Davlat mohiyati haqidagi nazariyalar - Юриспруденция - Курсовые работы

Информация о документе

Цена	9000UZS
Размер	25.9KB
Покупки	0
Дата загрузки	30 Сентябрь 2019
Расширение	doc
Раздел	Курсовые работы
Предмет	Юриспруденция

Davlat mohiyati haqidagi nazariyalar

Купить

Davlat mohiyati haqidagi nazariyalar Reja: 1. Davlatning mohiyati tushunchasi 2. Davlat mohiyati to‘g‘risidagi nazariyalar tushunchasi va turlari: 2

«Davlat butun xalqning manfaatlarini ko‘zlab, islohotlar jarayonining tashabbuskori bo‘lishi, iqtisodiy taraqqiyotning yetakchi yo‘nalishlarini belgilashi, iqtisodiyotda, ijtimoiy sohada va suveren davlatimizning ijtimoiy-siyosiy hayotida tub o‘zgarishlarni amalga oshirish siyosatini ishlab chiqishi va izchil ro‘yobga chiqarishi kerak». I. Karimov XX asrning so‘nggi o‘n yilligi insoniyat tarixiga ijtimoiy dunyoqarashda, jahon hamjamiyatining jug‘rofiy-siyosiy (geopolitik) tuzilishida tub o‘zgarishlar davri bo‘lib kirdi. Bir tomondan, davlatlar, xalqlarning yaqinlashuvi, hamkorlikning kuchayishi yaxlit siyosiy va iqtisodiy makonlarning vujudga kelishi, yagona xalqaro me’yorlar (normalar) qoidalar va andazalarga o‘tiliishi, ikkinchi tomondan, sotsialistik lagerning yemirilishi va totalitar t

uchun xizmat qila boshlaydi. Binobarin, davlatning kelib chiqishi xamisha ijtimoiy hokimiyatning ommaviy siyosiy hokimiyatga aylanishi bilan bog‘liq. Bu hokimiyatning ijtimoiy jamoa tuzumidan farqli o‘laroq, eng avvalo, jamiyatning imtiyozli qismi va sinfiy manfaatlarga xizmat qilishini bildiradi. Bunday holatda sinfiy yondashuv mazkur hokimiyatni tavsiflash, bunday davlatning mohiyatini ta’riflashga imkon yaratadi. Albatta, davlat tushunchasiga u yoki bu yondashuvni dabdurustdan inkor etish to‘g‘ri emas. Davlatga berilgan har qanday ta’rifni diqqat bilan o‘rganish kerak. Bunda asosiy e’tiborni davlatning mohiyati nimadan iboratligiga qaratish lozim. Shu bois, mohiyat mazkur xodisadagi bosh, belgilovchi, asosiy jihatdir, ya’ni bu xodisani tashkil etadigan ichki o‘ziga xos xususiyatlari yig

ko‘maklashadi. "Davlat nima?" degan savol davlat va huquq nazariyasining eng asosiy masalalaridan biridir. Huquqiy adabiyotlarda bu savolga javob berishda yagona nuqtai nazar yo‘q. Chunonchi, sovet huquqshunosligida davlatning mohiyati sinfiy nuqtai-nazardan cheklanmagan hokimiyat, hukmron sinf diktaturasi ma’nosida talqin qilinar edi. G‘arbiy huquqiy nazariyalarda esa, davlat butun jamiyat manfaatlarini ifoda etadigan sinfiy, ijtimoiy ziddiyatlarni murosaga keltiradigan sinflar ustidagi tuzilma, qurol deb ta’riflanadi. Davlatning mohiyati uning faoliyatining mazmunini tashkil etadi. Davlatni uning faoliyati bilan aralashtirmaslik kerak. Davlat faoliyati uning muayyan voqelik sifatida namoyon bo‘lishidir. Har bir davlat u yoki bu jamiyatda tutgan o‘rniga qarab o‘z mohiyatiga ega bo

