Информация о документе

Цена 40000UZS
Размер 64.1KB
Покупки 0
Дата загрузки 31 Октябрь 2026
Расширение docx
Раздел Курсовые работы
Предмет Психология

Продавец

DocX Seller

Дата регистрации 31 Октябрь 2026

0 Продаж

Diqqatning psixologik nazariyalari

Купить
O‘ZBEKISTON RESPUBLIKASI OLIY TA’LIM, FAN VA INNOVATSIYALAR VAZIRLIGI MIRZO ULUG BEK NOMIDAGI O ZBEKISTON MILLIY ʻ ʻ UNIVERSITETI _________________________FAKULTETI _________________________YO NALISHI ʻ KURS ISHI Mavzu: Diqqatning psixologik nazariyalari Bajardi:____________________ Qabul qildi:___________________ 2025-TOSHKENT 1 O‘ZBEKISTON RESPUBLIKASI OLIY TA’LIM, FAN VA INNOVATSIYALAR VAZIRLIGI MIRZO ULUG BEK NOMIDAGI O ZBEKISTON MILLIY ʻ ʻ UNIVERSITETI _________________________FAKULTETI _________________________YO NALISHI ʻ KURS ISHI Mavzu: Diqqatning psixologik nazariyalari Bajardi:____________________ Qabul qildi:___________________ 2025-TOSHKENT 1 MUNDARIJA Kirish 1.Diqqat tushunchasi va uning umumiy tavsifi 1.1. Diqqatning psixologiyadagi o‘rni 1.2. Diqqatning asosiy xususiyatlari 1.3. Diqqat turlari va ularning farqlari 2.Diqqatga oid psixologik nazariyalar 2.1. Assotsiativ nazariya 2.2. Faollik nazariyasi 2.3. Psixoanalitik yondashuv 2.4. Kognitiv nazariyalar 3.Diqqatni rivojlantirish va amaliy tadqiqotlar 3.1. Diqqatni oshirish usullari 3.2. Diqqat buzilishlari va ularni bartaraf etish yo‘llari Xulosa Foydalanilgan adabiyotlar 2 MUNDARIJA Kirish 1.Diqqat tushunchasi va uning umumiy tavsifi 1.1. Diqqatning psixologiyadagi o‘rni 1.2. Diqqatning asosiy xususiyatlari 1.3. Diqqat turlari va ularning farqlari 2.Diqqatga oid psixologik nazariyalar 2.1. Assotsiativ nazariya 2.2. Faollik nazariyasi 2.3. Psixoanalitik yondashuv 2.4. Kognitiv nazariyalar 3.Diqqatni rivojlantirish va amaliy tadqiqotlar 3.1. Diqqatni oshirish usullari 3.2. Diqqat buzilishlari va ularni bartaraf etish yo‘llari Xulosa Foydalanilgan adabiyotlar 2 KIRISH Diqqat inson psixikasining eng muhim jihatlaridan biri bo‘lib, u atrof-muhitdagi ma’lumotlarni idrok etish, anglash va tahlil qilish jarayonida katta ahamiyat kasb etadi. Psixologiyada diqqat ongning ma’lum bir ob’ektga yoki faoliyatga yo‘naltirilishi va shu yo‘nalishda ushlanib turilishi jarayoni sifatida talqin qilinadi. Insonning diqqat qaratish qobiliyati uning o‘qish, mehnat qilish va kundalik hayot faoliyatida samaradorligini belgilovchi asosiy omillardan biri hisoblanadi. Shu sababli diqqatni o‘rganish va uni rivojlantirishga qaratilgan tadqiqotlar psixologiyaning eng dolzarb yo‘nalishlaridan biri hisoblanadi. Diqqatni o‘rganish bo‘yicha ko‘plab psixologik nazariyalar ilgari surilgan bo‘lib, ularning har biri turli nuqtai nazardan diqqat fenomenini tushuntiradi. Masalan, assotsiativ nazariyalar diqqatni ong faoliyatining avtomatik mexanizmlari orqali shakllanuvchi jarayon sifatida tushuntirsa, kognitiv yondashuvlar inson miyasida axborot qayta ishlanishining asosiy tarkibiy qismi sifatida ko‘rib chiqadi. Bunday turli yondashuvlar diqqat mexanizmlarini yanada chuqurroq tushunishga yordam beradi va uning rivojlanishiga oid turli usullarni taklif qiladi. Diqqatning dolzarbligi uning inson hayotidagi muhim funksiyalar bilan bog‘liq ekanligi bilan izohlanadi. Zamonaviy dunyoda axborot oqimining haddan tashqari ko‘payib borishi natijasida insonlar ko‘p hollarda diqqatni bir nuqtaga jamlay olmaslik muammosi bilan duch kelishadi. Bu esa o‘qish, ish faoliyati va umuman olganda, ijtimoiy munosabatlarda qiyinchiliklar tug‘dirishi mumkin. Ayniqsa, yosh avlod uchun diqqatning to‘g‘ri shakllanishi va rivojlanishi ta’lim jarayonining KIRISH Diqqat inson psixikasining eng muhim jihatlaridan biri bo‘lib, u atrof-muhitdagi ma’lumotlarni idrok etish, anglash va tahlil qilish jarayonida katta ahamiyat kasb etadi. Psixologiyada diqqat ongning ma’lum bir ob’ektga yoki faoliyatga yo‘naltirilishi va shu yo‘nalishda ushlanib turilishi jarayoni sifatida talqin qilinadi. Insonning diqqat qaratish qobiliyati uning o‘qish, mehnat qilish va kundalik hayot faoliyatida samaradorligini belgilovchi asosiy omillardan biri hisoblanadi. Shu sababli diqqatni o‘rganish va uni rivojlantirishga qaratilgan tadqiqotlar psixologiyaning eng dolzarb yo‘nalishlaridan biri hisoblanadi. Diqqatni o‘rganish bo‘yicha ko‘plab psixologik nazariyalar ilgari surilgan bo‘lib, ularning har biri turli nuqtai nazardan diqqat fenomenini tushuntiradi. Masalan, assotsiativ nazariyalar diqqatni ong faoliyatining avtomatik mexanizmlari orqali shakllanuvchi jarayon sifatida tushuntirsa, kognitiv yondashuvlar inson miyasida axborot qayta ishlanishining asosiy tarkibiy qismi sifatida ko‘rib chiqadi. Bunday turli yondashuvlar diqqat mexanizmlarini yanada chuqurroq tushunishga yordam beradi va uning rivojlanishiga oid turli usullarni taklif qiladi. Diqqatning dolzarbligi uning inson hayotidagi muhim funksiyalar bilan bog‘liq ekanligi bilan izohlanadi. Zamonaviy dunyoda axborot oqimining haddan tashqari ko‘payib borishi natijasida insonlar ko‘p hollarda diqqatni bir nuqtaga jamlay olmaslik muammosi bilan duch kelishadi. Bu esa o‘qish, ish faoliyati va umuman olganda, ijtimoiy munosabatlarda qiyinchiliklar tug‘dirishi mumkin. Ayniqsa, yosh avlod uchun diqqatning to‘g‘ri shakllanishi va rivojlanishi ta’lim jarayonining samaradorligini oshirish uchun muhim ahamiyat kasb etadi. Shu bois, diqqatga oid nazariyalar va ularning amaliyotdagi qo‘llanilishi hozirgi kunda ham keng o‘rganilmoqda. 3 samaradorligini oshirish uchun muhim ahamiyat kasb etadi. Shu bois, diqqatga oid nazariyalar va ularning amaliyotdagi qo‘llanilishi hozirgi kunda ham keng o‘rganilmoqda. 3 Ushbu kurs ishining asosiy maqsadi diqqatning psixologik nazariyalarini tahlil qilish, ularning o‘ziga xos jihatlarini o‘rganish hamda ushbu nazariyalarning zamonaviy ta’lim va mehnat jarayonlarida qanday qo‘llanilishi mumkinligini aniqlashdan iborat. Shu bilan birga, tadqiqot davomida diqqatni shakllantirish va rivojlantirishga oid samarali usullar ham ko‘rib chiqiladi. Bugungi kunda insonlarning turli axborotlar ichida yo‘qolib qolmasligi va muhim ma’lumotlarga e’tiborini jamlay olishi uchun diqqatni mustahkamlash muhim hisoblanadi. Shu sababli, ushbu tadqiqot diqqat nazariyalari bo‘yicha turli ilmiy manbalarni tahlil qilish orqali chuqurroq tushunchalar berishga harakat qiladi. Kurs ishining asosiy vazifalariga quyidagilar kiradi: 1.Diqqat tushunchasini psixologik nuqtai nazardan o‘rganish va uning ahamiyatini aniqlash. 2.Diqqatga oid asosiy psixologik nazariyalarni tahlil qilish va ularning farqli jihatlarini aniqlash. 3.Diqqatning inson hayotidagi ahamiyatini, ayniqsa, ta’lim va ish faoliyatidagi rolini o‘rganish. 4.Diqqatni rivojlantirish va yaxshilashga qaratilgan samarali usullarni tahlil qilish. 5.Diqqat buzilishlari va ularni bartaraf etish bo‘yicha ilmiy yondashuvlarni ko‘rib chiqish. Ushbu tadqiqot doirasida diqqatga oid mavjud psixologik nazariyalar atroflicha ko‘rib chiqiladi va ularning inson hayotidagi ahamiyati keng tahlil qilinadi. Shu bilan birga, tadqiqot natijalari asosida diqqatni rivojlantirishga oid aniq tavsiyalar ishlab chiqiladi. Kurs ishini amalga oshirish uchun turli tadqiqot usullari qo‘llaniladi. Ushbu usullar ichida asosiy o‘rin egallaydiganlari quyidagilardir: Ushbu kurs ishining asosiy maqsadi diqqatning psixologik nazariyalarini tahlil qilish, ularning o‘ziga xos jihatlarini o‘rganish hamda ushbu nazariyalarning zamonaviy ta’lim va mehnat jarayonlarida qanday qo‘llanilishi mumkinligini aniqlashdan iborat. Shu bilan birga, tadqiqot davomida diqqatni shakllantirish va rivojlantirishga oid samarali usullar ham ko‘rib chiqiladi. Bugungi kunda insonlarning turli axborotlar ichida yo‘qolib qolmasligi va muhim ma’lumotlarga e’tiborini jamlay olishi uchun diqqatni mustahkamlash muhim hisoblanadi. Shu sababli, ushbu tadqiqot diqqat nazariyalari bo‘yicha turli ilmiy manbalarni tahlil qilish orqali chuqurroq tushunchalar berishga harakat qiladi. Kurs ishining asosiy vazifalariga quyidagilar kiradi: 1.Diqqat tushunchasini psixologik nuqtai nazardan o‘rganish va uning ahamiyatini aniqlash. 2.Diqqatga oid asosiy psixologik nazariyalarni tahlil qilish va ularning farqli jihatlarini aniqlash. 3.Diqqatning inson hayotidagi ahamiyatini, ayniqsa, ta’lim va ish faoliyatidagi rolini o‘rganish. 4.Diqqatni rivojlantirish va yaxshilashga qaratilgan samarali usullarni tahlil qilish. 5.Diqqat buzilishlari va ularni bartaraf etish bo‘yicha ilmiy yondashuvlarni ko‘rib chiqish. Ushbu tadqiqot doirasida diqqatga oid mavjud psixologik nazariyalar atroflicha ko‘rib chiqiladi va ularning inson hayotidagi ahamiyati keng tahlil qilinadi. Shu bilan birga, tadqiqot natijalari asosida diqqatni rivojlantirishga oid aniq tavsiyalar ishlab chiqiladi. Kurs ishini amalga oshirish uchun turli tadqiqot usullari qo‘llaniladi. Ushbu usullar ichida asosiy o‘rin egallaydiganlari quyidagilardir: 4 4 1.Nazariy tahlil usuli – diqqat haqidagi mavjud psixologik adabiyotlar va tadqiqotlarni tahlil qilish, turli yondashuvlarni solishtirish va umumiy xulosalar chiqarish. Bu usul yordamida turli olimlarning diqqat haqidagi qarashlari o‘rganiladi va ularning farqli hamda umumiy jihatlari aniqlanadi. 2.Eksperimental usul – diqqatga oid ilmiy tajribalar va ularning natijalari tahlil qilinadi. Psixologiyada diqqatni o‘lchash va rivojlantirish bo‘yicha ko‘plab eksperimentlar o‘tkazilgan bo‘lib, ular inson psixikasining ushbu jihatini chuqurroq tushunishga yordam beradi. Ushbu kurs ishida bunday tadqiqotlarning natijalari umumlashtirilib, ilmiy jihatdan tahlil qilinadi. 3.Taqqoslash usuli – turli diqqat nazariyalari bir-biri bilan solishtirilib, ularning ustun va zaif tomonlari aniqlanadi. Bu usul yordamida diqqatning turli jihatlari va ularni tushuntirishga bo‘lgan turli yondashuvlar o‘rtasidagi bog‘liqlik tahlil qilinadi. 4.Amaliy tahlil usuli – ta’lim jarayoni, ish faoliyati va ijtimoiy hayotda diqqatning ahamiyatini o‘rganish. Ushbu usul yordamida diqqatning inson faoliyatiga qanday ta’sir qilishi aniqlanadi va uni yaxshilash bo‘yicha amaliy tavsiyalar ishlab chiqiladi. Umuman olganda, ushbu tadqiqot natijalari diqqatning inson hayotidagi o‘rni, uning shakllanishi va rivojlanishi bilan bog‘liq muhim xulosalarni chiqarishga yordam beradi. Diqqat nafaqat ta’lim va mehnat jarayonlarida, balki kundalik hayotda ham insonning muvaffaqiyatli bo‘lishida muhim rol o‘ynaydi. Shu sababli, ushbu kurs ishi nafaqat ilmiy nuqtai nazardan, balki amaliy jihatdan ham katta ahamiyatga ega. 1.Nazariy tahlil usuli – diqqat haqidagi mavjud psixologik adabiyotlar va tadqiqotlarni tahlil qilish, turli yondashuvlarni solishtirish va umumiy xulosalar chiqarish. Bu usul yordamida turli olimlarning diqqat haqidagi qarashlari o‘rganiladi va ularning farqli hamda umumiy jihatlari aniqlanadi. 2.Eksperimental usul – diqqatga oid ilmiy tajribalar va ularning natijalari tahlil qilinadi. Psixologiyada diqqatni o‘lchash va rivojlantirish bo‘yicha ko‘plab eksperimentlar o‘tkazilgan bo‘lib, ular inson psixikasining ushbu jihatini chuqurroq tushunishga yordam beradi. Ushbu kurs ishida bunday tadqiqotlarning natijalari umumlashtirilib, ilmiy jihatdan tahlil qilinadi. 3.Taqqoslash usuli – turli diqqat nazariyalari bir-biri bilan solishtirilib, ularning ustun va zaif tomonlari aniqlanadi. Bu usul yordamida diqqatning turli jihatlari va ularni tushuntirishga bo‘lgan turli yondashuvlar o‘rtasidagi bog‘liqlik tahlil qilinadi. 4.Amaliy tahlil usuli – ta’lim jarayoni, ish faoliyati va ijtimoiy hayotda diqqatning ahamiyatini o‘rganish. Ushbu usul yordamida diqqatning inson faoliyatiga qanday ta’sir qilishi aniqlanadi va uni yaxshilash bo‘yicha amaliy tavsiyalar ishlab chiqiladi. Umuman olganda, ushbu tadqiqot natijalari diqqatning inson hayotidagi o‘rni, uning shakllanishi va rivojlanishi bilan bog‘liq muhim xulosalarni chiqarishga yordam beradi. Diqqat nafaqat ta’lim va mehnat jarayonlarida, balki kundalik hayotda ham insonning muvaffaqiyatli bo‘lishida muhim rol o‘ynaydi. Shu sababli, ushbu kurs ishi nafaqat ilmiy nuqtai nazardan, balki amaliy jihatdan ham katta ahamiyatga ega. 1.Diqqat tushunchasi va uning umumiy tavsifi 1.1.Diqqatning psixologiyadagi o‘rni 5 1.Diqqat tushunchasi va uning umumiy tavsifi 1.1.Diqqatning psixologiyadagi o‘rni 5 Diqqat inson psixikasining eng muhim jihatlaridan biri bo‘lib, ongning ma’lum bir ob’ektga yoki faoliyatga yo‘naltirilishi va shu yo‘nalishda ushlanib turilishi jarayoni sifatida talqin qilinadi. Diqqatning inson hayotidagi o‘rni nihoyatda katta bo‘lib, u fikrlash, idrok qilish, xotirlash, o‘rganish va boshqa kognitiv jarayonlarning samaradorligini ta’minlovchi asosiy omillardan biri hisoblanadi. Psixologiyada diqqatni ong faoliyatining maxsus tarkibiy qismi sifatida o‘rganish XX asrning boshlarida boshlangan bo‘lsa-da, uning ilk nazariyalari bundan ancha avval paydo bo‘lgan. Ilmiy manbalarda diqqatga oid turli yondashuvlar mavjud bo‘lib, ularning har biri diqqat mexanizmlarini har xil nuqtai nazardan tushuntiradi. Ayrim psixologlar diqqatni mustaqil psixik jarayon sifatida ko‘rib chiqsa, boshqalar uni ongning boshqa funksiyalari bilan uzviy bog‘liq holda o‘rganadilar. Diqqat ong faoliyatining tartibga soluvchi mexanizmlaridan biri sifatida insonning atrof-muhitdan kelayotgan axborotlarni tanlab qabul qilishini ta’minlaydi. Har kuni insonning ongiga turli manbalardan katta hajmdagi ma’lumotlar kelib tushadi, ammo ulardan faqat muhim bo‘lgani ong markaziga yo‘naltiriladi. Masalan, inson odam gavjum joyda turganda, turli tovushlar, suhbatlar, shovqin va boshqa omillar diqqatini chalg‘itishi mumkin. Biroq, agar u ma’lum bir suhbatga diqqat qaratgan bo‘lsa, atrofdagi boshqa tovushlarni nisbatan e’tiborsiz qoldiradi. Bu hodisa psixologiyada “selektiv diqqat” deb ataladi va inson miyasi axborotni saralash qobiliyatiga ega ekanligini ko‘rsatadi. Diqqatning inson hayotidagi o‘rni juda katta bo‘lib, u o‘qish, mehnat qilish, ijtimoiy munosabatlarni shakllantirish, sport bilan shug‘ullanish, san’at va ijodiy faoliyat kabi ko‘plab jarayonlarda hal qiluvchi rol o‘ynaydi. Masalan, ta’lim jarayonida diqqatning barqarorligi va mustahkamligi o‘quvchining o‘quv materiallarini qanchalik samarali o‘zlashtirishi bilan bevosita bog‘liq. O‘quv jarayonida diqqat tarqoqligi Diqqat inson psixikasining eng muhim jihatlaridan biri bo‘lib, ongning ma’lum bir ob’ektga yoki faoliyatga yo‘naltirilishi va shu yo‘nalishda ushlanib turilishi jarayoni sifatida talqin qilinadi. Diqqatning inson hayotidagi o‘rni nihoyatda katta bo‘lib, u fikrlash, idrok qilish, xotirlash, o‘rganish va boshqa kognitiv jarayonlarning samaradorligini ta’minlovchi asosiy omillardan biri hisoblanadi. Psixologiyada diqqatni ong faoliyatining maxsus tarkibiy qismi sifatida o‘rganish XX asrning boshlarida boshlangan bo‘lsa-da, uning ilk nazariyalari bundan ancha avval paydo bo‘lgan. Ilmiy manbalarda diqqatga oid turli yondashuvlar mavjud bo‘lib, ularning har biri diqqat mexanizmlarini har xil nuqtai nazardan tushuntiradi. Ayrim psixologlar diqqatni mustaqil psixik jarayon sifatida ko‘rib chiqsa, boshqalar uni ongning boshqa funksiyalari bilan uzviy bog‘liq holda o‘rganadilar. Diqqat ong faoliyatining tartibga soluvchi mexanizmlaridan biri sifatida insonning atrof-muhitdan kelayotgan axborotlarni tanlab qabul qilishini ta’minlaydi. Har kuni insonning ongiga turli manbalardan katta hajmdagi ma’lumotlar kelib tushadi, ammo ulardan faqat muhim bo‘lgani ong markaziga yo‘naltiriladi. Masalan, inson odam gavjum joyda turganda, turli tovushlar, suhbatlar, shovqin va boshqa omillar diqqatini chalg‘itishi mumkin. Biroq, agar u ma’lum bir suhbatga diqqat qaratgan bo‘lsa, atrofdagi boshqa tovushlarni nisbatan e’tiborsiz qoldiradi. Bu hodisa psixologiyada “selektiv diqqat” deb ataladi va inson miyasi axborotni saralash qobiliyatiga ega ekanligini ko‘rsatadi. Diqqatning inson hayotidagi o‘rni juda katta bo‘lib, u o‘qish, mehnat qilish, ijtimoiy munosabatlarni shakllantirish, sport bilan shug‘ullanish, san’at va ijodiy faoliyat kabi ko‘plab jarayonlarda hal qiluvchi rol o‘ynaydi. Masalan, ta’lim jarayonida diqqatning barqarorligi va mustahkamligi o‘quvchining o‘quv materiallarini qanchalik samarali o‘zlashtirishi bilan bevosita bog‘liq. O‘quv jarayonida diqqat tarqoqligi yoki tez chalg‘ishi o‘quvchining bilim olish jarayonini qiyinlashtiradi. Shu sababli ta’lim tizimida diqqatni rivojlantirish va uni uzoq vaqt davomida saqlab 6 yoki tez chalg‘ishi o‘quvchining bilim olish jarayonini qiyinlashtiradi. Shu sababli ta’lim tizimida diqqatni rivojlantirish va uni uzoq vaqt davomida saqlab 6 qolish bo‘yicha maxsus usullar qo‘llaniladi. O‘qituvchilar turli vizual va audio vositalar yordamida o‘quvchilarning diqqatini jalb qilishga harakat qiladilar, bu esa ta’lim samaradorligini oshirishga yordam beradi. Mehnat jarayonida ham diqqatning roli juda muhim. Ish samaradorligi ko‘pincha insonning diqqatni jamlay olish qobiliyatiga bog‘liq bo‘ladi. Masalan, murakkab texnologiyalar bilan ishlaydigan mutaxassislar, shifokorlar, muhandislar va boshqa kasb egalari o‘z faoliyatida yuqori darajadagi diqqatni talab