Elektr yoyli pechdan instrumental tezkesar po‘lat olish texnologiyasini tanlash va hisoblash

O‘ZBEKISTON RESPUBLIKASI
OLIY TA’LIM, FAN VA INNOVATSIYALAR VAZIRLIGI
______________________________________ UNIVERSITETI
“______________________” kafedrasi
KURS ISHI
Mavzu:  Elektr yoyli pechdan instrumental tezkesar po‘lat olish
texnologiyasini tanlash va hisoblash
Bajardi: ______ guruh talabasi
________________________
Ilmiy rahbar: ____________
________________________
Kurs ishi himoya qilindi
“___” ________ 2026-y.
Baho: ______________
Toshkent – 2026 MUNDARIJA
KIRISH .....................................................................................................................
I BOB. INSTRUMENTAL TEZKESAR PO‘LATLARNING TARKIBI, 
XOSSALARI VA ISHLAB CHIQARISHNING NAZARIY ASOSLARI .........
1.1. Instrumental tezkesar po‘latlarning tasnifi, kimyoviy tarkibi va asosiy 
xususiyatlari ...........................................................................................................
1.2. Tezkesar po‘latlarni ishlab chiqarishda qo‘llaniladigan xomashyo va 
legirlovchi elementlarning ahamiyati ..................................................................
1.3. Elektr yoyli pechda po‘lat eritish jarayonining fizik-kimyoviy asoslari 
va texnologik bosqichlari ....................................................................................
II BOB. ELEKTR YOYLI PECHDA INSTRUMENTAL TEZKESAR 
PO‘LAT OLISH TEXNOLOGIYASINI TANLASH VA HISOBLASH .........
2.1. Instrumental tezkesar po‘lat olish uchun elektr yoyli pechning 
texnologik parametrlarini tanlash va asoslash .....................................................
2.2. Tezkesar po‘lat eritish jarayonining moddiy va issiqlik balansini 
hisoblash ..............................................................................................................
2.3. Po‘lat eritish texnologik jarayonini takomillashtirish, mahsulot sifatini 
nazorat qilish va texnik-iqtisodiy samaradorligini baholash ...............................
XULOSA ................................................................................................................
FOYDALANILGAN ADABIYOTLAR ..............................................................
2 KIRISH
Mavzuning   dolzarbligi.   Zamonaviy   mashinasozlik,   avtomobilsozlik,
aviatsiya   va   energetika   sanoatining   rivojlanish   darajasi   ko‘p   jihatdan   metallarga
kesib   ishlov   berish   unumdorligi   bilan   belgilanadi.   Kesuvchi   asboblar   –   parmalar,
frezalar,   metchiklar,   protyajkalar,   tishli   g‘ildirak   kesuvchi   asboblar   –   ishlab
chiqarishda instrumental tezkesar po‘latlar asosiy material bo‘lib qolmoqda. Qattiq
qotishmalar   va   keramik   materiallarning   keng   tarqalishiga   qaramay,   murakkab
shakldagi   va   zarbaga   chidamli   bo‘lishi   talab   etiladigan   asboblarning   katta   qismi
tezkesar   po‘latdan   tayyorlanadi,   chunki   bu   po‘latlar   yuqori   qattiqlik,
issiqbardoshlik va yetarli darajadagi qovushqoqlikni o‘zida mujassamlashtiradi.
Tezkesar   po‘latlarning   tarixi   XIX   asr   oxiriga   borib   taqaladi.   1868-yilda
ingliz   metallurgi   R.   Myushet   volfram   va   marganes   bilan   legirlangan,   havoda
toblanuvchi   “o‘z-o‘zidan   toblanadigan”   po‘latni   yaratdi.   1900-yilda   amerikalik
muhandislar  F.  Teylor  va  M.  Uayt   bunday po‘latni  juda  yuqori  haroratda  toblash
orqali kesish tezligini bir necha baravar oshirish mumkinligini ko‘rsatdilar va Parij
jahon   ko‘rgazmasida   namoyish   etdilar.   XX   asrning   o‘rtalarida   volframni   qisman
molibden   bilan   almashtirish   natijasida   volfram-molibdenli   po‘latlar   paydo   bo‘ldi
va ular hozirgi kunda ishlab chiqarilayotgan tezkesar po‘latlarning asosiy qismini
tashkil etadi.
