Информация о документе

Цена 40000UZS
Размер 77.4KB
Покупки 0
Дата загрузки 31 Октябрь 2026
Расширение docx
Раздел Курсовые работы
Предмет Психология

Продавец

DocX Seller

Дата регистрации 31 Октябрь 2026

0 Продаж

Diqqat va uning ta’lim jarayonida shakllanishi

Купить
KURS ISHI MAVZU: DIQQAT VA UNING TA ’ LIM JARAYONIDA SHAKLLANISHI MUNDARIJA KIRIS H . ................................................................................................. ... ....... ...... ... 3 I BOB. DIQQATNING NAZARIY ASOSLARI…………………………….. ….3 1.1 Diqqat tushunchasi va uning psixologik mohiyati ................................................5 1.2. Diqqat rivojlanishining yosh xususiyatlari va rivojlanish bosqichlari…...........14 I BOB bo‘yicha xulosa…………………………………………………………….16 II BOB. TA’LIM JARAYONIDA DIQQATNING SHAKLLANISH MEXANIZMLARI...…………………………………………........................….17 2.1. Ta’lim jarayonida diqqatning o‘rni va ahamiyati………..………………..…20 2.2. Ta’lim amaliyotida diqqatni rivojlantirish texnologiyalari … ……....................22 II BOB bo‘yicha xulosa…………………………………………………………… 30 XULOSA ................................................................................................................ 31 ADABIYOTLAR RO‘YXATI .............................................................................. 33 2 KIRISH Mavzuning dolzarbligi: Hozirgi zamonaviy ta’lim tizimida o‘quvchilarning bilimlarni samarali o‘zlashtirishi ko‘p jihatdan ularning diqqat darajasiga bog‘liqdir. Axborot oqimining keskin ortib borishi, raqamli texnologiyalarning keng kirib kelishi natijasida o‘quvchilarda diqqatning barqarorligini ta’minlash muammosi dolzarb ahamiyat kasb etmoqda. Diqqatning yetarli darajada shakllanmaganligi o‘zlashtirmaslik, chalg‘ish va o‘quv motivatsiyasining pasayishiga olib keladi. Shu sababli diqqatni rivojlantirish va uni ta’lim jarayonida samarali tashkil etish masalalarini o‘rganish bugungi kunda muhim ilmiy-amaliy vazifa hisoblanadi. Mavzuning o‘rganilganlik darajasi: Diqqat muammosi psixologiya fanida ko‘plab olimlar tomonidan o‘rganilgan. Xususan, rus psixologlari tomonidan diqqatning fiziologik va psixologik asoslari keng tadqiq qilingan. Pedagogik psixologiyada esa diqqatning ta’lim jarayonidagi o‘rni, uning rivojlanish qonuniyatlari va shakllanish mexanizmlari turli ilmiy ishlarda yoritilgan. Shu bilan birga, zamonaviy ta’lim sharoitida diqqatni rivojlantirishning innovatsion usullari hali ham chuqur tadqiq etishni talab etadi. Kurs ishining maqsadi: Ta’lim jarayonida diqqatning shakllanish xususiyatlarini nazariy va amaliy jihatdan o‘rganish hamda uni rivojlantirishning samarali usullarini ishlab chiqish. Tadqiqot vazifalari:  Diqqat tushunchasining psixologik mohiyatini tahlil qilish  Diqqatning turlari va xususiyatlarini o‘rganish  Ta’lim jarayonida diqqatning o‘rnini aniqlash 3  Diqqatni shakllantirishga ta’sir etuvchi omillarni tadqiq etish  Diqqatni rivojlantirishga qaratilgan metod va usullarni ishlab chiqish  O‘quvchilarda diqqatni rivojlantirish bo‘yicha tavsiyalar berish Kurs ishining ob’ekti: Ta’lim jarayonidagi o‘quvchilarning psixik faoliyati. Kurs ishining predmeti: Ta’lim jarayonida diqqatning shakllanishi va rivojlanish jarayoni. Kurs ishining metodologiyasi va metodlari: Mazkur tadqiqotda umumilmiy va maxsus metodlardan foydalanildi. Jumladan:  Tahlil va sintez metodlari  Taqqoslash metodi  Kuzatish metodi  Suhbat metodi  Psixologik testlar  Eksperiment (tajriba-sinov ishlari) Metodologik asos sifatida psixologiya va pedagogika fanining asosiy nazariyalari hamda shaxs rivojlanishiga oid konsepsiyalar xizmat qildi. Kurs ishining nazariy va amaliy ahamiyati: Mazkur kurs ishining nazariy ahamiyati shundaki, unda diqqatning psixologik mohiyati va ta’lim jarayonidagi o‘rni ilmiy asosda yoritib berilgan. Amaliy ahamiyati esa ishlab chiqilgan tavsiyalar va metodlar orqali o‘qituvchilar hamda psixologlar o‘quvchilarda diqqatni rivojlantirish jarayonini samarali tashkil etishlari mumkinligidadir. Ushbu ish natijalaridan ta’lim muassasalarida, psixologik xizmat faoliyatida va o‘quv jarayonini takomillashtirishda foydalanish mumkin. Kurs ishining tuzilishi: kurs ishi kirish, ikkita asosiy bob, xulosa va foydalanilgan adabiyotlar ro‘yxatidan iborat. 4 I BOB. DIQQATNING NAZARIY ASOSLARI 1.1 Diqqat tushunchasi va uning psixologik mohiyati Diqqat inson psixikasining eng muhim jarayonlaridan biri bo‘lib, u shaxsning tashqi va ichki muhitdan kelayotgan axborotni tanlab qabul qilishi, uni qayta ishlashi hamda ongda muayyan ob’ektga yo‘naltirishi bilan tavsiflanadi. Diqqat mustaqil psixik jarayon sifatida emas, balki boshqa kognitiv jarayonlar — sezgi, idrok, xotira va tafakkur bilan uzviy bog‘liq holda namoyon bo‘ladi. Shu bois diqqatni insonning bilish faoliyatini tashkil etuvchi markaziy mexanizmlardan biri sifatida baholash mumkin. Aynan diqqat tufayli inson muhim axborotni ajratib oladi, ortiqcha ma’lumotlarni esa chetga suradi. Bizga doimo cheksiz ichki va tashqi stimullar, fikrlar va hissiyotlar ta’sir etib turadi. Mavjud ma’lumotlarning juda ko‘p ekanligini inobatga olgan holda, bizning har qanday ma’lumotlar va ta’sirlarga nisbatan javob reaksiyamizning tayyor turishi hayratlanarli holatdir. Biz o‘z ishimizning samaradorlik darajasini belgilovchi omil sifatida nimalarga diqqat - e’tiborimizni jalb qilish va qolgan ikkinchi darajali narsalarga e’tibor bermaslikdek muhim qobiliyatimizni rivojlantirdik 1 . XX asr o‘rtalaridan boshlab kognitiv psixologiyada diqqat jarayonining xususiyatlari, vazifalari, nerv-fiziologik asoslari singari ilmiy ahamiyatga ega bo‘lgan jarayonlarni eksperimental tajriba yordamida tadqiq etilishi barobarida, diqqtaning ko‘chuvchanligi, tanlovchanligi, taqsimlanishi va yo‘nalganligi to‘grisidagi nazariyalar vujudga keldi. Jumladan, diqqatning tanlovchanlik 1 McLeod, S. A. (2018, October 24). Selective attention. Simply Psychology. 5 xususiyati to‘grisida bir qancha olimlar o‘z ilmiy tadqiqotlari yordamida diqqat jarayonining dastlabki modelini ishlab chiqdilar. Psixologiya fanida diqqatning mohiyatini tushuntirishga qaratilgan turli nazariy yondashuvlar mavjud. Ulardan biri fiziologik yondashuv bo‘lib, unda diqqat bosh miya faoliyati bilan bog‘liq holda izohlanadi. Ushbu yondashuvga ko‘ra, diqqat bosh miya po‘stlog‘ida yuzaga keladigan qo‘zg‘alish va tormozlanish jarayonlari bilan belgilanadi. Ma’lum bir nerv markazining ustun qo‘zg‘alishi boshqa markazlarning faoliyatini susaytiradi va natijada diqqat muayyan ob’ektga jamlanadi. Bu jarayon “dominanta” prinsipi orqali tushuntiriladi, ya’ni ayni paytda ustun bo‘lgan qo‘zg‘alish o‘chog‘i diqqatning yo‘nalishini belgilaydi. Selektiv diqqat yoki diqqatning tanlovchanlik xususiyati – bu bizning atrof – muhit ta’sirotlari yoki ma’lumotlar oqimidagi eng muhim va o‘zimizga kerakli bo‘lgan ma’lumotlargagina diqqatimizni jalb qilish, aksincha, bizga tegishli bo‘lmagan ta’sirotlar yoki biz uchun ahamiyatsiz bo‘lgan narsalarga diqqatimizni yo‘naltirmaslik xususiyatidir. Diqqat jarayonining ushbu ahamiyatsiz ta’sirotlar yoki ma’lumotlarni cheklash xususiyati, konus shaklidagi jismning toraygan qismidagi o‘tkazuvchanlik yoki oddiy shishaning og‘iz qismidagi toraygan qismining o‘tkazuvchanlikni qisqartiruvchi omili sifatida talqin etilgan. Bu o‘rinda olimlar Brodbent va Treysmanning ilmiy izlanishlari asosida vujudga kelgan “Diqqat modeli” yuqorida ta’kidlangani kabi ma’lumotlarni qabul qilish jarayonida asosiy va eng muhim belgilarga ega bo‘lganlarigagina diqqatimiz jalb etiladi. Chunki, ularning fikricha biz ongli ravishda sezgi a’zolarimizga ta’sir etib turgan barcha narsalarga diqqatimizni ayni bir vaqtda qarata olmaymiz. Bu esa diqqat jarayonining tanlovchanlik ya’ni eng muhim narsalarga nisbatan yo‘nalish olishiga sabab bo‘ladi. Brodbent (1958) ning ta’kidlashicha, axborot yoki ta’sirlarning faqatgina ayrimlari