qiluvchi vazifalarni bajaradilar. Agar diqqat susaysa yoki chalg‘isa, xatolik yuzaga kelishi mumkin, bu esa ba’zan jiddiy oqibatlarga olib keladi. Shu sababli ayrim kasblarda diqqatni oshirish bo‘yicha maxsus trening va mashg‘ulotlar tashkil etiladi. Diqqatning psixologiyadagi o‘rni haqida gapirganda, uni boshqa psixik jarayonlar bilan bog‘liqligini ham inobatga olish kerak. Masalan, xotira va diqqat o‘zaro chambarchas bog‘liq bo‘lib, inson o‘ziga kerakli bo‘lgan ma’lumotni eslab qolish uchun unga diqqat bilan qarashi kerak. Agar inson biror narsaga yetarlicha e’tibor qaratmasa, u ma’lumotni eslab qolish jarayonida qiyinchiliklarga duch keladi. Shuningdek, fikrlash jarayoni ham diqqat bilan bog‘liq bo‘lib, insonning muammolarni hal qilish va qaror qabul qilish qobiliyati uning diqqatni to‘g‘ri yo‘naltira olishiga bog‘liq bo‘ladi. Diqqatning yana bir muhim jihati – u insonning hissiy holati bilan ham bevosita bog‘liq. Psixologik tadqiqotlarga ko‘ra, insonning kayfiyati va hissiyoti uning diqqat qaratish qobiliyatiga ta’sir qiladi. Masalan, depressiya yoki stress holatida bo‘lgan insonlar ko‘pincha diqqatni bir joyga jamlashda qiyinchiliklarga duch keladilar. Bunday holatlarda diqqatning pasayishi kognitiv jarayonlarning sustlashishiga sabab bo‘lishi mumkin. Shu bois, zamonaviy psixologiya va psixiatriyada qolish bo‘yicha maxsus usullar qo‘llaniladi. O‘qituvchilar turli vizual va audio vositalar yordamida o‘quvchilarning diqqatini jalb qilishga harakat qiladilar, bu esa ta’lim samaradorligini oshirishga yordam beradi. Mehnat jarayonida ham diqqatning roli juda muhim. Ish samaradorligi ko‘pincha insonning diqqatni jamlay olish qobiliyatiga bog‘liq bo‘ladi. Masalan, murakkab texnologiyalar bilan ishlaydigan mutaxassislar, shifokorlar, muhandislar va boshqa kasb egalari o‘z faoliyatida yuqori darajadagi diqqatni talab qiluvchi vazifalarni bajaradilar. Agar diqqat susaysa yoki chalg‘isa, xatolik yuzaga kelishi mumkin, bu esa ba’zan jiddiy oqibatlarga olib keladi. Shu sababli ayrim kasblarda diqqatni oshirish bo‘yicha maxsus trening va mashg‘ulotlar tashkil etiladi. Diqqatning psixologiyadagi o‘rni haqida gapirganda, uni boshqa psixik jarayonlar bilan bog‘liqligini ham inobatga olish kerak. Masalan, xotira va diqqat o‘zaro chambarchas bog‘liq bo‘lib, inson o‘ziga kerakli bo‘lgan ma’lumotni eslab qolish uchun unga diqqat bilan qarashi kerak. Agar inson biror narsaga yetarlicha e’tibor qaratmasa, u ma’lumotni eslab qolish jarayonida qiyinchiliklarga duch keladi. Shuningdek, fikrlash jarayoni ham diqqat bilan bog‘liq bo‘lib, insonning muammolarni hal qilish va qaror qabul qilish qobiliyati uning diqqatni to‘g‘ri yo‘naltira olishiga bog‘liq bo‘ladi. Diqqatning yana bir muhim jihati – u insonning hissiy holati bilan ham bevosita bog‘liq. Psixologik tadqiqotlarga ko‘ra, insonning kayfiyati va hissiyoti uning diqqat qaratish qobiliyatiga ta’sir qiladi. Masalan, depressiya yoki stress holatida bo‘lgan insonlar ko‘pincha diqqatni bir joyga jamlashda qiyinchiliklarga duch keladilar. Bunday holatlarda diqqatning pasayishi kognitiv jarayonlarning sustlashishiga sabab bo‘lishi mumkin. Shu bois, zamonaviy psixologiya va psixiatriyada diqqat buzilishlarini davolash uchun turli psixoterapiya usullari va maxsus mashqlar tavsiya etiladi. 7 diqqat buzilishlarini davolash uchun turli psixoterapiya usullari va maxsus mashqlar tavsiya etiladi. 7 Diqqatning yana bir muhim xususiyati uning moslashuvchanligidir. Insonning diqqat qaratish qobiliyati turli vaziyatlarga qarab o‘zgarishi mumkin. Masalan, yangi muhitga tushgan inson dastlab diqqatini muhim omillarga qaratishga qiynalishi mumkin, lekin vaqt o‘tishi bilan u shu muhitga moslashadi va diqqatini muhim ma’lumotlarga qaratish qobiliyatini shakllantiradi. Bunday moslashuvchanlik insonning yangi bilimlarni o‘zlashtirishiga va murakkab vaziyatlarda samarali ishlashiga yordam beradi. Psixologiyada diqqatni o‘lchash va baholash bo‘yicha turli metodlar mavjud. Masalan, eksperimental psixologiyada diqqatning tezligi, barqarorligi, taqsimlanishi va o‘zgaruvchanligi kabi parametrlar o‘lchanadi. Ushbu tadqiqotlar yordamida inson diqqatining individual xususiyatlari aniqlanadi va ularning samaradorligini oshirishga qaratilgan turli metodlar ishlab chiqiladi. Ayrim psixologik testlar insonning diqqatini qanchalik uzoq vaqt davomida barqaror ushlab turish qobiliyatini o‘lchashga qaratilgan bo‘lib, ular ko‘pincha ta’lim va kasbiy tanlov jarayonlarida qo‘llaniladi. Xulosa qilib aytganda, diqqat inson psixikasining eng muhim komponentlaridan biri bo‘lib, u kognitiv jarayonlarning samaradorligini ta’minlaydi. Diqqatning psixologiyadagi o‘rni nihoyatda katta bo‘lib, u ta’lim, mehnat, ijtimoiy munosabatlar va ijodiy faoliyat kabi turli sohalarda muhim rol o‘ynaydi. Psixologik tadqiqotlar diqqatning turli jihatlarini o‘rganish orqali uning inson hayotidagi ahamiyatini yanada chuqurroq anglashga yordam beradi. Zamonaviy ilmiy izlanishlar diqqatni rivojlantirish va uni boshqarish bo‘yicha samarali usullarni ishlab chiqishga qaratilgan bo‘lib, bu usullar inson faoliyatining turli jabhalarida muvaffaqiyatga erishishga yordam beradi. 1.2.Diqqatning asosiy xususiyatlari Diqqatning yana bir muhim xususiyati uning moslashuvchanligidir. Insonning diqqat qaratish qobiliyati turli vaziyatlarga qarab o‘zgarishi mumkin. Masalan, yangi muhitga tushgan inson dastlab diqqatini muhim omillarga qaratishga qiynalishi mumkin, lekin vaqt o‘tishi bilan u shu muhitga moslashadi va diqqatini muhim ma’lumotlarga qaratish qobiliyatini shakllantiradi. Bunday moslashuvchanlik insonning yangi bilimlarni o‘zlashtirishiga va murakkab vaziyatlarda samarali ishlashiga yordam beradi. Psixologiyada diqqatni o‘lchash va baholash bo‘yicha turli metodlar mavjud. Masalan, eksperimental psixologiyada diqqatning tezligi, barqarorligi, taqsimlanishi va o‘zgaruvchanligi kabi parametrlar o‘lchanadi. Ushbu tadqiqotlar yordamida inson diqqatining individual xususiyatlari aniqlanadi va ularning samaradorligini oshirishga qaratilgan turli metodlar ishlab chiqiladi. Ayrim psixologik testlar insonning diqqatini qanchalik uzoq vaqt davomida barqaror ushlab turish qobiliyatini o‘lchashga qaratilgan bo‘lib, ular ko‘pincha ta’lim va kasbiy tanlov jarayonlarida qo‘llaniladi. Xulosa qilib aytganda, diqqat inson psixikasining eng muhim komponentlaridan biri bo‘lib, u kognitiv jarayonlarning samaradorligini ta’minlaydi. Diqqatning psixologiyadagi o‘rni nihoyatda katta bo‘lib, u ta’lim, mehnat, ijtimoiy munosabatlar va ijodiy faoliyat kabi turli sohalarda muhim rol o‘ynaydi. Psixologik tadqiqotlar diqqatning turli jihatlarini o‘rganish orqali uning inson hayotidagi ahamiyatini yanada chuqurroq anglashga yordam beradi. Zamonaviy ilmiy izlanishlar diqqatni rivojlantirish va uni boshqarish bo‘yicha samarali usullarni ishlab chiqishga qaratilgan bo‘lib, bu usullar inson faoliyatining turli jabhalarida muvaffaqiyatga erishishga yordam beradi. 1.2.Diqqatning asosiy xususiyatlari 8 8 Diqqatning asosiy xususiyatlari psixologiyada alohida ahamiyat kasb etadi, chunki ular inson ongining ma’lum bir jarayonga yo‘naltirilishi va barqaror saqlanishiga bevosita ta’sir qiladi. Diqqatning asosiy xususiyatlari quyidagilardan iborat: barqarorlik, taqsimlanish, konsentratsiya, o‘zgaruvchanlik, hajm va tanlab olish qobiliyati. Ushbu xususiyatlarning har biri insonning kognitiv jarayonlari va kundalik faoliyatida muhim rol o‘ynaydi. Diqqatning barqarorligi insonning biror faoliyat yoki ob’ektga uzoq vaqt davomida e’tiborini jamlagan holda qolish qobiliyatini bildiradi. Barqaror diqqat insonning o‘qish, ish faoliyati va boshqa intellektual jarayonlarda samarali natijalarga erishishiga yordam beradi. Masalan, talabalar uzoq vaqt davomida dars materiallarini o‘zlashtirish jarayonida barqaror diqqatga ehtiyoj sezadilar. Agar insonning diqqati barqaror bo‘lmasa, u tez-tez chalg‘iydi va natijada o‘rganish jarayoni murakkablashadi. Diqqatning barqarorligi turli psixologik va fiziologik omillarga bog‘liq bo‘lib, insonning jismoniy holati, hissiyoti va motivatsiyasi bu jarayonda muhim ahamiyat kasb etadi. Charchoq, stress yoki motivatsiyaning pastligi diqqatning barqarorligini susaytirishi mumkin. Shu sababli, diqqatni uzoq vaqt davomida saqlash uchun turli usullar, jumladan, dam olish, meditatsiya va maxsus mashqlar tavsiya etiladi. Diqqatning taqsimlanishi insonning bir vaqtning o‘zida bir nechta faoliyatga e’tibor qaratish qobiliyatini anglatadi. Masalan, haydovchi mashina boshqarish jarayonida yo‘l harakati qoidalariga rioya qilish, svetofor ishoralarini kuzatish va shu bilan birga suhbatlashish kabi bir necha harakatlarni bajarishi mumkin. Bu insonning bir vaqtning o‘zida bir nechta axborot oqimlarini qayta ishlash qobiliyatini ko‘rsatadi. Diqqatning taqsimlanish qobiliyati insonning kasbiy va kundalik hayotida juda muhim hisoblanadi. Ayrim kasblar, masalan, operatorlar, uchuvchilar va shifokorlar bir vaqtning o‘zida bir nechta jarayonlarga e’tibor berishga majbur bo‘ladilar. Diqqatning taqsimlanishi insonning tajribasi va ko‘nikmalari oshgani sari yaxshilanadi. Masalan, yangi Diqqatning asosiy xususiyatlari psixologiyada alohida ahamiyat kasb etadi, chunki ular inson ongining ma’lum bir jarayonga yo‘naltirilishi va barqaror saqlanishiga bevosita ta’sir qiladi. Diqqatning asosiy xususiyatlari quyidagilardan iborat: barqarorlik, taqsimlanish, konsentratsiya, o‘zgaruvchanlik, hajm va tanlab olish qobiliyati. Ushbu xususiyatlarning har biri insonning kognitiv jarayonlari va kundalik faoliyatida muhim rol o‘ynaydi. Diqqatning barqarorligi insonning biror faoliyat yoki ob’ektga uzoq vaqt davomida e’tiborini jamlagan holda qolish qobiliyatini bildiradi. Barqaror diqqat insonning o‘qish, ish faoliyati va boshqa intellektual jarayonlarda samarali natijalarga erishishiga yordam beradi. Masalan, talabalar uzoq vaqt davomida dars materiallarini o‘zlashtirish jarayonida barqaror diqqatga ehtiyoj sezadilar. Agar insonning diqqati barqaror bo‘lmasa, u tez-tez chalg‘iydi va natijada o‘rganish jarayoni murakkablashadi. Diqqatning barqarorligi turli psixologik va fiziologik omillarga bog‘liq bo‘lib, insonning jismoniy holati, hissiyoti va motivatsiyasi bu jarayonda muhim ahamiyat kasb etadi. Charchoq, stress yoki motivatsiyaning pastligi diqqatning barqarorligini susaytirishi mumkin. Shu sababli, diqqatni uzoq vaqt davomida saqlash uchun turli usullar, jumladan, dam olish, meditatsiya va maxsus mashqlar tavsiya etiladi. Diqqatning taqsimlanishi insonning bir vaqtning o‘zida bir nechta faoliyatga e’tibor qaratish qobiliyatini anglatadi. Masalan, haydovchi mashina boshqarish jarayonida yo‘l harakati qoidalariga rioya qilish, svetofor ishoralarini kuzatish va shu bilan birga suhbatlashish kabi bir necha harakatlarni bajarishi mumkin. Bu insonning bir vaqtning o‘zida bir nechta axborot oqimlarini qayta ishlash qobiliyatini ko‘rsatadi. Diqqatning taqsimlanish qobiliyati insonning kasbiy va kundalik hayotida juda muhim hisoblanadi. Ayrim kasblar, masalan, operatorlar, uchuvchilar va shifokorlar bir vaqtning o‘zida bir nechta jarayonlarga e’tibor berishga majbur bo‘ladilar. Diqqatning taqsimlanishi insonning tajribasi va ko‘nikmalari oshgani sari yaxshilanadi. Masalan, yangi boshlovchi haydovchi diqqatini faqat yo‘l harakatiga qaratishi mumkin, ammo tajriba orttirgani sari u yo‘l harakatining boshqa jihatlarini ham bir vaqtning o‘zida nazorat qila oladi. 9 boshlovchi haydovchi diqqatini faqat yo‘l harakatiga qaratishi mumkin, ammo tajriba orttirgani sari u yo‘l harakatining boshqa jihatlarini ham bir vaqtning o‘zida nazorat qila oladi. 9 Diqqatning konsentratsiyasi insonning diqqatini ma’lum bir faoliyat yoki ob’ektga to‘liq yo‘naltirish qobiliyatini bildiradi. Konsentratsiya qanchalik yuqori bo‘lsa, inson o‘z faoliyatini shunchalik samarali amalga oshiradi. Masalan, ilmiy tadqiqot olib borayotgan olim o‘zining izlanishlariga to‘liq e’tibor qaratishi kerak, chunki hatto kichik chalg‘ituvchi omillar natijalarga ta’sir qilishi mumkin. Diqqatning konsentratsiya qobiliyati insonning individual xususiyatlariga va tashqi muhit omillariga bog‘liq bo‘ladi. Ba’zi insonlar tabiatan yuqori konsentratsiya qobiliyatiga ega bo‘lsalar, boshqalar bu qobiliyatni rivojlantirishlari kerak bo‘ladi. Diqqatning konsentratsiyasini oshirish uchun turli psixologik mashqlar, aqliy gimnastikalar va meditatsiya usullari tavsiya etiladi. Bundan tashqari, insonning atrof-muhiti ham diqqatning konsentratsiyasiga ta’sir qiladi. Shovqin, noqulay yorug‘lik va boshqa chalg‘ituvchi omillar diqqatni jamlash qobiliyatini pasaytirishi mumkin. Shu sababli, o‘qish yoki ishlash jarayonida insonga maksimal darajada qulay sharoit yaratish tavsiya etiladi. Diqqatning o‘zgaruvchanligi insonning bir faoliyat yoki ob’ektdan boshqasiga tez va samarali o‘tish qobiliyatini bildiradi. Masalan, dasturchi muayyan kodni yozish jarayonida biror texnik muammo yuzaga kelganda, diqqatini muammoni hal qilishga yo‘naltira olishi kerak. Agar insonning diqqatining o‘zgaruvchanlik qobiliyati past bo‘lsa, u yangi vaziyatlarga moslashishda qiyinchiliklarga duch kelishi mumkin. Diqqatning o‘zgaruvchanlik xususiyati zamonaviy jamiyatda juda muhim, chunki ko‘plab kasblar tezkor axborot almashinuvi va muayyan vaziyatlarga tez moslashish qobiliyatini talab qiladi. Masalan, tibbiyot xodimlari, muhandislar va menejerlar doimo o‘z faoliyat doirasida turli masalalarga duch keladilar va ularni hal qilish uchun diqqatlarini bir vazifadan boshqasiga tez o‘tkazishlari kerak. Diqqatning konsentratsiyasi insonning diqqatini ma’lum bir faoliyat yoki ob’ektga to‘liq yo‘naltirish qobiliyatini bildiradi. Konsentratsiya qanchalik yuqori bo‘lsa, inson o‘z faoliyatini shunchalik samarali amalga oshiradi. Masalan, ilmiy tadqiqot olib borayotgan olim o‘zining izlanishlariga to‘liq e’tibor qaratishi kerak, chunki hatto kichik chalg‘ituvchi omillar natijalarga ta’sir qilishi mumkin. Diqqatning konsentratsiya qobiliyati insonning individual xususiyatlariga va tashqi muhit omillariga bog‘liq bo‘ladi. Ba’zi insonlar tabiatan yuqori konsentratsiya qobiliyatiga ega bo‘lsalar, boshqalar bu qobiliyatni rivojlantirishlari kerak bo‘ladi. Diqqatning konsentratsiyasini oshirish uchun turli psixologik mashqlar, aqliy gimnastikalar va meditatsiya usullari tavsiya etiladi. Bundan tashqari, insonning atrof-muhiti ham diqqatning konsentratsiyasiga ta’sir qiladi. Shovqin, noqulay yorug‘lik va boshqa chalg‘ituvchi omillar diqqatni jamlash qobiliyatini pasaytirishi mumkin. Shu sababli, o‘qish yoki ishlash jarayonida insonga maksimal darajada qulay sharoit yaratish tavsiya etiladi. Diqqatning o‘zgaruvchanligi insonning bir faoliyat yoki ob’ektdan boshqasiga tez va samarali o‘tish qobiliyatini bildiradi. Masalan, dasturchi muayyan kodni yozish jarayonida biror texnik muammo yuzaga kelganda, diqqatini muammoni hal qilishga yo‘naltira olishi kerak. Agar insonning diqqatining o‘zgaruvchanlik qobiliyati past bo‘lsa, u yangi vaziyatlarga moslashishda qiyinchiliklarga duch kelishi mumkin. Diqqatning o‘zgaruvchanlik xususiyati zamonaviy jamiyatda juda muhim, chunki ko‘plab kasblar tezkor axborot almashinuvi va muayyan vaziyatlarga tez moslashish qobiliyatini talab qiladi. Masalan, tibbiyot xodimlari, muhandislar va menejerlar doimo o‘z faoliyat doirasida turli masalalarga duch keladilar va ularni hal qilish uchun diqqatlarini bir vazifadan boshqasiga tez o‘tkazishlari kerak. Diqqatning hajmi insonning bir vaqtning o‘zida qancha axborotni idrok qila olishini bildiradi. Odatda, insonning diqqat hajmi 5-7 ta mustaqil ob’ekt bilan cheklangan bo‘ladi. Bu degani, inson bir vaqtning o‘zida cheklangan miqdordagi axborotni 10 Diqqatning hajmi insonning bir vaqtning o‘zida qancha axborotni idrok qila olishini bildiradi. Odatda, insonning diqqat hajmi 5-7 ta mustaqil ob’ekt bilan cheklangan bo‘ladi. Bu degani, inson bir vaqtning o‘zida cheklangan miqdordagi axborotni 10 samarali qayta ishlay oladi. Masalan, inson telefon raqamlarini eslab qolayotganda, u taxminan 7 ta raqamni oson eslab qolishi mumkin, ammo bu miqdor oshganda xotira va diqqat yuklanishi ortadi. Diqqatning hajmi insonning tajribasi va mashq qilishi natijasida kengayishi mumkin. Masalan, professional shaxmatchilar bir vaqtning o‘zida o‘nlab yurish variantlarini ko‘z oldilariga keltira oladilar, chunki ularning diqqat hajmi maxsus mashqlar yordamida rivojlangan. Diqqatning tanlab olish qobiliyati insonning atrof-muhitdan faqat eng muhim axborotni ajratib olish qobiliyatini bildiradi. Inson har kuni juda ko‘p axborotga duch keladi, ammo miyasi ularning faqat muhim bo‘lgan qismini ong markaziga yo‘naltiradi. Masalan, odam gavjum bozorda yurganida ko‘plab tovushlar, harakatlar va boshqa stimullarga duch keladi, ammo u faqat o‘zi uchun muhim bo‘lgan narsalarga e’tibor qaratadi. Bu hodisa diqqatning selektivligi deb ataladi. Diqqatning tanlab olish qobiliyati insonning faoliyati samaradorligini oshirishda muhim rol o‘ynaydi. Agar inson atrof-muhitdagi barcha stimullarga bir xil darajada e’tibor bersa, uning miya faoliyati