning ma’muriyati davlat organlari umumiy tizimiga kiradi. Shu o‘rinda bir holatni ta’kidlab o‘tish kerak, bozor munosabatlarining rivojlanishi natijasida ko‘pgina korxonalarda mulkka egalikning xususiy, ko‘pincha aralash shakllari joriy etilmoqda, shu bois davlat korxonalarining soni kamayishi tabiiy, xuddi shuningdek mulkni nodavlat shaldiga asoslangan korxona va muassasalarning soni ham, tegishlicha ko‘payib bormoqda. Shu o‘rinda bir holatni ta’kidlab o‘tish joiz, mamlakatimizda mahallalarning roli, ularning mahalliy masalalarai hal etishdagi o‘rni e’tiborga sazvor. Fuqarolar yig‘ini - mahalliy aholining o‘zini - o‘zi boshqari

-davlat mexanizmi davlat apparati kabi atamalar borasida ilmiy adabiyotda turli fikrlar mavjudligiga qaramay,ularning mazmunva mohiyati bir xil ekanligini e’tiborga olgan holda, umumiy tarzda davlat mexanizmi deb atagan ma’qul, mexanizm so‘zi apparat so‘zidan ko‘ra umumiyroq; -davlat mexanizmi tarkibi haqida turli fikrlar mavjudligiga qaramay, deyarli barcha mutaxassislar davlat mexanizmiga barcha davlat organlari,tashkilotlari hamda davlatning moddiy qo‘shimchasi hisoblangan kuch ishlatishga haqli bo‘lgan maxsus tuzilmalarni kiritishadi, shu bois davlat mexanizmi tarkibi bu davlat organlari va tashkilotlari hamda kuch ishlatish huquqiga ega bo‘lgan maxsus tuzilmalar majmuidir, deb tavsiflash mumkin; -davlat mexanizmi davlat paydo bo‘lishi bilan mavjud, biroq uning tarkibi, ixtisoslashuv d

Davlat organining jamiyatdagi boshqa tashkilot va tuzilmalardan asosiy farq qiluvchi jihati bo‘lib, uning davlat-hokimiyat xarakterdagi vakolatlarga egayekanligi hisoblanadi. Ilmiy adabiyotda davlat - hokimiyat vakolatning mazmuni yoritilgan. Masalan, M.I. Baytinning fikricha, davlat – huquqiy vakolat o‘z ichiga quyidagilarni oladi: - davlat organining tashkil etilishi va faoliyati tartibi, uning ichki tuzilmasi, huquq va majburiyatlar yig‘indisi, ya’ni kompetensiyasi huquq normalari orqali mustahkamlangan bo‘ladi; - davlat organi o‘zida umumiy va individual qoidalarni ifodalagan yuridik aktlar chiqarish huquqiga ega; - yuridik aktlar orqali o‘rnatilgan qoidalar asosan, ishontirish, tarbiyalash, rag‘batlantirish choralari orqali ta’minlanadi, va ular ayni paytda davlatning majburlov kuchin

Har bir alohida organning funksiyalari yig‘indisidan, umuman davlatning funksiyalari shakllanadi. Vakolat odatda yuridik jihatdan (konstitutsiyada yoki joriy qonunchilikda) belgalab qo‘yilgan bo‘ladi. Davlat organi tomonidan o‘z vakolatini amalga oshirish nafaqat uning huquqi, balki burchi hamdir. O‘z kompetensiyasiga muvofiq ravishda davlat organi quyidagi hokimiyat vakolatlariga ega: a) ijro etilishi majburiy bo‘lgan huquqiy hujjatlar. Bu hujjatlar me’yoriy yoki individual (huquq me’yorlarini qo‘llashga doir hujjat) bo‘lishi mumkin; b) davlat organlari huquqiy hujjatlarining ijrosi turli usullar, shu jumladan majburlash va ishontirish tarzida ijro etilishini ta’minlash. O‘z vakolatini amalga oshirish uchun davlat organi zarur moddiy vositalarga, ya’ni "ashyoviy qo‘shimchalarga" e

