Davlatning mohiyati - Юриспруденция - Курсовые работы

Информация о документе

Цена	9000UZS
Размер	27.2KB
Покупки	0
Дата загрузки	30 Сентябрь 2019
Расширение	doc
Раздел	Курсовые работы
Предмет	Юриспруденция

Davlatning mohiyati

Купить

Davlatning mohiyati Reja: 1. Davlatning mohiyati tushunchasi 2. Davlat mohiyati to‘g‘risidagi nazariyalar tushunchasi va turlari: a) elita nazariyasi b)texnokratik nazariya v) plyuralistik demokratiya nazariyasi 2

Davlatning mohiyati XX asrning so‘nggi o‘n yilligi insoniyat tarixiga ijtimoiy dunyoqarashda, jahon hamjamiyatining jug‘rofiy-siyosiy (geopolitik) tuzilishida tub o‘zgarishlar davri bo‘lib kirdi. Bir tomondan, davlatlar, xalqlarning yaqinlashuvi, hamkorlikning kuchayishi yaxlit siyosiy va iqtisodiy makonlarning vujudga kelishi, yagona xalkaro me’yorlar (normalar) qoidalar va andozalarga o‘tilishi, ikkinchi tomondan, sotsialistik lagerning yemirilishi va totalitar tuzumlarning tugatilishi, ularning o‘rnida yosh mustaqil davlatlarning paydo bulishi bu davrning o‘ziga xos xususiyatidir. asr boshida yangi xodisalar, ijtimoiy munosabatlar va siyosiy jarayonlar an’anaviy tushunchalarga mos kelmayati, «Mulkchilik», «ishlab chiqarish munosabatlari», «fuqarolik jamiyati», «demokratiya», «davlat», «

Albatta, davlat tushunchasiga u yoki bu yondashuvni dabdurustdan inkor etish to‘g‘ri emas. Davlatga berilgan har qanday ta’rifni diqqat bilan o‘rganish kerak. Bunda asosiy e’tiborni davlatning mohiyati nimadan iboratligiga qaratish lozim. Shu bois, mohiyat mazkur xodisadagi bosh, belgilovchi, asosiy jihatdir, ya’ni bu xodisani tashkil etadigan ichki o‘ziga xos xususiyatlari yig‘indisi bo‘lib, ularsiz har qanday hodisa o‘ziga xoslikdan mahrum bo‘ladi. Davlat mohiyatining asosiy jihati hokimiyat va uning kimga tegishliligi masalasidir. Hozirgi davrda demokratik huquqiy davlat nazariyasini ishlab chiqish huquqshunoslik fanining asosiy g‘oyasi va vazifasidir. Demokratik huquqiy davlatni shakllantirish hozirgi paytda jahon taraqqiyotining markaziy yo‘nalishidir. U ijtimoiy borliqni butunlay qam

keladi. Bu chet el modellarini, shakllarini o‘rganishni taqozo etadi. Bunday o‘rganish har bir mamlakatning aniq-tarixiy sharoitidan kelib chiqishi lozim. Shu kabi omillar davlat va huquqning rivojlanishiga muhim ta’sir ko‘rsatadi. Shu bilan birga, davlat va huquqiy tizimlarning yaqinlashuvi ular o‘z xususiyatlari va an’analarni yo‘qotadi, degani emas. Shu jihatdan olganda mazkur kurs ishida ham davlatning mohiyati yuzasidan fanda mavjud bo‘lgan turli xil nazariyalar mavjud adabiyotlardan foydalangan holda yoritib berishga harakat qilinadi. Davlatning mohiyati tushunchasi Davlat — siyosiy hokimiyat tashkiloti bulib, muyyyan xududda turli sinfiy, umuminsoniy, diniy, milliy va boshqa manfaatlarni amalga oshirishga kumaklashadi. "Davlat nima?" degan savol davlat v a huquq n azaryasini

tutgan o‘rniga qarab o‘z mohyyatiga ega bo‘ladi. Davlatning mohiyatini aniqlashda shakl mazmun jihatiga e’tnbor berish zarur: birinchidan, har qanday davlat — siyosiy hokimyat tashkiloti. Bu masalaning shakliy tomoni; ikkinchidan, davlat kimning manfaatlariga xizmat qiladi. Bu masalaning mazmun jihatidir. Davlat haqidagi fan tarixi murakkab, serkirra jarayondir. Ushbu fan doirasida davlatchilik tabiati, tuzilishi va funksiyalari haqidagi, davlatning paydo bulishi va evolyutsiyasi to‘g‘risidagi bilimlar tuplanib, boyib boradi. Davlat tushunchasi va mohiyatini kurib chiqishga kirishishdan oldin, ularning talkini turlicha bulib kelganiga e’tiborni qaratish joiz. Davlat mohiyatini urganishga turlicha metodologik yondashuvlarning mavjudligi buning asosiy sababidir. Chunonchi, sho‘rolar davridag

