Kirish Roʻyxatdan oʻtish

Docx

  • Referatlar
  • Diplom ishlar
  • Boshqa
    • Slaydlar
    • Referatlar
    • Kurs ishlari
    • Diplom ishlar
    • Dissertatsiyalar
    • Dars ishlanmalar
    • Infografika
    • Kitoblar
    • Testlar

Dokument ma'lumotlari

Narxi 19000UZS
Hajmi 32.5KB
Xaridlar 0
Yuklab olingan sana 20 Oktyabr 2026
Kengaytma docx
Bo'lim Kurs ishlari
Fan Informatika va AT

Sotuvchi

Shahboz Rajabboyev

Ro'yxatga olish sanasi 28 Fevral 2024

19 Sotish

Ekspert tizimlarida axborot texnologiyalarini qo‘llash istiqbollari

Sotib olish
Mavzu: Ekspert tizimlarida axborot texnologiyalarini qo’llash istiqbollari
Reja: 
I. Kirish
II. Asosiy qism
1. Ekspert tizim ishlash usullari 
2. Ekspert tizim turlari va ularning imkoniyatlari
3.   Ekspert tizimlarida axborot texnologiyalarini qo’llash
III. Xulosa
IV. Foydalanilgan adabiyotlar ro‘yxati Kirish
Zamonaviy   jamiyatda   tobora   o’sib   borayotgan   axborot   okimi,   axborot
tеxnologiyalarining   turli-tumanligi,   kompyutеrda   еchiladigan   masalalarning
murakkablashuvi   ushbu   tеxnologiyalardan   foydalanuvchining   zldiga   bir   avtor
vazifalarni kadi. Kеrakli varintlarni tanlash va karor kabul kilish ishlarini insondan
EXMga  utkazish  masalasi  yuzaga kеladi. Bu vazifani еchish  yullardan biri  — bu
ekspеrt   tizimlarini   yaratish   va   foydalanish   sanaladi.   Ekspеrt   uzidan   kеlib   chikib
sharoitni taxlil etadi va nis6atan foydali axborotni aniklab oladi, chorasiz yullardan
voz kеchgan xolda avror kabul kilishning eng makbul yo’llarini vujudga kеltiradi.
Ekspеrt   tizimida   ma'lum   bir   prеdmеt   soxasini   ifodalaydigan   bilimlar
bazasidan foydalaniladi.
Ekspеrt   tizimi   —   bu   ayrim   mavzu   soxalarida   bilimlarni   tuplash   va   kallash,
uyushtirish   usullari   xamda   vositalari   majmuidir.   Ekspеrt   tizimi   mutaxassislarning
yukori sifatli tajribasiga suyangan xolda karorni tanlash chogida mukobil variantlar
kupligi uchun yanada yukori samaraga erishadi. Stratеgiyani  tuzish paytida yangi
omillarni baxolab, ularning ta'sirini taxvil etadi.
Ekspert   tizimlari   sun’iy   intellektning   asosiy   ilovalaridan   biri   bo’lib,
ekspertlarning   u   yoki   bu   bilim   sohasidagi   tajribalarini   evristik   qoidalar   shaklida
transformasiyalovchi kompyuter dasturlaridan  iboratdir. Evristiklar qarorlar qabul
qilishi   qo’llab–quvvatlash   texnologiyalari   doirasida   masalalarni   har   qilish   uchun
foydalaniladigan   oddiy   algoritmlar   singari   ishonch   bilan   optimal   natija   olishni
kafolatlamaydi.   Lekin   ko’pincha   ulardan   amalda   foydalanish   uchun   yetarli
darajada   maqbul   bo’lgan   yechimlarni   beradi.   Bularning   hammasi   ekspert
tizimlaridan maslahat beruvchi tizimlar sifatida foydalanish imkoniyatini beradi.
Ekspert   tizim   ikki   usulda   ishlaydi:   bilimlarni   olish   va   vazifalarni   yechish
(maslahat berish yoki Ekspert tizimidan foydalanish usuli deb ham ataladi).  Bilimlarni   olish   usulida   tushuntirish   tarkibiy   qismi   muhim   rol   o’ynaydi.
Aynan   u   tufayli   ekspert   testdan   o’tkazish   bosqichida   ekspert   tizimning
muvaffaqiyatsiz   ishlashi   sababini   mahalliylashtiradi,   bu   ekspertga   eski   bilimlarni
zamonaviylashtirish va yangilarini kiritishga imkon beradi. Odatda tushuntiruvchi
tarkibiy   qism   quyidagilarni   xabar   qiladi:   axborotdan   foydalanuvchi   qanchalik
to’g’ri   foydalanayotgani;   ma‘lumot   yoki   qoidalardan   nima   uchun
foydalanayotgani;   yoki   foydalanmagani,   qanday   xulosalar   chiqarilgani   va   h.k.
Barcha   tushuntirishlar,   qoidaga   ko’ra,   cheklangan   tabiiy   tilda   yoki   grafika   tilida
beriladi. 
Dasturlarni   ishlab   chiqishda   an‘anaviy   yondashishda   bilimlarni   olish   usuliga
dasturchi tomonidan bajarilayotgan algoritmlash, dasturlash va so’zlash bosqichlari
mos   kelishini   ta‘kidlash   lozim.   Dasturlarni   ishlab   chiqishga   an‘anaviy
yondashishdan   farqliroq   uni   dasturchi   emas,   balki   dasturlashni   bilmaydigan
ekspert (Ekspert tizimi yordamida) amalga oshiradi. 
Maslahat usulida ekspert tizim bilan muloqot yakunini foydalanuvchi amalga
oshiradi,   uni   natija   va   (yoki)   qarorni   olish   usuli   qiziqtiradi.   Ekspert   tizim
belgilanishiga ko’ra, foydalanuvchi ushbu muammo sohada mutaxassis bo’lmasligi
mumkin, bu holda u javobni o’zi olishni bilmasdan ekspert tizimga maslahat uchun
murojaat   qiladi,   yoki   mutaxassis   bo’lsa,   natija   olish   jarayonini   tezlashtirish   va
mashaqqatli ishni yuklash uchun ekspert tizimga murojaat qiladi. «Foydalanuvchi»
atamasi   u   ham   ekspert,   ham   ma‘lumotlar   bo’yicha   muhandis,   ham   dasturchi
ekanini   bildiradi.   Shu   bois   ekspert   tizim   kim   uchun   qilinganligini   ta‘kidlash
maqsadida «yakuniy foydalanuvchi» atamasidan foydalaniladi. 
Xabardorlik.   Ekspert   tizim   xabardorlikni   namoyish   qilishi,   ya‘ni   aniq
muammoli   sohada   ekspert   kishilar   kabi   kasb   egasi   darajasiga   erishishlari   kerak.
Ammo   yaxshi   yechimlarni   oddiygina   topa   bilish   hali   yetarli   emas.   Haqiqiy
