Ekologiyada matematik modellari - Алгебра - Презентации

Информация о документе

Цена	3000UZS
Размер	567.7KB
Покупки	0
Дата загрузки	07 Ноябрь 2026
Расширение	pptx
Раздел	Презентации
Предмет	Алгебра

Ekologiyada matematik modellari

Купить

E K O L O G I YA D A
M AT E M AT I K
M O D E L L A R I .

EKOLOGIYA…
Ekologiya deganda barcha tirik organizmlarning o'zaro ta'siri bo'lgan bilim
sohasi tushunilishi kerak. Yigirmanchi asrning birinchi yarmida bu fan
biologik fanlardan biri edi, ammo hozirgi vaqtda ekologiya atrof-muhit
holatini kuzatish kabi muhim jihatlarni hisobga oladi. Turli usullar va
modellarni o'z ichiga olgan matematik ekologiya tufayli ekologik
muammolarni hal qilish mumkin.
Afsuski, oddiy modellar yordamida ekotizimning murakkab darajasini
tavsiflash mumkin emas. Ta'riflash uchun bilimlarni bitta murakkab tizimga
birlashtirgan murakkab simulyatsiya modellaridan yoki soddalashtirilgan
shakldagi integratsiyalashgan modellardan foydalanish kerak

SIMULYATSIYA MO DELLARI…
•
Kompyuterlarda ishlab chiqilgan simulyatsiya modellari tizim
elementlari, ularning matematik ob'ektlar ko'rinishidagi o'zaro ta'siri
haqida g'oyalarni o'z ichiga oladi: formulalar, tenglamalar,
matritsalar, mantiqiy protseduralar, grafiklar, jadvallar, ma'lumotlar
bazalari, atrof-muhit monitoringining operativ ma'lumotlari. Ko'p
o'lchovli modellar yordamida ekologiya va iqtisodiyotga oid har
qanday ma'lumotlarni birlashtirish, optimal strategiyalar
modellarini ishlab chiqish mumkin bo'ladi. Simulyatsiya yondashuvi
bilan odatda yuqori darajada rivojlangan hisoblash usullari
qo'llaniladi, shuning uchun bu fan yaqinda eng ko'p tarqalishni oldi.

MAQSAD?
Asosiy maqsad - murakkab tizimlarning
xatti-harakatlarini batafsil va batafsil
bashorat qilish yoki ularning ishlashini
optimallashtirish muammosini hal qilish.
Murakkab ekologik tizim qanchalik
yaxshi o'rganilgan bo'lsa, matematik
modelning asoslanishi bog'liq.
Eksperimental tadqiqot va matematik
modellashtirish o‘rtasida yaqin bog‘liqlik
mavjud bo‘lgan taqdirda, matematik
model eksperimental ma’lumotlar va
ular asosida o‘rganilayotgan jarayonlar
nazariyasi o‘rtasida zaruriy oraliq bo‘g‘in
bo‘lib xizmat qilishi mumkin. Amaliy
muammolarni hal qilish uchun barcha
uch turdagi modellardan foydalanish
mumkin.

B U G U N G I K U N DA E KO LO G I YA DA
M AT E M AT I K M O D E L L A R U C H S I N F G A
B O ' L I N G A N

Birinchisi, tavsiflovchi turdagi modellar: regressiya va boshqa empirik tarzda
o'rnatilgan miqdoriy bog'liqliklar, ular tasvirlangan jarayon tizimini ochib berishga
da'vo qilmaydi. Bunday modellardan individual jarayonlar va bog'liqliklarni tavsiflash
va ularni simulyatsiya modellariga fragmentlar sifatida kiritish odatiy holder

Ikkinchisi - sifatli turdagi modellar. Ushbu modellar o'rganilayotgan jarayonning
dinamik mexanizmini, shuningdek tizimlarning xatti-harakatlarida kuzatilgan dinamik
ta'sirlarni, masalan, biomassaning o'zgarishi yoki shakllanishining tebranish
xususiyatini takrorlash qobiliyatini aniqlash uchun qurilgan. fazoviy heterojen
tuzilishga ega. Qoida tariqasida, bu modellar unchalik katta emas va analitik va
kompyuter usullari yordamida sifat jihatidan o'rganilishi mumkin.