majburiyatini bajarayotgan shaxslardir. Davlat xizmatchilarining mavqei, huquqi va burchlari qonunchilik tomonidan belgilanib, ularning huquqiy maqomini ta’minlaydi. Ular tomonidan hokimiyat vakolatla-ridan foydalanish hajmi va tartibi qonunchilik tomonidan belgilanib, lavozim yo‘riqnomalari, shtat jadvallari va shu kabilarda izohlanadi. Hokimiyat vakolatiga ega bo‘lgan, huquqiy hujjatlar chiqarib, ularni mustaqil ravishda hayotga joriy etuvchi mansabdor shaxslar davlat xizmatchilari qatoriga kiradi. Davlat xizmatchilari bevosita moddiy boyliklar yaratmaydi, shu sababdan ularni jamiyat boqadi. Ular egallab turgan lavozimiga hamda bajargan ishiga muvofiq tarzda davlat organidan ish haqi oladi. Shunday qilib, davlat organi – davlat mexanizmining yuridik jihatdan rasmiylashgan, davlat-huquqiy

boshqa bironta organ tomonidan tashkil etilmaydi, ya’ni ular yo meros qoldirish tartibi bo‘yicha, (masalan merosiy monarxiya), yoki belgilangan tartibga ko‘ra saylab qo‘yiladi va o‘z vakolatlarini bevosita saylovchilardan olishadi. Davlat organlarining hosila, ya’ni ikkilamchi turiga shunday organlar kiradiki, ular birlamchi organlar tomonidan tashkil etiladi va davlat-hokimiyat vakolatlar beriladi. Ular sirasiga ijro etuvchi-farmoyish beruvchi organlarni, prokuratura organlarini kiritish mumkin. Davlat organlari o‘zlariga tegishli bo‘lgan hokimiyat vakolatlar hajmiga qarab, yuqori va mahalliy organlarga bo‘linadi. Davlatning yuqori organlari o‘z faoliyatida bevosita davlat hokimiyatini o‘zlarida ifoda etishadi va o‘z hokimiyatini butun mamlakat miqyosida amalga oshiradi, mahalliy organlar

Qonunchilik organlari. Odatda qonun chiqarish huquqi oliy hokimiyat vakillik organlariga tegishli bo‘ladi. Ular umumiy «parlament» tushunchasi bilan ifodalanadi. Angliya, Kanada, Hindiston va boshqa mamlakatlarda «parlament» termini - qonunchilik organining nomini bildiradi, boshqa mamlakatlarda esa uning nomi o‘zgacha. Dunyo davlatlari hamjamiyati mushtarak halqaro tizim sifatida maydonga chiqadi. Ushbu umumbashariy tizimning alohida mustaqili bo‘lgan davlatlar barcha sohalar bo‘yicha hamkorlikda, o‘zaro uzviy aloqadorlikda va bog‘liq holda rivojlanadi. Har bir aloida olingan davlat boshqa davlatning siyosiy – huquqiy, qonunchilik va davlat qurilishi borasidagi ilg‘or, ijobiy tajribasidan foydalanish mumkin. Siyosiy – huquqiy tizimlarni demokratik tarzda qayta tuzayotgan, parlament isloho

umumdavlat maqsadlari yo‘lidagi faoliyatning muvofiqlashtirilishini ta’minlashi kerak. Zamona-viy davlatlarda davlat rahbarlari odatda yagonadir: konsti-tutsion monarxiyada – monarx, respublikalarda – prezident. Monarx konstitutsiyaviy qarorlar yoki qaror topgan an’analarga ko‘ra, parlamentga nisbatan qator hukukdarga ega: sessiya chaqirish, sessiyani tarqatish (odatda kuyi palata-da), yuqori palata a’zolarini tayinlash, qonunlarni tasdiklash va e’lon qilish kabi. U partiyaviy fraksiyalar ko‘pchiligi yoki parlament fraksiyalari koalitsiyasi fikrini e’tiborga olgan holda hukumat rahbari va vazirlarni tayinlaydi (yoki tasdikdaydi). Rasmiy jihatdan u oliy bosh qo‘mondon hisob-lanadi va xalqaro munosabatlarda mamlakat nomvdan ish ko‘radi. Amalda bu vakolatlar hukumat (yoki tegashli vazirlik) t

tashkil etadi. Huquq organlari birmuncha murakkab, fuqarolik, jinoiy, ma’muriy, harbiy dala, transport va boshqa sudlardan iborat tizimdir. Uning boshida oliy va konstitutsiyaviy sudlar turadi. Sud organlari sud yuritishning protsessual huquqi tomonidan tartibga solinadigan odil sudlovni amalga oshiradi. Sudlar mustaqildir. Qonunchilikda barchaning qonun va sud oldida tengligi, ishni ko‘rib chiqishda maslahatchilarning ishtirok etishi, aybdorning himoyalanish huquqi kabi demokratik tamoyillar belgalab qo‘yilgan. Davlat organlarini yana qanday makonda, hududda harakat qilishlariga qarab, markaziy va mahalliy organlarga ajratish ham mavjud, bunda sud, prokuratura, qurolli kuchlar doimo markaziy organlar tarkibiga kiradi. Markaziy hokimiyat organlari. Bunday organlar sirasiga mamlakatlarning