ekspertlar   yaxshi   yechimlarni   ko’pincha   juda   tez   topadilar,   yangi   yechimlarni
topish   uchun   esa,   qoidaga   ko’ra,   ancha   ko’p   vaqt   talab   qilinadi.   Demak,   ekspert
tizim   mohir   bo’lishi   kerak   -   u   juda   katta   yoki   nozarur   hisoblashlardan   qochish
uchun   ekspert   kishilar   qo’llaydigan   usullar   va   nayranglardan   foydalanib, yechimlarni samarali va tez olish uchun bilimlarni  qo’llashi  kerak. Mohir ekspert
kishining   ishiga   ijodiy   taqlid   qilish   uchun   ekspert   tizim   ziyraklikka   ega   bo'lishi
kerak.  
Chuqur bilimlar. Ekspert tizim chuqur bilimlarga ega bo’lishi kerak. Bu shuni
bildiradiki,   u   qiyin   siyqasi   chiqmagan   vazifalarga   ega   tor   muammo   sohada
samarali ishlashga qodirdir. Shu bois ekspert tizimdagi qoidalar har bir qoidaning
murakkabligi   yoki   ularning   ko’pligi   ma‘nosida   zarur   darajada   murakkab   bo’lishi
kerak. Ekspert tizimi, qoidaga ko‘ra, SB sohasidagi mutahassislar o‘yinli muammo
sohalar   deb   ataydiganda   emas,   balki   real   dunyoning   muammo   sohasida   ishlashi
kerak.   Real   dunyoning   muammo   sohasida   vazifani   yechayotgan   shaxs   dalilli
axborotni amaliy majmuaga qo’llaydi, qiymat va samaradorlikni belgilovchi ayrim
mezonlar nuqtayi nazaridan qimmatli bo’lgan yechimni topadi.  
O’z   –   o’zini   anglash.   Ekspert   tizimlar   o'zlarining   shaxsiy   harakatlari   haqida
fikr   yuritishga   imkon   beruvchi   bilimlar   va   bunday   fikrlashni   soddalashtiruvchi
tuzilmaga egalar. Masalan, Ekspert tizim qoidalarga asoslangan bo’lsa, vazifaning
yechimiga   kelish   uchun   bu   vazifa   keltirib   chiqaradigan   xulosalar   zanjirini
osonlikcha   ko’rib   chiqa   oladi.   Agar   xulosalarning   bu   zanjiri   bilan   bajarilishi
ravshan   bo'lgan   maxsus   qoidalar   berilgan   bo’lsa,   unda   bu   bilimlardan   vazifalar
yechimining   aniqligi,   barqarorligi   va   haqiqiyligini   tekshirish   uchun   foydalanish,
hatto fikrlash jarayonini yoqlovchi yoki tushuntiruvchi dalillarni ko’rish mumkin.
Tizim qanday fikr yuritishi haqidagi bilim metabilim deb ataladi, bu faqat bilimlar
haqidagi bilimni bildiradi. 
Hozirgi   paytda   mavjud   bo’lgan   ko’pgina   ekspert   tizimlarda   tushuntirish
mexanizmi   bor.   Bu,   tizim   yechim   ma‘lumotlariga   qanday   qilib   kelganligini
tushuntirish uchun zarur bilimlardir. Bu tushuntirishlarning ko’p zanjirdagi har bir
qoidani qanday asosda qo’llanishini tushuntiruvchi xulosalar va dalillar zanjirlarini
namoyish qilishni o'z ichiga oladi. Fikrlashning shaxsiy jarayonlarini tekshirish va
o'z   harakatlarini   tushuntirish   imkoniyati   -   bu   ekspert   tizimning   eng   ijodiy   va
muhim   xususiyatlaridan   biridir.     «O’z   –   o’zini   anglash»   ekspert   tizim   uchun
shuning uchun muhimki:  •   foydalanuvchilar   natijalarga   ko'proq   ishona   boshlaydi,   tizimda   katta
ishonchni his qiladi; 
• tizimning rivojlanishi jadallashadi, chunki tizimni silliqlash oson; 
• tizim ishining asosiga qo’yilgan taxminlar faraz emas, balki oshkora bo'ladi; 
• tizim   ishiga   o’zgarishlar   ta‘sirini   oldindan   aytib   berish   va   aniqlash   oson
kechadi. 
Ekspert   tizim   ham   xatoga   yo’l   qo’yadi.   Ekspert   tizimning   an‘anaviy
dasturlardan yana bir juda muhim farqi mavjud. An‘anaviy dasturlar har gal to’g’ri
natijalarni   vujudga   keltirish   uchun   ishlab   chiqilgan   vaqtda,   ekspert   tizimlar
ekspertlar   o’zlarini   qanday   tutishlari   kabi   ishlab   chiqiladi,   ular   qoidaga   ko’ra
to’g’ri javob beradi, ammo ba‘zida xato qilishi mumkin. 
  Interpretatsiyalashni   bajaruvchi   ekspert   tizimlar,   qoidaga   ko’ra,   vaziyatni
bayon   qilish   uchun   datchiklardan   olinadigan   axborotlardan   foydalanadi.   Misol
sifatida   kimyo   zavodida   jarayon   holatini   aniqlash   uchun   o’lchov   asboblarining
ko'rsatkichlarini   interpretatsiyalashni   keltiramiz.   Interpretatsiyalovchi   tizimlar
muammo   vaziyatning   aniq   alomatli   taqdim   qilishi   bilan   emas,   balki   bevosita
haqiqiy   ma‘lumotlar   bilan   muomalada   bo’ladi.   Ular   boshqa   turdagi   tizimlarda
bo’lmaydi,   shu   bois   ular   shovqinli,   yetarlicha   to’liq   bo‘lmagan   yoki   xato
axborotlarni   ishlab   chiqishiga   to’g’ri   keladi.   Ularga   ma‘lumotlar,   signallar   yoki
tasvirlarning   uzluksiz   oqimlari   ta‘riflarini   ro’yhatga   olishning   maxsus   usullari   va
ularni alomatli taqdim etish usullari zarur. 
Interpretatsiyalovchi   ekspert   tizimlar   ma'lumotlarning   xilma-xil   turlarini
ishlab   chiqishi   mumkin.   Masalan,   sohalarni   tahlil   qilish   va   gaplarni   tushunish
tizimlari   tabiiy   axborotlar   -   bir   holda   ko’rinuvchi   obrazlar,   boshqasida   -   tovushli
signallardan   foydalanib,   ularning   ta'riflarini   tahlil   qiladi   va   ularning   ma'nosini
tushunadi.   Kimyo   sohasidagi   interpretatsiyalar   moddalarning   kimyoviy
xususiyatlarini   chiqarish   uchun   rentgen   nurlarining   difraksiyasi,   spektrli   tahlil   va