bo‘lgan. Davlatchilik tarixida uni qanday tushunish lozimligini aniqlashni Aflotun va Arastudan boshlash maqsadga muvofiqdir. Ularning tasavvuriga ko‘ra, davlat siyosiy aloqalar vositasida muayyan bir tarzda birlashgan va o‘zaro bog‘liq odamlar jamoasidir. «Insonning o‘ziga o‘xshagan va ozod kishilar ustidan hukmronligini o‘rnatuvchi hokimiyat» shu aloqalar asosini tashkil etadi, deb hisoblardi ular. Davlat umumiy qiyofasini yagona fuqarolik jamoasi, siyosiy uyushma sifatida tushunish Ovro‘pa huquqshunoslik fanida uzoq vaqt mustaxkam o‘rin egallab keldi. Umuman, bu borada Aflotun va Arastu izdoshlari ko‘pchilikni tashkil etadi. Ular orasidan eng buyuklari - G.Grotsiy, J.Lokk va I.Kantlar nomini keltiramiz. «Urush va tinchlik huquqi to‘g‘risida»gi asarida G.Grotsiy davlatni «huquqqa rioya e

asrlardagi G‘arbiy Ovro‘poga qaytadigan bo‘lsak, bu yerda davlatchilikni tushunish keskin ravishda o‘zgargan. Davlat deganda tobora ko‘proq hukmdor va uning yaqinlari, xalq hokimiyati organlari, amaldorlar, mansabdor shaxslar qatlamlari va shu kabilar birgalikda tushuniladigan bo‘ldi. Davlat mohiyatini tushunishdagi bunday o‘zgarishlarning, albatta, o‘z sababi, o‘z targ‘ibotchilari bor edi. Ular orasida J.Boden o‘zining «Davlat to‘g‘risida olti kitob» asarida davlatni «suveren hokimiyat vositasida ko‘plab oilalar va ularga tegishli narsalar» ustidan adolatli hukmronlik sifatida tushunishni taklif etgandi. Atoqli fransuz davlatshunosi, Arastu singari, davlat deganda odamlarning muayyan birligini qayd etsa-da, bu birlik endi davlatning asosiy, tizimlar tashkil etuvchi qismi sifatida maydonga

Odamlarni qo‘rquvda ushlab, ular harakatini ezgulikka yo‘naltirishga, deydi T.Gobbs, faqat barcha alohida imtiyoz va kuchlarni bir odam qo‘lida yoki bir qancha kishilik jamoat qo‘lida jamlash orqaligina erishish mumkin. Agar shu tariqa ko‘pchilik odamlarning birlashuvi ro‘y bersa, bu davlat deb ataladi. Monarx (ya’ni, podsho) davlat timsolida namoyon bo‘ladi. Davlat mohiyati faqat ana shu odamda (yoki tegishli shaxslar yig‘inida)gina mujassamlashgan bo‘ladi, deb xisoblaydi T.Gobbs. Suverenitet soxibi aynan shu davlatning o‘zidir, uning zimmasiga «kul ostidagilarga tinchlik- osoyishtalikni baxsh etish, ular xavfsizligini ta’minlash yuklatiladi». Bunday qarashlar dunyo miqyosida ancha keng tarqalgan. Anarxistlar ham, sotsialistlar ham, liberallar ham ularni qo‘llab-quvvatlashgan. Chunonchi,

jumladan, sinfiy yondashuvni ham bir yo‘la rad etib bulmaydi. Davlat rivojida shunday paytlar bo‘ladiki, unda mazkur yondashuv ham (barcha nuksonlariga qaramay) ish berishi mumkin. Masalaning mohiyatini oydinlashtirishga harakat qilamiz. Ma’lumki, iqtisodiyotning rivojlanishi muayyan darajaga yetib, ijtimoiy ne’matlarni teng taksimlashning avvalgi tizimi yashay olmay kolgan hamda jamiyatning bundan keyingi rivoji uchun Sharq, jamiyatida bulganidek, siyosiy sohada yoxud Ovrupodagidek siyosiy va iqtisodiy sohada boshqaruv bilan shugullanadigan elitar katlamni ajratish zaruratga aylanganda davlat dunyoga keladi. Bu jamiyatni tabaqalanishga olib keldi va shunda dastlab (ibtidoiy jamoa tuzumida) jamiyatning barcha a’zolariga tegishli bulgan hokimiyat siyosiy mazmun kasb etdi, ya’ni u eng avvalo