keyingi psixik jarayonlarda (idrok, xotira, tafakkur) qatnashishga yo‘naltiriladi, qolganlari esa anglanish yoki idrok qilinish jarayoniga yetib bormasdan yo‘qoladi. Har qanday vaqtda berilgan barcha stimullardan keluvchi axborot oqimlari sensor tizimga kiritiladi. Qabul qilingan ta’sirlardan biri keyinchalik fizik xususiyatlari(misol uchun atrofimizda bizga eshitilayotgan 6 ovozlarning baland yoki pastligi, ovoz tonlaridagi farq va boshqalar)ga ko‘ra filtrlanadi va qo‘shimcha ishlov berish bosqichi uchun tayyor holga keladi. Bu jarayonning ijobiy tomoni shundaki, diqqat jarayonida bunday filtrdan o‘tgan axborotlar ma’lum darajada qisqaradi hamda boshqa psixik jarayonlar; idrok, xotira, tafakkur va boshqa jarayonlar ishini yengillashtirib, haddan tashqari kop ma’lumotlarning analiz – sintez qilinishini oldini oladi. Dastlab, qabul qilingan ma’lumotlarning diqqat bilan integratsiyalashmagan qismi filtrdan o‘tmaydi va agar undan qayta foydalanish zarurati tug‘ilmasa o‘z aktivligini yo‘qotadi. Biror bir ma’lumotning ma’nosini aniqlash filtr tomonidan amalga oshirilmaydi, balki filtr ayrim ma’lumotlarni saralab olgandan so‘ngina semantik jarayonlar sodir bo‘ladi. Shunday qilib, ma’lumotlar saralanib olinishidan oldingi jarayon ya’ni ularga nisbatan diqqatning yo‘nalmasligi, ma’lumotlarning ma’nosiga tushunmaslik yoki anglanmaslik holatiga olib keladi. Brodbent odamlar qanday qilib o‘zlarining diqqatini yo‘naltirishiga doir turli tadqiqotlar olib borgan, ulardan biri bu odamlarga qo‘shimcha vazifalar yuklanganda ularning diqqat jarayonidagi o‘zgarishlarning natijasi bo‘lgan. Uning tajribasida bir vaqtning o‘zida odamning bir qulog‘iga bir xil ma’lumot, boshqa qulog‘iga esa boshqa ma’lumot bilan ta’sir etilgan. Va bunday jarayon diqqatning taqsimlanish tajribasi (shuningdek dixotik tinglash mashqi ham) deb nomlangan. Dixotik tinglash mashqi. Tajribada qatnashayotgan ishtirokchining chap va o‘ng qulog‘iga ayni bir vaqtda 3 yoki undan ko‘p bo‘lgan raqam yoki so‘zlar quloqchinli eshitish apparati yordamida eshittiriladi, ammo o‘ng quloqqa beriladigan ma’lumot, chap quloqqa beriladigan ma’lumotdan butunlay farq qiladi ya’ni, bir-biriga o‘xshamagan 2 ta axbrot ayni bir vaqtda eshittiriladi. Ishtirokchidan bir vaqtning o‘zida berilayotgan ikkala xabarni ham tinglashlari va shundan so‘ng nimani eshitganini aytishi kerak bo‘lgan. Olim bu tajribada ma’lumotlarning sinaluvchi tomonidan qay tarzda javob berilgani, ya’ni sinaluvchi eshitgan ma’lumotlarini tartib bilan qaytarganmi, yoki avval bir qulog‘i bilan eshitgan ma’lumotlarni va keyin boshqasini qaytarganmi kabi savollarga javob topgan. Uning aniqlashicha sinaluchi dastlab bir qulog‘ida eshitgan ma’lumotlarga 7 javob berganda kamroq xatoliklar kuzatilgan. Biroq, Brodbentning eksperimenti keyinchalik ayrim tanqidlarga uchragan. - Dastlabki tajribalar vaqtida sinaluvchilar qaysi ma’lumotlarga diqqat qilish kerakli haqida tushunchaga ega bo‘lishmagan. Ular diqqat jarayonining funksiyaviy holatini tushuntirib berishdan ko‘ra, eshitgan narsalaridagi chalkashliklarga ko‘proq duch kelishgan. - Bu tajribada sinaluvchi eshitgan va diqqat qilgan narsasini ko‘rsatilgan vaqtda qaytarib aytib bergan ammo,diqqat qaratilmagan ma’lumotlar analiz qilingan biroq tezda unutilgan. - Diqqat jalb qilinmagan xabarlar tafakkur darajasidan quyi darajadagi jarayonlarda qayd etilgan. Shu va shunga o‘xshash chalkashliklar Brodbent nazariyasi yaratilgandan so‘ng yuzaga keldi va uning modeli not’g‘ri talqin etilgan bo‘lishi mumkinligiga ishora qildi. N.Morey shuni aniqladiki, sinaluvchilar diqqat jalb etilmagan xabarlarning boshqa, yuqori darajadagi (semantic) tomonlarini e’tiborsiz qoldirsalar ham, o‘zlarining ismlari aytilganda diqqat jalb qilinmagan holda ham ularni eslab qolishi kuzatilgan (Morey,1959; Vud va Kovan, 1995). Uning ta’kidlashicha bu ta’sirning sababi odam uchun kata ahamiyatga ega bo‘lgan xabarlarga nisbatan tanlovchan diqqat filtrini istisno qilishi mumkin, biroq ahamiyat darajasi nisbatan pastroq bo‘lgan ma’lumotlarga nisbatan esa diqqat filtri amalda bo‘ladi. Olimning so‘zlariga ko‘ra tanlovchan filtr ko‘p ma’lumotlarni dastlabki sensor bosqichda to‘sib qo‘yadi. Shuningdek shaxsiy xarakterga ega bo‘lgan ma’lumotlar kuchli ta’sirga ega bo‘lgani sababli diqqat qaratilmasa ham filtr qismidan o‘tib keta oladi 2 . Ba’zi hollarda diqqat jalb etilmagan ayrim xabarlarning filtr bosqichidan o‘tib ketishi bo‘yicha Anna Treysman o‘z ilmiy tajribalarida izlanish olib borgan va “Zaiflashish modeli”ga asos solgan. Bu model bo‘yicha, tadqiqot ishtirokchilari bir biriga bog‘liq bo‘lgan ma’lumotlarni eshitib takrorlashgan, va ayrim vaqtlarda bu jarayon diqqat jalb etilmayotgan quloqning funksiyasi bilan almashinib turgan. 2 R.J.Sternberg. C. Sternberg. 6th edition. Cognitive Psychology. Oklahoma State University Page 151 8 Ishtirokchilar diqqat jalb etilmayotgan quloqlari orqali aytib berilishi kerak bo‘lgan dastlabki ma’lumotlardan bir nechtasini takrorlashgan va buning natijasida diqqat jalb etilmagan ma’lumotlarning ham ayrimlari psixik jarayonlarga o‘tgan bo‘lishi kerak deb izohladi. Bundan tashqari tajriba davomida diqqat jalb etilmagan ma’lumotlar va diqqat jalb etilgan ma’lumotlar o‘zaro mos kelsa yoki juda kam farqlar bilan o‘zaro o‘xshash bo‘lsa, tajriba ishtirokchilari bu haqda xabardor qilingan. Treysman shuningdek, ikki tilli ishtirokchilar bilan ham tajriba o‘tkazib, bir tildagi diqqat jalb qilingan ma’lumotlar, diqqat jalb etilmagan xuddi shu ma’lumotning tarjimasi o‘rtasidagi moslikni tadqiqot ishtirokchilari qayd etganini aniqlagan. Treysmanning tadqiqoti va g‘oyalari kelgusi eksperimentlarning ketma- ketligini va uning izdoshlarini ta’minlashga xizmat qildi. Ayrim tadqiqotlarda ma’lumot o‘z ismiga aloqador bo‘lganda jumla tarkibidagi taxmin qilish oson bo‘lgan signal so‘zlardan ko‘ra ko‘proq ogohlantiruvchi vositalardan o‘tishi mumkindek tuyuldi. Masalan Korten va Vud (1972) ikki qismli tajriba o‘tkazgan 3 . Dastlab, ular o‘z ishtirokchilariga bir qator so‘zlarni taqdim etishdi va har safar ma’lum toifadagi (shahar nomi) so‘z paydo bo‘lganda, ishtirokchiga yengil elektr toki ta’sir ettirilgan. Shu tarzda zarba va shahar nomi o‘rtasidagi muvofiqlik yuzaga keltirilgan. Garchi tok kuchi o‘g‘riqli darajada ta’sir etmagan bo‘lsada ammo o‘sha so‘zlardan biri kelganda ishtirokchilarda yengil darajada qo‘rquv yuzaga kelishiga sabab bo‘lgan. Bunday javob reaksiyasi( bir marta sinovdan o‘tgan , sinovni davom ettirish uchun yana elektr toki zarbasini talab qilmaydigan ) tananing teri qismidagi elektr qarshiligining bir lahzali o‘zgarishi sifatida o‘rganilishi mumkin. Tadqiqot davomida asabiylashgan ishtirokchida ter bezlari faollashadi hamda ter bezi suyuqligini normadan ko‘proq ishlab chiqaradi, bu suyuqlik esa o‘z navbatida kichik( zarba bermydigan) elektr tokining qarshiligini pasaytiradi. Ya’ni yolg‘on ma’lumotlarga nisbatan tanadagi harorat o‘zgarishi yoki suyuqlik ta’sirida yengil tok urishi kuzatilishi mumkin. Bunday javob qaytarish fanda Galvanink Teri Reaksiyasi (GTR) yoki “Yolg‘on Detektori” deb nomlanadi. 3 Cognitive Psychology. Nick Braisby and Angus Gellaty. OXFORD University press 2005. Page 44. 