ortiqcha yuklanishga duchor bo‘lishi mumkin va natijada samaradorlik pasayadi. Shu sababli, inson ong osti darajasida muhim axborotni ajratib olish qobiliyatiga ega. Umuman olganda, diqqatning asosiy xususiyatlari insonning kundalik hayoti, o‘qish va ish faoliyatida samarali harakat qilishini ta’minlaydi. Diqqat barqarorligi uzoq muddatli e’tibor talab qilinadigan jarayonlarda muhim bo‘lsa, diqqatning taqsimlanishi insonning bir vaqtning o‘zida bir nechta faoliyat bilan shug‘ullanishiga yordam beradi. Diqqatning konsentratsiyasi muayyan vazifaga to‘liq e’tibor qaratish imkoniyatini beradi, diqqatning o‘zgaruvchanligi esa yangi vaziyatlarga moslashish qobiliyatini oshiradi. Diqqat hajmi insonning idrok qila oladigan axborot miqdorini belgilasa, tanlab olish qobiliyati esa eng muhim ma’lumotlarga e’tibor berish imkonini beradi. Ushbu xususiyatlar samarali qayta ishlay oladi. Masalan, inson telefon raqamlarini eslab qolayotganda, u taxminan 7 ta raqamni oson eslab qolishi mumkin, ammo bu miqdor oshganda xotira va diqqat yuklanishi ortadi. Diqqatning hajmi insonning tajribasi va mashq qilishi natijasida kengayishi mumkin. Masalan, professional shaxmatchilar bir vaqtning o‘zida o‘nlab yurish variantlarini ko‘z oldilariga keltira oladilar, chunki ularning diqqat hajmi maxsus mashqlar yordamida rivojlangan. Diqqatning tanlab olish qobiliyati insonning atrof-muhitdan faqat eng muhim axborotni ajratib olish qobiliyatini bildiradi. Inson har kuni juda ko‘p axborotga duch keladi, ammo miyasi ularning faqat muhim bo‘lgan qismini ong markaziga yo‘naltiradi. Masalan, odam gavjum bozorda yurganida ko‘plab tovushlar, harakatlar va boshqa stimullarga duch keladi, ammo u faqat o‘zi uchun muhim bo‘lgan narsalarga e’tibor qaratadi. Bu hodisa diqqatning selektivligi deb ataladi. Diqqatning tanlab olish qobiliyati insonning faoliyati samaradorligini oshirishda muhim rol o‘ynaydi. Agar inson atrof-muhitdagi barcha stimullarga bir xil darajada e’tibor bersa, uning miya faoliyati ortiqcha yuklanishga duchor bo‘lishi mumkin va natijada samaradorlik pasayadi. Shu sababli, inson ong osti darajasida muhim axborotni ajratib olish qobiliyatiga ega. Umuman olganda, diqqatning asosiy xususiyatlari insonning kundalik hayoti, o‘qish va ish faoliyatida samarali harakat qilishini ta’minlaydi. Diqqat barqarorligi uzoq muddatli e’tibor talab qilinadigan jarayonlarda muhim bo‘lsa, diqqatning taqsimlanishi insonning bir vaqtning o‘zida bir nechta faoliyat bilan shug‘ullanishiga yordam beradi. Diqqatning konsentratsiyasi muayyan vazifaga to‘liq e’tibor qaratish imkoniyatini beradi, diqqatning o‘zgaruvchanligi esa yangi vaziyatlarga moslashish qobiliyatini oshiradi. Diqqat hajmi insonning idrok qila oladigan axborot miqdorini belgilasa, tanlab olish qobiliyati esa eng muhim ma’lumotlarga e’tibor berish imkonini beradi. Ushbu xususiyatlar insonning kognitiv jarayonlarida muhim rol o‘ynaydi va ularning rivojlanishi intellektual va kasbiy muvaffaqiyatga bevosita ta’sir qiladi. 11 insonning kognitiv jarayonlarida muhim rol o‘ynaydi va ularning rivojlanishi intellektual va kasbiy muvaffaqiyatga bevosita ta’sir qiladi. 11 1.3.Diqqat turlari va ularning farqlari Diqqat turlari psixologiyada muhim tadqiqot obyekti hisoblanadi, chunki ular inson ongining turli vaziyatlardagi faollik darajasini tushuntiradi. Diqqat turli mezonlar bo‘yicha tasniflanadi, ammo eng asosiy tasniflash usuli uning ixtiyoriy yoki ixtiyorsiz ravishda yuzaga kelishiga asoslanadi. Shu bois psixologiyada diqqatning uchta asosiy turi ajratiladi: ixtiyorsiz diqqat, ixtiyoriy diqqat va ixtiyoriydan keyingi diqqat. Ushbu turlar insonning turli faoliyatlaridagi xatti-harakatlarini tushuntirishga yordam beradi. Bundan tashqari, diqqatning faol va passiv shakllari, tashqi va ichki omillar ta’siridagi shakllari ham mavjud bo‘lib, ularning har biri muayyan sharoitlarda inson ongining qanday ishlashini ko‘rsatadi. Ixtiyorsiz diqqat inson tomonidan ongli ravishda boshqarilmaydigan, ya’ni beixtiyor sodir bo‘ladigan psixik jarayondir. Ushbu diqqat turi insonning tashqi muhitdagi o‘zgarishlarga refleksiv tarzda javob berishi natijasida shakllanadi. Masalan, kutilmaganda baland ovoz yoki yorqin yorug‘lik paydo bo‘lsa, inson diqqatini beixtiyor shu tomonga qaratadi. Bu diqqat turi insonning biologik va evolyutsion xususiyatlari bilan bog‘liq bo‘lib, atrof-muhitdagi xavf-xatarlarni tezda aniqlash va ularga mos ravishda javob berish uchun zarurdir. Ixtiyorsiz diqqat insonni chalg‘itishi ham mumkin, chunki u rejalashtirilgan faoliyatdan e’tiborini boshqa tomonga burishga sabab bo‘ladi. Masalan, o‘qish jarayonida derazadan kelayotgan shovqin ixtiyorsiz diqqatni jalb qilishi va darsga bo‘lgan e’tiborni pasaytirishi mumkin. Shu sababli, ixtiyorsiz diqqatni boshqarish va chalg‘ituvchi omillarni kamaytirish insonning samaradorligini oshirishda muhim rol o‘ynaydi. Ixtiyoriy diqqat esa insonning ongli ravishda boshqaradigan e’tibor turi bo‘lib, u ma’lum bir vazifaga yo‘naltirilgan bo‘ladi. Bu turdagi diqqatni 1.3.Diqqat turlari va ularning farqlari Diqqat turlari psixologiyada muhim tadqiqot obyekti hisoblanadi, chunki ular inson ongining turli vaziyatlardagi faollik darajasini tushuntiradi. Diqqat turli mezonlar bo‘yicha tasniflanadi, ammo eng asosiy tasniflash usuli uning ixtiyoriy yoki ixtiyorsiz ravishda yuzaga kelishiga asoslanadi. Shu bois psixologiyada diqqatning uchta asosiy turi ajratiladi: ixtiyorsiz diqqat, ixtiyoriy diqqat va ixtiyoriydan keyingi diqqat. Ushbu turlar insonning turli faoliyatlaridagi xatti-harakatlarini tushuntirishga yordam beradi. Bundan tashqari, diqqatning faol va passiv shakllari, tashqi va ichki omillar ta’siridagi shakllari ham mavjud bo‘lib, ularning har biri muayyan sharoitlarda inson ongining qanday ishlashini ko‘rsatadi. Ixtiyorsiz diqqat inson tomonidan ongli ravishda boshqarilmaydigan, ya’ni beixtiyor sodir bo‘ladigan psixik jarayondir. Ushbu diqqat turi insonning tashqi muhitdagi o‘zgarishlarga refleksiv tarzda javob berishi natijasida shakllanadi. Masalan, kutilmaganda baland ovoz yoki yorqin yorug‘lik paydo bo‘lsa, inson diqqatini beixtiyor shu tomonga qaratadi. Bu diqqat turi insonning biologik va evolyutsion xususiyatlari bilan bog‘liq bo‘lib, atrof-muhitdagi xavf-xatarlarni tezda aniqlash va ularga mos ravishda javob berish uchun zarurdir. Ixtiyorsiz diqqat insonni chalg‘itishi ham mumkin, chunki u rejalashtirilgan faoliyatdan e’tiborini boshqa tomonga burishga sabab bo‘ladi. Masalan, o‘qish jarayonida derazadan kelayotgan shovqin ixtiyorsiz diqqatni jalb qilishi va darsga bo‘lgan e’tiborni pasaytirishi mumkin. Shu sababli, ixtiyorsiz diqqatni boshqarish va chalg‘ituvchi omillarni kamaytirish insonning samaradorligini oshirishda muhim rol o‘ynaydi. Ixtiyoriy diqqat esa insonning ongli ravishda boshqaradigan e’tibor turi bo‘lib, u ma’lum bir vazifaga yo‘naltirilgan bo‘ladi. Bu turdagi diqqatni shakllantirish uchun irodaviy kuch va maqsad sari yo‘naltirilgan motivatsiya talab qilinadi. Ixtiyoriy diqqat insonning uzoq muddatli maqsadlariga erishishida muhim ahamiyat kasb 12 shakllantirish uchun irodaviy kuch va maqsad sari yo‘naltirilgan motivatsiya talab qilinadi. Ixtiyoriy diqqat insonning uzoq muddatli maqsadlariga erishishida muhim ahamiyat kasb 12 etadi. Masalan, talaba dars tayyorlash paytida barcha tashqi chalg‘ituvchi omillarga qaramay, o‘z diqqatini kitobga qaratadi. Ixtiyoriy diqqatning asosiy xususiyatlaridan biri uning uzoq vaqt davomida saqlanish qiyinligidir. Inson ma’lum vaqt davomida ixtiyoriy diqqatni jamlab ishlaganidan keyin charchashi va konsentratsiya darajasi pasayishi mumkin. Shu sababli, ixtiyoriy diqqatni saqlab qolish uchun tanaffuslar qilish, diqqatni rag‘batlantirish va rejalashtirilgan faoliyatga bo‘lgan motivatsiyani oshirish muhim sanaladi. Ixtiyoriy diqqatning rivojlanishi insonning mustaqil ishlash qobiliyatini oshirishga, o‘zini boshqarish va rejalashtirish ko‘nikmalarini yaxshilashga yordam beradi. Ixtiyoriydan keyingi diqqat esa ixtiyoriy diqqatning keyingi bosqichi bo‘lib, u ma’lum bir faoliyatga ongli ravishda qiziqish paydo bo‘lganda yuzaga keladi. Bu diqqat turi inson biror ish bilan shug‘ullanish jarayonida unga qiziqib ketganda shakllanadi va natijada diqqatni saqlab qolish uchun irodaviy kuch talab qilinmaydi. Masalan, talaba dars tayyorlashni ixtiyoriy diqqat asosida boshlagan bo‘lsa, bir muncha vaqt o‘tgach, mavzuga bo‘lgan qiziqishi ortadi va o‘qish jarayoni o‘z- o‘zidan davom etadi. Ushbu diqqat turi eng samarali hisoblanadi, chunki inson bu jarayonda charchoqni sezmaydi va faoliyatga to‘liq sho‘ng‘ib ketadi. Diqqatning boshqa tasniflari ham mavjud. Masalan, faol va passiv diqqat tushunchalari psixologiyada keng o‘rganilgan. Faol diqqat insonning o‘z xohishi bilan boshqariladigan jarayon bo‘lsa, passiv diqqat tashqi omillar ta’sirida yuzaga keladi. Faol diqqat asosan ixtiyoriy va ixtiyoriydan keyingi diqqat shaklida namoyon bo‘ladi, chunki inson ongli ravishda e’tiborini muayyan ob’ektga qaratadi va uni ushlab turishga harakat qiladi. Passiv diqqat esa ko‘pincha ixtiyorsiz diqqat bilan bog‘liq bo‘lib, tashqi ta’sirlar natijasida paydo bo‘ladi. etadi. Masalan, talaba dars tayyorlash paytida barcha tashqi chalg‘ituvchi omillarga qaramay, o‘z diqqatini kitobga qaratadi. Ixtiyoriy diqqatning asosiy xususiyatlaridan biri uning uzoq vaqt davomida saqlanish qiyinligidir. Inson ma’lum vaqt davomida ixtiyoriy diqqatni jamlab ishlaganidan keyin charchashi va konsentratsiya darajasi pasayishi mumkin. Shu sababli, ixtiyoriy diqqatni saqlab qolish uchun tanaffuslar qilish, diqqatni rag‘batlantirish va rejalashtirilgan faoliyatga bo‘lgan motivatsiyani oshirish muhim sanaladi. Ixtiyoriy diqqatning rivojlanishi insonning mustaqil ishlash qobiliyatini oshirishga, o‘zini boshqarish va rejalashtirish ko‘nikmalarini yaxshilashga yordam beradi. Ixtiyoriydan keyingi diqqat esa ixtiyoriy diqqatning keyingi bosqichi bo‘lib, u ma’lum bir faoliyatga ongli ravishda qiziqish paydo bo‘lganda yuzaga keladi. Bu diqqat turi inson biror ish bilan shug‘ullanish jarayonida unga qiziqib ketganda shakllanadi va natijada diqqatni saqlab qolish uchun irodaviy kuch talab qilinmaydi. Masalan, talaba dars tayyorlashni ixtiyoriy diqqat asosida boshlagan bo‘lsa, bir muncha vaqt o‘tgach, mavzuga bo‘lgan qiziqishi ortadi va o‘qish jarayoni o‘z- o‘zidan davom etadi. Ushbu diqqat turi eng samarali hisoblanadi, chunki inson bu jarayonda charchoqni sezmaydi va faoliyatga to‘liq sho‘ng‘ib ketadi. Diqqatning boshqa tasniflari ham mavjud. Masalan, faol va passiv diqqat tushunchalari psixologiyada keng o‘rganilgan. Faol diqqat insonning o‘z xohishi bilan boshqariladigan jarayon bo‘lsa, passiv diqqat tashqi omillar ta’sirida yuzaga keladi. Faol diqqat asosan ixtiyoriy va ixtiyoriydan keyingi diqqat shaklida namoyon bo‘ladi, chunki inson ongli ravishda e’tiborini muayyan ob’ektga qaratadi va uni ushlab turishga harakat qiladi. Passiv diqqat esa ko‘pincha ixtiyorsiz diqqat bilan bog‘liq bo‘lib, tashqi ta’sirlar natijasida paydo bo‘ladi. Diqqat tashqi va ichki manbalarga asoslangan holda ham farqlanadi. Tashqi diqqat insonning atrof-muhitdan kelayotgan stimullarga yo‘naltirilgan bo‘lib, masalan, tovushlar, harakatlar, ranglar va boshqa sezgi organlari orqali qabul qilinadigan 13 Diqqat tashqi va ichki manbalarga asoslangan holda ham farqlanadi. Tashqi diqqat insonning atrof-muhitdan kelayotgan stimullarga yo‘naltirilgan bo‘lib, masalan, tovushlar, harakatlar, ranglar va boshqa sezgi organlari orqali qabul qilinadigan 13 signallar diqqatni jalb qilishi mumkin. Ichki diqqat esa insonning o‘z fikrlari, xotiralari, hissiyotlari va rejalari bilan bog‘liq bo‘lib, u asosan tafakkur jarayonida faol ishlaydi. Masalan, shoir yoki yozuvchi o‘z asarini yaratish jarayonida ichki diqqatni ishga soladi va tashqi dunyodan vaqtincha uzilib, o‘z xayollari ichida ijod qiladi. Diqqatning yana bir turi – tarqoq va jamlangan diqqatdir. Tarqoq diqqat insonning bir vaqtning o‘zida turli ma’lumotlarga e’tibor berishini anglatadi. Masalan, ofis xodimi bir vaqtning o‘zida hujjatlar bilan ishlashi, elektron pochta orqali kelgan xabarlarga javob berishi va telefonga javob berishi mumkin. Jamlangan diqqat esa insonning e’tiborini faqat bitta jarayonga yo‘naltirishini bildiradi. Masalan, matematik murakkab masalani yechishda diqqatini faqat shu jarayonga qaratadi. Tarqoq diqqatning afzalligi shundaki, u insonning bir vaqtning o‘zida bir nechta vazifalarni bajarishiga yordam beradi. Ammo bu diqqat turi haddan tashqari kuchli bo‘lsa, inson ma’lumotlarni chuqur anglab yetishda qiyinchiliklarga duch kelishi mumkin. Diqqat turlarining farqlari asosan ularning shakllanish jarayoni, davomiyligi va samaradorligi bilan belgilanadi. Ixtiyorsiz diqqat tabiiy refleks asosida yuzaga kelsa, ixtiyoriy diqqat irodaviy kuch va ongli harakat talab qiladi. Ixtiyoriydan keyingi diqqat esa qiziqish va motivatsiya natijasida paydo bo‘lib, insonning faoliyatga butunlay sho‘ng‘ishiga imkon beradi. Faol diqqat ongli boshqarilsa, passiv diqqat tashqi ta’sirlar natijasida yuzaga keladi. Ichki diqqat fikr va hissiyotlarga qaratilgan bo‘lsa, tashqi diqqat atrof-muhit omillariga asoslangan. Tarqoq diqqat bir vaqtning o‘zida ko‘p axborot qabul qilish imkonini bersa, jamlangan diqqat insonning e’tiborini faqat bitta ob’ektga qaratadi. Ushbu turli xil diqqat shakllari inson faoliyatining har xil jabhalarida turli xil samaradorlikni ta’minlaydi. Diqqat insonning psixik jarayonlari orasida muhim o‘rin tutadi, chunki u har qanday faoliyatda axborotni samarali qabul qilish va qayta ishlash signallar diqqatni jalb qilishi mumkin. Ichki diqqat esa insonning o‘z fikrlari, xotiralari, hissiyotlari va rejalari bilan bog‘liq bo‘lib, u asosan tafakkur jarayonida faol ishlaydi. Masalan, shoir yoki yozuvchi o‘z asarini yaratish jarayonida ichki diqqatni ishga soladi va tashqi dunyodan vaqtincha uzilib, o‘z xayollari ichida ijod qiladi. Diqqatning yana bir turi – tarqoq va jamlangan diqqatdir. Tarqoq diqqat insonning bir vaqtning o‘zida turli ma’lumotlarga e’tibor berishini anglatadi. Masalan, ofis xodimi bir vaqtning o‘zida hujjatlar bilan ishlashi, elektron pochta orqali kelgan xabarlarga javob berishi va telefonga javob berishi mumkin. Jamlangan diqqat esa insonning e’tiborini faqat bitta jarayonga yo‘naltirishini bildiradi. Masalan, matematik murakkab masalani yechishda diqqatini faqat shu jarayonga qaratadi. Tarqoq diqqatning afzalligi shundaki, u insonning bir vaqtning o‘zida bir nechta vazifalarni bajarishiga yordam beradi. Ammo bu diqqat turi haddan tashqari kuchli bo‘lsa, inson ma’lumotlarni chuqur anglab yetishda qiyinchiliklarga duch kelishi mumkin. Diqqat turlarining farqlari asosan ularning shakllanish jarayoni, davomiyligi va samaradorligi bilan belgilanadi. Ixtiyorsiz diqqat tabiiy refleks asosida yuzaga kelsa, ixtiyoriy diqqat irodaviy kuch va ongli harakat talab qiladi. Ixtiyoriydan keyingi diqqat esa qiziqish va motivatsiya natijasida paydo bo‘lib, insonning faoliyatga butunlay sho‘ng‘ishiga imkon beradi. Faol diqqat ongli boshqarilsa, passiv diqqat tashqi ta’sirlar natijasida yuzaga keladi. Ichki diqqat fikr va hissiyotlarga qaratilgan bo‘lsa, tashqi diqqat atrof-muhit omillariga asoslangan. Tarqoq diqqat bir vaqtning o‘zida ko‘p axborot qabul qilish imkonini bersa, jamlangan diqqat insonning e’tiborini faqat bitta ob’ektga qaratadi. Ushbu turli xil diqqat shakllari inson faoliyatining har xil jabhalarida turli xil samaradorlikni ta’minlaydi. Diqqat insonning psixik jarayonlari orasida muhim o‘rin tutadi, chunki u har qanday faoliyatda axborotni samarali qabul qilish va qayta ishlash imkonini beradi. Diqqatning turli shakllari insonning kognitiv jarayonlarini boshqarish va muayyan 14 imkonini beradi. Diqqatning turli shakllari insonning kognitiv jarayonlarini boshqarish va muayyan 14 vazifalarni bajarishda samaradorlikni oshirishga xizmat qiladi. Diqqat turlari o‘zaro farqlanishi bilan birga, ular o‘zaro bog‘liq holda faoliyat yuritadi va bir-biriga ta’sir qiladi. Ushbu jarayonlarning har biri inson hayoti va faoliyatida turli vazifalarni bajarishga yordam beradi. Diqqatning ixtiyorsiz shakli inson tomonidan ongli ravishda boshqarilmaydi, ya’ni bu jarayon tashqi yoki ichki stimullar natijasida refleksiv tarzda yuzaga keladi. Ixtiyorsiz diqqat evolyutsion jihatdan inson uchun muhim hisoblanadi, chunki u atrof-muhitdagi tahdidlarni tezda anglash va ularga mos ravishda javob berish imkonini beradi. Masalan, kutilmaganda baland ovoz eshitilganda yoki yorqin nur paydo bo‘lganda, insonning e’tibori avtomatik ravishda shu tomonga yo‘naladi. Ixtiyorsiz diqqatning asosiy xususiyatlaridan biri uning qisqa muddatli bo‘lishidir. Bu diqqat turi ko‘pincha insonning asosiy maqsadidan chalg‘ishiga sabab bo‘lishi mumkin. Masalan, inson dars tayyorlash yoki ish bilan band bo‘lganda, deraza ortidan eshitilgan shovqin yoki o‘ziga xos hid e’tiborini tortib, uni asosiy faoliyatidan chalg‘itishi mumkin. Shu sababli, ixtiyorsiz diqqatning haddan tashqari faol bo‘lishi samaradorlikni pasaytirishi mumkin. Ixtiyoriy