yadroli-magnitli rezonansning ma'lumotlaridan foydalanadi.  
Bashoratni   amalga   oshiruvchi   ekspert   tizimlar   berilgan   vaziyatlarning
ehtimoliy   oqibatlarini   aniqlaydi.   Zararli   hashoratlarning   ba‘zi   bir   turlaridan keladigan   zararni   oldindan   aytish,   jahon   bozorida   neftga   bo’lgan   talabni   vujudga
kelgan   geopolitik   vaziyatlarga   ko’ra   baholash   va   razvedka   ma‘lumotlari   asosida
keyingi qurolli janjalning vujudga kelish joyini bashorat qilish bunga misol bo’lib
xizmat qiladi. 
  Loyihalashtirishning   amalga   oshiruvchi   ekspert   tizim   obyektlar
konfiguratsiyasini   muammoga   xos   bo‘lgan   cheklanishlar   majmuasini   hisobga
olgan   holda   ishlab   chiqadi.   Genli   muhandislik,   o’ta   yirik   integral   chizmalarni
ishlab chiqish va murakkab organli molekulalarni sintez qilish bunga misol bo’lib
xizmat qiladi. Tizimlarni loyihalashtirishda ko’pincha loyihaning ayrim qismlarini
ishlab   chiqish   uchun   sintezdan   va   testdan   foydalaniladi.   Loyihalashtirish
rejalashtirish   bilan   juda   yaqin   bog’langan,   biron   tizimning   kovpgina
loyihalashtiruvchilari   istalgan   loyihaga   erishishi   uchun   rejalarni   ishlab   chiqish   va
aniqlash mexanizmiga ega.  
Rejalashtirish   bilan   band   bo’lgan   ekspert   tizimlar   harakatlarni
loyihalashtiradi:   ular   harakatlarning   to’liq   izchilligini   ularni   bajarish
boshlanishidan oldinroq belgilaydi. Murakkab organik birlashmalarni sintez qilish
maqsadida   atomlar   guruhlariga   kimyoviy   reaksiyalarning   izchilligini   qo’llash
rejasini   yaratish,   urush   qobiliyatiga   ega   dushmanning   belgilangan   omilini
neytrallash   maqsadida   bir   necha   kunga   mo’ljallangan   havo   majmuining   rejasini
tuzish bunga misol bo’lib xizmat qilishi mumkin sohalardir. 
Kuzatishni   amalga   oshiruvchi   ekspert   tizimlar   haqiqiy   holatni   tizimning
kutilayotgan   holati   bilan   solishtiradi.   Yadro   reaktorlarida   avariyalar   vaziyatlarni
topish   yoki   jadal   terapiya   bloklariga   joylashtirilgan   bemorlar   monitoringi
ma‘lumotlarini   baholash   uchun   o’lchov   asboblari   ko’rsatkichlari   orqasidan
kuzatish   bunga   misol   bo’lib   xizmat   qilishi   mumkin.   Kuzatuvchi   ekspert   tizim
kuzatiluvchi   holatni   qidirib   topadi,   u   me‘yoriy   holatga   nisbatan   ularning
kutishlarini yoki ehtimoliy chetga chiqishlar haqidagi tahminlarni tasdiqlaydi.  
Sozlashni   bajaruvchi   ekspert   tizimlar   qurilmalarning   nosoz   xulqini   tuzatish
uchun choralar topadi. Kompyuter tizimi ishidagi qiyinchiliklarning ba‘zi turlarini
bartaraf   etish   uchun   so’zlash;   telefon   simidagi   nuqsonlarni   bartaraf   qilish   uchun kerak   bo’lgan   xizmat   turini   tanlash;   lokomotivdagi   ma'lum   nuqsonlarni   tuzatish
uchun   ta‘mirlash   operatsiyalarini   tanlash   bunga   misol   bo’lib   xizmat   qilishi
mumkin.  
Ta'mirlashni   amalga  oshiruvchi  ekspert  tizimlar   tiklashning  ba‘zi  choralarini
ko’rsatgan   rejaga   rioya   qiladi.   Masspektrometri   so’zlash   bunga   misol   bo’ladi.
Hozircha   ta‘mirlovchi   ekspert   tizimlar   juda   kam   ishlab   chiqilgan,   chunki   real
dunyo   obyektlarida   ta‘mirlash   tadbirlarini   haqiqiy   bajarish   zaruriyati   vazifani
qo’shimcha   qiyinlashtiradi.   Ta‘mirlovchi   tizimlarni   yana   ta‘mirlashni   bajarish
uchun tashxis qoy’uvchi, so’zlovchi va rejalashtiruvchi tadbirlar zarur. 
O’qitishni   bajaruvchi   ekspert   tizim   o’quvchi   holatiga   tashhis   qo’yishni,   uni
so’zlashni   va   tuzatishni   (ta‘mirlashni)   bajaradi.   Talabalarning   elektr   zanjirlardagi
nukronlarni   topishga   o’rgatish;   harbiy   dengizchilarni   kemada   dvigatel   bilan
ishlashga o‘rgatish va tibbiyotchi talabalarni mikrobga qarshi terapiyani tanlashga
o’rgatishni   bunga   misol   sifatida   keltiramiz.   O’qituvchi   tizimlar   o’quvchi-biluvchi
va   bu   bilimlarni   muammoning   yechimiga   qanday   qo’llanishi   modelini   yaratadi.
Tizim modelni tahlil qilib va ko‘rsatilgan xatolarni kuzatish rejasini tuzib, tashxis
qo’yadi, o’quvchiga uning xatolarini ko’rsatadi. Ular  bu rejalarni o’quvchilarning
bevosita ko’rsatmalari yordamida bajarib, ular xulqini tuzatadi. 
Boshqaruvni amalga oshiruvchi ekspert tizimlar umuman tizim holatiga huddi
shunday   rahbarlik   qiladi.   Kompyuter   tizimlarining   ishlab   chiqilishi   va
taqsimlanishini boshqarish hamda jadal terapiyada bemorlar ustidan nazorat qilish
bunga   misol   bo’lib   xizmat   qiladi.   Boshqaruvchi   ekspert   tizimlar   obyektning   vaqt
davomidagi holatini kuzatish uchun kuzatuvchi tarkibiy qismlarni o’z ichiga oladi,
ammo   ular   vazifalarning   ko’rib   chiqilgan   turlari:   interpretatsiyalash,   bashorat
qilish,   tashxis   qo’yish,   loyihalashtirish,   rejalashtirish,   so’zlash,   ta‘mirlash   va
o’qitishning istalgan yoki barchasini bajarish uchun boshqa tarkibiy qismlarga ham
zaruriyat   sezishi   mumkin.   Vazifalarning   namunaviy   kombinatsiyasi   kuzatish,