9 Kortin va Vud ishtirokchilar bilan tadqiqotning ikkinchi qismini boshlaganda, GTR apparati bilan bog‘liq ravishda dixotik tinglash vazifasini amalga oshirishdi. Odatdagidek, tadqiqot ishtirokchilari diqqat jalb qilinmagan quloq yordamida eshitilgan ma’lumotlarni takrorlash uchun eslay olishmagan, ammo yolg‘on detektori diqqat jalb etilmagan quloqqa berilgan ma’lumotlarni qaytadan ayrim so‘zlarini ishlatib savol berilganda ishtirokchilarda yengil tok urishi ya’ni ishtirokchi uchun negativ, tadqiqot uchun esa positiv javob reaksiyasi kuzatilgan. Bundan tashqari GTR xuddi shu toifadagi so‘zlarga nisbatan ham aniqlangan, ammo u shok-assotsiatsiya bosqichida taqdim etilmagan. Taqdim etilmagan so‘zlarga javobning bunday umumlashtirilishi, hatto ongli ravishda sezilmaganda ham ularning ma’nolari aniqlangan degan taxminni ilgari surishga asos bo‘ladi. Diqqatni tadqiq etishning ushbu bosqichida bir qator psixologlar tomonidan ilgari surilgan nazariya, ya’ni miyya nerv – fiziologik nuqtai nazaardan aynan bir vaqtning o‘zida bir qancha ma’lumotni qayta ishlashi mumkin emas degan qarashlarni shubha ostiga qo‘ydi. Bu o‘rinda nafaqat boshqa psixik jarayonlar balki diqqat jarayonida ham aynan bir vaqtning o‘zida turli xil obyektga yoki narsalarga e’tiborning jalb etilish muammosi mavjud bo‘lib, ushbu masala bugungi kungacha turli nuqtai – nazarlardan muhokama qilinib kelinmoqda. Qiziqarli tomoni shundaki keyingi diqqat eksperimenti bo‘yicha qilingan tadqiqotlar masalan neyrofiziologik olim Dutch ishlarida tadqiqot ishtirokchilar tomonidan qabul qilinayotgan ma’lumotlarning barchasi ya’ni diqqat jalb etilganlarida ham va diqqat qaratilmaganlarida ham fitrlanish sodir bo‘lish bo‘lmasligidan qat’iy nazar, keying psixik jarayonlarga qatnashish uchun yo‘naltiriladi. Norman esa diqqat jalb etilmagan ma’lumotlar hech bo‘lmaganda semantik faoliyatda qatnashishi va semantik xotirani faollashtirish uchun yetarli darajada qayta ishlanishi bo‘yicha tadqiqotlarini olib borgan. Xulosa o‘rnida shuni aytish mumkinki, garchi dastlabki diqqatning funksiyalari to‘grisidagi tadqiqotlarda ayrim kamchiliklar qayd etilgan bo‘lsada, Brodbent diqqatning asosiy vazifalarini aniqlashda bir muncha istiqbolli natijalarga erishgan. Olimning selektiv diqqat yoki diqqatning tanlovchanlik nazariyasiga 10 nisbatan qo‘llagan modeli o‘z davrning mavjud ilmiy tadqiqotlari asosida paydo bo‘lgan va shakllangan. Diqqatning tanlovchanlik nazariyasi nafaqat uning ko‘chishi , taqsimlanishi va bo‘linishi balki,xotira , tasavvur, tafakkur idrok singari keying bosqichdagi muhim jarayonlarda ham tayanch omil sifatida talqin etiladi. Diqqatning ko‘chish jarayonida dixotik tinglash vazifasi asosida yondashuv uning tanlovchanlik xususiyatii bilan uziy bo‘gliq jarayon hisoblanadi. Brodbent va A. Treysmanning diqqat modelidagi asosiy farq shundaki, diqqat jalb etilganlik va jalb etilmaganlik hodisalari o‘rtasidagi ayrim tajribalar davomida orttirilgan farqlarning qarama qarshiligida yuzaga keluvchi natijalar mahsuli bo‘lgan, biroq diqqatning tadqiq etilishida bu ikki model diqqatning tanlovchanlik nazariyasini izohlashda o‘z o‘rniga ega bo‘lgan. Keyinchalik olib borilgan izlmiy izlanishlar asosida selektiv diqqat yoki diqqatning tanlovchanlik nazariyasini izohlashning yangi davrga oid ma’lumotlari asosida ko‘plab yangi kashfiyotlar bo‘lishiga qaramasdan brodbent modeli hozirgi ma’lumotlarning asosiy fundamenti sifatida talqin etiladi. Psixologik nuqtai nazardan diqqatning asosiy vazifasi—tanlovchanlikdir. Inson bir vaqtning o‘zida juda ko‘p stimullar ta’sirida bo‘ladi, ammo ularning barchasini birdek qabul qila olmaydi. Diqqat esa aynan shu axborotlar ichidan eng muhimlarini ajratib olishga xizmat qiladi. Shu bilan birga, diqqat faoliyatni tartibga soluvchi va boshqaruvchi funksiya ham bajaradi. U insonning maqsadga yo‘naltirilgan faoliyatini ta’minlab, harakatlarning izchilligi va samaradorligini oshiradi. Diqqatning turlari ham uning nazariy asoslarini tushunishda muhim o‘rin tutadi. Odatda diqqat uch turga ajratiladi: ixtiyorsiz, ixtiyoriy va ixtiyoriydan keyingi diqqat. Ixtiyorsiz diqqat tashqi ta’sirlarning kuchi, yangiligi yoki qiziqarli bo‘lishi natijasida avtomatik tarzda yuzaga keladi. Ixtiyoriy diqqat esa ongli ravishda, maqsad asosida boshqariladi va ko‘pincha iroda kuchini talab etadi. Ixtiyoriydan keyingi diqqat esa faoliyatga chuqur kirishib ketish natijasida yuzaga kelib, unda shaxs deyarli kuch sarflamasdan diqqatini saqlab turadi. 11 Diqqatning xususiyatlari ham uning nazariy tahlilida alohida ahamiyatga ega. Diqqat hajmi inson bir vaqtning o‘zida qamrab olishi mumkin bo‘lgan ob’ektlar sonini bildiradi. Diqqat barqarorligi esa uning ma’lum vaqt davomida bir ob’ektga jamlangan holda saqlanish qobiliyatidir. Taqsimlanish xususiyati bir vaqtning o‘zida bir nechta faoliyatni bajarishda namoyon bo‘ladi, ko‘chuvchanlik esa diqqatning bir ob’ektdan boshqasiga tez o‘tish qobiliyatini anglatadi. Jamlanish esa diqqatning ma’lum bir ob’ektga chuqur qaratilganligini ifodalaydi. Diqqatning rivojlanishi insonning ontogenez jarayonida bosqichma-bosqich shakllanadi. Maktabgacha yosh davrida bolalarda asosan ixtiyorsiz diqqat ustun bo‘lsa, ta’lim jarayoniga kirib kelish bilan ixtiyoriy diqqat shakllana boshlaydi. Bu jarayonda pedagogik ta’sir, o‘qitish metodlari va muhit muhim rol o‘ynaydi. O‘smirlik davrida esa diqqatning murakkab shakllari rivojlanib, uning barqarorligi va boshqaruv darajasi ortadi. Shunday qilib, diqqatning nazariy asoslari uni murakkab, ko‘p qirrali va dinamik psixik jarayon sifatida talqin qilish imkonini beradi. U insonning bilish faoliyatida markaziy o‘rin egallab, o‘qish, mehnat va kundalik faoliyat samaradorligini belgilovchi muhim omil hisoblanadi. Diqqatni chuqur o‘rganish esa ta’lim jarayonini takomillashtirish, o‘quvchilarning o‘zlashtirish darajasini oshirish hamda ularning intellektual rivojlanishini ta’minlashda muhim nazariy va amaliy ahamiyat kasb etadi. Diqqat inson psixikasining muhim tarkibiy qismi bo‘lib, u shaxsning ongini muayyan ob’ektga yo‘naltirish va unda jamlash jarayonini ifodalaydi. Boshqacha aytganda, diqqat — bu tashqi muhitdan yoki ichki kechinmalardan kelayotgan axborotlar ichidan eng muhim va ahamiyatlilarini tanlab olish hamda ularga ongli yoki ongsiz ravishda e’tibor qaratish qobiliyatidir. Diqqat orqali inson atrof- muhitni idrok etadi, ma’lumotlarni qayta ishlaydi va faoliyatini samarali tashkil etadi. Psixologik nuqtai nazardan diqqat mustaqil psixik jarayon emas, balki boshqa bilish jarayonlari bilan chambarchas bog‘langan holda namoyon bo‘ladi. Masalan, diqqat bo‘lmasa, sezgi va idrok yuzaki kechadi, xotirada ma’lumotlar 12 mustahkamlanmaydi, tafakkur esa yetarli darajada samarali ishlamaydi. Shu sababli diqqat ko‘pincha barcha kognitiv jarayonlarning “tartibga soluvchi mexanizmi” sifatida qaraladi. Diqqatning asosiy psixologik mohiyati uning tanlovchanligida namoyon bo‘ladi. Inson bir vaqtning o‘zida juda ko‘p axborot ta’sirida bo‘ladi, lekin ularning barchasini birdek qabul qila olmaydi. Diqqat esa aynan shu axborotlar ichidan muhimlarini ajratib olib, ong markaziga olib chiqadi. Bu jarayon insonning ehtiyojlari, qiziqishlari, motivlari va faoliyat maqsadlari bilan bevosita bog‘liqdir. Demak, diqqat faqat tashqi ta’sirlar bilan emas, balki ichki psixologik omillar bilan ham belgilanadi. Diqqatning yana bir muhim jihati — uning boshqaruv funksiyasidir. U inson faoliyatini nazorat qiladi, xatti-harakatlarni muvofiqlashtiradi va maqsadga yo‘naltiradi. Masalan, o‘quv jarayonida diqqat o‘quvchining o‘qituvchi nutqiga, o‘quv materialiga yoki topshiriqqa qaratilishi orqali bilimlarni o‘zlashtirishni ta’minlaydi. Agar diqqat yetarli darajada jamlanmagan bo‘lsa, o‘rganilayotgan material yuzaki qabul qilinadi yoki umuman esda qolmaydi. Diqqat psixologik jihatdan ikki asosiy mexanizm orqali namoyon bo‘ladi: ixtiyorsiz va ixtiyoriy. Ixtiyorsiz diqqat insonning ongli nazoratisiz, kuchli yoki noodatiy ta’sirlar natijasida yuzaga keladi. Masalan, baland ovoz yoki yorqin rang darhol diqqatni tortadi. Ixtiyoriy diqqat esa ongli ravishda, ma’lum maqsad asosida boshqariladi va iroda kuchini talab etadi. Bu turdagi diqqat ayniqsa o‘qish, mehnat va murakkab vazifalarni bajarishda muhim ahamiyatga ega. Shuningdek, diqqatning psixologik mohiyatida emotsional va motivatsion omillar ham muhim rol o‘ynaydi. Qiziqarli, shaxs uchun ahamiyatli bo‘lgan faoliyat diqqatni oson jalb etadi va uni uzoq vaqt davomida saqlab turadi. Aksincha, zerikarli yoki tushunarsiz faoliyat