keskin ravishda o‘zgargan. Davlat deganda tobora ko‘prok, hukmdor va uning yakinlari, xalk hokimiyati organlari, amaldorlar, mansabdor shaxslar qatlamlari va shu kabilar birgalikda tushuniladigan bo‘ldi. Davlat mohiyatini tushunishdagi bunday o‘zgarishlarning, albatta, o‘z sababi, o‘z targibotchilari bor edi. Ular orasida J.Boden o‘zinish «Davlat to‘g‘risida olti kitob» asarida davlatni «suveren hokimiyat vositasida ko‘plab oilalar va ularga tegishli narsalar»6 ustidan adolatli hukmronlik sifatida tushunishni taklif etgandi. Atoqli fransuz davlatshunosi, Arastu singari, davlat deganda odamlarning muayyan birligini qayd etsa-da, bu birlik endi davlatning asosiy, tizimlar tashkil etuvchi qismi sifatida maydonga chiqmaydi. U faqat davlat tomonidan harakat obyekti sifatidagina namoyon bo‘ladi.

yunaltirishga, deydi T.Gobbs, fakdt barcha alohida imtiyoz va kuchlarni bir odam kulida yoki bir k,ancha kishilik jamoat qo‘lida jamlash orqaligina erishish mumkin. Agar shu tariqa ko‘pchilik odamlarning birlashuvi ruy bersa, bu davlat deb ataladi. Monarx (ya’ni, podsho) davlat timsolida namoyon bo‘ladi. Davlat mohiyati faqat ana shu odamda (yoki tegishli shaxslar yig‘inida)gina mujassamlashgan bo‘ladi, deb xisoblaydi T.Gobbs. Suverenitet soxibi aynan shu davlatning o‘zidir, uning zimmasiga «kul ostidagilarga tinchlik-osoyishtalikni baxsh etish, ular xavfsizligini ta’minlash yuklatiladi». Bunday qarashlar dunyo miqyosida ancha keng tarqalgan. Anarxistlar ham, sotsialistlar ham, liberallar ham ularni qo‘llab-quvvatlashgan. Chunonchi, misol uchun rus anarxisti M.Bakunin, davlatni jamiyatga x

shunday paytlar bo‘ladiki, unda mazkur yondashuv ham (barcha nuksonlariga qaramay) ish berishi mumkin. Masalaning mohiyatini oydinlashtirishga harakat qilamiz. Ma’lumki, iqtisodiyotning rivojlanishi muayyan darajaga yetib, ijtimoiy ne’matlarni teng taksimlashning avvalgi tizimi yashay olmay kolgan hamda jamiyatning bundan keyingi rivoji uchun Sharq, jamiyatida bulganidek, siyosiy sohada yoxud Ovrupodagidek siyosiy va iqtisodiy sohada boshqaruv bilan shugullanadigan elitar katlamni ajratish zaruratga aylanganda davlat dunyoga keladi. Bu jamiyatni tabaqalanishga olib keldi va shunda dastlab (ibtidoiy jamoa tuzumida) jamiyatning barcha a’zolariga tegishli bulgan hokimiyat siyosiy mazmun kasb etdi, ya’ni u eng avvalo imtiyozli ijtimoiy guruhlar, sinflar manfaatiga xizmat qila boshladi. Binobar

Biroq, burjua jamiyatida davlat hokimiyati harakterini baholashga birdek yondashib bulmaydi. Zero, bunday jamiyatda konun oldida rasman hamma teng, bir xil huquqqa ega va bular odatda, deklaratsiya va konstituiiyalarda yuridik jihatdan mustaxkamlab Qo‘yilgan. Lekin ilk burjua jamiyatida konun tomonidan belgilab qo‘yiladigan mulkiy, ma’lumotga oid va boshqa kamsitishlar aholi kambag‘al katlamlarining" saylov huquqlarinn ham cheklashi hammaga ma’lum. Shu yo‘l bilan hokimiyatning iqtisodiy hukmron sinf - burjuaziyaga mansubligi ta’minlanadi. Endi hokimiyat byurokratik amaldorlar mahkamasi (to‘g‘rirog‘i uning raxbariyati) qo‘lida bo‘lgan Sharq mamlakatlariga murojaat qilamiz. Shu o‘rinda amaldorlarning sinfiyligi haqida gapirish mumkinmi degan savol tugilishi mumkin.Buning ustiga mazkur ma