tashxis qo’yish, so’zlash, rejalashtirish va bashoratdan iborat bo‘ladi.
Ekspert tizimlarida va qarorlar qabul  qilishni qo’llab–quvvatlash  tizimlarida
foydala-niladigan axborot texnologiyalarining o’xshash tomonlari shundan iboratki ularning har ikkalasi ham qarorlar   qabul qilishning yuqori darajasini ta’minlaydi.
Lekin ularning uchta muhim farqlari bor:
Birinchi  farq shu  bilan  bog’likki, qarorlar  qabul  qilishni  qo’llab –quvvatlash
tizimi   doirasida   muammolarni   hal   qilish   foydalanuvchining   uni   tushunish
darajasini   va   qarorni   olish   hamda   fikrlash   imkoniyatlarini   aks   ettiradi.   Ekspert
tizimlari   texnologiyasi,   aksincha,   foydalanuvchiga     uning   imkoniyati   darajasidan
oshib ketadigan  qarorlar qabul qilishni taklif etadi;
ko’rsatilgan texnologiyalarning ikkinchi farqi–ekspert tizimlarining o’z fikr –
mulohazalarini qarorlar qabul qilish jarayonida tushuntirib berish qobiliyatida aks
etadi. Aksariyat hollarda bu tushuntirishlar foydalanuvchi uchun qarorning o’zidan
ham muhim bo’ladi;
uchunchi   farq–axborot   texnologiyalarining   yangi   komponenti   bilimlardan
foydalanish bilan bog’liq.
            Ekspert   tizimida   foydalaniladigan   axborot   texnologiyalarning   asosiy
komponetlari   quyidagilardan   iborat:   foydalanuvchining   interfeys,   bilimlar   bazasi,
interpretator, tizimni yaratish moduli.
            Mutaxassis   ekspert   tizimiga   axborot   va     buyruqlarni   kiritish   va   undan
chiqarib   beriladigan   axborotni   olish   uchun   interfeysdan   foydalanadi.   Buyruqlar
bilimlarga   ishlov   berish   jarayonining   yo’naltirish   parametrlarini   o’z   ichiga   oladi.
Axborot, odatda muayyan o’zgaruvchilarga beriladigan qiymatlar shaklida beriladi.
Menejer   axborotni   kiritishning     to’rtta     usulidan   foydalanishi   mumkin:   menyu,
buyruqlar,   tabiiy   til   va   o’z   interfeysi.   Ekspert   tizimlari   texnologiyasi   chiqarib
beriladigan     axborot   sifatida   faqat   yechimlarni   emas,   balki   zaruriy
tushuntirishlarning   ham   olish   imkoniyatini   ko’zla   tutadi.   Tushuntirishlarning   ikki
turi farqlanadi: 
- so’rovlar   bo’yicha   beriladigan   tushuntirishlar.   Foydalanuvchi   istalgan
vaqtda ekspert tizimidan o’z harakatlarini tushuntirib berishni talab qilishi
mumkin;
- muammoni hal qilish bo’yicha olingan yechimni tushuntirish. Foydalanuvchi   yechimni   olganidan   so’ng   u   qanday   olinganligini   tushuntirib
berishni   talab   qilishi   mumkin.   Tizim   masalani   yechishga   olib   kelgan   o’z
mulohazalarning har bir qadamini tushuntirib berishi zarur.
            Ekspert   tizimi   bilan   ishlash   texnologiyasi   oddiy   bo’lmasa   ham,   bu
tizimlarning foydalanish interfeysi do’stona bo’lib, odatda, muloqot   olib borishda
qiyinchiliklar tug’dirmaydi.
Ekspert   tizimida   ma’lum   bir   predmet   sohasini   ifodalaydi   bilimlar   bazasidan
foydalaniladi. Ekspert  tizimi –   bu ayrim mavzu sohalarida bilimlarni  to‘plash va
qo‘llash,   uyushtirish   usullari   hamda   vositalari   majmuidir.   Ekspert   tizimi
mutaxassislarning   yuqori   sifatli   tajribasiga   suyangan       holda       qarorni       tanlash
chog‘ida       muqobil       variantlar       ko‘pligi       uchun       yanada       yuqori   samaraga
erishadi.   Strategiyani   tuzish   paytida   yangi   omillarni   baholab,   ularning   ta’sirini
tahlil etadi. 
Ekspert   tizimlari   sun’iy   intellektdan   foydalanishga   asoslangan.   Ekspert
tizimlarini   axborot   tizimlari   sinfi   sifatida   ko‘rib   chiqish   mumkin.   U
foydalanuvchining roziligidan     qat’iy     nazar     ma’lumotlarni     tahlil     va     tahrir
eta   oluvchi,   qarorni   tahlil   etib   qabul qiladigan,   tahliliytasnifiy   vazifalarni
bajara   oladigan   ma’lumotlar   va   bilimlar   bazasiga   ega. Jumladan,   ekspert
tizimlari     keladigan     axborotlarni     guruxlarga     bo‘lib     tashlay     oladi,     xulosa
chiqaradi,       identifikatsiyalaydi,       tashxis       qo‘yadi,       bashoratlashga       o‘rgatadi,
sharhlab   beradi   va hokazo.  
Ekspert tizimining boshqa axborot tizimlaridan afzalliklari quyidagicha:  
-   yaqin davrlargacha EHMda echish qiyin yoki umuman echib bo‘lmaydigan
deb   sanaluvchi   murakkab       masalalarning       yangi       sinfini       echish,
optimallashtirish   va   (yoki)   bahosini   olish imkoniyati; 
-     dasturchi   bo‘lmagan   foydalanuvchiga(eng   oxiridagi   foydalanuvchilar)   o‘z
tilida   suhbat   yuritish   va   kompyuterdan   samarali   foydalanish   uchun   axborotni
vizualizatsiyalash usullarini qo‘llash imkoniyatini ta’minlash;  -  yanada ishonchli va malakali xulosa chiqarish yoki qaror qabul qilish uchun
ekspert   tizimini   mustaqil   o‘rganish,   bilimlardan   foydalanish   qoidalari,
ma’lumotlar, bilimlarning to‘planishi; 
-       foydalanuvchi   axborot   yo‘qligi   tufayli   yoki   axborotning   haddan   ziyod
rangbarangligi,   yoki   xatto   kompyuter   yordamida   ham   odatdagi   qarorni   qabul
qilishning   cho‘zilib   ketilishi   tufayli   echa   olmaydigan   savollar   yoki   muammolarni