(tabaqaviy) mazmun - harakteriga duch kelamiz. Biroq, burjua jamiyatida davlat hokimiyati harakterini baholashga birdek yondashib bulmaydi. Zero, bunday jamiyatda konun oldida rasman hamma teng, bir xil huquqqa ega va bular odatda, deklaratsiya va konstituiiyalarda yuridik jihatdan mustaxkamlab Qo‘yilgan. Lekin ilk burjua jamiyatida konun tomonidan belgilab qo‘yiladigan mulkiy, ma’lumotga oid va boshqa kamsitishlar aholi kambag‘al katlamlarining" saylov huquqlarinn ham cheklashi hammaga ma’lum. Shu yo‘l bilan hokimiyatning iqtisodiy hukmron sinf - burjuaziyaga mansubligi ta’minlanadi. Endi hokimiyat byurokratik amaldorlar mahkamasi (to‘g‘rirog‘i uning raxbariyati) qo‘lida bo‘lgan Sharq mamlakatlariga murojaat qilamiz. Shu o‘rinda amaldorlarning sinfiyligi haqida gapirish mumkinmi degan

Har qanday o‘zgacha fikrlashni, hukmron doiralar ra’yiga qarshi har qanday harakatlarni ayovsiz bostirish yo‘li bilan ham shunday holatga erishish mumkin. Olmoniya va Italiyadagi fashistik rejimlar, Lotin Amerikasidagi totalitar yoki avtoritar rejimlar sharoitida shunday vaziyatlar ko‘zatilgan. Shunday qilib, keltirilgan misollardan kurinib turibdiki, sinfiy yondashuv davlatning muhim xususiyatlarini aniqlash, undagi mavjud ijtimoiy ziddiyatlarni ilg‘ab olish imkonini beradi. Bundan tashqari, ma’lumki, barcha tarixiy bosqichlarda jamiyat eziluvchi sinflari va qatlamlarining davlat hokimiyatini egallab olgan ezuvchilarga karshi chiqishlari ko‘zatilgan. Bularga Rimdagi qullar qo‘zg‘olonini Angliya, Fransiya, Olmoniya, Xitoydagi dehqonlar isyonlari va urushlarini, ishchilarnnng ish tashlarini

yuzaga kelishi mumkin. Bunda umumxalk manfaatlari sinfiy yoki guruhiy manfaatlardan kelib chiqadi. To‘rtinchidan, (bu juda muhim), ijtimoiy ziddiyatlarning mavjudligiga qaramay, jamiyat hamisha bir butun yaxlitdir. Zero, qullarsiz quldorlarning, dehqonlarsiz yirik yer egalarining, ishchilarsiz kapitalistlarning bo‘lishi mumkin emas. Sharq mamlakatida jamoa mehnati amaldorlar mahkamasi mavjudligining zarur shartidir. Shu bois hokimiyat tepasida turgan sinf yoki ijtimoiy guruh hamisha (hatto o‘z manfaatini o‘ylab ham) eziluvchi sinf haqida bir qadar g‘amxo‘rlik kqlishga majbur. Shuning uchun ham har qanday davlat umumijtimoiy funksiyani bajarishi, butun jamiyat manfaatlari yo‘lida harakat qilishi shart bo‘ladi. Shu jihatdan olib qaralganida har kaiday davlat faqat bostirish kuroli bulibgina