Olmoniya va Italiyadagi fashistik rejimlar, Lotin Amerikasidagi totalitar yoki avtoritar rejimlar sharoitida shunday vaziyatlar ko‘zatilgan. Shunday qilib, keltirilgan misollardan kurinib turibdiki, sinfiy yondashuv davlatning muhim xususiyatlarini aniqlash, undagi mavjud ijtimoiy ziddiyatlarni ilg‘ab olish imkonini beradi. Bundan tashqari, ma’lumki, barcha tarixiy bosqichlarda jamiyat eziluvchi sinflari va qatlamlarining davlat hokimiyatini egallab olgan ezuvchilarga karshi chiqishlari ko‘zatilgan. Bularga Rimdagi qullar qo‘zg‘olonini Angliya, Fransiya, Olmoniya, Xitoydagi dehqonlar isyonlari va urushlarini, ishchilarnnng ish tashlarini hamda inqilobiy chiqishlari va shu kabilarni misol qilib keltirish mumkin. Shunga qaramay, yana bir bor ta’kidlashni istar edikki, davlat hokimiyatining s

To‘rtinchidan, (bu juda muhim), ijtimoiy ziddiyatlarning mavjudligiga qaramay, jamiyat hamisha bir butun yaxlitdir. Zero, qullarsiz quldorlarning, dehqonlarsiz yirik yer egalarining, ishchilarsiz kapitalistlarning bo‘lishi mumkin emas. Sharq mamlakatida jamoa mehnati amaldorlar mahkamasi mavjudligining zarur shartidir. Shu bois hokimiyat tepasida turgan sinf yoki ijtimoiy guruh hamisha (hatto o‘z manfaatini o‘ylab ham) eziluvchi sinf haqida bir qadar g‘amxo‘rlik kqlishga majbur. Shuning uchun ham har qanday davlat umumijtimoiy funksiyani bajarishi, butun jamiyat manfaatlari yo‘lida harakat qilishi shart bo‘ladi. Shu jihatdan olib qaralganida har kaiday davlat faqat bostirish kuroli bulibgina qolmay (kadim ajdodlarimiz aytib ketganlaridek), birlashtirish vositasi, integratsiyalash (yaxlit h

ega bo‘lgan mulk qatori qullar ham ma’lum darajada yuridik jihatdan himoyalangan. Bularning hammasi kuldorlik davlatining umumijtimoiy roli biz uylaganimizdan ancha kattaroq ekanligidan dalolat beradi. Jamiyatning quldorlik tuzumidan feodalizmga, feodalizmdan kapitalizmga tomon harakati davomida davlat faoliyati umumijtimoiy jihatining ahamiyati ham oshib borgan. Xususan, uning hozirgi G‘arb jamiyatidagi makomi katta. Tadbirkorlar foydasidan undiriladigan katta soliqlar, mehnat sharoitlarining davlat tomonidan muvofiqlashtirib borilishi, turli xildagi ijtimoiy dasturlarning keng rivoj topganligi va boshqa tadbirlar shunga olib keldiki, natijada mavjud ijtimoiy ziddiyatlar salmoqli tarzda yumshab bormoqda, sinfiy raqiblar tobora kamayib borayotganligi tufayli ularni bostirish choralariga za

- Davlat to‘g‘risidagi nazariyalarni shartli ravishda turt guruhga: - davlatning mohiyati to‘g‘risidagi; - davlatning maqsad va vazifalari haqidagi; - davlatning faoliyat vositalari va metodlari to‘g‘risidagi; - davlatning keyingi taraqqiyoti istikbollari va yo‘llari hakidagi nazariyalarga ajratish mumkin1. Modomiki, turli mualliflar o‘z asarlarida davlat bilan bog‘liq muammolarni tushuntirish maksadida yuqorida qayd etilgan masalalarga u yoki bu tarzda murojaat qilar ekanlar, xilma-xil guruhdarga mansub nazariyalar turli birikmalar tashkil etib, o‘zaro ta’sir etmay kolmaydi. Quyidagylarni davlat mohiyatiga bog‘liq nazariyalar qatoriga kiritish mumkin: a) Elita nazariyasi. Ushbu nazariya XX asr boshlarida vujudga keldi (V.Pareto va G.Moski asarlari) hamda XX asr urtalarida yangidan rivojla