hal etish; 
-       takomillashgan       asboblar       va       ushbu       tizimdagi       foydalanuvchi
mutaxassisning     shaxsiy tajribasidan     foydalanish     hisobiga     yakka     tartibdagi
ixtisoslashgan   ekspert   tizimlarini   yaratish imkoniyati; 
-   ekspert   tizimining   asosi   qaror   qabul   qilish   jarayonini   shakllantirish
maqsadida       tuzilgan   bilimlar   majmui   (bilimlar   bazasi)   sanaladi.   Axborot
ta’minotining   alohida   yaxlit   strukturasi   ko‘rinishida   yaqqol   ko‘zga   tashlangan   va
tashkil   etilgan   predmet   sohasi   xaqidagi   bilim   boshqa   bilim   turlaridan,   masalan,
umumiy   bilimdan   ajralib   turadi.   Bilimlar   bazasi   asosiy   ekspert   tizimi   sanaladi.
Bilimlar   fikrlash   va   vazifalarni   hal   etish       usuliga       imkon       beruvchi       aniq
ko‘rinishda       ifodalanadi       va       qaror       qabul       qilishni   soddalashtirishga
ko‘maklashadi.   
Ekspert   tizimining   asosligini   ta’minlovchi   bilimlar   bazasi tashkilotning
bo‘linmalaridagi   mutaxassislar   bilimini,   tajrabasini   o‘zida   mujassamlashtiradi   va
institutsional       bilimlarni       (ixtisoslashganlar       majmuini,       yangilanayotgan
strategiyalar,     qarorlar uslublari) ifodalaydi. Bilim va qoidalarni turli aspektlarda
ko‘rib chiqish mumkin: chuqur va yuzaki; sifat va miqdoriy; taxminiy(noaniq) va
aniq;   muayyan   va   umumiy;     Foydalanuvchilar   bilim   bazasini   samarali   boshqaruv
qarorlarini   olish   uchun   qo‘llashlari   mumkin.   tavsifiy   va   ko‘rsatma   (yo‘l-yo‘riq)
beruvchi. 
Ekspert   –   bu   muayyan   predmet   sohasida   samarali   yechim   topa   oluvchi
mutaxassis.     Bilimlarni       o‘zlashtirish       bloki       ma’lumotlar       bazasining
to‘planishini,       bilim       va       ma’lumotlar   modifikatsiyasi   bosqichini   aks   ettiradi.
Bilimlar   bazasining   fikrlash   darajasidagi   yuqori   sifatli   tajribadan   foydalanish imkoniyatini   aks   ettiradi.   Mantiqiy   xulosalar   bloki   qoidalarni   faktlar   bilan
qiyoslagan   holda   xulosalar   mantiqini   yuzaga       keltiradi.       Unchalik       ishonchli
bo‘lmagan     ma’lumotlar     bilan     ishlash     chog‘ida     noaniq mantiq, zaif ishonch
yuzaga   keladi.     Tushuntirish   (izohlash)   bloki   foydalanuvchining   texnologiyada
bilimlar bazasidan foydalanish ketmaketligini aks ettiradi va «nima uchun?» degan
savolga javob beruvchi xulosaga keladi. 
Hozirgi   vaqtda   bilimlar   bazasining   joriy   etilishi   kasbiy   bilimlarning
to‘planish     sur’ati   bilan   belgilanadi.     Kasbiy   faoliyatning   shakllantiruvchi,   ya’ni
EHM   bazasida   avtomatlashtiradigan   qismi     bu   inson   tomonidan       to‘plangan
bilimlarning       uncha       katta       bo‘lmagan       qismidir.       To‘plangan       bilimlarning
kattagina   qatlamini   yakka   tartibda   yig‘iladigan   bilimlar   tashkil   etadi.     Bilimlarni
strukturalashtirish     yoki     rasmiylashtirish     bilimlarni     taqdim     etishning     turli
usullariga   asoslangan.   
Zamonaviy       axborot       tizimlarida       eng       ko‘p       faktlar       va       qoidalar
usulidan   foydalaniladi.   Ular   ayrim   predmet   sohalaridagi   jarayonlarni   bayon
etishning   tabiiy   usulini   bayon   etadi.       tavsiya,   Qoidalar       odatda           ko‘rsatma,
strategiyalarni  taqdim       etishning  formal(rasmiyatchilik)  usulini  ta’minlaydi. Ular
agar predmet bilimlari biror sohadagi masalani echish bo‘yicha to‘plangan amaliy
tasavvurlardan   paydo   bo‘lgandagina   to‘g‘ri   keladi.   Qoidalar   ko‘pincha       «Agar
bu...»   xilidagi   tasdiq   ko‘rinishda   ifodalanadi.   Bilimlar   bazasida   predmet
sohasini   bayon   etish   ma’lumotlarni   tashkil   etish   va   taqdim   etish,   vazifalarni
shakllantirish,   qayta   shakllantirish       va       echish       usullarini       ishlab       chiqishni
nazarda     tutadi.     Predmet     sohasi tushunchasi(obyektlari)     ramzlar     yordamida
tasavvur   qilinadi.   Masalan,   bu   ramz   bank   tizimi uchun   mijoz,   jamg‘arma
vositasi,       operatsiya,       vazifa       va       shu       kabilar       bo‘lishi       mumkin.
Tushunchalarni   manipulyasiya   qilish   uchun   munosabatlar   aniqlanadi,   turli
strategiyalar   (mantiqiy       yoki       tajriba       natijasida       olingan)       qo‘llaniladi.
Bilimlarni   taqdim   etish,   ularni tarkiblashtirish tushunchalarni, murakkab, oddiy
bo‘lmagan   vazifalarni   nazarda   tutadi.   Shuning   uchun   qoidalar   ham   bilimlar
bazasida   murakkab   yoki   ko‘p   miqdorda   va   hajmda   bo‘ladi.     Ekspert   tizimlari shunday   ishlab   chiqiladiki,  bunda   yechim   tanlash   mantiqini   asoslash   va   o‘rgatish
hisobga       olinadi.       Ko‘pgina       ekspert       tizimlarida       tushuntirish       (izohlash)
mexanizmi bo‘ladi. Mazkur mexanizm qanday qilib tizim ushbu qarorga kelganini
tushuntirish   uchun   zarur   bo‘lgan   bilimlardan   foydalanadi.   Bunda   ekspert   tizimini