aholining atigi uch foizini tashkil etgan. Shuning uchun kullar bilan hisoblashmaslikning iloji ham yo‘q, xavfli ham edi. Har qanday biron himmatga ega bo‘lgan mulk qatori qullar ham ma’lum darajada yuridik jihatdan himoyalangan. Bularning hammasi kuldorlik davlatining umumijtimoiy roli biz uylaganimizdan ancha kattaroq ekanligidan dalolat beradi. Jamiyatning quldorlik tuzumidan feodalizmga, feodalizmdan kapitalizmga tomon harakati davomida davlat faoliyati umumijtimoiy jihatining ahamiyati ham oshib borgan. Xususan, uning hozirgi G‘arb jamiyatidagi makomi katta. Tadbirkorlar foydasidan undiriladigan katta soliqlar, mehnat sharoitlarining davlat tomonidan muvofiqlashtirib borilishi, turli xildagi ijtimoiy dasturlarning keng rivoj topganligi va boshqa tadbirlar shunga olib keldiki, natijada

holat turli mualliflarning turli mafko‘raviy va falsafiy nuqtai nazarlari bilan ham bog‘liqligini ko‘ramiz. Davlat to‘g‘risidagi nazariyalarni shartli ravishda turt guruhga: - davlatning mohiyati to‘g‘risidagi; - davlatning maqsad va vazifalari haqidagi; - davlatning faoliyat vositalari va metodlari to‘g‘risidagi; - davlatning keyingi taraqqiyoti istikbollari va yo‘llari hakidagi nazariyalarga ajratish mumkin. Modomiki, turli mualliflar o‘z asarlarida davlat bilan bog‘liq muammolarni tushuntirish maksadida yuqorida qayd etilgan masalalarga u yoki bu tarzda murojaat qilar ekanlar, xilma-xil guruhdarga mansub nazariyalar turli birikmalar tashkil etib, o‘zaro ta’sir etmay kolmaydi. Quyidagylarni davlat mohiyatiga bog‘liq nazariyalar qatoriga kiritish mumkin: Elita nazariyasi. Ushbu nazariya X

hokimiyatning sinfiy tabiati butunlay inkor etiladi. Lekin ushbu nazariyaning ijobiy tomonlari ham yo‘q, emas. Hakikatdan ham, hokimiyat ishlarini olib borish amalda kishilarning g‘oyat cheklangan doirasi - deputatlar, davlat mahkamasi xodimlari tomonidan bajariladi. Muximi - mazkur kishilar chindan xam xalk, turli ijtimoiy guruhlar va katlamlar manfaatlarini ifoda etishlari kerak. Shu jihatdan xalk saylagan va o‘z nomidan vaqil qilgan kishilarning elita harakterini, ular faoliyati ustidan ta’sirchan nazoratni ta’minlash zaruratini tushunish mumkin. Texnokratik nazariya. Mazkur nazariya asrimizning 20-yillarida vujudga kelib, 60-70-yillarda ancha keng tarkaldi. Uning tarafdorlari orasida T.Veblen, D.Barnxeym, G.Saymon, D.Bell va boshqalar bor edi. Umuman olganda ushbu nazariya elitalar naz

ijtimoiy birlashmalari (stratalar) yig‘indisidan iborat. Shunday qilib, keksalar va yoshlarning, sportchilar va pivoxurlarning stratalari mavjud bulishi mumkin va xokazo. Har bir odam ko‘pchilik stratalarga kira oladi. Ular asosida davlat idoralariga «tazyiq» utkazuvchi hamda shu yo‘l bilan davlat siyosatini yunaltiruvchi turli siyosiy va jamatchilik tashkilotlari to‘ziladi. Binobarin, har qanday odam, har bir birlashma davlat hokimiyatida o‘z «ulushi»ga ega bo‘ladi, davlatni boshqarishda ishtirok etadi. Davlat shu tariqa umum irodasining, bugun jamiyat manfaatlarining ifodachisiga aylanadi. Ushbu nazariyaning ijobiy jihatlari uning chinakam demokratik harakterida, davlatni boshqarish ishlarida barcha fuqarolar ishtiroki zarurligini asoslashida namoyon bo‘ladi. 16