diqqat esa insonning ongli ravishda boshqaradigan e’tibor turi bo‘lib, u ma’lum bir vazifaga qaratilgan bo‘ladi. Ushbu diqqat turi insonning ichki motivatsiyasi va irodaviy kuchi bilan bog‘liq. Masalan, talabalar imtihonlarga tayyorgarlik ko‘rayotganda ixtiyoriy diqqat yordamida barcha tashqi chalg‘ituvchi omillarga qaramay, o‘z e’tiborini dars materiallariga qaratadilar. Ixtiyoriy diqqatning davomiyligi va sifati insonning motivatsiyasi va tashqi muhit sharoitlariga bog‘liq bo‘ladi. Agar inson o‘z faoliyatini muhim deb bilsa yoki u bilan qiziqsa, ixtiyoriy diqqat uzoqroq davom etadi. Shuningdek, atrof-muhitdagi shovqin, noqulay sharoit va ruhiy charchoq ixtiyoriy diqqatning pasayishiga olib kelishi mumkin. Ixtiyoriy diqqatni rivojlantirish uchun inson muntazam vazifalarni bajarishda samaradorlikni oshirishga xizmat qiladi. Diqqat turlari o‘zaro farqlanishi bilan birga, ular o‘zaro bog‘liq holda faoliyat yuritadi va bir-biriga ta’sir qiladi. Ushbu jarayonlarning har biri inson hayoti va faoliyatida turli vazifalarni bajarishga yordam beradi. Diqqatning ixtiyorsiz shakli inson tomonidan ongli ravishda boshqarilmaydi, ya’ni bu jarayon tashqi yoki ichki stimullar natijasida refleksiv tarzda yuzaga keladi. Ixtiyorsiz diqqat evolyutsion jihatdan inson uchun muhim hisoblanadi, chunki u atrof-muhitdagi tahdidlarni tezda anglash va ularga mos ravishda javob berish imkonini beradi. Masalan, kutilmaganda baland ovoz eshitilganda yoki yorqin nur paydo bo‘lganda, insonning e’tibori avtomatik ravishda shu tomonga yo‘naladi. Ixtiyorsiz diqqatning asosiy xususiyatlaridan biri uning qisqa muddatli bo‘lishidir. Bu diqqat turi ko‘pincha insonning asosiy maqsadidan chalg‘ishiga sabab bo‘lishi mumkin. Masalan, inson dars tayyorlash yoki ish bilan band bo‘lganda, deraza ortidan eshitilgan shovqin yoki o‘ziga xos hid e’tiborini tortib, uni asosiy faoliyatidan chalg‘itishi mumkin. Shu sababli, ixtiyorsiz diqqatning haddan tashqari faol bo‘lishi samaradorlikni pasaytirishi mumkin. Ixtiyoriy diqqat esa insonning ongli ravishda boshqaradigan e’tibor turi bo‘lib, u ma’lum bir vazifaga qaratilgan bo‘ladi. Ushbu diqqat turi insonning ichki motivatsiyasi va irodaviy kuchi bilan bog‘liq. Masalan, talabalar imtihonlarga tayyorgarlik ko‘rayotganda ixtiyoriy diqqat yordamida barcha tashqi chalg‘ituvchi omillarga qaramay, o‘z e’tiborini dars materiallariga qaratadilar. Ixtiyoriy diqqatning davomiyligi va sifati insonning motivatsiyasi va tashqi muhit sharoitlariga bog‘liq bo‘ladi. Agar inson o‘z faoliyatini muhim deb bilsa yoki u bilan qiziqsa, ixtiyoriy diqqat uzoqroq davom etadi. Shuningdek, atrof-muhitdagi shovqin, noqulay sharoit va ruhiy charchoq ixtiyoriy diqqatning pasayishiga olib kelishi mumkin. Ixtiyoriy diqqatni rivojlantirish uchun inson muntazam ravishda o‘zini intizomli holda ushlab turishi, vaqtni to‘g‘ri taqsimlashi va o‘z oldiga aniq maqsadlar qo‘yishi kerak. 15 ravishda o‘zini intizomli holda ushlab turishi, vaqtni to‘g‘ri taqsimlashi va o‘z oldiga aniq maqsadlar qo‘yishi kerak. 15 Ixtiyoriydan keyingi diqqat esa inson ma’lum bir faoliyatga ongli ravishda qiziqish hosil qilganda yuzaga keladi. Bu diqqat turi ayniqsa ijodiy va ilmiy faoliyatda muhim rol o‘ynaydi, chunki inson biror mavzuga qiziqib qolganidan so‘ng, unga e’tibor qaratish uchun ortiqcha kuch sarflashga hojat qolmaydi. Masalan, dastlab ixtiyoriy diqqat yordamida o‘qishni boshlagan talaba vaqt o‘tishi bilan mavzuga chuqur sho‘ng‘ib ketadi va ixtiyoriydan keyingi diqqat holatiga o‘tadi. Ushbu diqqat turi eng samarali hisoblanadi, chunki u insonni charchatmaydi va intellektual faoliyatni yanada samarali qiladi. Ixtiyoriydan keyingi diqqatning shakllanishi uchun inson o‘z faoliyatidan zavq olishi va uni qiziqarli deb his qilishi lozim. Shu boisdan, kasbiy faoliyat tanlashda insonning qiziqishlari va moyilliklarini hisobga olish muhimdir. Diqqatning boshqa shakllari ham inson hayotida muhim rol o‘ynaydi. Masalan, faol va passiv diqqat tushunchalari psixologiyada keng o‘rganilgan. Faol diqqat insonning ongli boshqaruvi ostida bo‘lib, u asosan rejalashtirilgan vazifalarni bajarish jarayonida namoyon bo‘ladi. Masalan, muhandis loyiha chizayotganida yoki shifokor tibbiy tekshiruv olib borayotganida faol diqqat ishlaydi. Passiv diqqat esa inson tomonidan ongli ravishda boshqarilmaydi va asosan ixtiyorsiz diqqat bilan bog‘liq bo‘ladi. Masalan, televizor tomosha qilayotgan inson atrof- muhitdagi boshqa signallarga passiv tarzda e’tibor qaratishi mumkin. Diqqat ichki va tashqi omillarga qarab ham farqlanadi. Ichki diqqat insonning o‘z tafakkuri, xotiralari va ichki hissiyotlariga qaratilgan bo‘lsa, tashqi diqqat atrof-muhitdagi hodisalar bilan bog‘liq. Masalan, ilmiy ish bilan shug‘ullanayotgan tadqiqotchi asosan ichki diqqatdan foydalanadi, chunki u o‘z tafakkur jarayonlariga chuqur sho‘ng‘ib, yangi g‘oyalar ishlab chiqadi. Tashqi diqqat esa, aksincha, insonning atrof- muhitdagi voqealarga javob berishiga asoslangan bo‘lib, bu xususiyat haydovchilar, sportchilar va harbiylar uchun juda muhimdir. Ixtiyoriydan keyingi diqqat esa inson ma’lum bir faoliyatga ongli ravishda qiziqish hosil qilganda yuzaga keladi. Bu diqqat turi ayniqsa ijodiy va ilmiy faoliyatda muhim rol o‘ynaydi, chunki inson biror mavzuga qiziqib qolganidan so‘ng, unga e’tibor qaratish uchun ortiqcha kuch sarflashga hojat qolmaydi. Masalan, dastlab ixtiyoriy diqqat yordamida o‘qishni boshlagan talaba vaqt o‘tishi bilan mavzuga chuqur sho‘ng‘ib ketadi va ixtiyoriydan keyingi diqqat holatiga o‘tadi. Ushbu diqqat turi eng samarali hisoblanadi, chunki u insonni charchatmaydi va intellektual faoliyatni yanada samarali qiladi. Ixtiyoriydan keyingi diqqatning shakllanishi uchun inson o‘z faoliyatidan zavq olishi va uni qiziqarli deb his qilishi lozim. Shu boisdan, kasbiy faoliyat tanlashda insonning qiziqishlari va moyilliklarini hisobga olish muhimdir. Diqqatning boshqa shakllari ham inson hayotida muhim rol o‘ynaydi. Masalan, faol va passiv diqqat tushunchalari psixologiyada keng o‘rganilgan. Faol diqqat insonning ongli boshqaruvi ostida bo‘lib, u asosan rejalashtirilgan vazifalarni bajarish jarayonida namoyon bo‘ladi. Masalan, muhandis loyiha chizayotganida yoki shifokor tibbiy tekshiruv olib borayotganida faol diqqat ishlaydi. Passiv diqqat esa inson tomonidan ongli ravishda boshqarilmaydi va asosan ixtiyorsiz diqqat bilan bog‘liq bo‘ladi. Masalan, televizor tomosha qilayotgan inson atrof- muhitdagi boshqa signallarga passiv tarzda e’tibor qaratishi mumkin. Diqqat ichki va tashqi omillarga qarab ham farqlanadi. Ichki diqqat insonning o‘z tafakkuri, xotiralari va ichki hissiyotlariga qaratilgan bo‘lsa, tashqi diqqat atrof-muhitdagi hodisalar bilan bog‘liq. Masalan, ilmiy ish bilan shug‘ullanayotgan tadqiqotchi asosan ichki diqqatdan foydalanadi, chunki u o‘z tafakkur jarayonlariga chuqur sho‘ng‘ib, yangi g‘oyalar ishlab chiqadi. Tashqi diqqat esa, aksincha, insonning atrof- muhitdagi voqealarga javob berishiga asoslangan bo‘lib, bu xususiyat haydovchilar, sportchilar va harbiylar uchun juda muhimdir. 16 16 Tarqoq va jamlangan diqqat ham insonning kognitiv jarayonlari bilan bevosita bog‘liq. Tarqoq diqqat bir vaqtning o‘zida bir nechta jarayonlarga qaratilgan bo‘lib, u ko‘p vazifalarni bajarishga yordam beradi. Masalan, ofis xodimi bir vaqtning o‘zida elektron pochta xabarlariga javob berishi, hujjatlar bilan ishlashi va telefonda muloqot qilishi mumkin. Jamlangan diqqat esa insonning e’tiborini faqat bitta muayyan faoliyatga yo‘naltiradi. Masalan, matematik murakkab masalani yechayotganda diqqatini faqat shu masalaga qaratadi. Tarqoq diqqat bir vaqtning o‘zida ko‘proq ma’lumotni qayta ishlash imkonini bersa-da, u insonning chuqur tafakkur qilish qobiliyatini pasaytirishi mumkin. Shu sababli, qaysi turdagi diqqatni qachon ishlatish kerakligini tushunish insonning samaradorligini oshirishda muhim ahamiyat kasb etadi. Diqqat insonning umumiy intellektual va psixik salohiyatining muhim qismi hisoblanadi. Uning turli shakllari insonning o‘z faoliyatida qanday harakat qilishini belgilaydi va turli vazifalarni bajarishda samaradorlik darajasiga ta’sir ko‘rsatadi. Ixtiyorsiz diqqat tashqi stimullarga refleksiv javob berish uchun zarur bo‘lsa, ixtiyoriy diqqat muayyan maqsadga yo‘naltirilgan ongli e’tibor sifatida namoyon bo‘ladi. Ixtiyoriydan keyingi diqqat esa inson qiziqish bildirgan faoliyatni davom ettirishiga imkon beradi. Faol va passiv diqqat turli sharoitlarda ishlaydi, ichki va tashqi diqqat esa inson tafakkuri yoki atrof-muhitga yo‘naltirilgan e’tibor sifatida farqlanadi. Tarqoq va jamlangan diqqat esa insonning bir yoki bir nechta faoliyatga qaratilgan e’tiborini tavsiflaydi. Ushbu turli diqqat shakllarini to‘g‘ri boshqarish insonning hayot sifati va samaradorligini oshirishda muhim omillardan biridir. 2.Diqqatga oid psixologik nazariyalar 2.1.Assotsiativ nazariya Tarqoq va jamlangan diqqat ham insonning kognitiv jarayonlari bilan bevosita bog‘liq. Tarqoq diqqat bir vaqtning o‘zida bir nechta jarayonlarga qaratilgan bo‘lib, u ko‘p vazifalarni bajarishga yordam beradi. Masalan, ofis xodimi bir vaqtning o‘zida elektron pochta xabarlariga javob berishi, hujjatlar bilan ishlashi va telefonda muloqot qilishi mumkin. Jamlangan diqqat esa insonning e’tiborini faqat bitta muayyan faoliyatga yo‘naltiradi. Masalan, matematik murakkab masalani yechayotganda diqqatini faqat shu masalaga qaratadi. Tarqoq diqqat bir vaqtning o‘zida ko‘proq ma’lumotni qayta ishlash imkonini bersa-da, u insonning chuqur tafakkur qilish qobiliyatini pasaytirishi mumkin. Shu sababli, qaysi turdagi diqqatni qachon ishlatish kerakligini tushunish insonning samaradorligini oshirishda muhim ahamiyat kasb etadi. Diqqat insonning umumiy intellektual va psixik salohiyatining muhim qismi hisoblanadi. Uning turli shakllari insonning o‘z faoliyatida qanday harakat qilishini belgilaydi va turli vazifalarni bajarishda samaradorlik darajasiga ta’sir ko‘rsatadi. Ixtiyorsiz diqqat tashqi stimullarga refleksiv javob berish uchun zarur bo‘lsa, ixtiyoriy diqqat muayyan maqsadga yo‘naltirilgan ongli e’tibor sifatida namoyon bo‘ladi. Ixtiyoriydan keyingi diqqat esa inson qiziqish bildirgan faoliyatni davom ettirishiga imkon beradi. Faol va passiv diqqat turli sharoitlarda ishlaydi, ichki va tashqi diqqat esa inson tafakkuri yoki atrof-muhitga yo‘naltirilgan e’tibor sifatida farqlanadi. Tarqoq va jamlangan diqqat esa insonning bir yoki bir nechta faoliyatga qaratilgan e’tiborini tavsiflaydi. Ushbu turli diqqat shakllarini to‘g‘ri boshqarish insonning hayot sifati va samaradorligini oshirishda muhim omillardan biridir. 2.Diqqatga oid psixologik nazariyalar 2.1.Assotsiativ nazariya Assotsiativ nazariya psixologiyada diqqatning mexanizmlarini tushuntirishga qaratilgan klassik yondashuvlardan biri hisoblanadi. Ushbu nazariyaning asosiy 17 Assotsiativ nazariya psixologiyada diqqatning mexanizmlarini tushuntirishga qaratilgan klassik yondashuvlardan biri hisoblanadi. Ushbu nazariyaning asosiy 17 g‘oyasi shundan iboratki, diqqat jarayoni inson ongida turli assotsiatsiyalar hosil qilish orqali shakllanadi va rivojlanadi. Ya’ni, biz biror narsaga e’tibor qaratganimizda, avvalgi tajribalarimiz, xotiralarimiz va bilimlarimiz bilan bog‘liq bo‘lgan assotsiatsiyalar tufayli diqqatimiz mustahkamlanadi. Ushbu nazariya XIX asr psixologiyasida keng tarqalgan bo‘lib, asosiy vakillari Jon Styuart Mill, Aleksandr Beyn va Hermann Ebbinghaus hisoblanadi. Ularning fikriga ko‘ra, diqqatning shakllanishi inson ongida bir-biri bilan bog‘langan assotsiativ aloqalar orqali amalga oshadi. Bu jarayon natijasida ma’lum bir hodisaga e’tibor qaratilganda, shu hodisa bilan bog‘liq boshqa ma’lumotlar ham faollashadi. Assotsiativ nazariyaga ko‘ra, diqqatning asosiy vazifasi tashqi muhitdagi stimullarga mos javob berish uchun mavjud bilimlar va tajribalar bilan bog‘liq aloqalarni mustahkamlashdir. Bu jarayon avtomatik ravishda sodir bo‘lishi mumkin yoki ongli ravishda boshqarilishi ham mumkin. Masalan, inson o‘rganish jarayonida yangi bilimlarni qabul qilayotganda, ilgari o‘zlashtirgan ma’lumotlari bilan bog‘liqlik hosil qiladi va shu asosda yangi bilimlar mustahkamlanadi. Assotsiativ nazariyada diqqatning paydo bo‘lishi va rivojlanishi uchta asosiy mexanizmga bog‘liq deb hisoblanadi: o‘xshashlik, yaqinlik va kontrast. O‘xshashlik tamoyiliga ko‘ra, biz bir-biriga o‘xshash bo‘lgan narsalarni tezroq bog‘laymiz va ularning o‘rtasidagi aloqalarni anglab yetamiz. Masalan, bir tilni o‘rgangan odam boshqa tillardagi o‘xshash so‘zlarni ham tezroq o‘zlashtiradi. Yaqinlik tamoyiliga ko‘ra, vaqt va makon jihatidan bir-biriga yaqin bo‘lgan hodisalar o‘rtasida kuchli assotsiatsiyalar hosil bo‘ladi. Masalan, birga eshitilgan tovushlar yoki birga ko‘rilgan obyektlar ongda bog‘lanadi va kelajakda biri esga tushganda, ikkinchisi ham xotirada jonlanadi. Kontrast tamoyiliga ko‘ra, bir-biriga mutlaqo teskari bo‘lgan hodisalar ham assotsiatsiyalar hosil qilishi mumkin. Masalan, issiq va sovuq tushunchalari bir-biridan farqli bo‘lsa ham, ular ongda birga esga olinadi. Ushbu uchta tamoyil orqali insonning diqqat jarayonlari qanday shakllanishini tushuntirish mumkin. Assotsiativ nazariya diqqatning qanday ishlashini g‘oyasi shundan iboratki, diqqat jarayoni inson ongida turli assotsiatsiyalar hosil qilish orqali shakllanadi va rivojlanadi. Ya’ni, biz biror narsaga e’tibor qaratganimizda, avvalgi tajribalarimiz, xotiralarimiz va bilimlarimiz bilan bog‘liq bo‘lgan assotsiatsiyalar tufayli diqqatimiz mustahkamlanadi. Ushbu nazariya XIX asr psixologiyasida keng tarqalgan bo‘lib, asosiy vakillari Jon Styuart Mill, Aleksandr Beyn va Hermann Ebbinghaus hisoblanadi. Ularning fikriga ko‘ra, diqqatning shakllanishi inson ongida bir-biri bilan bog‘langan assotsiativ aloqalar orqali amalga oshadi. Bu jarayon natijasida ma’lum bir hodisaga e’tibor qaratilganda, shu hodisa bilan bog‘liq boshqa ma’lumotlar ham faollashadi. Assotsiativ nazariyaga ko‘ra, diqqatning asosiy vazifasi tashqi muhitdagi stimullarga mos javob berish uchun mavjud bilimlar va tajribalar bilan bog‘liq aloqalarni mustahkamlashdir. Bu jarayon avtomatik ravishda sodir bo‘lishi mumkin yoki ongli ravishda boshqarilishi ham mumkin. Masalan, inson o‘rganish jarayonida yangi bilimlarni qabul qilayotganda, ilgari o‘zlashtirgan ma’lumotlari bilan bog‘liqlik hosil qiladi va shu asosda yangi bilimlar mustahkamlanadi. Assotsiativ nazariyada diqqatning paydo bo‘lishi va rivojlanishi uchta asosiy mexanizmga bog‘liq deb hisoblanadi: o‘xshashlik, yaqinlik va kontrast. O‘xshashlik tamoyiliga ko‘ra, biz bir-biriga o‘xshash bo‘lgan narsalarni tezroq bog‘laymiz va ularning o‘rtasidagi aloqalarni anglab yetamiz. Masalan, bir tilni o‘rgangan odam boshqa tillardagi o‘xshash so‘zlarni ham tezroq o‘zlashtiradi. Yaqinlik tamoyiliga ko‘ra, vaqt va makon jihatidan bir-biriga yaqin bo‘lgan hodisalar o‘rtasida kuchli assotsiatsiyalar hosil bo‘ladi. Masalan, birga eshitilgan tovushlar yoki birga ko‘rilgan obyektlar ongda bog‘lanadi va kelajakda biri esga tushganda, ikkinchisi ham xotirada jonlanadi. Kontrast tamoyiliga ko‘ra, bir-biriga mutlaqo teskari bo‘lgan hodisalar ham assotsiatsiyalar hosil qilishi mumkin. Masalan, issiq va sovuq tushunchalari bir-biridan farqli bo‘lsa ham, ular ongda birga esga olinadi. Ushbu uchta tamoyil orqali insonning diqqat jarayonlari qanday shakllanishini tushuntirish mumkin. Assotsiativ nazariya diqqatning qanday ishlashini tushuntirishga yordam bersa ham, uning ba’zi cheklovlari ham mavjud. Masalan, ushbu nazariya inson ongining faolligini yetarlicha hisobga olmaydi va diqqatning faqat assotsiatsiyalar 18 tushuntirishga yordam bersa ham, uning ba’zi cheklovlari ham mavjud. Masalan, ushbu nazariya inson ongining faolligini yetarlicha hisobga olmaydi va diqqatning faqat assotsiatsiyalar 18 orqali boshqarilishini ta’kidlaydi. Zamonaviy tadqiqotlar shuni ko‘rsatadiki, diqqat nafaqat assotsiativ bog‘lanishlarga, balki insonning maqsadlari, motivatsiyasi va ongli tanlovlariga ham bog‘liq. Shu sababli, assotsiativ nazariya diqqatni tushuntirishda muhim rol o‘ynasa-da, u boshqa yondashuvlar bilan birgalikda ko‘rib chiqilishi lozim. Bugungi kunda assotsiativ nazariya asosan kognitiv psixologiya va neyropsixologiya doirasida tadqiq qilinmoqda va diqqat jarayonlarining qanday rivojlanishini tushuntirish uchun boshqa nazariyalar bilan integratsiyalashmoqda. Assotsiativ yondashuvdan foydalangan holda, zamonaviy psixologlar diqqatni mustahkamlash va yaxshilash bo‘yicha turli mashqlar va texnikalarni ishlab chiqmoqdalar. Masalan, assotsiativ bog‘lanishlar orqali xotirani yaxshilashga qaratilgan texnikalar mavjud bo‘lib, ulardan o‘quv jarayonida keng foydalaniladi. Xulosa qilib aytganda, assotsiativ nazariya diqqatni tushuntirishda muhim o‘rin tutadi va inson ongida qanday qilib axborotlar o‘zaro bog‘lanishi hamda mustahkamlanishini tushuntiradi. Ushbu nazariyaning tamoyillari zamonaviy kognitiv fanlar va neyropsixologik tadqiqotlar bilan uyg‘unlashib, insonning e’tibor va xotira jarayonlarini yanada chuqurroq o‘rganish imkonini bermoqda. 