qo‘llash,   undan   foydalanish   va   harakat   chegarasini   aniqlash   juda   muhimdir.
Axborot       texnologiyasining       ekspert       tizimida       foydalaniladigan       asosiy
komponentlari a (tarkibiy   qismlari)   quyidagilar:   foydalanuvchining   interfeysi,
bilimlar   bazasi,   interpretetor, x a tizimni yaratish moduli. 
Ekspert   tizimlarining   axborot   texnologiyalari   asosiy   komponentlari.
Foydalanuvchining     interfeysi.   Foydalanuvchi     ekspert     tizimiga     buyruq     va
axborot   kiritish   hamda   uning   buyrug‘i   orqali   chiqadigan   axborotni   olish   uchun
foydalaniladi.   Komanda   (buyruq)lar   o‘z   ichiga   bilimlarni   qayta   ishlash   jarayoni
boshqarmaydigan   parametrlarini   oladi.   Axborot   odatda   ma’lum   bir   tanaffuslar
bilan   beriladigan   qiymat,   ahamiyat   shaklida   beriladi.     Foydalanuvchi     axborotni
kiritishning  to‘rtta  uslubidan  foydalanishi  mumkin:  menyu,  buyruq (komanda),
tabiiy   til,   shaxsiy   interfeys.     Ekspert   tizimining   texnologiyasi   chiqadigan   axborot
sifatida   nafaqat   qarorni,   shuningdek   zarur   tushuntirishni   olish   imkoniyatini   ham
ko‘rib   chiqadi.     Odatda   ikki   xil   tushuntirish   farqlab   ko‘rsatiladi.   Ya’ni,   so‘rov
bo‘yicha   beriladigan   tushuntirish.   Bunda   foydalanuvchi   har   qanday   paytda
ekspert   tizimidan   o‘z   hattiharakatlarini   izohlashni   talab   etishi   mumkin;
muammolarni       hal      etishdan       olgan      tushuntirish.      Foydalanuvchi       yechimni
olgandan     so‘ng,     u qanday olingani to‘g‘risida izoh talab qilishi mumkin. Tizim
esa   masalani   echishdagi   har   bir   qadamini   tushuntirib   berishi   kerak.     To‘g‘ri,
ekspert       tizimi       bilan       ishlash       texnologiyasi       oddiy       emas.       Mazkur
tizimlarning foydalanish interfeysi do‘stona munosabatda bo‘ladi. Ya’ni u siz bilan
«suhbatlashish»   chog‘ida   qiyinchiliklar   tug‘dirmaydi.     Bilimlar   ombori.     Ular
muammoli   sohalarni,   shuningdek,   faktlar   oralig‘idagi   mantiqiy   bog‘liqni   bayon
etadi. 
Bazada   markaziy   o‘rinni   qoidalar   egallagan.   Qoida   muayyan   bir   sharoitda
nima qilish kerakligini belgilaydi va u ikki qismdan iborat bo‘ladi:  Birinchisi,   bajarilishi   mumkin   bo‘lgan   yoki   bo‘lmagan   shartsharoit.  
Ikkinchisi,   agar sharoit bajariladigan bo‘lsa, amalga oshirilish kerak bo‘lgan
xattiharakat.     Ekspert   tizimida   foydalaniladigan   barcha   qoidalar   tizimini   tashkil
etadi. Bu tizim oddiy tizimga qiyoslaganda ham bir necha minglab qoidalarni o‘z
ichiga oladi.  Barcha   bilim   turlari,   predmet   sohasi   xususiyati   va   loyihaning
(bilim       bo‘yicha   mutaxassisning)   malakasiga   bog‘liq   holda   u   yoki   bu   darajada
o‘xshashlik   bilan   bir   yoki   bir   necha   semantik   modellar   yordamida   ifodalanishi
mumkin.  
Interpretator.         Bu   ekspert   tizimining   bir   qismi   bo‘lib,   bazadagi   bilimlarni
ma’lum   bir   tartibda   qayta   ishlaydi.   Interpretatorning   ish   texnologiyasi   qoidalar
majmuining ketmaketligini ko‘rib chiqishga olib boradi. Agar qoidadagi shartlarga
rioya   etilsa,   ma’lum   hattiharakatlar   bajarilsa   foydalanuvchiga   ham   uning
muammolarini   echish   variantlari   taqdim   etiladi.   Bundan       tashqari       ko‘pgina
ekspert       tizimlarida       quyidagi       qo‘shimcha       bloklar       kiritiladi:   ma’lumotlar
bazalari,   hisobkitob   bloki,   ma’lumotlarni   kiritish   va   tuzatish   bloki.     Hisobkitob
bloki     boshqaruv     qarorlarini     qabul     qilish     bilan     bog‘liq     holatlarda     zarur
bo‘ladi.       Ayni       paytda       reja,       jismoniy,       hisobkitob,       hisobot       va       boshqa
doimiy       hamda       tezkor   ko‘rsatkichlarni       o‘z       ichiga       olgan       ma’lumotlar
bazalari       muxim       rol       o‘ynaydi.       Ma’lumotlarni   kiritish   va   tuzatish   blokidan
ma’lumotlar bazasidagi joriy o‘zgarishlarni tezkor va o‘z vaqtida aks ettirish uchun
foydalaniladi.   Tizimni   yaratish   moduli.   U   qoidalar   to‘plamini   yaratish   uchun
xizmat   qiladi.   Tizimni   yaratish   modulining   asosi   bo‘lgan   ikkita   yondoshuv
mavjud:   dasturlashtirishning   algoritmik   tilidan   foydalanish   va   ekspert   tizimi
qobig‘idan   foydalanish.   Bilimlar   bazasini   tasvvur   etish   uchun   maxsus   lisp   va
prolog tillari ishlab chiqilgan, garchi bundan boshqa har qanday ma’lum algoritmik
tildan foydalanish mumkin bo‘lsa ham. 
Ekspert   tizimi   qobig‘i.   Tegishli   bilimlar   bazasini   yaratish   orqali   ma’lum   bir
muammoni   hal       etishga       moslashgan       tayyor       dasturiy      muhitni       ifodalaydi.
Ko‘pgina     hollarda     qobiqdan foydalanish dasturlashdan ko‘ra tezkor va osonroq tarzda  ekspert  tizimini  yaratish imkonini  beradi.    Ekspert  tizimining afzalliklarini
tajribali mutaxassislarga qiyoslab shunday bayon etish mumkin:  
-   erishilgan       puxta       bilim,       asos       yo‘qolmaydi,       u       hujjatlashtirishi,