«Umumiy farovoilik davlati» nazariyasi Davlatning maqsadlari to‘g‘risidagi masala yuzasidan bahs yurituvchi nazariyalar orasida «umumiy farovonlik davlati» nazariyasini qayd etib o‘tish kerak. U ikkinchi jahon urushidan keyin vujudga kelgan bulib, davlatning ijtimoiy hayotga aralashmasligiga oid oldindan mavjud ta’limotga qarshi chiqadi. Bunda nafaqat huquqbo‘zarlik holatlari mustasno etiladi («Tungi korovul davlati» nazariyasi). Uning mohiyati 30-yillarda D.Keyns tomonidan ta’riflab berilgandi. D.Myurdal, A.Sigu, K.Boulding, V.Mund va boshqalarning asarlarida bu nazariya yanada rivojlantirilgan. Mazkur nazariyaning bosh g‘oyasi shundan iboratki, barcha sinflardan ustun turarkan, davlat aholi barcha katlamlari manfaatlarnni ifodalay boshlaydi, umumfarovonlikni ta’minlaydn. Rivojlangan maml

ommaviylashgan va eng dolzarb hamda ilg‘or nazariyadir. Uning ijobiy jihatlariga qisqacha to‘xtaladigan bulsak, eng avvalo, uning jamiyatni demokratlashtirishga, davlat organlari ishlaridan o‘zboshimchalik, zuravonlik va qonunsizlikni butunlay mustasno etishga yunaltirilganligini ta’kidlash zarur. Kamchiligi – jamiyat ijtimoiy va iqtisodiy hayotidagi ahvoldan kelib chiqib, ba’zi tamoyillarni amalga oshirishning imkoni bulmagan hollarda ularning bir qadar quruk bayonotga aylanishidadir. Texnokratik davlat nazariyasi. Davlat faoliyati nazariyalari va vositalari qatoriga «texnokratik davlat» nazariyasini ham kiritish kerak. Mazkur nazariya XX asrning 20-yillarida vujudga kelib, 60-70-yillarda ancha keng tarqalgan. Ushbu nazariya tarafdorlari orasida T. Veblen, D. Barnxeym, G. Saymon, D. bell

Nazariya mualliflarining fikricha, bu shunday holatga olib kelishi kerakki, unga ko‘ra ma’lum vaktdan keyin o‘zaro farqlar yo‘qola borib, yagona tipdagi «postxindutrial davlatlar» - «umumiy farovonlik» davlatlari yuzaga keladi. Mazkur nazariya mualliflarining oldindan ko‘ra bilish zakovatlariga tan berish kerak. Zero, ushbu nazariya g‘oyalarining hammasi bulmasa-da, ko‘pchiligi hozirgi hayotimizda o‘z tasdigini topmokda. Tarixiy-materialistik nazariya. Davlat to‘g‘risidagi nazariyalar orasida tarixiy-materialistik nazariya alohida urin egallaydi. U davlatning mavjudligi va taraqqiyotining ko‘pgina jihatlarini tahlil etadi. Bu nazariyaning asosida tarixiy materializm va sinfiy kurash g‘oyalari yotadi. Davlatga iqtisodiy hukmron sinf hokimiyatining kuroli sifatida qaraladi. Uning xususiyatla