2.2.Faollik nazariyasi Faollik nazariyasi psixologiyada diqqat jarayonini tushuntirishga qaratilgan muhim yondashuvlardan biri bo‘lib, u insonning faoliyat jarayonida shakllanadigan va uning ehtiyojlari, motivatsiyasi hamda maqsadlariga bog‘liq holda namoyon bo‘ladigan ongli jarayon sifatida tavsiflanadi. Ushbu nazariyaga ko‘ra, diqqat insonning tashqi muhit bilan o‘zaro ta’siri va ichki faolligi natijasida paydo bo‘ladi. Faollik nazariyasining asosiy tamoyillaridan biri shundaki, diqqat shunchaki passiv jarayon emas, balki insonning ongli faoliyatining mahsuli hisoblanadi. Insonning hayoti davomida duch keladigan turli vazifalar orqali boshqarilishini ta’kidlaydi. Zamonaviy tadqiqotlar shuni ko‘rsatadiki, diqqat nafaqat assotsiativ bog‘lanishlarga, balki insonning maqsadlari, motivatsiyasi va ongli tanlovlariga ham bog‘liq. Shu sababli, assotsiativ nazariya diqqatni tushuntirishda muhim rol o‘ynasa-da, u boshqa yondashuvlar bilan birgalikda ko‘rib chiqilishi lozim. Bugungi kunda assotsiativ nazariya asosan kognitiv psixologiya va neyropsixologiya doirasida tadqiq qilinmoqda va diqqat jarayonlarining qanday rivojlanishini tushuntirish uchun boshqa nazariyalar bilan integratsiyalashmoqda. Assotsiativ yondashuvdan foydalangan holda, zamonaviy psixologlar diqqatni mustahkamlash va yaxshilash bo‘yicha turli mashqlar va texnikalarni ishlab chiqmoqdalar. Masalan, assotsiativ bog‘lanishlar orqali xotirani yaxshilashga qaratilgan texnikalar mavjud bo‘lib, ulardan o‘quv jarayonida keng foydalaniladi. Xulosa qilib aytganda, assotsiativ nazariya diqqatni tushuntirishda muhim o‘rin tutadi va inson ongida qanday qilib axborotlar o‘zaro bog‘lanishi hamda mustahkamlanishini tushuntiradi. Ushbu nazariyaning tamoyillari zamonaviy kognitiv fanlar va neyropsixologik tadqiqotlar bilan uyg‘unlashib, insonning e’tibor va xotira jarayonlarini yanada chuqurroq o‘rganish imkonini bermoqda. 2.2.Faollik nazariyasi Faollik nazariyasi psixologiyada diqqat jarayonini tushuntirishga qaratilgan muhim yondashuvlardan biri bo‘lib, u insonning faoliyat jarayonida shakllanadigan va uning ehtiyojlari, motivatsiyasi hamda maqsadlariga bog‘liq holda namoyon bo‘ladigan ongli jarayon sifatida tavsiflanadi. Ushbu nazariyaga ko‘ra, diqqat insonning tashqi muhit bilan o‘zaro ta’siri va ichki faolligi natijasida paydo bo‘ladi. Faollik nazariyasining asosiy tamoyillaridan biri shundaki, diqqat shunchaki passiv jarayon emas, balki insonning ongli faoliyatining mahsuli hisoblanadi. Insonning hayoti davomida duch keladigan turli vazifalar va muammolar uning diqqatini yo‘naltirishga va uni boshqarishga sabab bo‘ladi. Faollik nazariyasi diqqatni ongli boshqari ladigan jarayon deb tushunti radi va inson faoliyati davomi da shakllanadigan turli omillar diqqatni qaysi yo‘nalishga yo‘naltirishni belgilaydi. Ushbu nazariyaga ko‘ra, diqqatning eng muhim omillaridan biri motivatsiyadir. 19 va muammolar uning diqqatini yo‘naltirishga va uni boshqarishga sabab bo‘ladi. Faollik nazariyasi diqqatni ongli boshqari ladigan jarayon deb tushunti radi va inson faoliyati davomi da shakllanadigan turli omillar diqqatni qaysi yo‘nalishga yo‘naltirishni belgilaydi. Ushbu nazariyaga ko‘ra, diqqatning eng muhim omillaridan biri motivatsiyadir. 19 Agar inson ma’lum bir faoliyatga qiziqsa yoki uning natijasi unga muhim bo‘lsa, u diqqatini shu faoliyatga qaratadi va unga nisbatan kuchli e’tibor hosil qiladi. Aksincha, agar faoliyat inson uchun ahamiyatsiz bo‘lsa, diqqatning barqarorligi pasayadi va chalg‘ish yuzaga keladi. Motivatsiyaning kuchi qanchalik yuqori bo‘lsa, insonning diqqatni jamlash darajasi ham shunchalik ortadi. Masalan, inson o‘ziga muhim bo‘lgan maqsadlarni amalga oshirish jarayonida diqqatni yuqori darajada saqlab turadi, chunki u natijaga erishishni xohlaydi. Bu esa inson faoliyatining samaradorligini oshirishga xizmat qiladi. Faollik nazariyasi insonning hayoti davomida orttirgan tajribalarini ham diqqat shakllanishiga ta’sir qiluvchi muhim omillardan biri sifatida ko‘rib chiqadi. Masalan, biror kasb egasi o‘z sohasiga oid ma’lumotlarga tabiiy ravishda ko‘proq e’tibor qaratadi, chunki u bunday axborotni ahamiyatli deb biladi. Shu sababli, diqqat faqatgina tashqi stimullar ta’sirida shakllanmaydi, balki insonning ichki ehtiyojlari va maqsadlariga muvofiq ravishda rivojlanadi. Faollik nazariyasining yana bir muhim jihati shundaki, u diqqatni dinamik jarayon sifatida ko‘rib chiqadi. Diqqat bir joyda to‘xtab qolmaydi, balki doimiy ravishda o‘zgarib boradi va turli tashqi hamda ichki omillarga bog‘liq holda rivojlanadi. Masalan, inson yangi muammolar bilan duch kelganda, uning diqqat markazi avtomatik ravishda ushbu muammoni hal qilishga yo‘naltiriladi. Bu jarayonda ong faol ishtirok etadi va diqqatning qanday yo‘nalishga yo‘nalishini belgilaydi. Shu boisdan, faollik nazariyasi diqqatni avtomatik yoki passiv jarayon emas, balki insonning ongli faoliyati sifatida tushuntiradi. Ushbu yondashuv ta’lim jarayonida ham katta ahamiyatga ega, chunki u o‘quvchilarning faolligini oshirish va ularning diqqatini samarali boshqarish usullarini ishlab chiqishga yordam beradi. Ta’lim jarayonida motivatsiya va qiziqish yaratish orqali diqqatni barqaror saqlash mumkin. Masalan, darslarni interaktiv shaklda tashkil qilish, vizual materiallardan foydalanish va muhokama elementlarini qo‘shish orqali o‘quvchilarning faolligi oshiriladi va ularning diqqatini uzoq vaqt davomida jamlashga imkon yaratiladi. Faollik nazariyasining Agar inson ma’lum bir faoliyatga qiziqsa yoki uning natijasi unga muhim bo‘lsa, u diqqatini shu faoliyatga qaratadi va unga nisbatan kuchli e’tibor hosil qiladi. Aksincha, agar faoliyat inson uchun ahamiyatsiz bo‘lsa, diqqatning barqarorligi pasayadi va chalg‘ish yuzaga keladi. Motivatsiyaning kuchi qanchalik yuqori bo‘lsa, insonning diqqatni jamlash darajasi ham shunchalik ortadi. Masalan, inson o‘ziga muhim bo‘lgan maqsadlarni amalga oshirish jarayonida diqqatni yuqori darajada saqlab turadi, chunki u natijaga erishishni xohlaydi. Bu esa inson faoliyatining samaradorligini oshirishga xizmat qiladi. Faollik nazariyasi insonning hayoti davomida orttirgan tajribalarini ham diqqat shakllanishiga ta’sir qiluvchi muhim omillardan biri sifatida ko‘rib chiqadi. Masalan, biror kasb egasi o‘z sohasiga oid ma’lumotlarga tabiiy ravishda ko‘proq e’tibor qaratadi, chunki u bunday axborotni ahamiyatli deb biladi. Shu sababli, diqqat faqatgina tashqi stimullar ta’sirida shakllanmaydi, balki insonning ichki ehtiyojlari va maqsadlariga muvofiq ravishda rivojlanadi. Faollik nazariyasining yana bir muhim jihati shundaki, u diqqatni dinamik jarayon sifatida ko‘rib chiqadi. Diqqat bir joyda to‘xtab qolmaydi, balki doimiy ravishda o‘zgarib boradi va turli tashqi hamda ichki omillarga bog‘liq holda rivojlanadi. Masalan, inson yangi muammolar bilan duch kelganda, uning diqqat markazi avtomatik ravishda ushbu muammoni hal qilishga yo‘naltiriladi. Bu jarayonda ong faol ishtirok etadi va diqqatning qanday yo‘nalishga yo‘nalishini belgilaydi. Shu boisdan, faollik nazariyasi diqqatni avtomatik yoki passiv jarayon emas, balki insonning ongli faoliyati sifatida tushuntiradi. Ushbu yondashuv ta’lim jarayonida ham katta ahamiyatga ega, chunki u o‘quvchilarning faolligini oshirish va ularning diqqatini samarali boshqarish usullarini ishlab chiqishga yordam beradi. Ta’lim jarayonida motivatsiya va qiziqish yaratish orqali diqqatni barqaror saqlash mumkin. Masalan, darslarni interaktiv shaklda tashkil qilish, vizual materiallardan foydalanish va muhokama elementlarini qo‘shish orqali o‘quvchilarning faolligi oshiriladi va ularning diqqatini uzoq vaqt davomida jamlashga imkon yaratiladi. Faollik nazariyasining yana bir muhim jihati shundaki, u diqqatning tashqi va ichki omillar ta’sirida shakllanishini ta’kidlaydi. Tashqi omillar insonning diqqatini jalb qilishda muhim rol o‘ynaydi. Yorqin ranglar, baland tovushlar yoki kutilmagan 20 yana bir muhim jihati shundaki, u diqqatning tashqi va ichki omillar ta’sirida shakllanishini ta’kidlaydi. Tashqi omillar insonning diqqatini jalb qilishda muhim rol o‘ynaydi. Yorqin ranglar, baland tovushlar yoki kutilmagan 20 hodisalar diqqatni jalb qiladi. Biroq, insonning diqqatini uzoq muddat davomida bir joyda ushlab turish uchun ichki omillar ham muhim hisoblanadi. Ichki omillar orasida qiziqish, motivatsiya, tajriba va maqsadlar katta ahamiyatga ega. Agar insonning qiziqishi yuqori bo‘lsa, u diqqatini uzoqroq saqlab tura oladi. Aksincha, agar qiziqish past bo‘lsa, diqqat tez chalg‘ishi mumkin. Shuning uchun ta’lim jarayonida diqqatni ushlab turish uchun o‘quvchilarning qiziqishini uyg‘otadigan metodlardan foydalanish tavsiya etiladi. Masalan, o‘yin elementlari, guruhli ishlash va ijodiy yondashuvlar orqali o‘quvchilarning diqqatini ushlab turish mumkin. Faollik nazariyasi insonning diqqat jarayoni qanday shakllanishini tushuntirishda juda muhim yondashuv bo‘lib, u diqqatni passiv jarayon emas, balki ongli faoliyat sifatida tushuntiradi. Bu nazariya insonning diqqatini boshqarish jarayonini yaxshiroq tushunishga yordam beradi va uni ta’lim jarayonida samarali qo‘llash imkonini beradi. Shu bilan birga, faollik nazariyasi insonning motivatsiyasi va qiziqishi bilan chambarchas bog‘liq bo‘lib, diqqat jarayonining qanday kechishini tushuntirishga yordam beradi. Masalan, agar inson o‘z faoliyatiga qiziqsa, u diqqatini uzoqroq saqlay oladi va natijada faoliyat samaradorligi oshadi. Faollik nazariyasining yana bir muhim jihati shundaki, u diqqatni ongli ravishda boshqarish mumkinligini ta’kidlaydi. Inson o‘z diqqatini qaysi obyektga yoki faoliyatga yo‘naltirishni ongli ravishda tanlay oladi. Bu esa insonning o‘z faoliyatini samarali tashkil qilishiga yordam beradi. Diqqatni boshqarish qobiliyati insonning muvaffaqiyatga erishishida katta ahamiyatga ega. Masalan, o‘qish jarayonida diqqatni bir joyga jamlay olish qobiliyati o‘quvchining o‘rganish jarayonida muvaffaqiyatga erishishiga yordam beradi. Xuddi shuningdek, ish jarayonida ham diqqatni boshqarish muhim rol o‘ynaydi. Agar inson diqqatini samarali yo‘naltira olsa, u o‘z vazifalarini yanada tez va samarali bajara oladi. Shunday qilib, faollik nazariyasi diqqat jarayonini tushuntirishda muhim o‘rin tutadi va uning inson faoliyatidagi ahamiyatini yoritib beradi. Bu nazariya insonning o‘z diqqatini qanday hodisalar diqqatni jalb qiladi. Biroq, insonning diqqatini uzoq muddat davomida bir joyda ushlab turish uchun ichki omillar ham muhim hisoblanadi. Ichki omillar orasida qiziqish, motivatsiya, tajriba va maqsadlar katta ahamiyatga ega. Agar insonning qiziqishi yuqori bo‘lsa, u diqqatini uzoqroq saqlab tura oladi. Aksincha, agar qiziqish past bo‘lsa, diqqat tez chalg‘ishi mumkin. Shuning uchun ta’lim jarayonida diqqatni ushlab turish uchun o‘quvchilarning qiziqishini uyg‘otadigan metodlardan foydalanish tavsiya etiladi. Masalan, o‘yin elementlari, guruhli ishlash va ijodiy yondashuvlar orqali o‘quvchilarning diqqatini ushlab turish mumkin. Faollik nazariyasi insonning diqqat jarayoni qanday shakllanishini tushuntirishda juda muhim yondashuv bo‘lib, u diqqatni passiv jarayon emas, balki ongli faoliyat sifatida tushuntiradi. Bu nazariya insonning diqqatini boshqarish jarayonini yaxshiroq tushunishga yordam beradi va uni ta’lim jarayonida samarali qo‘llash imkonini beradi. Shu bilan birga, faollik nazariyasi insonning motivatsiyasi va qiziqishi bilan chambarchas bog‘liq bo‘lib, diqqat jarayonining qanday kechishini tushuntirishga yordam beradi. Masalan, agar inson o‘z faoliyatiga qiziqsa, u diqqatini uzoqroq saqlay oladi va natijada faoliyat samaradorligi oshadi. Faollik nazariyasining yana bir muhim jihati shundaki, u diqqatni ongli ravishda boshqarish mumkinligini ta’kidlaydi. Inson o‘z diqqatini qaysi obyektga yoki faoliyatga yo‘naltirishni ongli ravishda tanlay oladi. Bu esa insonning o‘z faoliyatini samarali tashkil qilishiga yordam beradi. Diqqatni boshqarish qobiliyati insonning muvaffaqiyatga erishishida katta ahamiyatga ega. Masalan, o‘qish jarayonida diqqatni bir joyga jamlay olish qobiliyati o‘quvchining o‘rganish jarayonida muvaffaqiyatga erishishiga yordam beradi. Xuddi shuningdek, ish jarayonida ham diqqatni boshqarish muhim rol o‘ynaydi. Agar inson diqqatini samarali yo‘naltira olsa, u o‘z vazifalarini yanada tez va samarali bajara oladi. Shunday qilib, faollik nazariyasi diqqat jarayonini tushuntirishda muhim o‘rin tutadi va uning inson faoliyatidagi ahamiyatini yoritib beradi. Bu nazariya insonning o‘z diqqatini qanday boshqarishi va unga ta’sir etuvchi omillarni tushuntirishga yordam beradi. Diqqatni boshqarish qobiliyati insonning muvaffaqiyatiga ta’sir qiluvchi muhim omillardan 21 boshqarishi va unga ta’sir etuvchi omillarni tushuntirishga yordam beradi. Diqqatni boshqarish qobiliyati insonning muvaffaqiyatiga ta’sir qiluvchi muhim omillardan 21 biri hisoblanadi. Shu sababli, faollik nazariyasi insonning diqqat jarayonini tushunish va uni rivojlantirish uchun muhim nazariyalardan biri hisoblanadi. Faollik nazariyasining muhim jihatlaridan biri shundaki, diqqat insonning maqsadlari va ehtiyojlari bilan chambarchas bog‘liqdir. Inson o‘z hayoti davomida doimo turli vazifalar va muammolar bilan duch keladi. Ushbu vazifalarni hal qilish jarayonida diqqat o‘z-o‘zidan muayyan obyektlarga yoki faoliyatlarga yo‘naltiriladi. Masalan, agar inson muhim bir topshiriqni bajarishi kerak bo‘lsa, u o‘z diqqatini shu faoliyatga qaratadi va tashqi omillar ta’siriga kamroq e’tibor beradi. Bu holat faollik nazariyasining asosiy tamoyillaridan biri bo‘lib, diqqatning shunchaki tashqi omillar ta’sirida shakllanmay, balki insonning ongli faoliyatining natijasi ekanligini ko‘rsatadi. Diqqatni boshqarish qobiliyati insonning turli faoliyat sohalarida muvaffaqiyatga erishishida katta ahamiyatga ega. Masalan, o‘quv jarayonida o‘quvchilarning diqqatini barqaror ushlab turish ularning bilim olish jarayonini samarali qilishga yordam beradi. Agar o‘quvchi dars paytida diqqatini jamlay olmasa, u o‘qituvchi tomonidan berilgan ma’lumotlarni to‘liq qabul qila olmaydi va natijada bilim sifati pasayadi. Shu sababli, ta’lim jarayonida diqqatni barqaror ushlab turish uchun motivatsiya va qiziqishni oshirish muhim hisoblanadi. Masalan, o‘qituvchilar interaktiv usullardan foydalanish, vizual materiallar bilan tushuntirish yoki amaliy mashg‘ulotlarni o‘tkazish orqali o‘quvchilarning diqqatini kuchaytirishi mumkin. Faollik nazariyasiga ko‘ra, diqqatni uzoq vaqt davomida ushlab turish uchun inson o‘zining ichki ehtiyojlari va qiziqishlarini inobatga olishi kerak. Agar biror faoliyat inson uchun qiziqarli bo‘lsa, u tabiiy ravishda diqqatini uzoqroq saqlay oladi. Aksincha, agar faoliyat qiziq bo‘lmasa yoki motivatsiya yetarli darajada bo‘lmasa, diqqat tezda pasayishi biri hisoblanadi. Shu sababli, faollik nazariyasi insonning diqqat jarayonini tushunish va uni rivojlantirish uchun muhim nazariyalardan biri hisoblanadi. Faollik nazariyasining muhim jihatlaridan biri shundaki, diqqat insonning maqsadlari va ehtiyojlari bilan chambarchas bog‘liqdir. Inson o‘z hayoti davomida doimo turli vazifalar va muammolar bilan duch keladi. Ushbu vazifalarni hal qilish jarayonida diqqat o‘z-o‘zidan muayyan obyektlarga yoki faoliyatlarga yo‘naltiriladi. Masalan, agar inson muhim bir topshiriqni bajarishi kerak bo‘lsa, u o‘z diqqatini shu faoliyatga qaratadi va tashqi omillar ta’siriga kamroq e’tibor beradi. Bu holat faollik nazariyasining asosiy tamoyillaridan biri bo‘lib, diqqatning shunchaki tashqi omillar ta’sirida shakllanmay, balki insonning ongli faoliyatining natijasi ekanligini ko‘rsatadi. Diqqatni boshqarish qobiliyati insonning turli faoliyat sohalarida muvaffaqiyatga erishishida katta ahamiyatga ega. Masalan, o‘quv jarayonida o‘quvchilarning diqqatini barqaror ushlab turish ularning bilim olish jarayonini samarali qilishga yordam beradi. Agar o‘quvchi dars paytida diqqatini jamlay olmasa, u o‘qituvchi tomonidan berilgan ma’lumotlarni to‘liq qabul qila olmaydi va natijada bilim sifati pasayadi. Shu sababli, ta’lim jarayonida diqqatni barqaror ushlab turish uchun motivatsiya va qiziqishni oshirish muhim hisoblanadi. Masalan, o‘qituvchilar interaktiv usullardan foydalanish, vizual materiallar bilan tushuntirish yoki amaliy mashg‘ulotlarni o‘tkazish orqali o‘quvchilarning diqqatini kuchaytirishi mumkin. Faollik nazariyasiga ko‘ra, diqqatni uzoq vaqt davomida ushlab turish uchun inson o‘zining ichki ehtiyojlari va qiziqishlarini inobatga olishi kerak. Agar biror faoliyat inson uchun qiziqarli bo‘lsa, u tabiiy ravishda diqqatini uzoqroq saqlay oladi. Aksincha, agar faoliyat qiziq bo‘lmasa yoki motivatsiya yetarli darajada bo‘lmasa, diqqat tezda pasayishi mumkin. Bu holat ish faoliyatida ham kuzatiladi. Masalan, agar inson o‘z ishini yoqtirsa, u diqqatini uzoq vaqt davomida jamlab, samarali ishlay oladi. Aksincha, agar ish unga yoqmasa yoki u qiziqish sezmasa, diqqat tez- 22 mumkin. Bu holat ish faoliyatida ham kuzatiladi. Masalan, agar inson o‘z ishini yoqtirsa, u diqqatini uzoq vaqt davomida jamlab, samarali