xodimlari tomonidan bajariladi. Muximi - mazkur kishilar chindan xam xalk, turli ijtimoiy guruhlar va katlamlar manfaatlarini ifoda etishlari kerak. Shu jihatdan xalk saylagan va o‘z nomidan vaqil qilgan kishilarning elita harakterini, ular faoliyati ustidan ta’sirchan nazoratni ta’minlash zaruratini tushunish mumkin. b)Texnokratik nazariya. Mazkur nazariya asrimizning 20-yillarida vujudga kelib, 60-70-yillarda ancha keng tarkaldi. Uning tarafdorlari orasida T.Veblen, D.Barnxeym, G.Saymon, D.Bell va boshqalar bor edi. Umuman olganda ushbu nazariya elitalar nazariyasiga juda o‘xshab ketsa-da, zamonaviy vokelikni xisobga opishi bilan ajralib turadi. Bu nazariyaga ko‘ra, jamiyatni mutaxassis-boshqaruvchilar, menenjerlar idora etishlari lozim (ko‘pincha amalda ham shular boshqarishadi). Aynan

bilan davlat siyosatini yunaltiruvchi turli siyosiy va jamatchilik tashkilotlari to‘ziladi. Binobarin, har qanday odam, har bir birlashma davlat hokimiyatida o‘z «ulushi»ga ega bo‘ladi, davlatni boshqarishda ishtirok etadi. Davlat shu tariqa umum irodasining, bugun jamiyat manfaatlarining ifodachisiga aylanadi. Ushbu nazariyaning ijobiy jihatlari uning chinakam demokratik harakterida, davlatni boshqarish ishlarida barcha fuqarolar ishtiroki zarurligini asoslashida namoyon bo‘ladi. g) «Umumiy farovonlik davlati» nazariyasi. Davlatning maqsadlari to‘g‘risidagi masala yuzasidan bahs yurituvchi nazariyalar orasida «umumiy farovonlik davlati» nazariyasini qayd etib o‘tish kerak. U ikkinchi jahon urushidan keyin vujudga kelgan bulib, davlatning ijtimoiy hayotga aralashmasligiga oid oldindan mavj

tarqalgan. U eng dolzarb va taraqqiypaprvardir. Bundan oldingisiga qarama-qarshi ularok, bu nazariya ijtimoiy hayotning barcha sohalarida huquqning ustuvorligini ta’minlashdan iborat davlat faoliyati maqsadini ham, dadlatning ish yuritish vositalari yusinlariga oid muammolarni ham yoritadi. Bu nazariya mualliflari hakli suratda, davlatning butun faoliyati huquqiy maqsadlarda, huquq asosida va huquqiy vositalar bilan amalga oshirilishi kerak, deb ta’kidlaydilar. U bizning zamonamizda eng ommaviylashgan va eng dolzarb hamda ilg‘or nazariyadir. Uning ijobiy jihatlariga qisqacha to‘xtaladigan bulsak, eng avvalo, uning jamiyatni demokratlashtirishga, davlat organlari ishlaridan o‘zboshimchalik, zuravonlik va qonunsizlikni butunlay mustasno etishga yunaltirilganligini ta’kidlash zarur. Kamchilig

taraqqiyotining hozirgi bosqichida ikki tizim: Rarbda - AQSH, Angliya va boshkdlar bilan sobik Sovet Ittifoki va sotsialistik lagerning boshqa mamlakatlarining bir-birlariga o‘zaro ta’siri ruy beradi. Natijada yuqoridagi mamlakatlarning har bir guruhi eng yaxshi tomonlarni o‘zlashtiradi va shu tarika o‘z mohiyati, tashkiliy uyushishi, faoliyat shakllari va shu kabilar bo‘yicha davlatlarning yakinlashuvi sodir bo‘ladi. Nazariya mualliflarining fikricha, bu shunday holatga olib kelishi kerakki, unga ko‘ra ma’lum vaktdan keyin o‘zaro farqlar yo‘qola borib, yagona tipdagi «postxindutrial davlatlar» - «umumiy farovonlik» davlatlari yuzaga keladi. Mazkur nazariya mualliflarining oldindan ko‘ra bilish zakovatlariga tan berish kerak. Zero, ushbu nazariya g‘oyalarining hammasi bulmasa-da, ko‘pchili