diqqatning tez chalg‘ishiga olib keladi. Demak, diqqatning samaradorligi ko‘p jihatdan shaxsning ichki holati va faoliyatga bo‘lgan munosabatiga bog‘liqdir. Diqqat inson psixikasining markaziy komponenti bo‘lib, u bilish jarayonlarini boshqaradi, faoliyatni tashkil etadi va samaradorligini oshiradi. Uning 13 psixologik mohiyati tanlovchanlik, yo‘naltirilganlik va boshqaruv funksiyalarida namoyon bo‘ladi. Diqqatni chuqur anglash esa ta’lim jarayonini samarali tashkil etish va shaxsning intellektual rivojlanishini ta’minlashda muhim ahamiyatga ega. 1.2. Diqqat rivojlanishining yosh xususiyatlari va rivojlanish bosqichlari Diqqat inson psixikasining dinamik jarayoni bo‘lib, u ontogenez davomida bosqichma-bosqich rivojlanadi va takomillashadi. Diqqatning rivojlanishi shaxsning biologik yetilishi, asab tizimining shakllanishi, ijtimoiy muhit va ta’lim- tarbiya jarayoni bilan uzviy bog‘liqdir. Har bir yosh davrida diqqatning o‘ziga xos xususiyatlari, shakllanish mexanizmlari va namoyon bo‘lish darajasi mavjud bo‘lib, bu xususiyatlarni hisobga olish ta’lim samaradorligini oshirishda muhim ahamiyat kasb etadi. Maktabgacha yosh davrida (3–6 yosh) diqqat asosan ixtiyorsiz xarakterga ega bo‘ladi. Bu davrda bolalar ko‘proq tashqi ta’sirlarning yangiligi, yorqinligi va qiziqarli jihatlariga e’tibor qaratadilar. Ularning diqqatini uzoq vaqt davomida bir faoliyatga jamlash qiyin bo‘lib, tez chalg‘ish kuzatiladi. Diqqatning barqarorligi past, hajmi kichik bo‘ladi. Shu bilan birga, o‘yin faoliyati orqali diqqat asta-sekin rivojlana boshlaydi. Ayniqsa, rolli o‘yinlar bolalarda diqqatni muayyan vazifaga qaratish va uni saqlab turishga yordam beradi. Kichik maktab yoshida (7–10 yosh) diqqat rivojlanishida sezilarli o‘zgarishlar yuz beradi. Ta’lim faoliyatining boshlanishi bilan ixtiyoriy diqqat shakllana boshlaydi. O‘quvchilar o‘qituvchi ko‘rsatmalariga amal qilish, topshiriqlarni bajarish jarayonida diqqatlarini ongli ravishda boshqarishni o‘rganadilar. Bu davrda diqqatning barqarorligi va hajmi asta-sekin ortadi, biroq hali ham chalg‘ish ehtimoli yuqori bo‘ladi. O‘qitish metodlari, ayniqsa, ko‘rgazmali vositalar va interfaol usullar diqqatni rivojlantirishda muhim rol o‘ynaydi. O‘rta maktab (o‘smirlik) davrida (11–15 yosh) diqqat yanada murakkablashadi va takomillashadi. Bu bosqichda diqqatning ixtiyoriy shakli ustunlik qiladi, o‘quvchilar o‘z diqqatlarini mustaqil boshqarish imkoniyatiga ega 14 bo‘ladilar. Diqqatning barqarorligi sezilarli darajada oshadi, taqsimlanish va ko‘chuvchanlik xususiyatlari rivojlanadi. Shu bilan birga, o‘smirlik davriga xos bo‘lgan emotsional o‘zgarishlar, qiziqishlarning tez almashinuvi ba’zan diqqatning beqarorligiga ham sabab bo‘lishi mumkin. Yuqori sinf o‘quvchilari va o‘smirlikdan keyingi davrda (16–18 yosh) diqqatning rivojlanishi nisbatan barqarorlashadi. Bu davrda diqqatning barcha asosiy xususiyatlari — hajmi, barqarorligi, taqsimlanishi va ko‘chuvchanligi yuqori darajaga yetadi. Shaxs o‘z diqqatini maqsadga muvofiq boshqarish, murakkab va uzoq muddatli faoliyatga jamlash qobiliyatiga ega bo‘ladi. Kasbiy yo‘nalishning shakllanishi ham diqqatning rivojlanishiga ijobiy ta’sir ko‘rsatadi, chunki qiziqish va motivatsiya kuchayadi. Diqqat rivojlanishining umumiy bosqichlari uch asosiy yo‘nalishda kechadi: ixtiyorsiz diqqatdan ixtiyoriy diqqatga o‘tish, diqqatning barqarorligi va hajmining ortishi hamda uni boshqarish qobiliyatining shakllanishi. Bu jarayonda ijtimoiy omillar, ayniqsa, ta’lim-tarbiya tizimi hal qiluvchi rol o‘ynaydi. O‘qituvchi tomonidan tashkil etilgan faoliyat, o‘quv materialining qiziqarli va tushunarli bo‘lishi, shuningdek, psixologik qo‘llab-quvvatlash diqqatning samarali rivojlanishini ta’minlaydi. Xulosa qilib aytganda, diqqatning yosh xususiyatlari va rivojlanish bosqichlari uning tabiatan o‘zgaruvchan va takomillashib boruvchi jarayon ekanligini ko‘rsatadi. Har bir yosh davrining o‘ziga xos jihatlarini hisobga olish esa ta’lim jarayonini to‘g‘ri tashkil etish, o‘quvchilarning bilish faoliyatini rivojlantirish va ularning intellektual salohiyatini oshirishda muhim ahamiyatga ega. 15 I bob bo‘yicha xulosa Mazkur bobda diqqatning nazariy asoslari har tomonlama tahlil qilinib, uning psixologik mohiyati, fiziologik mexanizmlari, turlari, asosiy xususiyatlari hamda yoshga bog‘liq rivojlanish jarayonlari ilmiy jihatdan yoritib berildi. Tahlillar shuni ko‘rsatadiki, diqqat inson psixikasining ajralmas qismi bo‘lib, u barcha bilish jarayonlarining samarali kechishini ta’minlovchi muhim omil hisoblanadi. Diqqat orqali inson muhim axborotni tanlab oladi, uni qayta ishlaydi va ongli faoliyatini maqsadga yo‘naltiradi. Shuningdek, diqqatning fiziologik asoslari bosh miya faoliyati, xususan qo‘zg‘alish va tormozlanish jarayonlari bilan chambarchas bog‘liqligi asoslab berildi. Diqqatning ixtiyorsiz, ixtiyoriy va ixtiyoriydan keyingi turlari mavjud bo‘lib, ular shaxs faoliyatining turli bosqichlarida namoyon bo‘lishi aniqlashtirildi. Bundan tashqari, diqqatning hajmi, barqarorligi, taqsimlanishi, ko‘chuvchanligi va jamlanishi kabi xususiyatlari uning murakkab va ko‘p qirrali jarayon ekanligini ko‘rsatadi. Bob doirasida diqqatning yoshga xos rivojlanish bosqichlari ham ko‘rib chiqildi. Natijalar shuni ko‘rsatadiki, diqqat ontogenez jarayonida oddiy ixtiyorsiz shakldan murakkab, ongli boshqariladigan ixtiyoriy shaklga o‘tadi. Bu jarayon asosan ta’lim-tarbiya, ijtimoiy muhit va shaxsiy tajriba ta’sirida shakllanadi. Umuman olganda, diqqatning nazariy asoslarini o‘rganish uning ta’lim jarayonidagi o‘rnini chuqurroq anglashga imkon beradi. Ushbu bobda keltirilgan nazariy qarashlar keyingi boblarda diqqatni shakllantirish va rivojlantirish masalalarini amaliy jihatdan tahlil qilish uchun muhim ilmiy asos bo‘lib xizmat qiladi. 16 II BOB. TA’LIM JARAYONIDA DIQQATNING SHAKLLANISH MEXANIZMLARI 2.1. Ta’lim jarayonida diqqatning o‘rni va ahamiyati Ta’lim jarayoni inson diqqatining shakllanishi va rivojlanishida hal qiluvchi omillardan biri hisoblanadi. Diqqat tabiiy ravishda mavjud bo‘lsa-da, uning ongli, barqaror va samarali shakli aynan o‘qitish va tarbiya jarayonida tarkib topadi. Ta’lim jarayonida diqqatning shakllanish mexanizmlari psixologik, pedagogik va ijtimoiy omillarning o‘zaro ta’siri natijasida yuzaga keladi. Bu mexanizmlarni chuqur anglash o‘quvchilarning bilimlarni samarali o‘zlashtirishiga xizmat qiladi. Avvalo, diqqatning shakllanishida motivatsiya muhim o‘rin tutadi. O‘quvchi uchun mazmunli va qiziqarli bo‘lgan faoliyat diqqatni tabiiy ravishda jalb etadi va uni uzoq vaqt davomida saqlab turadi. Ichki motivatsiya, ya’ni bilim olishga bo‘lgan ehtiyoj va qiziqish diqqatning barqarorligini ta’minlaydi. Aksincha, majburiy yoki qiziqarsiz faoliyat diqqatning tez chalg‘ishiga olib keladi. Demak, o‘qituvchi o‘quv materialini shunday tashkil etishi kerakki, u o‘quvchida qiziqish uyg‘otsin va faol ishtirokni rag‘batlantirsin. Ikkinchi muhim mexanizm — faoliyatni tashkil etishdir. Ta’lim jarayonida diqqatning shakllanishi o‘quv faoliyatining to‘g‘ri yo‘lga qo‘yilishiga bog‘liq. Aniq maqsadga yo‘naltirilgan topshiriqlar, izchil va tizimli o‘qitish, vazifalarning murakkablik darajasini bosqichma-bosqich oshirib borish diqqatni rivojlantiradi. Ayniqsa, faol o‘qitish metodlari — muammoli vaziyatlar, savol-javoblar, munozaralar va amaliy mashg‘ulotlar o‘quvchilarning diqqatini faollashtiradi. Diqqatning shakllanishida o‘qituvchining roli ham beqiyosdir. O‘qituvchi nutqining aniqligi, ifodadorligi, emotsionalligi va darsni qiziqarli olib borishi o‘quvchilarning diqqatini jalb etadi. Shuningdek, o‘qituvchining individual yondashuvi, ya’ni o‘quvchilarning yosh va psixologik xususiyatlarini hisobga olishi diqqatni samarali boshqarishga yordam beradi. Pedagogning shaxsiy namuna 17 bo‘lishi ham o‘quvchilarda ixtiyoriy diqqatni shakllantirishga ijobiy ta’sir ko‘rsatadi. Yana bir