ishlay oladi. Aksincha, agar ish unga yoqmasa yoki u qiziqish sezmasa, diqqat tez- 22 tez chalg‘iydi va samaradorlik pasayadi. Shu boisdan, faollik nazariyasi motivatsiya va diqqat o‘rtasidagi bog‘liqlikni tushuntirishda muhim rol o‘ynaydi. Bundan tashqari, diqqatning shakllanishida tashqi omillar ham muhim ahamiyatga ega. Yorqin ranglar, baland ovozlar yoki keskin o‘zgarishlar diqqatni jalb qilishga yordam beradi. Masalan, reklama sohasida aynan shunday omillar keng qo‘llaniladi. Reklama roliklarida yorqin ranglar va jozibali musiqa ishlatilishi bejiz emas, chunki bunday stimullar insonning diqqatini jalb qilishga yordam beradi. Shu bilan birga, faollik nazariyasiga ko‘ra, diqqatni uzoq vaqt davomida ushlab turish uchun tashqi stimullar yetarli emas. Insonning ichki motivatsiyasi va qiziqishi ham muhim rol o‘ynaydi. Agar biror faoliyat inson uchun haqiqatan ham qiziqarli bo‘lsa, u diqqatini o‘zi ongli ravishda shu faoliyatga yo‘naltiradi va uzoq vaqt davomida jamlab ishlay oladi. Diqqatning boshqarilishi va barqarorligi ham faollik nazariyasida muhim o‘rin tutadi. Inson o‘z diqqatini boshqarish qobiliyatiga ega bo‘lib, u o‘z maqsadlariga erishish uchun diqqatni kerakli yo‘nalishga yo‘naltira oladi. Masalan, sportchilar musobaqalar vaqtida diqqatini jamlash orqali yaxshi natijalarga erishadilar. Ular atrofdagi shovqin yoki tashqi omillar ta’sirida diqqatlarini yo‘qotmasdan, o‘z faoliyatiga to‘liq e’tibor qaratadilar. Bu jarayonda ular o‘z onglarini boshqarish orqali diqqatni nazorat qilishga erishadilar. Shuningdek, diqqatning boshqarilishi stress va ruhiy holat bilan ham bog‘liqdir. Stress holatida insonning diqqatini jamlash qobiliyati pasayishi mumkin. Masalan, kuchli ruhiy bosim ostida bo‘lgan inson biror vazifaga e’tibor qaratishda qiynalishi mumkin. Bunday holatlarda diqqatni tiklash uchun dam olish va stressni kamaytirish muhim hisoblanadi. Masalan, meditatsiya, nafas mashqlari yoki jismoniy mashg‘ulotlar orqali inson o‘z diqqatini qayta tiklashi mumkin. tez chalg‘iydi va samaradorlik pasayadi. Shu boisdan, faollik nazariyasi motivatsiya va diqqat o‘rtasidagi bog‘liqlikni tushuntirishda muhim rol o‘ynaydi. Bundan tashqari, diqqatning shakllanishida tashqi omillar ham muhim ahamiyatga ega. Yorqin ranglar, baland ovozlar yoki keskin o‘zgarishlar diqqatni jalb qilishga yordam beradi. Masalan, reklama sohasida aynan shunday omillar keng qo‘llaniladi. Reklama roliklarida yorqin ranglar va jozibali musiqa ishlatilishi bejiz emas, chunki bunday stimullar insonning diqqatini jalb qilishga yordam beradi. Shu bilan birga, faollik nazariyasiga ko‘ra, diqqatni uzoq vaqt davomida ushlab turish uchun tashqi stimullar yetarli emas. Insonning ichki motivatsiyasi va qiziqishi ham muhim rol o‘ynaydi. Agar biror faoliyat inson uchun haqiqatan ham qiziqarli bo‘lsa, u diqqatini o‘zi ongli ravishda shu faoliyatga yo‘naltiradi va uzoq vaqt davomida jamlab ishlay oladi. Diqqatning boshqarilishi va barqarorligi ham faollik nazariyasida muhim o‘rin tutadi. Inson o‘z diqqatini boshqarish qobiliyatiga ega bo‘lib, u o‘z maqsadlariga erishish uchun diqqatni kerakli yo‘nalishga yo‘naltira oladi. Masalan, sportchilar musobaqalar vaqtida diqqatini jamlash orqali yaxshi natijalarga erishadilar. Ular atrofdagi shovqin yoki tashqi omillar ta’sirida diqqatlarini yo‘qotmasdan, o‘z faoliyatiga to‘liq e’tibor qaratadilar. Bu jarayonda ular o‘z onglarini boshqarish orqali diqqatni nazorat qilishga erishadilar. Shuningdek, diqqatning boshqarilishi stress va ruhiy holat bilan ham bog‘liqdir. Stress holatida insonning diqqatini jamlash qobiliyati pasayishi mumkin. Masalan, kuchli ruhiy bosim ostida bo‘lgan inson biror vazifaga e’tibor qaratishda qiynalishi mumkin. Bunday holatlarda diqqatni tiklash uchun dam olish va stressni kamaytirish muhim hisoblanadi. Masalan, meditatsiya, nafas mashqlari yoki jismoniy mashg‘ulotlar orqali inson o‘z diqqatini qayta tiklashi mumkin. 23 23 Faollik nazariyasi diqqatning rivojlanish jarayonini ham tushuntirib beradi. Diqqat bolaning rivojlanish jarayonida shakllanadi va yetuk inson bo‘lish jarayonida takomillashib boradi. Masalan, kichik yoshdagi bolalar diqqatini uzoq vaqt davomida biror narsaga jamlay olmaydi, chunki ularning diqqat boshqarish qobiliyati hali to‘liq shakllanmagan bo‘ladi. Lekin vaqt o‘tishi bilan ular o‘z diqqatlarini yanada yaxshi nazorat qila boshlaydilar va kerakli paytda e’tiborlarini jamlay olish qobiliyatini rivojlantiradilar. Bu jarayonda ta’lim va tarbiya muhim rol o‘ynaydi. Faollik nazariyasining amaliy qo‘llanilishi ham juda keng. U nafaqat ta’lim jarayonida, balki ishlab chiqarish, sport, san’at va hatto tibbiyot sohalarida ham katta ahamiyatga ega. Masalan, tibbiyotda shifokorlarning diqqatini barqaror saqlash juda muhim, chunki ular operatsiyalar yoki diagnostika jarayonida yuqori e’tibor talab qiladigan vazifalarni bajaradilar. Agar shifokorning diqqati pasaysa yoki chalg‘isa, bu bemorga zarar yetkazishi mumkin. Shu sababli, diqqatni boshqarish tibbiyot sohasida ham juda katta ahamiyatga ega. Xulosa qilib aytganda, faollik nazariyasi insonning diqqatini ongli boshqarish jarayoni sifatida tushuntiradi va uning shakllanishiga ichki hamda tashqi omillar ta’sir qilishini ta’kidlaydi. Ushbu nazariya diqqatning motivatsiya, qiziqish va maqsad bilan bog‘liqligini tushuntirishga yordam beradi. Insonning diqqatni boshqarish qobiliyati uning hayotdagi muvaffaqiyatiga bevosita ta’sir qiladi. Bu nazariya ta’lim, ish faoliyati, sport va boshqa ko‘plab sohalarda muhim rol o‘ynaydi. Shu sababli, diqqatni samarali boshqarish va uni rivojlantirish inson hayotining turli jabhalarida muvaffaqiyatga erishish uchun muhim omillardan biri hisoblanadi. Faollik nazariyasi diqqatning rivojlanish jarayonini ham tushuntirib beradi. Diqqat bolaning rivojlanish jarayonida shakllanadi va yetuk inson bo‘lish jarayonida takomillashib boradi. Masalan, kichik yoshdagi bolalar diqqatini uzoq vaqt davomida biror narsaga jamlay olmaydi, chunki ularning diqqat boshqarish qobiliyati hali to‘liq shakllanmagan bo‘ladi. Lekin vaqt o‘tishi bilan ular o‘z diqqatlarini yanada yaxshi nazorat qila boshlaydilar va kerakli paytda e’tiborlarini jamlay olish qobiliyatini rivojlantiradilar. Bu jarayonda ta’lim va tarbiya muhim rol o‘ynaydi. Faollik nazariyasining amaliy qo‘llanilishi ham juda keng. U nafaqat ta’lim jarayonida, balki ishlab chiqarish, sport, san’at va hatto tibbiyot sohalarida ham katta ahamiyatga ega. Masalan, tibbiyotda shifokorlarning diqqatini barqaror saqlash juda muhim, chunki ular operatsiyalar yoki diagnostika jarayonida yuqori e’tibor talab qiladigan vazifalarni bajaradilar. Agar shifokorning diqqati pasaysa yoki chalg‘isa, bu bemorga zarar yetkazishi mumkin. Shu sababli, diqqatni boshqarish tibbiyot sohasida ham juda katta ahamiyatga ega. Xulosa qilib aytganda, faollik nazariyasi insonning diqqatini ongli boshqarish jarayoni sifatida tushuntiradi va uning shakllanishiga ichki hamda tashqi omillar ta’sir qilishini ta’kidlaydi. Ushbu nazariya diqqatning motivatsiya, qiziqish va maqsad bilan bog‘liqligini tushuntirishga yordam beradi. Insonning diqqatni boshqarish qobiliyati uning hayotdagi muvaffaqiyatiga bevosita ta’sir qiladi. Bu nazariya ta’lim, ish faoliyati, sport va boshqa ko‘plab sohalarda muhim rol o‘ynaydi. Shu sababli, diqqatni samarali boshqarish va uni rivojlantirish inson hayotining turli jabhalarida muvaffaqiyatga erishish uchun muhim omillardan biri hisoblanadi. 2.3.Psixoanalitik yondashuv 24 2.3.Psixoanalitik yondashuv 24 Psixoanalitik yondashuv Sigmund Freyd tomonidan ishlab chiqilgan va inson ruhiy hayotining chuqur qatlamlarini o‘rganishga qaratilgan. Ushbu yondashuv diqqat fenomenini insonning ongsiz jarayonlari, ichki instinkt va motivlari bilan bog‘liq holda tushuntiradi. Freydning fikricha, inson ongli ravishda nimaga e’tibor berayotgan bo‘lsa, bu uning chuqur psixologik ehtiyojlari va ichki ziddiyatlari bilan bog‘liq bo‘ladi. Psixoanalitik nazariya asosida diqqatning shakllanishi, rivojlanishi va boshqarilishi haqida ko‘plab tadqiqotlar olib borilgan bo‘lib, bu yondashuv diqqatning faqat tashqi omillarga emas, balki insonning ruhiy dunyosiga ham bog‘liq ekanligini ta’kidlaydi. Freydning ta’kidlashicha, insonning diqqatini boshqarishi va unga nisbatan qiziqishlari bolalik davridan boshlab shakllanadi. Insonning diqqatiga ta’sir qiluvchi omillar orasida uning bolaligida o‘tkazgan tajribalari, ichki ruhiy ehtiyojlari va ongsiz istaklari muhim rol o‘ynaydi. Masalan, agar bola bolaligida qattiq stress yoki travmatik holatlarni boshdan kechirgan bo‘lsa, bu uning kelajakdagi diqqatini shakllantirishda muhim ahamiyat kasb etadi. Psixoanalitik yondashuvga ko‘ra, insonning ongli qarorlari ko‘pincha uning ongsiz istaklari va ichki ruhiy konfliktlari ta’sirida yuzaga keladi. Bu diqqatni shakllantirish va unga ta’sir qilish jarayoniga ham tegishlidir. Diqqatning psixoanalitik yondashuv asosida tushuntirilishi Freydning ong strukturasiga oid nazariyasi bilan bog‘liq. Freyd inson ongini uch qismga bo‘lgan: Id (ong osti), Ego (ong) va Superego (axloqiy ong). Id insonning tug‘ma instinktlarini va ongsiz istaklarini o‘z ichiga oladi, bu esa inson diqqatining tabiiy ravishda o‘z istaklariga mos keladigan obyektlarga yo‘nalishiga sabab bo‘ladi. Masalan, och qolgan inson ovqatga e’tibor qaratadi yoki jismoniy ehtiyojlari ortganida unga mos obyektlarni izlaydi. Ego esa insonning ongli qismi bo‘lib, u diqqatni boshqarishda va tashqi dunyo bilan muvofiqlashtirishda muhim rol Psixoanalitik yondashuv Sigmund Freyd tomonidan ishlab chiqilgan va inson ruhiy hayotining chuqur qatlamlarini o‘rganishga qaratilgan. Ushbu yondashuv diqqat fenomenini insonning ongsiz jarayonlari, ichki instinkt va motivlari bilan bog‘liq holda tushuntiradi. Freydning fikricha, inson ongli ravishda nimaga e’tibor berayotgan bo‘lsa, bu uning chuqur psixologik ehtiyojlari va ichki ziddiyatlari bilan bog‘liq bo‘ladi. Psixoanalitik nazariya asosida diqqatning shakllanishi, rivojlanishi va boshqarilishi haqida ko‘plab tadqiqotlar olib borilgan bo‘lib, bu yondashuv diqqatning faqat tashqi omillarga emas, balki insonning ruhiy dunyosiga ham bog‘liq ekanligini ta’kidlaydi. Freydning ta’kidlashicha, insonning diqqatini boshqarishi va unga nisbatan qiziqishlari bolalik davridan boshlab shakllanadi. Insonning diqqatiga ta’sir qiluvchi omillar orasida uning bolaligida o‘tkazgan tajribalari, ichki ruhiy ehtiyojlari va ongsiz istaklari muhim rol o‘ynaydi. Masalan, agar bola bolaligida qattiq stress yoki travmatik holatlarni boshdan kechirgan bo‘lsa, bu uning kelajakdagi diqqatini shakllantirishda muhim ahamiyat kasb etadi. Psixoanalitik yondashuvga ko‘ra, insonning ongli qarorlari ko‘pincha uning ongsiz istaklari va ichki ruhiy konfliktlari ta’sirida yuzaga keladi. Bu diqqatni shakllantirish va unga ta’sir qilish jarayoniga ham tegishlidir. Diqqatning psixoanalitik yondashuv asosida tushuntirilishi Freydning ong strukturasiga oid nazariyasi bilan bog‘liq. Freyd inson ongini uch qismga bo‘lgan: Id (ong osti), Ego (ong) va Superego (axloqiy ong). Id insonning tug‘ma instinktlarini va ongsiz istaklarini o‘z ichiga oladi, bu esa inson diqqatining tabiiy ravishda o‘z istaklariga mos keladigan obyektlarga yo‘nalishiga sabab bo‘ladi. Masalan, och qolgan inson ovqatga e’tibor qaratadi yoki jismoniy ehtiyojlari ortganida unga mos obyektlarni izlaydi. Ego esa insonning ongli qismi bo‘lib, u diqqatni boshqarishda va tashqi dunyo bilan muvofiqlashtirishda muhim rol o‘ynaydi. Ego diqqatni ongli ravishda muayyan obyektlarga yo‘naltirish va uni 25 o‘ynaydi. Ego diqqatni ongli ravishda muayyan obyektlarga yo‘naltirish va uni 25 boshqarish imkonini beradi. Superego esa insonning axloqiy tamoyillarini belgilaydi va uning diqqatini ijtimoiy qoidalar bilan uyg‘unlashtirishga harakat qiladi. Freyd diqqatni ong osti jarayonlari bilan bog‘liq holda tushuntirgan bo‘lsa, uning shogirdlari va izdoshlari bu nazariyani yanada kengaytirib, diqqatning ichki konfliktlar va ruhiy jarayonlar bilan bog‘liqligini chuqurroq o‘rganganlar. Masalan, Karl Gustav Yung diqqatning shakllanishida kollektiv ongsizlik tushunchasini ilgari surgan. Unga ko‘ra, insonning diqqatini boshqarishda faqat shaxsiy tajribalar emas, balki insoniyat tarixida saqlanib qolgan ongsiz tasavvurlar ham muhim rol o‘ynaydi. Masalan, ba’zi odamlarning diqqatini jiddiylik, kuch yoki hukmronlik kabi tushunchalar jalb qilishi mumkin, chunki bu insoniyat tarixida chuqur ildiz otgan qadriyatlar hisoblanadi. Psixoanalitik yondashuv diqqatning turli shakllarini tushuntirishda ham qo‘llaniladi. Masalan, obsesiv-kompulsiv buzilishga ega bo‘lgan odamlar o‘z diqqatini doimiy ravishda muayyan narsalarga qaratadilar va ularni boshqarishda qiynaladilar. Bu holat psixoanalitik nuqtai nazardan ongsiz tashvish va ichki konfliktlar natijasida yuzaga keladi. Inson o‘z ongsizida yashiringan tashvishlardan xalos bo‘lish uchun o‘z diqqatini muayyan obyektlarga yoki odatlarga qaratishga majbur bo‘ladi. Masalan, obsesiv-kompulsiv odamlar doimo qo‘llarini yuvish yoki buyumlarni tartib bilan joylashtirish kabi odatlarni bajarish orqali o‘z ichki ruhiy bosimlarini kamaytirishga harakat qiladilar. Psixoanalitik yondashuv shuningdek, travmalar natijasida diqqatning qanday o‘zgarishini ham tushuntirib beradi. Masalan, urush yoki falokatlarni boshdan kechirgan insonlar ba’zan travmatik xotiralar bilan bog‘liq bo‘lgan obyektlarga diqqat qaratishdan qochadilar. Bunday holatda diqqat ongsiz himoya mexanizmlari yordamida boshqariladi va inson o‘z ruhiy holatini barqaror saqlash uchun muayyan boshqarish imkonini beradi. Superego esa insonning axloqiy tamoyillarini belgilaydi va uning diqqatini ijtimoiy qoidalar bilan uyg‘unlashtirishga harakat qiladi. Freyd diqqatni ong osti jarayonlari bilan bog‘liq holda tushuntirgan bo‘lsa, uning shogirdlari va izdoshlari bu nazariyani yanada kengaytirib, diqqatning ichki konfliktlar va ruhiy jarayonlar bilan bog‘liqligini chuqurroq o‘rganganlar. Masalan, Karl Gustav Yung diqqatning shakllanishida kollektiv ongsizlik tushunchasini ilgari surgan. Unga ko‘ra, insonning diqqatini boshqarishda faqat shaxsiy tajribalar emas, balki insoniyat tarixida saqlanib qolgan ongsiz tasavvurlar ham muhim rol o‘ynaydi. Masalan, ba’zi odamlarning diqqatini jiddiylik, kuch yoki hukmronlik kabi tushunchalar jalb qilishi mumkin, chunki bu insoniyat tarixida chuqur ildiz otgan qadriyatlar hisoblanadi. Psixoanalitik yondashuv diqqatning turli shakllarini tushuntirishda ham qo‘llaniladi. Masalan, obsesiv-kompulsiv buzilishga ega bo‘lgan odamlar o‘z diqqatini doimiy ravishda muayyan narsalarga qaratadilar va ularni boshqarishda qiynaladilar. Bu holat psixoanalitik nuqtai nazardan ongsiz tashvish va ichki konfliktlar natijasida yuzaga keladi. Inson o‘z ongsizida yashiringan tashvishlardan xalos bo‘lish uchun o‘z diqqatini muayyan obyektlarga yoki odatlarga qaratishga majbur bo‘ladi. Masalan, obsesiv-kompulsiv odamlar doimo qo‘llarini yuvish yoki buyumlarni tartib bilan joylashtirish kabi odatlarni bajarish orqali o‘z ichki ruhiy bosimlarini kamaytirishga harakat qiladilar. Psixoanalitik yondashuv shuningdek, travmalar natijasida diqqatning qanday o‘zgarishini ham tushuntirib beradi. Masalan, urush yoki falokatlarni boshdan kechirgan insonlar ba’zan travmatik xotiralar bilan bog‘liq bo‘lgan obyektlarga diqqat qaratishdan qochadilar. Bunday holatda diqqat ongsiz himoya mexanizmlari yordamida boshqariladi va inson o‘z ruhiy holatini barqaror saqlash uchun muayyan ma’lumotlardan qochishga harakat qiladi. Bu jarayon repressiya deb ataladi va psixoanalitik nazariyada muhim tushunchalardan biri hisoblanadi. 26 ma’lumotlardan qochishga harakat qiladi. Bu jarayon repressiya deb ataladi va psixoanalitik nazariyada muhim tushunchalardan biri hisoblanadi. 26 Bundan tashqari, psixoanalitik yondashuv diqqatning jinsiy va ijtimoiy omillar bilan bog‘liqligini ham o‘rganadi. Freyd diqqatning jinsiy motivlar bilan bog‘liqligini ta’kidlagan bo‘lsa, zamonaviy psixoanalitik tadqiqotchilar bu jarayonning murakkabroq ekanligini qayd etadilar. Masalan, inson diqqatini jalb qiluvchi obyektlar nafaqat biologik ehtiyojlar, balki jamiyat tomonidan singdirilgan qadriyatlar va normalar bilan ham shakllanadi. Xulosa qilib aytganda, psixoanalitik yondashuv diqqat fenomenini insonning ongsiz jarayonlari, ichki ehtiyojlari va ruhiy konfliktlari bilan bog‘liq holda tushuntiradi. Bu yondashuv diqqatning faqat tashqi omillar ta’sirida shakllanmasligini, balki insonning shaxsiy tajribalari, bolalik xotiralari, ichki motivlari va ijtimoiy qadriyatlari orqali ham boshqarilishini ta’kidlaydi. Psixoanalitik nazariya diqqatning turli buzilishlarini tushuntirishda ham keng qo‘llaniladi va insonning ruhiy holati bilan bog‘liq bo‘lgan muhim jihatlarni ochib beradi. Shu sababli, bu yondashuv psixologiya fanida muhim o‘rin tutadi va inson diqqatining chuqur qatlamlarini o‘rganishda davom etmoqda. 