Tezkesar   po‘latlar   tarkibida   volfram,   molibden,   vanadiy,   xrom   va   kobalt
kabi   qimmatbaho   va   tanqis   legirlovchi   elementlar   ko‘p   miqdorda   bo‘ladi.   Shu
sababli   ularni   ishlab   chiqarish   texnologiyasi   legirlovchi   elementlarni   maksimal
darajada   o‘zlashtirish,   ularning   oksidlanib   shlakka   o‘tishini   kamaytirish   va
metallning   nometall   qo‘shimchalardan   tozaligini   ta’minlashga   qaratilgan   bo‘lishi
lozim.   Bu   vazifani   hal   etishda   elektr   yoyli   pechlar   alohida   o‘rin   tutadi:   ularda
metallni yuqori haroratgacha qizdirish, atmosfera tarkibini nazorat qilish, oq shlak
ostida   diffuzion   raskislash   va   kimyoviy   tarkibni   aniq   to‘g‘rilash   imkoniyati
mavjud.
O‘zbekiston   Respublikasida   metallurgiya   sohasini   modernizatsiya   qilish,
ichki   bozorni   mahalliy   metall   mahsulotlari   bilan   ta’minlash   va   import   o‘rnini
3 bosuvchi mahsulotlar ishlab chiqarish davlat siyosatining ustuvor yo‘nalishlaridan
biridir. 1
  Bekobod   shahridagi   “O‘zbekiston   metallurgiya   kombinati”   AJ   da   po‘lat
elektr   yoyli   pechlarda   eritiladi,   bu   esa   respublikada   elektrometallurgiya   bo‘yicha
malakali   mutaxassislar   tayyorlash   va   ushbu   sohadagi   texnologik   yechimlarni
chuqur   o‘rganish   zaruratini   oshiradi.   Mashinasozlik   korxonalarining   kesuvchi
asboblarga   bo‘lgan   ehtiyoji   asosan   import   hisobiga   qoplanayotganini   hisobga
olsak, tezkesar po‘lat olish texnologiyasini tanlash va asoslash amaliy ahamiyatga
ega masaladir.
Mavzuning   o‘rganilganlik   darajasi.   Tezkesar   po‘latlarning   tarkibi,
strukturasi va xossalari Yu.A. Geller, A.P. Gulyayev hamda G. Roberts, G. Krauss
va R. Kennedi kabi olimlarning fundamental asarlarida atroflicha yoritilgan. Elektr
yoyli   pechlarda   legirlangan   po‘lat   eritishning   nazariy   asoslari   va   texnologiyasi
D.Ya.   Povolotskiy,   V.E.   Roshchin,   N.V.   Malkov,   A.N.   Morozov,   V.A.   Kudrin
asarlarida, pechlarning elektr va issiqlik parametrlarini hisoblash usullari esa A.V.
Yegorov ishlarida bayon etilgan. Mazkur kurs ishida ushbu manbalardagi  nazariy
qoidalar asosida R6M5 po‘latini 12 t sig‘imli pechda eritishning aniq texnologik va
hisobiy yechimi ishlab chiqiladi.
Kurs   ishining   maqsadi   –   elektr   yoyli   pechda   instrumental   tezkesar   po‘lat
(R6M5 markasi misolida) olishning eng maqbul texnologiyasini tanlash, pechning
asosiy   parametrlarini   asoslash   hamda   eritish   jarayonining   moddiy   va   issiqlik
balansini hisoblash orqali texnik-iqtisodiy ko‘rsatkichlarni baholashdan iborat.