muhim mexanizm — o‘quv muhitidir. Sinfdagi psixologik iqlim, tashkiliy tartib, shovqin darajasi, yoritish va boshqa tashqi omillar diqqatning barqarorligiga bevosita ta’sir qiladi. Qulay va tartibli muhit o‘quvchilarning diqqatini jamlashga yordam beradi, aksincha, noqulay sharoit diqqatni tez chalg‘itadi. Shu sababli ta’lim muhitini to‘g‘ri tashkil etish diqqatni shakllantirishning muhim shartlaridan biridir. Diqqatni shakllantirishda mashq va takrorlash ham muhim rol o‘ynaydi. Maxsus mashqlar orqali diqqatning barqarorligi, hajmi, taqsimlanishi va ko‘chuvchanligini rivojlantirish mumkin. Masalan, matn bilan ishlash, diqqatni jamlashga qaratilgan o‘yinlar, tezkor topshiriqlar va kuzatish mashqlari o‘quvchilarning diqqatini mustahkamlaydi. Bunday mashg‘ulotlar ayniqsa kichik yoshdagi o‘quvchilar uchun samarali hisoblanadi. Shuningdek, diqqatning shakllanishi o‘z-o‘zini boshqarish (self-regulation) mexanizmi bilan ham bog‘liq. O‘quvchilar asta-sekin o‘z diqqatlarini nazorat qilishni, uni kerakli faoliyatga yo‘naltirishni va chalg‘ituvchi omillarni bartaraf etishni o‘rganadilar. Bu jarayon metakognitiv ko‘nikmalar — ya’ni o‘z fikrlash jarayonini anglash va boshqarish orqali rivojlanadi. Ta’lim jarayonida diqqatning shakllanish mexanizmlari murakkab va ko‘p omilli jarayon bo‘lib, u motivatsiya, faoliyatni tashkil etish, pedagogik ta’sir, o‘quv muhiti va mashqlar tizimi orqali amalga oshadi. Ushbu mexanizmlarni to‘g‘ri yo‘lga qo‘yish o‘quvchilarning diqqatini rivojlantirish, bilimlarni chuqur o‘zlashtirish va ta’lim samaradorligini oshirishda muhim ahamiyat kasb etadi. Diqqat ta’lim jarayonining markaziy psixologik omillaridan biri bo‘lib, o‘quvchilarning bilimlarni qabul qilish, qayta ishlash va o‘zlashtirish jarayonida hal qiluvchi rol o‘ynaydi. Har qanday o‘quv faoliyati, avvalo, diqqatning mavjudligi va uning barqarorligi bilan bog‘liqdir. Agar o‘quvchi diqqatini o‘quv materialiga qaratmasa, berilgan bilimlar yuzaki qabul qilinadi yoki umuman 18 o‘zlashtirilmaydi. Shu bois diqqatni ta’lim samaradorligini belgilovchi asosiy psixologik mexanizm sifatida baholash mumkin. Ta’lim jarayonida diqqatning eng muhim vazifalaridan biri — axborotni tanlab olishdir. O‘quvchi bir vaqtning o‘zida turli xil axborotlar oqimi ta’sirida bo‘ladi: o‘qituvchi nutqi, darslik matni, atrof-muhitdagi stimullar va boshqalar. Diqqat esa aynan muhim va zarur axborotni ajratib olib, ong markaziga yo‘naltiradi. Bu jarayon bilimlarning tizimli va mazmunli o‘zlashtirilishini ta’minlaydi. Diqqatning yana bir muhim ahamiyati uning boshqaruv funksiyasida namoyon bo‘ladi. U o‘quvchining faoliyatini tartibga soladi, topshiriqlarni izchil bajarishga yordam beradi hamda o‘quv jarayonida intizomni ta’minlaydi. Masalan, murakkab masalalarni yechishda yoki matnni tahlil qilishda diqqatning barqarorligi va jamlanganligi muhim ahamiyatga ega. Bu xususiyatlar o‘quvchining fikrlash jarayonini chuqurlashtiradi va xatolar sonini kamaytiradi. Shuningdek, diqqat va xotira o‘rtasidagi uzviy bog‘liqlik ham ta’lim jarayonida muhim o‘rin tutadi. Diqqat bilan qabul qilingan ma’lumotlar xotirada mustahkamroq saqlanadi. Aksincha, diqqat yetarli darajada bo‘lmagan holatda olingan axborot tez unutiladi. Demak, samarali o‘rganish uchun diqqatning faol ishtiroki zarur shart hisoblanadi. Diqqatning ahamiyati o‘quvchilarning o‘quv motivatsiyasi bilan ham bevosita bog‘liqdir. Qiziqarli va mazmunli tashkil etilgan dars jarayoni o‘quvchilarning diqqatini jalb qiladi va uni uzoq vaqt davomida saqlab turadi. Interfaol metodlar, muammoli vaziyatlar, vizual vositalar va texnologiyalardan foydalanish diqqatni faollashtirishda samarali vosita hisoblanadi. Shu orqali o‘quvchilar faqat passiv tinglovchi emas, balki faol ishtirokchiga aylanadi. Bundan tashqari, diqqatning rivojlanganligi o‘quvchilarning mustaqil ishlash qobiliyatiga ham ta’sir ko‘rsatadi. Diqqatni boshqara oladigan o‘quvchi topshiriqlarni aniq va izchil bajaradi, o‘z faoliyatini rejalashtira oladi va o‘zlashtirish darajasi yuqori bo‘ladi. Bu esa kelajakda kasbiy faoliyatda ham muhim ahamiyat kasb etadi. 19 Xulosa qilib aytganda, diqqat ta’lim jarayonining ajralmas qismi bo‘lib, u bilimlarni o‘zlashtirish, fikrlash faoliyatini tashkil etish va o‘quv samaradorligini oshirishda muhim rol o‘ynaydi. Diqqatning yetarli darajada rivojlanishi o‘quvchilarning intellektual salohiyatini ochib berishga xizmat qiladi. Shu sababli ta’lim jarayonida diqqatni shakllantirish va rivojlantirishga alohida e’tibor qaratish zarur. 2.2. Ta’lim amaliyotida diqqatni rivojlantirish texnologiyalari Zamonaviy ta’lim tizimida o‘quvchilarning diqqatini shakllantirish va rivojlantirish masalasi alohida ahamiyat kasb etadi. Axborot oqimining ortib borishi, raqamli vositalarning keng qo‘llanilishi va o‘quvchilarning kognitiv yuklamasi oshib borayotgan sharoitda diqqatni boshqarish va uni samarali yo‘naltirish uchun maxsus pedagogik texnologiyalardan foydalanish zarur. Diqqatni rivojlantirish texnologiyalari — bu o‘quvchilarning diqqat xususiyatlarini (barqarorlik, hajm, taqsimlanish, ko‘chuvchanlik) rivojlantirishga qaratilgan tizimli metodlar, usullar va vositalar majmuasidir. Avvalo, interfaol o‘qitish texnologiyalari diqqatni rivojlantirishda samarali hisoblanadi. “Aqliy hujum”, “Klaster”, “Insert”, “Blits-so‘rov”, “Munozara” kabi metodlar o‘quvchilarning dars jarayonidagi faolligini oshiradi va ularning diqqatini faoliyat markaziga jalb etadi. Bu usullar orqali o‘quvchi passiv tinglovchidan faol ishtirokchiga aylanadi, natijada uning diqqatni jamlash va uni uzoq vaqt saqlab turish qobiliyati rivojlanadi. Axborot-kommunikatsiya texnologiyalaridan (AKT) foydalanish ham diqqatni rivojlantirishda muhim o‘rin tutadi. Multimedia taqdimotlari, videodarslar, interaktiv doskalar va ta’limiy ilovalar o‘quvchilarning e’tiborini jalb etadi hamda o‘quv materialini vizual va eshitish orqali bir vaqtda qabul qilish imkonini yaratadi. Bu esa diqqatning hajmi va taqsimlanishini rivojlantiradi. Shu bilan birga, texnologiyalardan me’yorida va maqsadga muvofiq foydalanish muhim, aks holda ortiqcha stimullar diqqatning chalg‘ishiga olib kelishi mumkin. 20 Gamifikatsiya — ya’ni o‘yin elementlari asosida o‘qitish texnologiyasi ham diqqatni rivojlantirishda samarali vosita hisoblanadi. Ball yig‘ish, darajalar (level), rag‘batlantirish tizimi, musobaqa elementlari o‘quvchilarda qiziqish uyg‘otadi va ularning diqqatini faoliyatga yo‘naltiradi. Ayniqsa, kichik yoshdagi o‘quvchilar uchun o‘yin asosidagi mashg‘ulotlar diqqatni tabiiy va samarali tarzda rivojlantiradi. Muammoli o‘qitish texnologiyasi ham diqqatni chuqurlashtirishga xizmat qiladi. O‘quvchilarga tayyor bilim berish o‘rniga, muammoli vaziyat yaratish orqali ularni mustaqil fikrlashga undash diqqatning yuqori darajada jamlanishini talab etadi. Bunday yondashuv o‘quvchilarning tafakkurini faollashtiradi va diqqatni uzoq muddat saqlab turishga yordam beradi. Diqqatni rivojlantirishda trening va maxsus mashqlar tizimi ham muhim ahamiyatga ega. Masalan, tezkor fikrlash mashqlari, diqqatni jamlashga qaratilgan topshiriqlar (matndan muayyan belgilarni topish, farqlarni aniqlash, mantiqiy o‘yinlar) o‘quvchilarning diqqat xususiyatlarini mustahkamlaydi. Bunday mashg‘ulotlar muntazam ravishda qo‘llanilganda diqqatning barqarorligi va samaradorligi sezilarli darajada oshadi. Shuningdek, differensial yondashuv texnologiyasi ham diqqatni rivojlantirishda muhimdir. Har bir o‘quvchining individual psixologik xususiyatlarini hisobga olgan holda topshiriqlarni moslashtirish diqqatni samarali boshqarishga yordam beradi. Qiyinchilik darajasi o‘quvchining imkoniyatlariga mos kelgan vazifalar diqqatni ushlab turadi va motivatsiyani oshiradi. Maktabgacha yoshdagi bolalarda diqqatni rivojlantirish bir xil jarayon emas; aksincha, irsiy moyillik, atrof-muhit omillari va dastlabki tajribalar ta’sirida individual o‘zgaruvchanlikni namoyish etadi. Kichkina bolalar go‘daklikdan maktabgacha yoshga o‘tayotganda, ularning diqqat qobiliyatlari diqqatni jamlash, o‘z-o‘zini tartibga solish va kognitiv resurslarni samarali boshqarish qobiliyati bilan ajralib turadigan aniq bosqichlardan o‘tadi. Diqqatni rivojlantirishning neyron asoslarini tushunish maktabgacha yoshdagi miyaning qanday yetukligi haqida qimmatli tushunchalarni beradi. 