uzatilishi,   ijro   etilishi   va ko‘payishi mumkin; 
-  nisbatan      mustahkam      natijalarga   erishiladi,      insondagi    hissiy     va   shu
kabi   boshqa   ishonchsiz omillar bo‘lmaydi; 
-   tizimning       ishlab       chiqish       qiymati       yuqori,       lekin       ekspluatatsiya
qiymati       past.       Umuman   qiyoslaganda   esa   u   yuqori   malakali   mutaxassislardan
ko‘ra   arzonroq   tushadi.   Yangi   qoida   va   konsepsiyalarga,   ijodkorlik   va
ixtirochilikka unchalik moslashmaganligi hozirgi ekspert tizimining kamchiligidir.
Ko‘p   hollarda   bu   tizim   yuqori   malakali   mutaxassislar   o‘rnini   bosa   oladi,   ammo
ba’zan   past   malakali   ekspertga   muhtojli   joylar   ham   bo‘lib   turadi.   Ekspert   tizimi
eng   oxiridagi   foydlanuvchining   kasb   imkoniyatlarini   kengaytirish   va   ko‘paytirish
vositasi   bo‘lib   xizmat   qiladi.     Ochig‘i,       bu       tizim       muayyan       bir       predmet
sohasida       mutaxassisekspertlar       darajasidagi   bilimni   namoyish   etmog‘i   kerak.
Tizim   yaxshi   yechimlarni   kerakli   darajada   topa   olmaydi,   lekin   predmetni   keng
anglaydi.  
Rejalashtiruvchi       ekspert       tizimlari     ma’lum       bir       maqsadlarga       erishish
uchun       zarur   bo‘lgan   dasturlarni   ishlab   chiqishga   mo‘ljallangan.   Bashoratlovchi
ekspert tizimlari   o‘tmish va bugunning voqealariga asoslanib kelajak ssenariysini
oldindan   aytib   bermog‘i,   ya’ni   berilgan   vaziyatdan   ishonchli   natijalar   chiqarishi
kerak.       Buning       uchun       bashoratlovchi       ekspert       tizimlarida       dinamik
parametrik   modellar qo‘llaniladi.  
Tashxislovchi   ekspert   tizimlari   kuzatiladigan   hodisalarning   normal   emasligi
sabablarini   topish       xususiyatiga       ega.       Ma’lumotlar       to‘plami       tahlil       uchun
asos     bo‘lib     xizmat     qiladi.     Ular yordamida etalon hattiharakatdan chetlanish
aniqlanadi   va tashhis   qo‘yiladi.  O‘rgatuvchi   ekspert  tizimlari     foydalanuvchilarga
berilgan   sohada   tashhis   qo‘yish   va   tahlil       etish       imkoniyatini       berishi       lozim.
Bunday       tizimdan       bilim       va       xattiharakat       to‘g‘risidagi   farazni       yaratish,
tegishli   ta’lim   uslubini   va  harakat   usullarini   aniqlash   talab   etiladi.   Ekspert tizimini yaratishda kamida uchta muammo yuzaga keladi: 
- xotiraga kiritiladigan axborotning etarli darajada to‘liq bo‘lishini ta’minlash.
Bu   eng   asosiy   bilimlarini   ajratish   va   ma’lumotlar   tuzilmasida   ularning   o‘zaro
aloqasini   o‘rnatish,   shuningdek,   kodlashtirishning   bunday   tizimini   yaratish   va
foydalanishni talab etadi; 
-   ekspert   tizimi   faoliyati   sifatining   samarali   bahosini   olish   va   tegishli
mezonlarni   ishlab   chiqish.   Qiyinchilik   shundaki,   mutaxasislar   bilimi   –   bu
shunchaki   ma’lumot   va   faktlar   yig‘indisi   emas.   Ayrim   elementlar   munosabatini
tasavvur   etish   uchun   aloqalar   qonuniyatlarini   hisobga   olishga   formal   urinish
tizimni   o‘ta   darajada   «keskin»   qilib   qo‘yadi   va   u   yangi   elementlarni   qo‘shish
uchun «yopiq» bo‘lib qoladi; 
-   echiladigan   masala   tuzilmasining   ehtimollik   xususiyati   va   bilimlarning
uyg‘unlashuvi   tufayli   ishonchsiz   natijalar   olish   mumkinligi.   Ekspert   tizimini
yaratish quyidagi talablar mavjud holatda maqsadga muvofiqdir: 
- tizimga o‘z bilimini berishni istagan ekspertlar mavjudligi; 
-   ekspertlar       vazifani       hal       etishning       o‘z       uslublarini       bayon       etishi
mumkin   bo‘lgan   muammoli sohaning mavjudligi; 
-   ko‘pchilik   ekspertlarning   mazkur   muammoli   sohada   yechimlar
o‘xshashligining bo‘lishi;
-   muammoli       sohadagi       vazifaning       ahamiyati,       ya’ni       ular       yoki
murakkab       bo‘lishlari,       yoki   mutaxassis   bo‘lmagan   foydalanuvchi   hal   eta
olmasligi yoki hal etish uchun ancha vaqt talab qilishi; 
- masalani echish uchun katta hajmdagi ma’lumot va bilimning bo‘lishi; 
- predmet sohasida axborotning to‘liq bo‘lmasligi va o‘zgaruvchanligi tufayli
evristik   uslublarni   qo‘llash.   Yuqorida   qayd   etilgan   uchta   muammoni   hal   etish   va
sanab   o‘tilgan   talablarni   bajarish   ekspert   tizimini   qo‘llashning   zarur   hamda   etarli
sharti sanaladi.  
Ekspert     tizimini     yaratish     bosqichlari.     Ekspert     tizimini     yaratishning
nisbatan  muhim bosqichlariga  quyidagilarni  kiritish  mumkin:  konseptulizatsiya,
realizatsiya,  testdan  o‘tkazish, joriy etish, kuzatib borish, modernizatsiyalash.  Konseptualizatsiya   bosqichida   ekspert   tizimini   ishlab   chiqish   bo‘yicha
mutaxassis   ekspert   bilan   hamkorlikda   tanlangan   predmet   sohasidagi   muammoni
echishning   uslublarini   bayon   etish   uchun   qanday     tushuncha,     munosabat   va
protseduralar     zarurligini   hal   etadi.     Bosqichdagi   asosiy     vazifa   masalani   echish