3.Diqqatni rivojlantirish va amaliy tadqiqotlar 3.1.Diqqatni oshirish usullari Diqqatni rivojlantirish insonning kognitiv qobiliyatlarini oshirish va samaradorligini yaxshilash uchun muhim jarayondir. Diqqatni oshirish usullari psixologiya, nevrologiya va ta’lim sohalarida keng o‘rganilgan. Ushbu bo‘limda diqqatni rivojlantirishning samarali usullari haqida batafsil ma’lumot beriladi. Diqqatni oshirishning eng asosiy usullaridan biri – ongli ravishda diqqatni boshqarishni o‘rganishdir. Bu texnika diqqatni muayyan Bundan tashqari, psixoanalitik yondashuv diqqatning jinsiy va ijtimoiy omillar bilan bog‘liqligini ham o‘rganadi. Freyd diqqatning jinsiy motivlar bilan bog‘liqligini ta’kidlagan bo‘lsa, zamonaviy psixoanalitik tadqiqotchilar bu jarayonning murakkabroq ekanligini qayd etadilar. Masalan, inson diqqatini jalb qiluvchi obyektlar nafaqat biologik ehtiyojlar, balki jamiyat tomonidan singdirilgan qadriyatlar va normalar bilan ham shakllanadi. Xulosa qilib aytganda, psixoanalitik yondashuv diqqat fenomenini insonning ongsiz jarayonlari, ichki ehtiyojlari va ruhiy konfliktlari bilan bog‘liq holda tushuntiradi. Bu yondashuv diqqatning faqat tashqi omillar ta’sirida shakllanmasligini, balki insonning shaxsiy tajribalari, bolalik xotiralari, ichki motivlari va ijtimoiy qadriyatlari orqali ham boshqarilishini ta’kidlaydi. Psixoanalitik nazariya diqqatning turli buzilishlarini tushuntirishda ham keng qo‘llaniladi va insonning ruhiy holati bilan bog‘liq bo‘lgan muhim jihatlarni ochib beradi. Shu sababli, bu yondashuv psixologiya fanida muhim o‘rin tutadi va inson diqqatining chuqur qatlamlarini o‘rganishda davom etmoqda. 3.Diqqatni rivojlantirish va amaliy tadqiqotlar 3.1.Diqqatni oshirish usullari Diqqatni rivojlantirish insonning kognitiv qobiliyatlarini oshirish va samaradorligini yaxshilash uchun muhim jarayondir. Diqqatni oshirish usullari psixologiya, nevrologiya va ta’lim sohalarida keng o‘rganilgan. Ushbu bo‘limda diqqatni rivojlantirishning samarali usullari haqida batafsil ma’lumot beriladi. Diqqatni oshirishning eng asosiy usullaridan biri – ongli ravishda diqqatni boshqarishni o‘rganishdir. Bu texnika diqqatni muayyan vazifaga qaratish va chalg‘ituvchi omillarni kamaytirish orqali amalga oshiriladi. Masalan, muayyan 27 vazifaga qaratish va chalg‘ituvchi omillarni kamaytirish orqali amalga oshiriladi. Masalan, muayyan 27 mashg‘ulot vaqtida faqat shu ishga e’tibor qaratish va ortiqcha omillardan qochish insonning diqqatini kuchaytiradi. Jismoniy faoliyat ham diqqatni oshirishda muhim rol o‘ynaydi. Tadqiqotlar shuni ko‘rsatadiki, muntazam jismoniy mashqlar miyaning faoliyatini yaxshilaydi va konsentratsiya darajasini oshiradi. Ayniqsa, aerobik mashqlar, yugurish va suzish kabi faoliyatlar miyaning qon aylanishini yaxshilaydi va diqqatni jamlashga yordam beradi. To‘g‘ri ovqatlanish ham diqqatni oshirishda muhim omillardan biridir. Miya faoliyatini qo‘llab-quvvatlovchi oziq-ovqatlar, jumladan, omega-3 yog‘ kislotalari, antioksidantlar va B vitaminlari diqqatni yaxshilashga yordam beradi. Masalan, yong‘oq, baliq, ko‘k choy va mevalar miyaning faoliyatini qo‘llab-quvvatlab, diqqatni oshirishga yordam beradi. Uyqu ham diqqatga ta’sir qiluvchi muhim omillardandir. Yetarlicha uxlamaslik diqqatning pasayishiga , konsentrats iya qobiliyatini ng zaiflashishi ga va informatsiyani qabul qilish qiyinlashishiga olib keladi. Shuning uchun, har kuni kamida 7-8 soat sifatli uyqu olish diqqatni oshirishga yordam beradi. Diqqatni rivojlantirish uchun maxsus mashqlar ham qo‘llaniladi. Masalan, diqqatni jamlashni talab qiladigan o‘yinlar va mashqlar samarali hisoblanadi. Sudoku, shaxmat, krossvord va diqqatni talab qiluvchi boshqa intellektual o‘yinlar miyaning faoliyatini oshirib, konsentratsiya darajasini yaxshilaydi. Musiqa va meditatsiya ham diqqatni oshirishda muhim vositalardan biri hisoblanadi. Klassik musiqa yoki tabiat tovushlarini tinglash inson ongini tinchlantiradi va e’tiborni bir joyga jamlashga yordam beradi. Ayniqsa, alfa to‘lqinlarini faollashtiruvchi musiqalar miyaga ijobiy ta’sir mashg‘ulot vaqtida faqat shu ishga e’tibor qaratish va ortiqcha omillardan qochish insonning diqqatini kuchaytiradi. Jismoniy faoliyat ham diqqatni oshirishda muhim rol o‘ynaydi. Tadqiqotlar shuni ko‘rsatadiki, muntazam jismoniy mashqlar miyaning faoliyatini yaxshilaydi va konsentratsiya darajasini oshiradi. Ayniqsa, aerobik mashqlar, yugurish va suzish kabi faoliyatlar miyaning qon aylanishini yaxshilaydi va diqqatni jamlashga yordam beradi. To‘g‘ri ovqatlanish ham diqqatni oshirishda muhim omillardan biridir. Miya faoliyatini qo‘llab-quvvatlovchi oziq-ovqatlar, jumladan, omega-3 yog‘ kislotalari, antioksidantlar va B vitaminlari diqqatni yaxshilashga yordam beradi. Masalan, yong‘oq, baliq, ko‘k choy va mevalar miyaning faoliyatini qo‘llab-quvvatlab, diqqatni oshirishga yordam beradi. Uyqu ham diqqatga ta’sir qiluvchi muhim omillardandir. Yetarlicha uxlamaslik diqqatning pasayishiga , konsentrats iya qobiliyatini ng zaiflashishi ga va informatsiyani qabul qilish qiyinlashishiga olib keladi. Shuning uchun, har kuni kamida 7-8 soat sifatli uyqu olish diqqatni oshirishga yordam beradi. Diqqatni rivojlantirish uchun maxsus mashqlar ham qo‘llaniladi. Masalan, diqqatni jamlashni talab qiladigan o‘yinlar va mashqlar samarali hisoblanadi. Sudoku, shaxmat, krossvord va diqqatni talab qiluvchi boshqa intellektual o‘yinlar miyaning faoliyatini oshirib, konsentratsiya darajasini yaxshilaydi. Musiqa va meditatsiya ham diqqatni oshirishda muhim vositalardan biri hisoblanadi. Klassik musiqa yoki tabiat tovushlarini tinglash inson ongini tinchlantiradi va e’tiborni bir joyga jamlashga yordam beradi. Ayniqsa, alfa to‘lqinlarini faollashtiruvchi musiqalar miyaga ijobiy ta’sir ko‘rsatadi. Meditatsiya esa ongni boshqarish, ortiqcha fikrlardan xalos bo‘lish va diqqatni bir nuqtaga qaratish uchun 28 ko‘rsatadi. Meditatsiya esa ongni boshqarish, ortiqcha fikrlardan xalos bo‘lish va diqqatni bir nuqtaga qaratish uchun 28 samarali usuldir. Kundalik 10-15 daqiqalik meditatsiya mashg‘ulotlari insonning umumiy e’tiborini oshiradi va stress darajasini kamaytiradi. Muhitni to‘g‘ri tashkil qilish ham diqqatni oshirish uchun muhim omil sanaladi. Ish yoki o‘qish joyining tartibli bo‘lishi, ortiqcha shovqin va chalg‘ituvchi omillarning yo‘qligi konsentratsiyani oshirishga yordam beradi. Yorug‘lik, havo sifati va qulay mebel ham insonning diqqatni jamlash qobiliyatiga ta’sir qiladi. Rejalashtirish va vaqtni boshqarish ham diqqatni oshirishga yordam beradi. Inson o‘z oldiga aniq maqsadlar qo‘yib, ularni rejalashtirganida, e’tiborni muhim vazifalarga qaratishi osonlashadi. Kunlik reja tuzish, vaqt belgilash va muhim vazifalarni ustuvor qilish diqqatni tarqatmasdan samarali ishlashga imkon beradi. Diqqatni oshirish uchun yana bir muhim jihat – buqiyosiy ishlardan voz kechishdir. Tadqiqotlar shuni ko‘rsatadiki, bir vaqtning o‘zida bir necha ish bilan shug‘ullanish inson diqqatini bo‘lib yuboradi va samaradorlikni pasaytiradi. Shuning uchun har bir vazifaga alohida e’tibor berish va ketma-ket bajarish tavsiya etiladi. Ijtimoiy tarmoqlar va texnologik vositalardan ortiqcha foydalanish ham diqqatning tarqalishiga sabab bo‘lishi mumkin. Shuning uchun, ma’lum vaqt davomida telefon, internet va boshqa chalg‘ituvchi narsalardan uzoq bo‘lish foydalidir. O‘qish va yangi bilimlar o‘rganish ham diqqatni oshirishga yordam beradi. Doimiy ravishda kitob o‘qish, yangi tillarni o‘rganish, qiyin matnlarni tahlil qilish miyani faollashtirib, e’tibor va konsentratsiya darajasini oshiradi. samarali usuldir. Kundalik 10-15 daqiqalik meditatsiya mashg‘ulotlari insonning umumiy e’tiborini oshiradi va stress darajasini kamaytiradi. Muhitni to‘g‘ri tashkil qilish ham diqqatni oshirish uchun muhim omil sanaladi. Ish yoki o‘qish joyining tartibli bo‘lishi, ortiqcha shovqin va chalg‘ituvchi omillarning yo‘qligi konsentratsiyani oshirishga yordam beradi. Yorug‘lik, havo sifati va qulay mebel ham insonning diqqatni jamlash qobiliyatiga ta’sir qiladi. Rejalashtirish va vaqtni boshqarish ham diqqatni oshirishga yordam beradi. Inson o‘z oldiga aniq maqsadlar qo‘yib, ularni rejalashtirganida, e’tiborni muhim vazifalarga qaratishi osonlashadi. Kunlik reja tuzish, vaqt belgilash va muhim vazifalarni ustuvor qilish diqqatni tarqatmasdan samarali ishlashga imkon beradi. Diqqatni oshirish uchun yana bir muhim jihat – buqiyosiy ishlardan voz kechishdir. Tadqiqotlar shuni ko‘rsatadiki, bir vaqtning o‘zida bir necha ish bilan shug‘ullanish inson diqqatini bo‘lib yuboradi va samaradorlikni pasaytiradi. Shuning uchun har bir vazifaga alohida e’tibor berish va ketma-ket bajarish tavsiya etiladi. Ijtimoiy tarmoqlar va texnologik vositalardan ortiqcha foydalanish ham diqqatning tarqalishiga sabab bo‘lishi mumkin. Shuning uchun, ma’lum vaqt davomida telefon, internet va boshqa chalg‘ituvchi narsalardan uzoq bo‘lish foydalidir. O‘qish va yangi bilimlar o‘rganish ham diqqatni oshirishga yordam beradi. Doimiy ravishda kitob o‘qish, yangi tillarni o‘rganish, qiyin matnlarni tahlil qilish miyani faollashtirib, e’tibor va konsentratsiya darajasini oshiradi. Stressni kamaytirish ham diqqatni oshirishda muhim hisoblanadi. Stress inson miyasining ishlashiga salbiy ta’sir qiladi va diqqatni susaytiradi. Sport bilan shug‘ullanish, dam olish va hordiq chiqarish stressni kamaytirishga yordam beradi. 29 Stressni kamaytirish ham diqqatni oshirishda muhim hisoblanadi. Stress inson miyasining ishlashiga salbiy ta’sir qiladi va diqqatni susaytiradi. Sport bilan shug‘ullanish, dam olish va hordiq chiqarish stressni kamaytirishga yordam beradi. 29 Diqqatni oshirishning yana bir usuli – maxsus texnikalardan foydalanishdir. Masalan, Pomodoro usuli vaqtni boshqarishda samarali hisoblanadi. Ushbu texnikada 25 daqiqa davomida ishlanadi va 5 daqiqa tanaffus qilinadi. Bu usul inson diqqatini uzoq vaqt davomida yuqori darajada ushlab turishga yordam beradi. Shuningdek, diqqatni oshirish uchun yozish mashqlaridan foydalanish mumkin. Kundalik reja yozish, maqsadlar va muhim fikrlarni yozib borish miyaning faolligini oshirib, diqqatni jamlashga yordam beradi. Bularning barchasi diqqatni oshirish va samaradorlikni yaxshilash uchun qo‘llaniladigan asosiy usullardir. Diqqatni rivojlantirish va oshirishning muhim jihatlaridan biri muntazam ravishda ongni mashq qildirishdir. Inson miyasi doimiy ravishda yangi vazifalar va muammolar bilan shug‘ullansa, diqqatni boshqarish qobiliyati ortadi. Shu sababli, kundalik faoliyatga diqqatni talab qiluvchi mashg‘ulotlarni kiritish foydali bo‘ladi. Masalan, murakkab matematik masalalarni yechish, mantiqiy jumboqlarni ishlash yoki yangi bilimlarni o‘rganish diqqatni oshirishga yordam beradi. Bundan tashqari, inson o‘zining diqqat darajasini nazorat qilib borishi kerak. Buning uchun kundalik kuzatuvlar va refleksiya qilish muhimdir. Masalan, odam o‘zining qaysi vaqtda samaraliroq ishlashini, qanday omillar diqqatini susaytirishini aniqlab, shunga mos ravishda ish faoliyatini rejalashtirishi kerak. Shuningdek, diqqatni oshirishda motivatsiya va ichki rag‘batlantirish muhim o‘rin tutadi. Agar inson o‘z oldiga aniq maqsad qo‘ysa va unga yetishish uchun harakat qilsa, diqqatini jamlash osonlashadi. Shu bois, har bir vazifaga aniq maqsad va rag‘bat yaratish diqqatni samarali oshirishga yordam beradi. Diqqatni oshirishning yana bir usuli – maxsus texnikalardan foydalanishdir. Masalan, Pomodoro usuli vaqtni boshqarishda samarali hisoblanadi. Ushbu texnikada 25 daqiqa davomida ishlanadi va 5 daqiqa tanaffus qilinadi. Bu usul inson diqqatini uzoq vaqt davomida yuqori darajada ushlab turishga yordam beradi. Shuningdek, diqqatni oshirish uchun yozish mashqlaridan foydalanish mumkin. Kundalik reja yozish, maqsadlar va muhim fikrlarni yozib borish miyaning faolligini oshirib, diqqatni jamlashga yordam beradi. Bularning barchasi diqqatni oshirish va samaradorlikni yaxshilash uchun qo‘llaniladigan asosiy usullardir. Diqqatni rivojlantirish va oshirishning muhim jihatlaridan biri muntazam ravishda ongni mashq qildirishdir. Inson miyasi doimiy ravishda yangi vazifalar va muammolar bilan shug‘ullansa, diqqatni boshqarish qobiliyati ortadi. Shu sababli, kundalik faoliyatga diqqatni talab qiluvchi mashg‘ulotlarni kiritish foydali bo‘ladi. Masalan, murakkab matematik masalalarni yechish, mantiqiy jumboqlarni ishlash yoki yangi bilimlarni o‘rganish diqqatni oshirishga yordam beradi. Bundan tashqari, inson o‘zining diqqat darajasini nazorat qilib borishi kerak. Buning uchun kundalik kuzatuvlar va refleksiya qilish muhimdir. Masalan, odam o‘zining qaysi vaqtda samaraliroq ishlashini, qanday omillar diqqatini susaytirishini aniqlab, shunga mos ravishda ish faoliyatini rejalashtirishi kerak. Shuningdek, diqqatni oshirishda motivatsiya va ichki rag‘batlantirish muhim o‘rin tutadi. Agar inson o‘z oldiga aniq maqsad qo‘ysa va unga yetishish uchun harakat qilsa, diqqatini jamlash osonlashadi. Shu bois, har bir vazifaga aniq maqsad va rag‘bat yaratish diqqatni samarali oshirishga yordam beradi. Miyaning dam olishi ham diqqatni oshirish uchun zarurdir. Uzluksiz ishlash yoki o‘qish miyani charchatadi va diqqatni pasaytiradi. Shuning uchun, har kuni yetarli 30 Miyaning dam olishi ham diqqatni oshirish uchun zarurdir. Uzluksiz ishlash yoki o‘qish miyani charchatadi va diqqatni pasaytiradi. Shuning uchun, har kuni yetarli 30 darajada hordiq chiqarish va miyaning dam olishini ta’minlash kerak. Tabiat qo‘ynida sayr qilish, chuqur nafas olish mashqlari bajarish va tasalli beruvchi faoliyatlar bilan shug‘ullanish miyaning tiklanishiga yordam beradi. Bundan tashqari, turli o‘quv-uslubiy texnikalar va texnologiyalardan foydalanish ham diqqatni rivojlantirishda muhim ahamiyatga ega. Masalan, vizual materiallar, interaktiv mashqlar va mobil ilovalar orqali diqqatni oshirishga yo‘naltirilgan dasturlar samarali natija berishi mumkin. Hozirda ko‘plab psixologik treninglar va kurslar mavjud bo‘lib, ular diqqatni oshirish va uni samarali boshqarishni o‘rgatadi. Natijada, diqqatni oshirish va rivojlantirish insonning umumiy bilim olish jarayoni, ish unumdorligi va hayot sifatini yaxshilashga bevosita ta’sir qiladi. Ushbu usullardan muntazam foydalanish insonning diqqatini mustahkamlab, uni yanada samarali qilishga yordam beradi. 3.2.Diqqat buzilishlari va ularni bartaraf etish yo‘llari Diqqat buzilishlari insonning e’tiborini uzoq vaqt davomida jamlay olmasligi yoki chalg‘ish holatlarining ko‘payishi bilan tavsiflanadi. Bu holat turli sabablarga ko‘ra yuzaga kelishi mumkin, jumladan, stress, uyqusizlik, noto‘g‘ri ovqatlanish, jismoniy va ruhiy charchoq, hamda nevrologik kasalliklar. Diqqat buzilishlari nafaqat kattalarda, balki bolalar va o‘smirlarda ham keng uchraydi. Ayniqsa, diqqat yetishmovchiligi va giperaktivlik sindromi (ADHD) diqqatning buzilishi bilan bog‘liq asosiy kasalliklardan biridir. Ushbu holat insonning o‘qish, ish yoki kundalik hayotdagi samaradorligiga jiddiy ta’sir ko‘rsatishi mumkin. darajada hordiq chiqarish va miyaning dam olishini ta’minlash kerak. Tabiat qo‘ynida sayr qilish, chuqur nafas olish mashqlari bajarish va tasalli beruvchi faoliyatlar bilan shug‘ullanish miyaning tiklanishiga yordam beradi. Bundan tashqari, turli o‘quv-uslubiy texnikalar va texnologiyalardan foydalanish ham diqqatni rivojlantirishda muhim ahamiyatga ega. Masalan, vizual materiallar, interaktiv mashqlar va mobil ilovalar orqali diqqatni oshirishga yo‘naltirilgan dasturlar samarali natija berishi mumkin. Hozirda ko‘plab psixologik treninglar va kurslar mavjud bo‘lib, ular diqqatni oshirish va uni samarali boshqarishni o‘rgatadi. Natijada, diqqatni oshirish va rivojlantirish insonning umumiy bilim olish jarayoni, ish unumdorligi va hayot sifatini yaxshilashga bevosita ta’sir qiladi. Ushbu usullardan muntazam foydalanish insonning diqqatini mustahkamlab, uni yanada samarali qilishga yordam beradi. 3.2.Diqqat buzilishlari va ularni bartaraf etish yo‘llari Diqqat buzilishlari insonning e’tiborini uzoq vaqt davomida jamlay olmasligi yoki chalg‘ish holatlarining ko‘payishi bilan tavsiflanadi. Bu holat turli sabablarga ko‘ra yuzaga kelishi mumkin, jumladan, stress, uyqusizlik, noto‘g‘ri ovqatlanish, jismoniy va ruhiy charchoq, hamda nevrologik kasalliklar. Diqqat buzilishlari nafaqat kattalarda, balki bolalar va o‘smirlarda ham keng uchraydi. Ayniqsa, diqqat yetishmovchiligi va giperaktivlik sindromi (ADHD) diqqatning buzilishi bilan bog‘liq asosiy kasalliklardan biridir. Ushbu holat insonning o‘qish, ish yoki kundalik hayotdagi samaradorligiga jiddiy ta’sir ko‘rsatishi mumkin. Diqqat buzilishlarini bartaraf etishning bir nechta samarali usullari mavjud. Birinchidan, to‘g‘ri ovqatlanish va muntazam uyqu rejimini saqlash muhimdir. Miya faoliyati uchun zarur bo‘lgan ozuqa moddalarini qabul qilish, yetarlicha dam olish va organizmni haddan tashqari charchatmaslik diqqatni yaxshilashga yordam beradi. 31 Diqqat buzilishlarini bartaraf etishning bir nechta samarali usullari mavjud. Birinchidan, to‘g‘ri ovqatlanish va muntazam uyqu rejimini saqlash muhimdir. Miya faoliyati uchun zarur bo‘lgan ozuqa moddalarini qabul qilish, yetarlicha dam olish va organizmni haddan tashqari charchatmaslik diqqatni yaxshilashga yordam beradi. 