21 Ijroiya funktsiyalari uchun mas’ul bo‘lgan prefrontal korteks va vosita va kognitiv nazorat bilan bog‘liq bo‘lgan bazal gangliya kabi miya hududlari erta bolalik davrida sezilarli o‘zgarishlarga duchor bo‘lib, bolaning diqqat qobiliyatini shakllantiradi. Ushbu keng qamrovli sharh maktabgacha yoshdagi bolalarda diqqatning rivojlanishini o‘rganadi, bu muhim kognitiv qobiliyatning asosi bo‘lgan murakkab jarayonlarni yoritishga qaratilgan. Biz rivojlanish bosqichlarini, irsiy va atrof- muhit omillarining ta’sirini va diqqatni rivojlantirishning erta bolalik ta’limiga ta’sirini ko‘rib chiqamiz. Bundan tashqari, ota-onalar va o‘qituvchilar uchun maktabgacha yoshdagi bolalarda diqqatni jamlash ko‘nikmalarini rivojlantirishga yordam beradigan amaliy tavsiyalar muhokama qilinadi, natijada ularning umumiy kognitiv va akademik muvaffaqiyatlariga hissa qo‘shadi. Erta bolalik davrida bolalar nisbatan cheklangan va kamdan-kam diqqat holatidan diqqat qobiliyatini nazorat qilish, davomiylik va moslashuvchanlikni oshirish bilan ajralib turadigan holatga o‘tishadi. Bu ishlanmalar bolaning ta’lim faoliyati bilan shug‘ullanishi, atrof-muhit bilan o‘zaro munosabatda bo‘lishi, muhim kognitiv va akademik ko‘nikmalarga ega bo‘lishi uchun muhim ta’sir ko‘rsatadi. Maktabgacha yoshdagi bolalarda diqqatning turli qirralarini va ularning qanday rivojlanishini tushunish o‘qituvchilar, ota-onalar va yosh bolalarning o‘qishi va rivojlanishini optimallashtirishga qiziqqan tadqiqotchilar uchun juda muhimdir. Keyingi bo‘limlarda biz diqqat rivojlanishining nerv asoslari, maktabgacha yoshdagi bolalarda diqqat bilan bog‘liq rivojlanish bosqichlari va uning o‘sishiga ta’sir qiluvchi omillarni ko‘rib chiqamiz. Diqqat rivojlanishining biologik asoslari Maktabgacha yoshdagi bolalarda diqqatning rivojlanishi miya ichidagi neyron davrlarining kamolotga etishi va tashkil etilishi bilan chambarchas bog‘liq. Ushbu asabiy o‘zgarishlar erta bolalik davrida diqqat jarayonlarini bosqichma- bosqich takomillashtirish uchun asos bo‘lib xizmat qiladi. Diqqatni rivojlantirishning neyron asoslarini tushunish bu jarayonlarning qanday rivojlanishi va bolalar o‘sishi bilan yanada murakkablashishiga oydinlik kiritadi. 22 Prefrontal korteks: Diqqatni rivojlantirishda ishtirok etadigan asosiy miya mintaqalaridan biri bu prefrontal korteks (PFC). PFC maktabgacha yoshdagi davrda sezilarli o‘zgarishlarga uchraydi. Bu hudud kognitiv nazorat, ish xotirasi va maqsadga qaratilgan harakatlarni rejalashtirish va amalga oshirish qobiliyatini o‘z ichiga olgan ijro etuvchi funktsiyalar uchun javobgardir. PFC kamolotga etganda, u diqqat jarayonlarini tartibga solish va muvofiqlashtirishda markaziy rol o‘ynaydi. Maktabgacha yoshdagi bolalar yaxshilangan inhibitiv nazoratni namoyish qila boshlaydilar, bu ularga diqqatni chalg‘itadigan narsalarni diqqatsiz qoldirib, muayyan vazifalarga qaratishga imkon beradi. Parietal korteks: Parietal korteks diqqatni jalb qiladigan yana bir muhim mintaqadir. U fazoviy ishlov berish uchun mas’uldir va fazoviy diqqatni yo‘naltirishda rol o‘ynaydi. Ushbu hududning rivojlanishi bilan maktabgacha yoshdagi bolalar o‘z diqqatini atrofdagi muayyan joylarga yo‘naltirishni yaxshilaydi. Bu ko‘nikma vizual qidiruv va ob’ektni boshqarish kabi vazifalar uchun zarurdir. Bazal gangliya: Bazal gangliya - bu vosita nazorati va kognitiv funktsiyalarda ishtirok etadigan subkortikal tuzilmalar to‘plami. U diqqatni tartibga solishda rol o‘ynaydi va atrof-muhit belgilariga asoslangan tegishli harakatlarni tanlash bilan bog‘liq. Bazal gangliyalarning rivojlanishi maktabgacha yoshdagi bolalarning diqqatini turli vazifalar va stimullar o‘rtasida o‘tkazish qobiliyatiga yordam beradi. Frontoparietal tarmoq: Ko‘pincha frontoparietal tarmoq deb ataladigan prefrontal korteks va parietal korteks o‘rtasidagi o‘zaro ta’sir diqqatni jalb qilish uchun juda muhimdir. Neyrotransmitter tizimlari: Dopamin va norepinefrin kabi neyrotransmitterlar diqqatni tartibga solishda muhim rol o‘ynaydi. Ushbu neyrotransmitter tizimlarining erta bolalik davrida rivojlanishi bolaning diqqatini jamlash va muhim ogohlantirishlarga javob berish qobiliyatiga ta’sir qiladi. Neyroplastiklik: Maktabgacha yoshdagi yillar yuqori nevroplastiklik bilan tavsiflanadi, bu miyaning tajriba va atrof-muhit ta’siriga javoban moslashish va 23 qayta tashkil etish qobiliyatini anglatadi. Ushbu plastisiya miyaga o‘rganish va amaliyotga javoban diqqat jarayonlarini yaxshilashga imkon beradi. Oq moddaning rivojlanishi: Miyaning turli hududlari o‘rtasidagi aloqani osonlashtiradigan oq materiya yo‘llari maktabgacha yoshdagi davrda yetuklikni davom ettiradi. Miya hududlari o‘rtasidagi yaxshilangan aloqa diqqat tarmoqlarining samaradorligini oshiradi. Maktabgacha yoshdagi bolalar asta-sekin diqqatni yanada samaraliroq tartibga solish qobiliyatiga ega bo‘lishadi. Ular chalg‘itadigan narsalarni filtrlashda, diqqatni uzoq vaqt davomida ushlab turishda va kerak bo‘lganda diqqatni o‘zgartirishda yaxshiroq bo‘ladi. Ushbu biologik o‘zgarishlar ularning turli xil tadbirlarda, jumladan, erta savodxonlik, hisoblash va ijtimoiy o‘zaro ta’sirlarda ishtirok etishini qo‘llab- quvvatlaydi. Diqqatni rivojlantirishning neyron asoslarini tushunish nafaqat kognitiv rivojlanish haqidagi bilimimizga ma’lumot beradi, balki amaliy ahamiyatga ham ega. O‘qituvchilar va tarbiyachilar maktabgacha yoshdagi bolalarning rivojlanayotgan neyron qobiliyatiga mos keladigan, optimal diqqat o‘sishini rag‘batlantiradigan va ularning umumiy kognitiv rivojlanishiga yordam beradigan o‘quv muhiti va faoliyatini loyihalashi mumkin. Maktabgacha yoshdagi bolalarda diqqatni rivojlantirishning rivojlanish bosqichlari. Maktabgacha yoshdagi bolalarda diqqatni rivojlantirish dinamik jarayon bo‘lib, alohida bosqichlar bilan belgilanadi. Ushbu bosqichlar diqqatni rivojlantirishdagi asosiy yutuqlarni ifodalaydi va ushbu shakllanish davrida bolalarning diqqat qobiliyatlari qanday rivojlanishi haqida tushuncha beradi. Rivojlanishning ushbu bosqichlarini tushunish ota-onalar, o‘qituvchilar va tadqiqotchilar uchun bolaning diqqatini rivojlantirishdagi muvaffaqiyatini qo‘llab- quvvatlash va baholash uchun juda muhimdir. Quyida maktabgacha yoshdagi bolalarning diqqatini rivojlantirishning muhim bosqichlari keltirilgan: Go‘daklar va yosh bolalar (0-2 yosh): 24 Doimiy diqqat: Hayotning dastlabki oylarida chaqaloqlar qisqa vaqt ichida diqqatini muayyan narsalarga yoki yuzlarga qaratishi mumkin, vaqt o‘tishi bilan diqqatni asta-sekin oshiradi. Yangiliklarni afzal ko‘rish: chaqaloqlar tabiiy ravishda yangi va sezilarli ogohlantirishlarga jalb qilinadi, bu esa tanlangan diqqatning dastlabki belgilarini namoyish etadi. Chalg‘itish: bu bosqichda diqqat atrof-muhitdagi o‘zgarishlar tufayli osongina buziladi, bu esa chaqaloqlarni chalg‘itadigan narsalarga juda sezgir qiladi. Maktabgacha yoshdagi (3-5 yosh): Diqqatning ortishi: maktabgacha yoshdagi bolalar diqqatni ushlab turish qobiliyatini sezilarli darajada yaxshilaydi. Ular uzoq vaqt davomida hikoya tinglash, o‘yin o‘ynash yoki jumboqni yakunlash kabi mashg‘ulotlar bilan shug‘ullanishlari mumkin. Tanlangan diqqat: muayyan vazifalar yoki ogohlantirishlarga tanlab qatnashish qobiliyati yanada aniqroq bo‘ladi. Maktabgacha yoshdagi bolalar diqqatni ma’lum bir faoliyatga qaratishlari mumkin, shu bilan birga ahamiyatsiz chalg‘ituvchi narsalarga diqqat bermasliklari mumkin. Ijro etuvchi diqqatning paydo bo‘lishi: Kognitiv nazorat va vazifalarni almashtirish qobiliyatlarini o‘z ichiga olgan ijro etuvchi diqqat rivojlana boshlaydi. Maktabgacha yoshdagi bolalar o‘z diqqatini turli vazifalarga samaraliroq o‘tkazishlari mumkin. Kooperativ o‘yinda ishtirok etish: Maktabgacha yoshdagi bolalar diqqatni jamlash va ijtimoiy shovqinni talab qiladigan guruh o‘yinlari va hamkorlikdagi loyihalar kabi hamkorlikdagi o‘yin faoliyati bilan shug‘ullanishadi. Rivojlanayotgan fazoviy va vaqtinchalik diqqat: fazoviy diqqat, ma’lum joylar yoki hududlarga diqqat qaratish qobiliyati va vaqtinchalik diqqat, vaqt o‘tishi bilan diqqatni taqsimlash yanada uyg‘un rivojlana boshlaydi. 