Davlat organi ham xuddi davlat kabi ijtimoiy tuzilmadir. Davlat organi, ayni paytda davlatning bir elementi hamdir. Har bir davlat organi qonunda belgilangan tartib va asoslarda, tegishli vakolatlar majmuasiga, ya’ni kompeten-siyasiga ega va shu kompetensiya doirasida u faoliyat olib boradi va davlat nomidan ish yurgizadi, o‘ziga yuklatilgan funksiyalarni ado etadi. Shunday qilib, davlat organlari davlat mexanizmining, davlat apparatining tarkibiy elementlari bo‘lib, ular davlatning muayyan bir funksiyasini amalga oshiradi. Davlat mexanizmida prokuratura va nazorat organlarining tutgan o‘rni. Davlat mexanizmi va uning tarkibiy elementlari haqida gapirganda, bevosita har bir davlatda amal qiladigan nazorat (kontrol) organlari haqida ham to‘xtalish lozim bo‘ladi. Shu munosabat bilan, yuridik

qaratilganligini nazardan chetga chiqarmaslik kerak, bizningcha. Shu bois, bu masalani hal etishda ushbu holatni e’tirof etmaslikning iloji yo‘q. Kishilik jamiyati taraqqiyotining ma’lum bir bosqichida davlat paydo bo‘llganidan boshlab davlat organlari tizimi ham vujudga kelgan, zotan, davlat o‘z oldiga qo‘ygan maqsadiga erishishi va vazifalarini ado etishi uchun maxsus vakolatli tuzilmalar - davlat organlariga zarurat bo‘lgan. O‘sha davrlardan beri insoniyat davlat organlari tizimini qanday samarali tashkil etish, uning faoliyatini takomil-lashtirish ustida bosh qotirib kelmoqda. Bu masalaning ijobiy echilishida hokimiyatlar bo‘linishi prinsipi hal qiluvchi ahamiyatga egadir. Davlat organlari tizimi, ya’ni davlat apparati faoliyatini samarali tashkil etishning, maqsadga muvofiq huquqiy sh

oshiriladi. Ta’kidlash lozimki, hokimiyatlar bo‘linishi prinsipi huquqiy davlat qurishning asosiy shartlaridan biri sifatida ham amal qiladi. O‘zbekistonda hokimiyatlar bo‘linishi prinsipini to‘la qonli amalga oshirish borasida huquqiy, tashkiliy-amaliy ishlar amalga oshirilmoqda. Ayniqsa, sud hokimiyatini mustaqil, kuchli hokimiyat tarmog‘iga aylantirish borasida keyingi paytlarda qilinayotgan ishlar juda salmoqlidir. Hozirgi kunda, «Hokimiyatning uchinchi tarmog‘i bo‘lmish sud tizimini mustahkamlash, sudlarning mustaqil-ligini, ularning faqat qonunga bo‘ysunishini kuchaytirish borasida mohiyat-e’tiboriga ko‘ra mutlaqo yangi qadam qo‘yildi, desak, hech qanday mubolag‘a bo‘lmaydi»1. Mamlakatimizda o‘tkazilayotgan sud islohotlaridan «asosiy maqsad shuki, biz odamlarning sudlarga faqat jazol