tushunchasiga aynan mos keladi deyishsa, boshqalar (chunonchi N.N.Razumovskiy) unga jamiyat siyosiy uyushmasining tarkibiy qismi sifatida qaraydi. Shundaylar ham borki, ular siyosiy tizimni siyosiy soha bilan aynan o‘xshatiishdi. Hatto, siyosiy tizim tushunchasini siyosiy ustqurmaga yaqin tushuncha, deydiganlar ham bor. Biz barcha nuqtai nazarlarni batafsil qarab chiqishni, ayniksa, ularning qay biri ustuvorligini aniqlashni maqsad qilib kuymaganmiz. Bu alohida suxbat mavzuidir. Umuman turli nuqtach nazarlar mualliflari qarashlarini hurmat qilgan holda, ayni paytda siyosiy tizimni tom ma’noda tushunadigan, ya’ni unga, jamiyat siyosiy tashkiloti (siyosiy to‘zilmalar, uyushmalar va ularning o‘zaro bog‘liqligi)ni ham, siyosiy hayotning barcha boshqa ko‘rinishlarini ham o‘z ichiga oladigan kat

tavsiflash va shu yo‘l bilan davlatning jamiyat siyosiy tizimidagi o‘rni va rolini aniq belgilash imkonini beradi. Dastavval, jamiyat siyosiy tizimi tarkibida davlat alohida bo‘g‘in sifatida maydonga chiqishiga e’tiboringizni qaratamiz va buni yodda tutish kerak. Uning o‘rni va rolini na hukmron partiyaning na siyosiy tizim boshqa bo‘g‘inlarining o‘rni va roli bilan tenglashtirib bulmaydi. Jamiyat siyosiy tizimida nega davlat asosiy yoki bosh emas, balki fakat alohida bo‘g‘in xisoblanadi? Zero, bu ta’riflar ko‘pincha ma’no jihatidan bir- biriga yakinday tuyuladi. Boz ustiga yuridik adabiyotlarda davlatni siyosiy tizimning asosi sifatida tushunish uchrab turadi. Bu yerda biz M.N.Marchenkoning fikriga qo‘shilamiz. Unga ko‘ra davlat siyosiy tizimning asosiy yoki bosh tarkibiy qismi sifatida m

davlatni boshqa barcha birlashmalarga qarshi kuymaymiz, lekin, ayni paytda uning boshqa demokratik tashkilotlar tizimidagi rolini ham kamsitmokchi emasmiz. Baribir, yana bir bor shuni ta’kidlash lozimki, siyosiy tizim tarkibidagi bosh va asosiy bo‘g‘inlar tushunchalari bir xil manoni anglatmaydi. Bosh bo‘g‘in vazifasini shaxs bajaradi, shu bilan birga, asosiy bo‘g‘in davlatdir. Davlat siyosiy tashkilotlar qatoriga kirmasligi mumkin emas. Zero, maxsus majburlov va bostirish mahkamalariga hamda turma va boshqa majburlovchi muassasalar ko‘rinishidagi tegishli «moddiy qismlarga» ega bulgan davlat hokimiyat tepasida turgan siyosiy kuchlar qo‘lidagi bosh kuch sifatida, ular irodasi va manfaatlarining bosh tatbikchisi sifatida, siyosiy hokimiyatni amalga oshirishning muhim vositasi sifatida maydo

Foydalanilgan adabiyotlar : 1. Karimov I.A. «O‘zbekiston XXI asrga intilmo q da», T.: «O‘zbekiston», 1998. 2. Karimov I.A. O‘zbekiston: milliy istiqlol, iqtisod, siyosat, mafkura. 1-tom. T.: «O‘zbekiston», 1996. 3. Karimov I.A. Bizdan ozod va obod Vatan qolsin. 2-tom, T.: «O‘zbekiston», 1996. A. Saidov, U. Tojixonov, X. Odilqoriyev. «Davlat va huquq asoslari». IIVA, Toshkent, «Sharq» nashriyoti, 2002. 4. Z. Islomov. «Davlat va huquq: umumnazariy masalalar», Toshkent, «Adolat». 5. Boboyev X.B. va Odilqoriyev X.T. umumiy tahriri ostida. Davlat va huquq. Nazariyasi. TDYUI. 2000. 6. X. Odilqoriyev. Konstitutsiya va fuqarolik jamiyati. T.: Sharq, 2002. 23

Купить