25 Tafsilotlarga diqqat: maktabgacha yoshdagi bolalar o‘z muhitidagi nozik tafsilotlarga ko‘proq diqqat berishadi, bu erta savodxonlik va hisoblashni rivojlantirish uchun juda muhimdir. Egosentrizmning pasayishi: maktabgacha yoshdagi bolalar o‘zlarining diqqatlarida kamroq egosentrik bo‘lib qoladilar, ya’ni ular guruh faoliyati davomida boshqalarning nuqtai nazarini hisobga olishlari va tengdoshlari bilan diqqatni baham ko‘rishlari mumkin 4 . Bolalar bog‘chasiga o‘tish (5-6 yosh): Ijtimoiy funktsiyalari yaxshilandi: xotira va kognitiv moslashuvchanlik, bolalar bog‘cha yoshiga yaqinlashganda rivojlanishda davom etadilar. Ushbu ko‘nikmalar diqqatni yanada samarali boshqarish qobiliyatini oshiradi. Kengaytirilgan o‘z-o‘zini tartibga solish: bolalar tuzilgan o‘quv faoliyati davomida o‘z impulslarini tartibga solish va diqqatni barqarorlashtirishda yaxshilanadi. Ta’limga faollikni oshirish: Diqqat ko‘nikmalari yanada aniqlangani sayin, bolalar ta’lim vazifalarini bajarishda faolroq ishtirok etadilar va murakkabroq o‘quv faoliyatida ishtirok etishlari mumkin. Rasmiy ta’limga o‘tish: Bolalarning rasmiy maktabga o‘tishi bilan o‘qituvchi rahbarligidagi ta’limga diqqat qaratish, sinf tartiblariga rioya qilish va o‘quv topshiriqlarini bajarish qobiliyati yanada mustahkamlanadi. Diqqatdagi rivojlanish bosqichlari taxminiy ekanligini va sezilarli individual o‘zgaruvchanlik bo‘lishi mumkinligini tan olish kerak. Ba’zi bolalar bu bosqichlarga boshqalarga qaraganda erta yoki kechroq erishishlari mumkin. Bundan tashqari, irsiy moyillik va atrof-muhit ta’siri o‘rtasidagi o‘zaro ta’sir bolaning diqqatini rivojlantirishi mumkin. Ota-onalar, o‘qituvchilar va tarbiyachilar bolalarning ushbu bosqichlarni bosib o‘tishlari va diqqat qobiliyatlari nuqtai nazaridan to‘liq potentsiallarini ro‘yobga chiqarishlariga yordam berish uchun qo‘llab-quvvatlovchi muhit va amaliyot uchun imkoniyatlar yaratishlari kerak. 4 Siegel, D. J. (2012). The developing mind: How relationships and the brain interact to shape who we are (2nd ed.). The Guilford Press. 26 Maktabgacha ta’limga ta’siri Maktabgacha yoshdagi bolalarda diqqatni rivojlantirish erta bolalik ta’limiga katta ta’sir ko‘rsatadi. O‘qituvchilar va tarbiyachilar diqqatning o‘sishini tushunishdan samaraliroq ta’lim muhitini yaratish va bolalarning kognitiv rivojlanishini qo‘llab-quvvatlash uchun o‘qitish strategiyalarini moslashtirish uchun foydalanishlari mumkin. Maktabgacha ta’lim uchun ba’zi asosiy ta’sirlar: Strukturaviy ta’lim muhiti: maktabgacha ta’lim sinflari chalg‘itadigan narsalarni minimallashtiradigan tuzilgan va tashkillashtirilgan muhitni ta’minlashi kerak. Aniq belgilangan tartiblar va vizual belgilar bolalarga nima kutilayotganini tushunishga yordam beradi va turli mashg‘ulotlar davomida doimiy diqqatni osonlashtiradi. Amaliy o‘rganish: Amaliy, interfaol o‘rganish tajribasini o‘z ichiga olish maktabgacha yoshdagi bolalarning diqqatini jalb qilish va saqlash uchun juda muhimdir. Sensorli izlanishlar, materiallarni manipulyatsiya qilish va ijodiy o‘yinlarni o‘z ichiga olgan tadbirlar ishtirok etish va o‘rganishga yordam beradi. Individual diqqat: Bolalar turli xil diqqat qobiliyatlari va imtiyozlariga ega bo‘lishi mumkinligini tan olgan holda, o‘qituvchilar kerak bo‘lganda individual diqqat berishga harakat qilishlari kerak. Har bir bolaning ehtiyojlari va qiziqishlarini qondirish uchun moslashtirilgan o‘qitish ularning o‘rganish tajribasini oshirishi mumkin. Vizual va eshitish vositalari: diagrammalar va vizual jadvallar kabi ko‘rgazmali qo‘llanmalar bolalarga diqqatlarini jamlashda va ko‘rsatmalarni tushunishda yordam beradi. Xuddi shunday, eshitish signallari va aniq og‘zaki muloqot bolalarga mashg‘ul bo‘lishga va ko‘rsatmalarga amal qilishga yordam beradi. Asta-sekin o‘tish: maktabgacha yoshdagi bolalar mashg‘ulotlar o‘rtasida to‘satdan o‘tish bilan kurashishlari mumkin. Ijro etuvchining diqqatini va o‘zini o‘zi boshqarishni qo‘llab-quvvatlash uchun o‘qituvchilar bolalarga o‘tish davriga aqliy tayyorgarlik ko‘rish imkonini beradigan bo‘lajak o‘zgarishlar haqida signal 27 berish uchun o‘tish belgilari, ortga hisoblash yoki qo‘shiqlardan foydalanishlari mumkin. Guruh faoliyati: Guruh faoliyati va hamkorlikdagi o‘yin tanlangan diqqat va ijtimoiy ko‘nikmalarni rivojlantirishga yordam beradi. Bolalar tengdoshlari bilan diqqatni baham ko‘rishni, guruh ko‘rsatmalariga rioya qilishni va loyihalarda birgalikda ishlashni o‘rganadilar. Savodxonlik va hisobni rivojlantirish: Diqqat ko‘nikmalari, masalan, tafsilotlarga diqqat qaratish va o‘qish yoki matematika mashg‘ulotlari davomida diqqatni jamlash qobiliyati, erta savodxonlik va hisoblashni rivojlantirish uchun zarurdir. Pedagoglar o‘quv dasturiga yoshga mos o‘qish, hikoya qilish va hisoblash mashg‘ulotlarini kiritishlari kerak. Jismoniy faollik: Muntazam jismoniy faollik va harakat tanaffuslari bolalarning kuchini qayta tiklashga va diqqatini qayta tiklashga yordam beradi. Jismoniy o‘yin va mashqlarni kundalik jadvalga kiritish umumiy diqqatni rivojlantirishga yordam beradi. Ekran vaqtini cheklash: Haddan tashqari ekran vaqti, ayniqsa televizor tomosha qilish yoki video o‘yin o‘ynash kabi passiv harakatlar uchun, diqqatni rivojlantirishga xalaqit berishi mumkin. Maktabgacha tarbiyachilar va ota-onalar ekranda ishlash bo‘yicha ko‘rsatmalarni ishlab chiqishlari va interaktiv, ta’lim mazmunini targ‘ib qilishlari kerak. O‘z-o‘zini tartibga solishni targ‘ib qilish: maktabgacha yoshdagi bolalarga chuqur nafas olish va ongni rivojlantirish mashqlari kabi o‘z-o‘zini tartibga solish strategiyalarini o‘rgatish ularga o‘z diqqatini va his-tuyg‘ularini samarali boshqarish imkonini beradi. Ushbu ko‘nikmalar diqqatni nazorat qilishni yaxshilashga yordam beradi. Ota-onalar va o‘qituvchilarning hamkorligi: ota-onalar va o‘qituvchilar o‘rtasidagi samarali muloqot diqqatni rivojlantirish uchun zarurdir. Bolaning diqqat-diqqatining kuchli tomonlari va qiyinchiliklari haqida tushunchalar almashish uyda ham, sinfda ham ko‘proq maqsadli aralashuv va strategiyalarga olib kelishi mumkin. 28 Kasbiy rivojlanish: Maktabgacha tarbiyachilar diqqatni rivojlantirish bo‘yicha so‘nggi tadqiqotlar va samarali o‘qitish strategiyalari haqida xabardor bo‘lish uchun doimiy kasbiy rivojlanishdan foydalanadilar. Bu bilim ularni yosh bolalar uchun eng yaxshi ta’lim tajribasini taqdim etish uchun jihozlaydi. Xulosa qilib aytganda, diqqatni rivojlantirish maktabgacha yoshdagi bolalarning kognitiv rivojlanishining muhim jihati hisoblanadi. O‘qitish amaliyoti va sinf muhitini maktabgacha yoshdagi bolalar diqqatining muhim bosqichlari va ehtiyojlariga moslashtirish orqali o‘qituvchilar yanada qiziqarli va samarali o‘rganish tajribasini yaratishlari mumkin. Oxir oqibat, bu harakatlar bolalarning rasmiy ta’limga tayyor bo‘lishiga va ularning umumiy kognitiv rivojlanishiga yordam beradi. Xulosa qilib aytganda, ta’lim amaliyotida diqqatni rivojlantirish texnologiyalari ko‘p qirrali va kompleks yondashuvni talab etadi. Interfaol metodlar, AKT, gamifikatsiya, muammoli o‘qitish hamda maxsus mashqlar tizimi o‘quvchilarning diqqatini rivojlantirishda samarali vositalar hisoblanadi. Ushbu texnologiyalarni maqsadga muvofiq qo‘llash ta’lim jarayonining samaradorligini oshiradi va o‘quvchilarning intellektual rivojlanishiga xizmat qiladi. 