nazariyasida asrimizning 60-70-yillarida bayon etilgandi. Shunga qaramay, keyingi vaqtlarda siyosiy tizim nazariyasini rivojlantirish hamda uning amaliyoti tahlilida fan sezilarli yutukdarga erishdi. Biroq, baribir, adabiyotlarda siyosiy tizim tushunchasi to‘g‘risida yagona fikr yo‘q. Masalan, ba’zi bir mualliflar (V.YE.Chirkin, Y.A.Tixomirov, M.N.Marchenko) siyosiy tizim tushunchasi jamiyatning siyosiy uyushmasi tushunchasiga aynan mos keladi deyishsa, boshqalar (chunonchi N.N.Razumovskiy) unga jamiyat siyosiy uyushmasining tarkibiy qismi sifatida qaraydi. Shundaylar ham borki, ular siyosiy tizimni siyosiy soha bilan aynan o‘xshatiishdi. Hatto, siyosiy tizim tushunchasini siyosiy ustqurmaga yaqin tushuncha, deydiganlar ham bor. Biz barcha nuqtai nazarlarni batafsil qarab chiqishni, ayniks

rivojlanishdagi turg‘unlik va dinamika nuqtai nazaridan, shakl, mazmun, mohiyat falsafiy kategoriyalari qarashlaridan kelib chiqib chuqur o‘rganilyapti. Biroq ayni paytda, ko‘pincha siyosiy tizimning tarkibiy qismi sifatida davlatning amal qilishi bilan bog‘liq, masalalar e’tibordan chetda qolib ketadi. Shu jihatdan davlatni tahlil etish, shubhasiz, katta kizikish uygotishiga qaramay, yuqoridagi holat ruy bermokda. Vaholanki, u davlat mexanizmini siyosiy munosabatlar orqali tavsiflash va shu yo‘l bilan davlatning jamiyat siyosiy tizimidagi o‘rni va rolini aniq belgilash imkonini beradi. Dastavval, jamiyat siyosiy tizimi tarkibida davlat alohida bo‘g‘in sifatida maydonga chiqishiga e’tiboringizni qaratamiz va buni yodda tutish kerak. Uning o‘rni va rolini na hukmron partiyaning na siyosiy t

• davlat butun mamlakat miqyosida yagona tulaqonli hokimiyat tashkilotidir. Nodavlat tashkilotlarning birontasi bunday xususiyat va vazifalarga ega emas. Shunday qilib, biz jamiyat siyosiy tizimidagi alohida bo‘g‘in sifatida davlatni boshqa barcha birlashmalarga qarshi kuymaymiz, lekin, ayni paytda uning boshqa demokratik tashkilotlar tizimidagi rolini ham kamsitmokchi emasmiz. Baribir, yana bir bor shuni ta’kidlash lozimki, siyosiy tizim tarkibidagi bosh va asosiy bo‘g‘inlar tushunchalari bir xil manoni anglatmaydi. Bosh bo‘g‘in vazifasini shaxs bajaradi, shu bilan birga, asosiy bo‘g‘in davlatdir. Davlat siyosiy tashkilotlar qatoriga kirmasligi mumkin emas. Zero, maxsus majburlov va bostirish mahkamalariga hamda turma va boshqa majburlovchi muassasalar ko‘rinishidagi tegishli «moddiy qism

Foydalanilgan adabiyotlar ro‘yxati: 1. O‘zbekiston Respublikasining Konstitutsiyasi. – T.: O‘zbekiston, 2003. – 40 b. 2. Karimov I. A. O‘zbekiston: milliy istiqlol, iqtisod, siyosat, mafkura. T. 1. – T.: O‘zbekiston, 1996. – 364 b. 3. Karimov I. A. Inson, uning huquq va erkinliklari hamda manfaatlari eng oliy qadriyat. Xalq so‘zi, 2005 yil 10 dekabr. 4. Davlat va huquq nazariyasi. Mas’ul muharrirlar H.B.Boboyev, H.T.Odilqoriyev -T.: “Iqtisodiyot va huquq dunyosi” nashriyot uyi, 2000.- 528 b. 5. Davlat va huquq nazariyasi. Mas’ul muharrirlar: H.B.Boboyev, H.T.Odilqoriyev. – T.: TDYI, 2005. 6. Davlat va huquq nazariyasi. Mas’ul muharrirlar A.Azamxo‘jayev va Sh. O‘razayevlar. T.: “O‘qituvchi” 1982. 288 b. 7. Saidov A., Tojixonov U. Davlat va huquq nazariyasi. I-jild. Davlat naza

Купить