Konstitutsiyada, Prokuratura haqidagi qonunda ham prokuratura organlarining qaysi hokimiyat tarmog‘iga kirishi haqida qoida mustahkamlanmagan. Ayni paytda, bunday holat nafaqat bizning qonunchiligimiz, balki ko‘pchilik MDH davlatlari qonunchiligi uchun ham xos ekanligini ta’kidlash mumkin. Shu o‘rinda Markaziy Osiyo mamlakatlari Konstitutsiyalarida prokuratura organlari va ularning davlat mexanizmida tutgan o‘rni masalasiga biroz to‘xtash joiz. Jumladan, Tojikiston Konstitutsiyasida, sud hokimiyatiga bag‘ishlangan 8- bobdan so‘ng «Prokuratura» deb nomlangan 9-bobda prokuratura organlariga doir qoidalar garchi alohida mustahkamlangan bo‘lsa-da, biroq bu organlarning biron-bir hokimiyat tarmog‘iga kirish-kiraiasligi haqida qoidalar yo‘q; Turkmaniston Konstitutsiyasida 7- bolim prokuratura or

yondashgan deyish mumkin, uning 92- moddasida «prokuratura - sud hokimiyati idorasi (ajratish -muallif tomonidan.) bo‘lib, u jinoiy-huquqiy ta’qib, surishtiruvni va jazolarni ijro etish ustidan nazoratni, shuningdek, sudda davlat qoralovini amalga oshirishi» mustahkamlangan.Demak, Gruziya prokuraturasida qonunlarning aniq va bir xilda ijro etilishi ustidan prokuratura nazorati funksiyasi yo‘q, shu bois uni sud hokimiyati tarkibiga kiritish mumkin bo‘lgan, deyish mumkin. Ayni paytda, ko‘pgina davlatlarda prokuratura organ-lari sud va ijro hokimiyatining o‘rtasida turadigan tuzilma maqomiga ega.(Italiya,Polsha va b.) Shu o‘rinda bir holatni ta’kidlash zarur. Prokuratura organlarining vazifalari, vakolatlari, davlat hokimiyatida tutgan o‘rni turli davlatlarda turlicha, masalan, AQShda Adliya

butunlay hokimiyat bo‘linishini inkor etadi1, degan fikrini eslash joiz. Davlat boshqaruv organlari tizimida o‘ziga xos o‘rinni Inspeksiyalar egallaydi. Inspeksiyalar faoliyatining bosh yo‘nalishi o‘ziga yuklatilgan masala yuzasidan nazorat funksiyasini olib borish hisoblanadi. Inspeksiyalar ham maxsus vakolatli idoralar turkumiga kiradi va Respublika miqyosida amal qiladi. Inspeksiyalar Respublika davlat boshqaruv organlari sifatida, boshqa tashkiliy-huquqiy shakllardagi organlar-dan, faoliyati aynan nazorat qilishga yo‘naltirilganligi bilan farq qiladi. 2003 yil 9 dekabrda qabul qilingan (O‘zbekiston Respublikasi Prezidentining «Respublika davlat boshqaruv organlari tizimini takomillashtirish to‘g‘risida» gi Farmonida Respublika ahamiyatiga molik Inspeksiyalar ro‘yxati ko‘rsatilgan. Ta’k

Inspeksiyasi. 7.O‘zbekiston Respublikasi Sanoatda va konchilikda ishlarning bexatar olib borilishini nazorat qilish davlat Inspeksiyasi. Shunday qilib, davlat mexanizmida hokimiyatlar bo‘linishi prinsipiga muvofiq shakllangan uch hokimiyat tarmog‘i tizimiga kiruvchi organlardan tashqari yana bir necha davlat organlari tizimi mavjud bo‘lib, ular davlatning o‘z oldiga qcTygan vazifalarini bajarishda hamda fiinksiyalarini amalga oshirishda o‘ziga xos rolni cftaydi va yaxlit davlat mexanizmining tarkibiy elementlari hisoblanadi. 23

Foydalanilgan adabiyotlar ro‘yxati: 1. O‘zbekiston Respublikasi Konstitutsiyasi. Toshkent, «O‘zbekiston», 2003. 2. Axmedshayeva. M.A. Davlat mexanizmi va hokimiyatlar bo‘linishi. TDYUI, Toshkent, 2005. 3. Mualliflar jamoasi. Davlat va huquq nazariyasi. TDYUI, Toshkent, 2000. 4. Yuridik ensiklopediya Tadjixanov U. taxriri ostida, Toshkent, «Sharq» nashriyot-matbaa aksiyadorlik kompaniyasi bosh taxririyati, 2001. 5. Ilin I. Ogryaduvdey Rossii. M.: Teleks, 1993. 6. Yuridik atamalar qomusiy lug‘ati. Mualliflar jamoasi, TDYUI, Sharq nashriyoti, 2003. 7. N.Marchenko. Razdeleniye vlastey v gosudarsvennom mexanizme. M.: 1998. 24

Купить