29 II bob bo‘yicha xulosa Mazkur bobda ta’lim jarayonida diqqatning shakllanish mexanizmlari, uning o‘rni va ahamiyati hamda diqqatni rivojlantirishga qaratilgan zamonaviy pedagogik texnologiyalar nazariy va amaliy jihatdan tahlil qilindi. O‘rganilgan materiallar shuni ko‘rsatadiki, diqqat ta’lim jarayonining samaradorligini belgilovchi asosiy psixologik omillardan biri bo‘lib, u o‘quvchilarning bilimlarni qabul qilish, tushunish va mustahkamlash jarayonida hal qiluvchi rol o‘ynaydi. Bob davomida diqqatning shakllanishi motivatsiya, faoliyatni to‘g‘ri tashkil etish, o‘qituvchi shaxsi, o‘quv muhiti hamda mashq va takrorlash kabi omillar bilan chambarchas bog‘liqligi asoslab berildi. Shuningdek, diqqatning rivojlanishida interfaol o‘qitish metodlari, axborot-kommunikatsiya texnologiyalari, gamifikatsiya, muammoli ta’lim va differensial yondashuv kabi zamonaviy pedagogik texnologiyalarning muhim o‘rin tutishi aniqlandi. Tahlillar natijasiga ko‘ra, diqqatni samarali rivojlantirish uchun ta’lim jarayoni faqat bilim berishga emas, balki o‘quvchilarning psixik faolligini oshirishga yo‘naltirilishi lozim. Bunda o‘qituvchi tomonidan qo‘llaniladigan metodlar o‘quvchilarning yosh va individual xususiyatlariga mos bo‘lishi, dars jarayoni esa qiziqarli, interfaol va motivatsion jihatdan boy tashkil etilishi muhimdir. 30 Umuman olganda, II bobda ko‘rib chiqilgan masalalar diqqatni rivojlantirish ta’lim samaradorligini oshirishning muhim sharti ekanligini tasdiqlaydi. Ushbu bobda keltirilgan nazariy va amaliy yondashuvlar keyingi boblarda diqqatni diagnostika qilish va amaliy tadqiq etish uchun asos bo‘lib xizmat qiladi. XULOSA Mazkur kurs ishida “Diqqat va uning ta’lim jarayonida shakllanishi” mavzusi nazariy va amaliy jihatdan keng tahlil qilindi. Tadqiqot davomida diqqatning psixologik mohiyati, uning fiziologik asoslari, turlari hamda asosiy xususiyatlari yoritilib, diqqatning inson bilish faoliyatidagi markaziy o‘rni asoslab berildi. Shuningdek, diqqatning yoshga xos rivojlanish bosqichlari ko‘rib chiqilib, uning maktabgacha yoshdan boshlab to o‘smirlik va undan keyingi davrlargacha bosqichma-bosqich murakkablashib borishi aniqlandi. Tahlillar shuni ko‘rsatadiki, diqqat ta’lim jarayonining ajralmas tarkibiy qismi bo‘lib, u o‘quvchilarning bilimlarni qabul qilish, qayta ishlash va mustahkamlash jarayonlarida hal qiluvchi ahamiyatga ega. Diqqatning yetarli darajada rivojlanmaganligi o‘quv samaradorligining pasayishiga, chalg‘ish va o‘zlashtirishdagi qiyinchiliklarga olib keladi. Aksincha, rivojlangan diqqat o‘quvchilarning fikrlash faolligini oshiradi va bilimlarni chuqur o‘zlashtirishga imkon yaratadi. Kurs ishining ikkinchi bobida ta’lim jarayonida diqqatning shakllanish mexanizmlari, uning pedagogik ahamiyati hamda zamonaviy texnologiyalar orqali rivojlantirish yo‘llari tahlil qilindi. Interfaol metodlar, axborot-kommunikatsiya 31 texnologiyalari, gamifikatsiya, muammoli ta’lim va differensial yondashuv kabi innovatsion usullar diqqatni rivojlantirishda samarali vosita ekanligi asoslab berildi. Umuman olganda, diqqatni rivojlantirish ta’lim sifatini oshirishning muhim sharti hisoblanadi. Ushbu jarayon nafaqat o‘quvchilarning bilim darajasiga, balki ularning intellektual, emotsional va ijtimoiy rivojlanishiga ham ijobiy ta’sir ko‘rsatadi. TAVSIYALAR 1. Ta’lim jarayonida o‘quvchilarning diqqatini rivojlantirishga qaratilgan maxsus pedagogik texnologiyalardan (interfaol metodlar, gamifikatsiya, AKT vositalari) muntazam foydalanish lozim. 2. Dars jarayonini tashkil etishda o‘quvchilarning yosh va individual psixologik xususiyatlarini inobatga olish, topshiriqlarni moslashtirish tavsiya etiladi. 3. O‘qituvchilar nutqi ifodali, tushunarli va emotsional jihatdan boy bo‘lishi, bu esa o‘quvchilarning diqqatini jalb etishga yordam beradi. 4. O‘quv muhitini qulay, tartibli va psixologik jihatdan ijobiy holatda tashkil etish diqqat barqarorligini oshiradi. 5. O‘quvchilarda diqqatni rivojlantirish uchun muntazam ravishda maxsus mashqlar, mantiqiy o‘yinlar va treninglar o‘tkazish zarur. 6. Ta’lim jarayonida ortiqcha axborot yuklamasidan qochish va materiallarni bosqichma-bosqich, tizimli tarzda berish tavsiya etiladi. 7. O‘quvchilarda mustaqil ishlash ko‘nikmalarini rivojlantirish orqali ixtiyoriy diqqatni mustahkamlashga e’tibor qaratish kerak. 32 FOYDALANILGAN ADABIYOTLAR I. O‘zbekiston Respublikasi Prezidenti farmonlari va qarorlari, Vazirlar Mahkamasining qarorlari. 1. Karimov I. A. «Yuksak ma’naviyat – yengilmas kuch». – Toshkent: Ma’naviyat, 2008. II. O‘zbekiston Respublikasi qonunlari. 2. O‘zbekiston Respublikasining Ta’lim to‘g‘risidagi Qonuni, 23.09.2020 yildagi O‘RQ-637-son III. Asosiy adabiyotlar 1. Davletshin M. G. «Yosh davrlari psixologiyasi». – Toshkent: TDPU, 2006. 2. Davletshin M.G. Umumiy psixologiya. – Toshkent: O‘qituvchi, 2002. 3. O‘zbekiston Respublikasi “Kadrlar tayyorlash milliy dasturi”. – Toshkent, 1997. 4. E. G‘oziyev “ Umumiy psixologiya”. T. “O‘qituvchi” 2010 y. 5. Leontyev A. N. «Deyatelnost, soznanie, lichnost». – Moskva: Politizdat, 33 1975. 6. Lev Vygotskiy “Pedagogik psixologiya” - diqqat, tafakkur va ta’lim jarayonining psixologik asoslarini yoritadi. 7. M.E.Zufarov “Umumiy psixologiya”- P.I.Ivanov, O‘zbekiston faylasuflari milliy jamiyati nashriyoti- 2008 darslik. 8. McLeod, S. A. (2018, October 24). Selective attention. Simply Psychology. 9. Navoiy Alisher. Mahbub ul-qulub. Asarlar. 15-tom. -T.: Fan, 2005. 10. Nurmonova Sh. «Psixologiya asoslari». – Toshkent: Fan va texnologiya, 2012. 11. O‘zbekiston Respublikasi “Kadrlar tayyorlash milliy dasturi”. – Toshkent, 1997. 12. Pedagogika (darslik) – N. Xo‘jayev, A. Qodirov va boshqalar. Toshkent, 2018. 13. Pedagogika nazariyasi va tarixi. 1-qism: Pedagogika nazariyasi. (M.X.Toxtaxodjayeva va boshqalar)-T. "IQTISOD-MOLIYA", 007.- 380b. 14. Pirmuxamedova M. Pedagogik mahorat asoslari.- T.: 2001. 15. Psixologiya va pedagogika fanlari bo‘yicha ilmiy maqolalar to‘plami. – Toshkent, 2018–2024. 16. R.J.Sternberg. C. Sternberg. 6 th edition. Cognitive Psychology. Oklahoma State University Page 151 17. Rubinshteyn S. L. «Osnovy obshchey psixologii». – Moskva: Pedagogika, 2000. 18. Rubinshteyn S.L. – “Umumiy psixologiya asoslari” (ruscha: «Основы общей психологии»). Moskva, 1989. 19. Sergey Rubinshteyn “Umumiy psixologiya asoslari” — diqqatning mohiyati va xususiyatlari. 20. Slavin R. E. «Educational Psychology: Theory and Practice». – USA: Pearson, 2018. 21. Sternberg R. J. «Cognitive Psychology». – USA: Cengage Learning, 2012. 22. Suxomlinskiy V.D.Bolalargajonim fido. -T.: 0 'qituvchi, 1984-254b. 34 23. Vygotskiy L.S. – “Fikrlash va nutq” (ruscha: «Мышление и речь»). Moskva, 1982. 24. Zimnyaya I.A. Pedagogicheskaya psixologiya. - М.: 1999. 25. Выготский Л. S. «Psixologiya razvitiya rebyonka». – Moskva: Eksmo, 2004. 26. Гальперин П.Я. Введение в психологию. Москва: МГУ, 1985. 27. Каршибаева, Г. А., & Ибайдуллаева, У.Р. Оила психологияси. Ўқув қўлланма.“Баёз” нашриёти. Тошкент–2022 й. 28. Леонтьев А.Н. Деятельность. Сознание. Личность. – Москва: Политиздат, 1977. 29. Немов Р.С. Психология (3 том). – Москва: Юрайт, 2010. 30. Подласый И.П. Педагогика. – Москва: ВЛАДОС, 2004. 31. Самоукина Н. В. «Игры, в которые играют...». Психологический практикум. — Дубна: Феникс+, 2000. 35

MUNDARIJA

KIRISH

I BOB. DIQQATNING NAZARIY ASOSLARI

1.1 Diqqat tushunchasi va uning psixologik mohiyati

1.2. Diqqat rivojlanishining yosh xususiyatlari va rivojlanish bosqichlari

I BOB bo‘yicha xulosa

II BOB. TA’LIM JARAYONIDA DIQQATNING SHAKLLANISH MEXANIZMLARI

2.1. Ta’lim jarayonida diqqatning o‘rni va ahamiyati

2.2. Ta’lim amaliyotida diqqatni rivojlantirish texnologiyalari

II BOB bo‘yicha xulosa

XULOSA

ADABIYOTLAR RO‘YXATI

Купить