Belgilangan   maqsadga   erishish   uchun   quyidagi   vazifalar   qo‘yildi:   tezkesar
po‘latlarning   tasnifi,   kimyoviy   tarkibi   va   xossalarini   o‘rganish;   xomashyo   va
legirlovchi   elementlarning   ahamiyatini   tahlil   qilish;   elektr   yoyli   pechda   eritish
jarayonining   fizik-kimyoviy   asoslarini   yoritish;   texnologiya   variantlarini   qiyosiy
baholab,   eng   maqbulini   tanlash;   pechning   sig‘imi,   transformator   quvvati,   vanna
o‘lchamlari  va  elektrodlar   diametrini  hisoblash;  shixta   tarkibi,  moddiy  va  issiqlik
1
“O‘zbekiston   –   2030”   strategiyasi   to‘g‘risida:   O‘zbekiston   Respublikasi   Prezidentining   2023-yil   11-sentabrdagi
PF-158-son   Farmoni   //   Qonunchilik   ma’lumotlari   milliy   bazasi.   –   URL:   https://lex.uz/docs/6600413   (murojaat
sanasi: 03.11.2026).
4 balansini hisoblash; jarayonni takomillashtirish yo‘llari, sifat nazorati va iqtisodiy
samaradorlikni baholash.
Tadqiqot   obyekti   –   elektr   yoyli   pechda   tezkesar   po‘lat   eritish   texnologik
jarayoni. 
Tadqiqot   predmeti   –   eritish   jarayonining   texnologik   parametrlari,   shixta
tarkibi, moddiy va energetik oqimlar hamda ularning mahsulot sifati va tannarxiga
ta’siri.
Tadqiqot   usullari.   Ishda   adabiyotlar   tahlili,   qiyosiy   tahlil,   fizik-kimyoviy
termodinamika   qonuniyatlari,   moddiy   va   issiqlik   balansi   tuzish   usullari,   chiziqli
tenglamalar tizimini yechish orqali shixtani hisoblash hamda texnik-iqtisodiy tahlil
usullaridan foydalanildi.
Ishning   amaliy   ahamiyati.   Kurs   ishida   ishlab   chiqilgan   shixta   hisoblash
algoritmi,   moddiy   va   issiqlik   balansi   natijalari   hamda   texnologik   rejimlardan
elektrometallurgiya   sexlarida   tezkesar   po‘lat   eritmasini   rejalashtirish,
ferroqotishmalar   sarfini   oldindan   baholash   va   energiya   sarfini   tahlil   qilishda
foydalanish   mumkin.   Shuningdek,   natijalar   “Elektrometallurgiya”,   “Po‘lat   ishlab
chiqarish   texnologiyasi”   va   “Metallurgiya   pechlari”   fanlari   bo‘yicha   amaliy
mashg‘ulotlarda o‘quv materiali sifatida qo‘llanilishi mumkin.
Kurs   ishining   tuzilishi.   Kurs   ishi   kirish,   ikki   bob,   olti   paragraf,   xulosa   va
foydalanilgan   adabiyotlar   ro‘yxatidan   iborat   bo‘lib,   unda   jadvallar,   rasmlar   va
hisoblash formulalari keltirilgan.
5 I BOB. INSTRUMENTAL TEZKESAR PO‘LATLARNING TARKIBI,
XOSSALARI VA ISHLAB CHIQARISHNING NAZARIY ASOSLARI
1.1. Instrumental tezkesar po‘latlarning tasnifi, kimyoviy tarkibi va asosiy
xususiyatlari
Tezkesar  po‘latlar – yuqori uglerodli, volfram, molibden, vanadiy, xrom va
ayrim   hollarda   kobalt   bilan   murakkab   legirlangan   instrumental   po‘latlar   bo‘lib,
ular   katta   kesish   tezliklarida   ishlaganda   kesuvchi   qirraning   600–650   °C   gacha
qizishiga   qaramay   qattiqligini   saqlab   qoladi.   Bu   xususiyat   qizilbardoshlik
(issiqbardoshlik)   deb   ataladi   va   tezkesar   po‘latlarni   uglerodli   hamda   past
legirlangan   instrumental   po‘latlardan   ajratib   turuvchi   asosiy   belgi   hisoblanadi.