jarayonida   yuzaga   keluvchi   vazifa   strategiyasi   va   cheklovlarni   tanlashdan   iborat.
Konseptualizatsiya muammoni to‘liq tahlil etishni talab etadi.  
Identifikatsiya     bosqichida     vazifa     turi,     tavsifi,     o‘lchami,     ishlanma
jarayonidagi     ishtirokchilar   tarkibi     aniqlanadi.     Modelning     yaroqliligi     ko‘rib
chiqiladi,   talab   etiladigan   vaqt       mashina resurslari baholanadi, ekspert tizimini
yaratish maqsadi belgilanadi.  
Formallashtirish   bosqichida   asosiy   tushunchalar   va   munosabatlar   bilimlarni
ifodalashning     o‘ziga   xos     rasmiy     tiliga     o‘tkaziladi.     Bu     erda     ko‘rib
chiqilayotgan     vazifa     uchun       modellar     yoki   ma’lumotlarni   taqdim   etishning
o‘xshash usullari tanlanadi.  
Amalga   oshirish   bosqichida   yuklatilgan   vazifalarni   bajarishga   qodir   bo‘lgan
ekspert   tizimining   jismoniy   «qobig‘i»,   yuzasi   yaratiladi.     Ekspert   tizimi
faoliyatining to‘g‘riligini testdan o‘tkazish bosqichida tekshirish mumkin. Xulosa
Xulosa   qilib   aytish   mumkinki,   ekspеrt   tizimlari   sun'iy   intеllеktdan
foydalanishga asoslangan.
Sui'iy   intеllеkt   dеganda   aktsiy   xatti-xarakatlarga   nisbatan   kompyutеr
tizimining   kobiliyati   tushuniladi.   Ko’pincha   bunda   inson   fikrlashi   bilan   boglik
kobiliyat anglanadi.
Kompyuter     axborot     tizimlari   o’rtasida   eng   katta   taraqqiyot   sun’iy
intellektdan   foydalanishga   asoslangan   ekspert   tizimlarini   ishlab   chiqish   sohasida
qayd etildi.
            Ekspert   tizimi   menejerga   yoki   mutaxassisga   tizimlarda     to’plangan
bilishlarga  doir har qanday  muammo bo’yicha maslahat olish imkoniyatini beradi.
      Misol. AQShning  davlat agentligi shunday bir  ekspert tizimini yaratgan.
U   ob-havo   va   g’allaga   tegishli     ma’lumotlarni   tahlil   qilib,   fermerlarga   irrigasiya,
o’g’it solish va hosil olishning optimal vaqtini  belgilaydi.
Sun’iy   intellekt   deyilganda,   odatda   kompyuter   tizimlarning   shunday
harakatlarni bajarish qobiliyati tushuniladiki, agar bu harakatlarni odam bajarganda
uni intellektual deb atash mumkin bo’lardi.
       Aksariyat hollarda bu yerda odamning fikrlashi bilan bog’liq, qobiliyatlar
nazarda   tutiladi.   Sun’iy     intellekt   sohasidagi   ishlar   ekspert   tizimlari   bilan
chegaralanmaydi.   Shuningdek,   ular   o’z   ichiga   odamning   asab   tizimi,   uning
eshitish,   ko’rish,   sezish,   o’qish–o’rganish   qobiliyatini   modellashtiruvchi   robotlar,
tizimlar   yaratishni   ham   oladi.   Maxsus   masalalarni   yoki   vazifalarni   hal   qilish
maxsus bilimlarni talab etadi. Lekin har qanday kompaniya ham o’z shtatida uning
ishi   bilan   bog’liq   barcha   muammolar   bo’yicha   ekspertlarni   saqlay   yoki   hatto   har
safar   bunday   muammolar   paydo   bo’lganda     ularni   taklif   qila   olmaydi.   Ekspert tizimlari   texnologiyasidan   foydalanishning   bosh   mohiyati   ekspertdan   uning
bilimlarini   olish   va   uni   kompyuter   xotirasiga   kiritib,   har   safar   zaruriyat   tug’ilgan
hollarda undan foydalanishdan iboratdir.
Foydalanilgan adabiyotlar  
1.A.A.Abduqodirov, A.G’.Hayitov, R.R.Shodiyev “Axborot texnologiyalari”,
Toshkent 2003  6779 betlar. 
2.   Milliy   iqtisodda   axborot   tizimlari   va   texnologiyalari:   Oliy   o‘quv   yurtlari
talabalari uchun o‘quv   qo‘llanma   //   Mualliflar:   R.X.Alimov,   B.YU.Xodiev,
Q.A.Alimov       va       boshq.;   S.S.G‘ulomovning   umumiy   tahriri   ostida.   –   T.:
«SHarq», 2004. – 320 b. 
3.   Gulomov       S.   S.,   SHermuxamedov       A.   T.,   Begalov       B.   A.       Iktisodiy
informatika:   Darslik   /   akademik   S.S.Gulomovning   umumiy   taxriri   ostida.   –   T.:
O‘zbekiston, 1999, 528 b. 
4.   Alyoxina   G.   V.   Informatsionnыe   texnologii   v   ekonomike   i   upravlenii
Uchebnoe posobie. M. 2002. 
5.     G‘ulomov     S.S.,     Alimov     R.X.,     Lutfullaev     X.S.     va      boshqalar.
texnologiyalari. Toshkent.: ”SHarq”, 2000 y.  592 b. 
6. Simonovich S. V. i dr. Informatika.  SPb.: Piter, 2003.  640 s. 
               7.     Xodiev     B.YU.,     Musaliev     A.A.,     Begalov     B.     A.     «Vvedenie     v
informatsionnыe   sistemы  i texnologii». Tashkent. TGEU. 2002 g.  156 s. 
         8. Petrov B. N. Informatsionnыe sistemы.  SPb.: Piter, 2003. – 688 s. 
         9. Kogalovskiy M. R. Texnologiya baz dannыx na PEVM. M.: FiS, 1992. 10.
Sistemы     upravleniya   bazami   dannыx   i   znaniy/Pod   red.   A.N.Naumova.   –   M.:
Finansы  i statistika, 1991.  Axborot   tizimlari
Sotib olish
  • O'xshash dokumentlar

  • 3d-max dasturida obektlarni yaratish
  • Algoritm va ma’lumotlar strukturasi
  • 3D-MAX dasturi haqida
  • 3D Studio MAX dasturiga kirish. 3D Studio MAX dasturi haqida tushuncha
  • Adobe photoshop dasturida tasvirlarda ishlov berish,taqdimot yaratish

Xaridni tasdiqlang

Ha Yo'q

© Copyright 2019-2026.

  • Balansdan chiqarish bo'yicha ko'rsatmalar
  • Biz bilan aloqa
  • Saytdan foydalanish yuriqnomasi
  • Fayl yuklash yuriqnomasi
  • Русский