Uchinchi sinf - muayyan ekologik va ekologik-iqtisodiy tizimlarning simulyatsiya
modellari. Ushbu turdagi model ob'ekt haqidagi barcha mavjud ma'lumotlarni hisobga
oladi

E KO LO G I YA DA C H E K L A N I S H TA M OY I L L A R I
•
Ekologik tizimdagi jarayonlar ancha murakkab bo'lganligi sababli, ularning o'zaro
ta'siri tizim taqdirini sifat jihatidan belgilaydigan muhim omillarni aniqlash kerak.
Populyatsiyalar va jamoalarning o'sishini tavsiflovchi deyarli barcha modellar
"cheklovchi omillar printsipi" yoki "omillarning yig'indisi ta'siri qonuni" ga asoslanadi.
Dastlab, bu tamoyillar faqat bitta turning populyatsiyalari uchun hisoblangan, ammo
keyinchalik ular ko'p turli jamoalar va tizimlarni tavsiflash uchun qo'llanila boshlandi.
Cheklovchi omillarning mohiyati nemis qishloq xo'jaligi kimyogari Yustus Liebigga
tegishli. U mashhur “Minimum qonuni”ni taklif qildi, unda shunday deyiladi: “Har bir
dalada kamida bir yoki bir nechta ozuqa moddalari, maksimalda esa bir yoki bir
nechta boshqa oziq moddalar mavjud. Hosildorlik ozuqa moddalarining shu
minimumiga mos keladi”. Liebig bu bilan boshqa moddalar tarkibiga nisbatan ozuqa
moddalarining nisbiy minimumini nazarda tutgan. Keyinchalik ekologik adabiyotlarda
minimal bo'lgan omil cheklovchi omil deb atala boshlandi. Fotosintetik jarayonlar
uchun “cheklovchi omil” qonunini 1905-yilda F.Blekman taklif qilgan boʻlsa, 1965-yilda
N.D.Ierusalimskiy fermentativ jarayonlar uchun bu qonunni shakllantirgan.

TO L E R A N T L I K
Q O N U N I VA J AVO B
F U N K S I YA L A R I
Zamonaviy dunyoda fanda javob
funktsiyalari usuli ekologik tizimning
reaktsiyasining har qanday omillarga
bog'liqligini o'rganish uchun ishlatiladi.
Bu usul keng ma'lum bo'ldi va ko'pincha
muhandislik fanlarida qo'llaniladi.
Usulning mohiyati sxema bo'yicha o'tish
operatorini olish uchun ma'lum
ta'sirlarga tizimning javobi haqidagi
ma'lumotlardan foydalanish: harakat
reaktsiyasi. Murakkab tizimlar nazariyasi
nuqtai nazaridan murakkab ochiq
tizimning dinamikasi kirish va chiqish
signallari o'rtasidagi munosabatlarning
tavsifi bilan tavsiflanadi.

B AG ’ R I K E N G L I K
Q O N U N I Amerikalik olim V. Shelford. 1913-yilda
“bag‘rikenglik qonuni”ni shakllantirgan. Ushbu
qonunga ko‘ra, biologik ob’ektga har qanday tashqi
omilning yetishmasligi ham, ortiqcha bo‘lishi ham
zararli bo‘lishi mumkin. Dalil sifatida javob
funktsiyalari qo'ng'iroq shakliga ega bo'lgan asosiy
ekologik omillarga (oziq moddalar miqdori, harorat)
populyatsiyalarning ma'lum xususiyatlarining
miqdoriy baholarining bog'liqligi ekanligi dalil sifatida
keltirildi. Tolerantlik diapazoni deganda tirik organizm
mavjud bo'lishi mumkin bo'lgan chegaralar
tushunilishi kerak. Bunda cheklovchi omil
tolerantlikka yaqinlashuvchi yoki undan tashqariga
chiqadigan omil hisoblanadi. Bugungi kunda ekologik
adabiyotlarda bag'rikenglik qonuni odatda Liebig
printsipining davomi va kengayishi sifatida qaraladi.
Cheklovchi omil omil hisoblanadi unga ko'ra, javob
funksiyasining berilgan nisbiy o'zgarishiga erishish
uchun omil qiymatining minimal nisbiy o'zgarishi
kerak. Bunday ta'rif har bir aniq holatda javob
funktsiyalarining atrof-muhit omillarining
umumiyligiga bog'liqligini batafsil o'rganishni talab
qiladi.

Ekologiyada matematik modellari

Купить