Uglerodli instrumental po‘latlar 200–250 °C da, past legirlangan po‘latlar esa 250–
300 °C da qattiqligini yo‘qotsa, tezkesar po‘latlar ulardan 2–4 marta yuqori kesish
tezligida ishlay oladi. 2
Mustaqil   Davlatlar   Hamdo‘stligi   mamlakatlarida,   jumladan   O‘zbekistonda,
tezkesar   po‘latlarning   markalari   va   kimyoviy   tarkibi   GOST   19265-73   standarti
bilan   belgilanadi. 3
  Marka   belgisidagi   “R”   harfi   tezkesar   po‘latni   (rus   tilidagi
“rapid”   –   tez   so‘zidan),   undan   keyingi   raqam   volframning   o‘rtacha   foizini
bildiradi;   “M”,   “F”   va   “K”   harflari   mos   ravishda   molibden,   vanadiy   va   kobaltni,
ulardan keyingi raqamlar esa ularning o‘rtacha miqdorini ko‘rsatadi. Xrom miqdori
barcha markalarda taxminan 4 % bo‘lgani uchun belgida ko‘rsatilmaydi. Masalan,
R6M5   markasi   taxminan   6   %   volfram   va   5   %   molibden   saqlovchi   po‘latni
anglatadi.
Kimyoviy   tarkibiga   ko‘ra   tezkesar   po‘latlar   quyidagi   guruhlarga   bo‘linadi:
volframli   po‘latlar   (R18,   R9),   volfram-molibdenli   po‘latlar   (R6M5,   R6M3),
kobaltli   po‘latlar   (R6M5K5,   R9K5,   R9M4K8)   va   yuqori   vanadiyli   po‘latlar
(R12F3,   R6M5F3).   Ish   xossalariga   ko‘ra   ular   normal   unumdorlikdagi   (R18,
R6M5)   va   yuqori   unumdorlikdagi   (kobaltli   va   yuqori   vanadiyli)   po‘latlarga
2
Геллер Ю.А. Инструментальные стали. – 5-е изд., перераб. и доп. – М.: Металлургия, 1983. – 527 с.
3
ГОСТ   19265-73.   Прутки   и   полосы   из   быстрорежущей   стали.   Технические   условия.   –   М.:   Издательство
стандартов, 1974.
6 ajratiladi.   Ishlab   chiqarish   usuliga   ko‘ra   esa   an’anaviy   usulda   eritib   quyilgan   va
kukun   metallurgiyasi   usulida   olingan   (R6M5-MP   kabi)   po‘latlar   farqlanadi.   Eng
ko‘p ishlatiladigan tezkesar po‘latlarning kimyoviy tarkibi 1.1-jadvalda keltirilgan.
1.1-jadval
Asosiy tezkesar po‘latlarning kimyoviy tarkibi (GOST 19265-73), %
Marka C W Mo Cr V Co Xorijiy analogi
R18 0,73–0,83 17,0–18,5 ≤ 1,0 3,8–4,4 1,0–1,4 ≤ 0,5 T1 (AISI)
R9 0,85–0,95 8,5–9,5 ≤ 1,0 3,8–4,4 2,3–2,7 ≤ 0,5 –
R6M5 0,82–0,90 5,5–6,5 4,8–5,3 3,8–4,4 1,7–2,1 ≤ 0,5 M2 (AISI), HS6-
5-2
R6M5K5 0,84–0,92 5,7–6,7 4,8–5,3 3,8–4,3 1,7–2,1 4,7–5,2 M35 (AISI),
HS6-5-2-5
R9K5 0,90–1,00 9,0–10,0 ≤ 1,0 3,8–4,4 2,3–2,7 5,0–6,0 –
Barcha tezkesar po‘latlarda kremniy va marganes miqdori odatda 0,2–0,5 %
oralig‘ida,   oltingugurt   0,025   %   dan,   fosfor   esa   0,030   %   dan   oshmasligi   talab
etiladi.   Hozirgi   vaqtda   eng   ko‘p   ishlab   chiqariladigan   marka   R6M5   (AISI   M2)
bo‘lib,   u   volfram   tejamkor,   yaxshi   qovushqoqlik   va   qizilbardoshlik   uyg‘unligiga
ega. Shu sababli kurs ishida hisoblashlar aynan shu marka uchun bajariladi.