31 Ikkinchidan, stressni kamaytirish va psixologik xotirjamlikni ta’minlash lozim. Buning uchun meditatsiya, nafas olish mashqlari va jismoniy faollik foydalidir. Sport bilan shug‘ullanish, ayniqsa yurish va yugurish, diqqatni oshirishga va miyadagi qon aylanishini yaxshilashga yordam beradi. Diqqat buzilishlarini kamaytirish uchun maxsus texnikalardan foydalanish ham samarali hisoblanadi. Masalan, Pomodoro usuli yoki boshqa vaqtni boshqarish strategiyalari insonning diqqatini muayyan vazifaga qaratib, samaradorlikni oshirishga yordam beradi. Bundan tashqari, ish yoki o‘qish joyini tartibli saqlash, ortiqcha shovqin va chalg‘ituvchi omillardan qochish diqqatni jamlashda muhim rol o‘ynaydi. Ba’zi hollarda diqqat buzilishlari tibbiy muolajalarni talab qiladi. Agar insonda ADHD yoki boshqa nevrologik muammolar bo‘lsa, psixolog yoki nevrolog bilan maslahatlashish lozim. Shifokor tavsiyasiga ko‘ra, muayyan terapiya yoki dorilar qo‘llanilishi mumkin. Shuningdek, psixologik treninglar va maxsus o‘quv mashg‘ulotlari ham diqqatni tiklashga yordam beradi. Natijada, diqqat buzilishlarini bartaraf etish uchun kompleks yondashuv talab qilinadi. Sog‘lom turmush tarzini saqlash, diqqatni oshirishga qaratilgan maxsus mashqlar bajarish va stressni kamaytirish insonning e’tiborini tiklash va samaradorligini oshirishga yordam beradi. Diqqat buzilishlari turli yoshdagi insonlarda uchraydigan keng tarqalgan muammolardan biridir. Ular e’tiborning tez chalg‘ishi, muayyan vazifaga uzoq vaqt diqqatni jamlay olmaslik, eslab qolish qiyinligi va umumiy samaradorlikning pasayishi bilan tavsiflanadi. Bunday buzilishlar stress, ortiqcha charchoq, uyqusizlik, noto‘g‘ri ovqatlanish, ruhiy zo‘riqish yoki nevrologik kasalliklar natijasida yuzaga Ikkinchidan, stressni kamaytirish va psixologik xotirjamlikni ta’minlash lozim. Buning uchun meditatsiya, nafas olish mashqlari va jismoniy faollik foydalidir. Sport bilan shug‘ullanish, ayniqsa yurish va yugurish, diqqatni oshirishga va miyadagi qon aylanishini yaxshilashga yordam beradi. Diqqat buzilishlarini kamaytirish uchun maxsus texnikalardan foydalanish ham samarali hisoblanadi. Masalan, Pomodoro usuli yoki boshqa vaqtni boshqarish strategiyalari insonning diqqatini muayyan vazifaga qaratib, samaradorlikni oshirishga yordam beradi. Bundan tashqari, ish yoki o‘qish joyini tartibli saqlash, ortiqcha shovqin va chalg‘ituvchi omillardan qochish diqqatni jamlashda muhim rol o‘ynaydi. Ba’zi hollarda diqqat buzilishlari tibbiy muolajalarni talab qiladi. Agar insonda ADHD yoki boshqa nevrologik muammolar bo‘lsa, psixolog yoki nevrolog bilan maslahatlashish lozim. Shifokor tavsiyasiga ko‘ra, muayyan terapiya yoki dorilar qo‘llanilishi mumkin. Shuningdek, psixologik treninglar va maxsus o‘quv mashg‘ulotlari ham diqqatni tiklashga yordam beradi. Natijada, diqqat buzilishlarini bartaraf etish uchun kompleks yondashuv talab qilinadi. Sog‘lom turmush tarzini saqlash, diqqatni oshirishga qaratilgan maxsus mashqlar bajarish va stressni kamaytirish insonning e’tiborini tiklash va samaradorligini oshirishga yordam beradi. Diqqat buzilishlari turli yoshdagi insonlarda uchraydigan keng tarqalgan muammolardan biridir. Ular e’tiborning tez chalg‘ishi, muayyan vazifaga uzoq vaqt diqqatni jamlay olmaslik, eslab qolish qiyinligi va umumiy samaradorlikning pasayishi bilan tavsiflanadi. Bunday buzilishlar stress, ortiqcha charchoq, uyqusizlik, noto‘g‘ri ovqatlanish, ruhiy zo‘riqish yoki nevrologik kasalliklar natijasida yuzaga kelishi mumkin. Ko‘pincha bolalar va o‘smirlarda diqqat yetishmovchiligi va giperaktivlik sindromi (ADHD) kuzatiladi, kattalarda esa bu holat doimiy stress va ortiqcha axborot yuklamasi bilan bog‘liq bo‘lishi mumkin. 32 kelishi mumkin. Ko‘pincha bolalar va o‘smirlarda diqqat yetishmovchiligi va giperaktivlik sindromi (ADHD) kuzatiladi, kattalarda esa bu holat doimiy stress va ortiqcha axborot yuklamasi bilan bog‘liq bo‘lishi mumkin. 32 Diqqat buzilishlarini bartaraf etishning samarali usullaridan biri rejalashtirilgan kundalik tartibga rioya qilishdir. Vaqtni to‘g‘ri taqsimlash, bir vazifadan ikkinchisiga tez o‘tmaslik, ortiqcha shovqin va chalg‘ituvchi omillarni kamaytirish diqqatni oshirishga yordam beradi. Shuningdek, jismoniy faollik, meditatsiya, chuqur nafas olish mashqlari va sog‘lom uyqu rejimi miya faoliyatini yaxshilaydi. Ba’zi hollarda maxsus psixologik mashqlar va terapiya usullari ham foydali bo‘lishi mumkin. Masalan, kognitiv-behavioral terapiya (KBT) orqali inson o‘z diqqatini boshqarishni o‘rganadi. Agar buzilishlar jiddiy bo‘lsa, mutaxassis bilan maslahatlashish va zarurat tug‘ilganda tibbiy muolajalarni qo‘llash tavsiya etiladi. Xulosa Diqqat inson faoliyatining eng muhim kognitiv jarayonlaridan biri bo‘lib, u ongimiznin g muayyan ma’lumotlar ga yoki harakatlarg a yo‘naltirilis hini ta’minlaydi. Ushbu tadqiqot davomida diqqat tushunchasi, uning asosiy xususiyatlari, turlari va psixologik nazariyalari haqida batafsil tahlil qilindi. Shuningdek, diqqatni rivojlantirish, diqqat buzilishlari va ularni bartaraf etish yo‘llari muhokama qilindi. Olingan natijalar shuni ko‘rsatadiki, diqqat insonning kundalik hayoti, o‘qish, ish faoliyati va umumiy samaradorligi uchun muhim hisoblanadi. Diqqatning turli turlari mavjud bo‘lib, har biri muayyan faoliyatga moslashgan. Ixtiyoriy va ixtiyorsiz diqqat, konsentratsiya va diqqatning hajmi inson faoliyatiga ta’sir qiluvchi omillar sifatida namoyon bo‘ladi. Masalan, ixtiyoriy diqqat odamning o‘z maqsadlariga muvofiq harakat qilishiga yordam bersa, ixtiyorsiz diqqat kutilmagan yoki qiziqarli Diqqat buzilishlarini bartaraf etishning samarali usullaridan biri rejalashtirilgan kundalik tartibga rioya qilishdir. Vaqtni to‘g‘ri taqsimlash, bir vazifadan ikkinchisiga tez o‘tmaslik, ortiqcha shovqin va chalg‘ituvchi omillarni kamaytirish diqqatni oshirishga yordam beradi. Shuningdek, jismoniy faollik, meditatsiya, chuqur nafas olish mashqlari va sog‘lom uyqu rejimi miya faoliyatini yaxshilaydi. Ba’zi hollarda maxsus psixologik mashqlar va terapiya usullari ham foydali bo‘lishi mumkin. Masalan, kognitiv-behavioral terapiya (KBT) orqali inson o‘z diqqatini boshqarishni o‘rganadi. Agar buzilishlar jiddiy bo‘lsa, mutaxassis bilan maslahatlashish va zarurat tug‘ilganda tibbiy muolajalarni qo‘llash tavsiya etiladi. Xulosa Diqqat inson faoliyatining eng muhim kognitiv jarayonlaridan biri bo‘lib, u ongimiznin g muayyan ma’lumotlar ga yoki harakatlarg a yo‘naltirilis hini ta’minlaydi. Ushbu tadqiqot davomida diqqat tushunchasi, uning asosiy xususiyatlari, turlari va psixologik nazariyalari haqida batafsil tahlil qilindi. Shuningdek, diqqatni rivojlantirish, diqqat buzilishlari va ularni bartaraf etish yo‘llari muhokama qilindi. Olingan natijalar shuni ko‘rsatadiki, diqqat insonning kundalik hayoti, o‘qish, ish faoliyati va umumiy samaradorligi uchun muhim hisoblanadi. Diqqatning turli turlari mavjud bo‘lib, har biri muayyan faoliyatga moslashgan. Ixtiyoriy va ixtiyorsiz diqqat, konsentratsiya va diqqatning hajmi inson faoliyatiga ta’sir qiluvchi omillar sifatida namoyon bo‘ladi. Masalan, ixtiyoriy diqqat odamning o‘z maqsadlariga muvofiq harakat qilishiga yordam bersa, ixtiyorsiz diqqat kutilmagan yoki qiziqarli stimullarga javoban yuzaga keladi. Bu esa insonning o‘rganish jarayoni va axborotni qayta ishlash samaradorligiga bevosita ta’sir qiladi. 33 stimullarga javoban yuzaga keladi. Bu esa insonning o‘rganish jarayoni va axborotni qayta ishlash samaradorligiga bevosita ta’sir qiladi. 33 Psixologik nazariyalarga asoslanib, diqqat turli yondashuvlar orqali tushuntiriladi. Assotsiativ nazariya, faollik nazariyasi va psixoanalitik yondashuv diqqatning shakllanishi va rivojlanish mexanizmlarini izohlashga yordam beradi. Masalan, faollik nazariyasi diqqatni markaziy asab tizimining uyg‘onish darajasi bilan bog‘laydi va insonning jismoniy hamda ruhiy holati diqqatga qanday ta’sir qilishini tushuntiradi. Psixoanalitik yondashuv esa diqqatni shaxsning ichki kechinmalari va psixologik jarayonlari bilan bog‘laydi. Diqqatni rivojlantirishning turli usullari mavjud bo‘lib, ular orasida ongli ravishda boshqarish, jismoniy faollik, to‘g‘ri ovqatlanish, uyqu sifati va maxsus mashqlar asosiy o‘rin tutadi. Meditatsiya, intellektual o‘yinlar, musiqadan foydalanish va muhitni optimallashtirish ham diqqatni oshirishda muhim rol o‘ynaydi. Bundan tashqari, rejalashtirish va vaqtni to‘g‘ri boshqarish insonning diqqatini samarali taqsimlashiga yordam beradi. Diqqat buzilishlari zamonaviy jamiyatda keng tarqalgan muammo bo‘lib, ularning sabablari turlicha bo‘lishi mumkin. Stress, texnologiyalarga haddan tashqari bog‘lanish, uyqusizlik va noto‘g‘ri ovqatlanish diqqatning susayishiga olib kelishi mumkin. Bunday muammolarni bartaraf etish uchun inson sog‘lom turmush tarziga rioya qilishi, chalg‘ituvchi omillarni kamaytirishi va maxsus texnikalardan foydalanishi lozim. Ba’zi hollarda esa psixologik yordam yoki tibbiy muolajalar talab qilinishi mumkin. Umuman olganda, diqqat inson hayotining ajralmas qismi bo‘lib, uning samaradorligi va sifatli faoliyat yuritishi uchun muhim ahamiyat kasb etadi. Tadqiqotlar shuni ko‘rsatadiki, diqqatni rivojlantirish va boshqarish mumkin, bu esa insonning bilim olish, ish yuritish va kundalik faoliyatni samarali tashkil qilishiga yordam beradi. Shu Psixologik nazariyalarga asoslanib, diqqat turli yondashuvlar orqali tushuntiriladi. Assotsiativ nazariya, faollik nazariyasi va psixoanalitik yondashuv diqqatning shakllanishi va rivojlanish mexanizmlarini izohlashga yordam beradi. Masalan, faollik nazariyasi diqqatni markaziy asab tizimining uyg‘onish darajasi bilan bog‘laydi va insonning jismoniy hamda ruhiy holati diqqatga qanday ta’sir qilishini tushuntiradi. Psixoanalitik yondashuv esa diqqatni shaxsning ichki kechinmalari va psixologik jarayonlari bilan bog‘laydi. Diqqatni rivojlantirishning turli usullari mavjud bo‘lib, ular orasida ongli ravishda boshqarish, jismoniy faollik, to‘g‘ri ovqatlanish, uyqu sifati va maxsus mashqlar asosiy o‘rin tutadi. Meditatsiya, intellektual o‘yinlar, musiqadan foydalanish va muhitni optimallashtirish ham diqqatni oshirishda muhim rol o‘ynaydi. Bundan tashqari, rejalashtirish va vaqtni to‘g‘ri boshqarish insonning diqqatini samarali taqsimlashiga yordam beradi. Diqqat buzilishlari zamonaviy jamiyatda keng tarqalgan muammo bo‘lib, ularning sabablari turlicha bo‘lishi mumkin. Stress, texnologiyalarga haddan tashqari bog‘lanish, uyqusizlik va noto‘g‘ri ovqatlanish diqqatning susayishiga olib kelishi mumkin. Bunday muammolarni bartaraf etish uchun inson sog‘lom turmush tarziga rioya qilishi, chalg‘ituvchi omillarni kamaytirishi va maxsus texnikalardan foydalanishi lozim. Ba’zi hollarda esa psixologik yordam yoki tibbiy muolajalar talab qilinishi mumkin. Umuman olganda, diqqat inson hayotining ajralmas qismi bo‘lib, uning samaradorligi va sifatli faoliyat yuritishi uchun muhim ahamiyat kasb etadi. Tadqiqotlar shuni ko‘rsatadiki, diqqatni rivojlantirish va boshqarish mumkin, bu esa insonning bilim olish, ish yuritish va kundalik faoliyatni samarali tashkil qilishiga yordam beradi. Shu sababli, diqqat bilan bog‘liq muammolarni oldini olish va uni rivojlantirishga doimiy e’tibor qaratish kerak. 34 sababli, diqqat bilan bog‘liq muammolarni oldini olish va uni rivojlantirishga doimiy e’tibor qaratish kerak. 34 Foydalanilgan adabiyotlar 1.Ананьев Б.Г. Человек как предмет познания. – М.: Наука, 1968. 2.Выготский Л.С. Проблема развития психики. – М.: Педагогика, 1983 3.Леонтьев А.Н. Деятельность. Сознание. Личность. – М.: Наука, 1975. 4.Рубинштейн С.Л. Основы общей психологии. – СПб.: Питер, 1999. 5.Лурия А.Р. Внимание и память в процессе обучения. – М.: Просвещение, 1976. 6.Теплов Б.М. Психология внимания. – М.: Наука, 1966. 7.Немов Р.С. Психология: Курс лекций. – М.: Владос, 1999. 8.Хекхаузен Х. Мотивация и деятельность. – СПб.: Питер, 2001. 9.James W. The Principles of Psychology. – New York: Dover Publications, 1890. 10.Broadbent D.E. Perception and Communication. – London: Pergamon Press, 1958. 11.Kahneman D. Attention and Effort. – Englewood Cliffs, NJ: Prentice-Hall, 1973. 12.Posner M.I., Petersen S.E. The Attention System of the Human Brain. – Annual Review of Neuroscience, 1990. 13.Eysenck M.W. Attention and Arousal: Cognition and Performance. – Berlin: Springer, 1982. 14.Neisser U. Cognitive Psychology. – New York: Appleton- Century-Crofts, 1967. 15.Baddeley A. Working Memory, Thought, and Action. – Oxford: Oxford University Press, 2007. 16.Treisman A., Gelade G. A Feature-Integration Theory of Attention. – Cognitive Psychology, 1980. 35 Foydalanilgan adabiyotlar 1.Ананьев Б.Г. Человек как предмет познания. – М.: Наука, 1968. 2.Выготский Л.С. Проблема развития психики. – М.: Педагогика, 1983 3.Леонтьев А.Н. Деятельность. Сознание. Личность. – М.: Наука, 1975. 4.Рубинштейн С.Л. Основы общей психологии. – СПб.: Питер, 1999. 5.Лурия А.Р. Внимание и память в процессе обучения. – М.: Просвещение, 1976. 6.Теплов Б.М. Психология внимания. – М.: Наука, 1966. 7.Немов Р.С. Психология: Курс лекций. – М.: Владос, 1999. 8.Хекхаузен Х. Мотивация и деятельность. – СПб.: Питер, 2001. 9.James W. The Principles of Psychology. – New York: Dover Publications, 1890. 10.Broadbent D.E. Perception and Communication. – London: Pergamon Press, 1958. 11.Kahneman D. Attention and Effort. – Englewood Cliffs, NJ: Prentice-Hall, 1973. 12.Posner M.I., Petersen S.E. The Attention System of the Human Brain. – Annual Review of Neuroscience, 1990. 13.Eysenck M.W. Attention and Arousal: Cognition and Performance. – Berlin: Springer, 1982. 14.Neisser U. Cognitive Psychology. – New York: Appleton- Century-Crofts, 1967. 15.Baddeley A. Working Memory, Thought, and Action. – Oxford: Oxford University Press, 2007. 16.Treisman A., Gelade G. A Feature-Integration Theory of Attention. – Cognitive Psychology, 1980. 35 17.Gazzaniga M.S., Ivry R.B., Mangun G.R. Cognitive Neuroscience: The Biology of the Mind. – New York: W.W. Norton, 2014. 18.Sternberg R.J. Cognitive Psychology. – Cengage Learning, 2016. 19.Baars B.J. In the Theater of Consciousness: The Workspace of the Mind. – Oxford: Oxford University Press, 1997. 20.Anderson J.R. Cognitive Psychology and Its Implications. – New York: Worth Publishers, 2015. 21.Pashler H. The Psychology of Attention. – Cambridge, MA: MIT Press, 1998 22.Nobre A.C., Kastner S. The Oxford Handbook of Attention. – Oxford: Oxford University Press, 2014. 23.Goleman D. Focus: The Hidden Driver of Excellence. – New York: Harper, 2013. 24.Barkley R.A. Attention-Deficit Hyperactivity Disorder: A Handbook for Diagnosis and Treatment. – New York: Guilford Press, 2014. 25.Tsal Y., Shalev L., Mevorach C. Attention: The Mechanisms Behind Performance. – Psychology Press, 2013. 26.Matlin M.W. Cognition. – New York: John Wiley & Sons, 2009. 27.Luck S.J., Hollingworth A. Visual Memory. – Oxford: Oxford University Press, 2008. 28.Bundesen C. A Theory of Visual Attention. – Psychological Review, 1990. 29.McLeod P. Attention and Perception. – Psychology Press, 2013. 30.Cowan N. Attention and Memory: An Integrated Framework. – Oxford: Oxford University Press, 2005. 17.Gazzaniga M.S., Ivry R.B., Mangun G.R. Cognitive Neuroscience: The Biology of the Mind. – New York: W.W. Norton, 2014. 18.Sternberg R.J. Cognitive Psychology. – Cengage Learning, 2016. 19.Baars B.J. In the Theater of Consciousness: The Workspace of the Mind. – Oxford: Oxford University Press, 1997. 20.Anderson J.R. Cognitive Psychology and Its Implications. – New York: Worth Publishers, 2015. 21.Pashler H. The Psychology of Attention. – Cambridge, MA: MIT Press, 1998 22.Nobre A.C., Kastner S. The Oxford Handbook of Attention. – Oxford: Oxford University Press, 2014. 23.Goleman D. Focus: The Hidden Driver of Excellence. – New York: Harper, 2013. 24.Barkley R.A. Attention-Deficit Hyperactivity Disorder: A Handbook for Diagnosis and Treatment. – New York: Guilford Press, 2014. 25.Tsal Y., Shalev L., Mevorach C. Attention: The Mechanisms Behind Performance. – Psychology Press, 2013. 26.Matlin M.W. Cognition. – New York: John Wiley & Sons, 2009. 27.Luck S.J., Hollingworth A. Visual Memory. – Oxford: Oxford University Press, 2008. 28.Bundesen C. A Theory of Visual Attention. – Psychological Review, 1990. 29.McLeod P. Attention and Perception. – Psychology Press, 2013. 30.Cowan N. Attention and Memory: An Integrated Framework. – Oxford: Oxford University Press, 2005. 36 36 37 37

MUNDARIJA

Kirish

1. Diqqat tushunchasi va uning umumiy tavsifi

1.1. Diqqatning psixologiyadagi o‘rni

1.2. Diqqatning asosiy xususiyatlari

1.3. Diqqat turlari va ularning farqlari

2. Diqqatga oid psixologik nazariyalar

2.1. Assotsiativ nazariya

2.2. Faollik nazariyasi

2.3. Psixoanalitik yondashuv

2.4. Kognitiv nazariyalar

3. Diqqatni rivojlantirish va amaliy tadqiqotlar

3.1. Diqqatni oshirish usullari

3.2. Diqqat buzilishlari va ularni bartaraf etish yo‘llari

Xulosa

Foydalanilgan adabiyotlar

Купить