Tezkesar   po‘latlarning   yuqori   xossalari   ularning   strukturasidagi   karbid
fazalar bilan bog‘liq. Struktura klassi bo‘yicha ular ledeburit sinfiga kiradi: quyma
holatda   ularda   evtektik   ledeburit   karbidlari   mavjud   bo‘lib,   issiq   plastik
deformatsiya   (bolg‘alash,   prokatlash)   natijasida   bu   karbidlar   maydalanadi   va
matritsada   taqsimlanadi.   Asosiy   karbidlar   –   M
6 C   tipidagi   murakkab   volfram-
molibden  karbidi  (Fe
3 W
3 C),  MC   tipidagi   vanadiy  karbidi  (VC)  va  M
23 C
6   tipidagi
xrom karbidi. Toblash uchun 1200–1230 °C gacha qizdirilganda karbidlarning bir
qismi austenitda eriydi va uni volfram, molibden hamda vanadiy bilan boyitadi. 4
Toblangan tezkesar po‘lat strukturasi martensit, 25–30 % qoldiq austenit va
erimagan karbidlardan iborat bo‘ladi. 550–570 °C da uch marta (har biri 1 soatdan)
bo‘shatish natijasida qoldiq austenit martensitga aylanadi, martensitdan esa dispers
maxsus   karbidlar   ajralib   chiqadi.   Bu   hodisa   ikkilamchi   qattiqlik   deb   ataladi   va
4
Гуляев А.П. Металловедение: учебник для вузов. – 6-е изд., перераб. и доп. – М.: Металлургия, 1986. – 544
с.
7 po‘lat qattiqligining 63–65 HRC gacha ortishiga olib keladi. Termik ishlov berish
rejimlari va xossalari 1.2-jadvalda keltirilgan.
1.2-jadval
Tezkesar po‘latlarning termik ishlov berish rejimlari va xossalari
Marka Toblash
harorati, °C Bo‘shatish
harorati, °C Qattiqlik,
HRC Qizilbardoshlik,
°C Yumshatilgandagi
qattiqlik, HB
R18 1270–1290 550–570 (3
marta) 63–65 620 ≤ 255
R6M5 1210–1230 540–560 (3
marta) 64–65 620 ≤ 255
R6M5K5 1220–1240 550–570 (3
marta) 65–66 630 ≤ 269
R9K5 1220–1240 560–580 (3
marta) 65–66 640 ≤ 269
Tezkesar   po‘latlarda   uchraydigan   karbid   fazalarning   tavsifi   1.3-jadvalda
keltirilgan.   Jadvaldan   ko‘rinib   turibdiki,   eng   qattiq   va   eng   kam   eriydigan   karbid
vanadiy   karbidi   bo‘lib,   u   toblash   vaqtida   deyarli   erimaydi   va   yeyilishga
chidamlilikni   ta’minlaydi.   M
6 C   karbidi   esa   toblash   haroratida   qisman   eriydi   va
qattiq   eritmani   volfram   hamda   molibden   bilan   boyitadi,   bo‘shatishda   esa   dispers
M
2 C va MC karbidlari ajralib chiqadi.
1.3-jadval
Tezkesar po‘latlardagi asosiy karbid fazalar
Karbid
turi Taxminiy tarkibi Mikroqattiqligi,
HV Toblashda
erishi Ta’siri
M C₆ (Fe,W,Mo) C	₆ 1500–1800 qisman qizilbardoshlik,
yeyilishga chidamlilik
MC VC (W, Mo bilan) 2800–3000 deyarli erimaydi yeyilishga chidamlilik,
donani maydalash
M C	
₂₃ ₆ (Cr,Fe) C	₂₃ ₆ 1000–1200 to‘liq toblanuvchanlik
M C	
₂ (Mo,W) C	₂ ≈ 2000 bo‘shatishda
ajraladi ikkilamchi qattiqlik
Tezkesar  po‘latlarning issiq holatda bosim  bilan ishlov berilishi  ham ishlab
chiqarish texnologiyasiga bevosita ta’sir ko‘rsatadi. Bu po‘latlar 1150–1180 °C da
bolg‘alash   va   prokatlashni   boshlab,   900–950   °C   dan   past   bo‘lmagan   haroratda
tugatishni   talab   qiladi.   Quyma   metalldagi   yirik   evtektik   karbidlar   plastiklikni
8 pasaytiradi, shuning uchun bolg‘alash darajasi (ukovka) yetarli bo‘lishi, quymalar
esa   sekin   sovutilishi   kerak.   Issiqlik   o‘tkazuvchanligi   past   bo‘lgani   sababli
quymalar va zagotovkalar qizdirish pechida sekin, bosqichma-bosqich qizdiriladi,
aks holda ichki kuchlanishlar natijasida darzlar hosil bo‘ladi.
Tezkesar  po‘latlarning asosiy ishlatilish xususiyatlari quyidagilardan iborat:
yuqori qattiqlik va yeyilishga chidamlilik; qizilbardoshlik, ya’ni 600–640 °C gacha
qizdirilganda   58   HRC   dan   kam   bo‘lmagan   qattiqlikni   saqlash;   mustahkamlik   va
zarbiy qovushqoqlik; jilvirlanuvchanlik; issiq holatda bosim bilan ishlov berilishi.
Shu  bilan   birga  ularning  muhim   kamchiligi   –  karbidlarning  notekis  taqsimlanishi
(karbid   notekisligi)   bo‘lib,   u   yirik   quymalarda   va   katta   kesimli   prokatda   ayniqsa
kuchli   namoyon   bo‘ladi.   Karbid   notekisligi   asbobning   mo‘rtligini   oshiradi,   shu
sababli   eritish   va   kristallanish   sharoitlarini   nazorat   qilish,   quymaning   o‘lchamini
cheklash, zarur hollarda elektroshlakli qayta eritish (EShQ) qo‘llash talab etiladi. 5
Tezkesar po‘latlarning qo‘llanish sohalari ularning markasiga bog‘liq. R6M5
po‘latidan   barcha   turdagi   kesuvchi   asboblar   –   parmalar,   metchiklar,   frezalar,
razvertkalar,   protyajkalar,   tish   kesuvchi   asboblar   tayyorlanadi;   u   uglerodli   va
legirlangan konstruksion po‘latlarga ishlov berishda universal material hisoblanadi.
R18   po‘lati   yuqori   aniqlikdagi   va   murakkab   profilli   asboblar   uchun   ishlatilgan,
ammo volfram tanqisligi sababli uning ulushi keskin qisqargan. Kobaltli R6M5K5
va R9K5 po‘latlari zanglamaydigan, issiqbardosh po‘latlar va titan qotishmalariga
ishlov   berishda,   yuqori   vanadiyli   po‘latlar   esa   abraziv   materiallarni   (plastmassa,
quyma   alyuminiy   qotishmalari)   kesishda   qo‘llaniladi.   Bundan   tashqari,   tezkesar
po‘latlar   sovuq   holda   shtamplash   asboblari,   rolikli   podshipniklarning   ayrim
detallari va yuqori haroratda ishlaydigan pruzinalar uchun ham ishlatiladi.
Xalqaro   amaliyotda   tezkesar   po‘latlar   ISO   4957   standarti   bo‘yicha   HS
belgisi   bilan   ifodalanadi:   masalan,   HS6-5-2   belgisi   volfram,   molibden   va
vanadiyning   o‘rtacha   foizlarini   ko‘rsatadi.   AQSHda   esa   AISI   tasnifi   qo‘llanilib,
volframli   po‘latlar   T,   molibdenli   po‘latlar   esa   M   harfi   bilan   belgilanadi.   Kukun
metallurgiyasi   usulida   olinadigan   tezkesar   po‘latlar   suyuq   metallni   azot   bilan
5
Roberts G., Krauss G., Kennedy R. Tool Steels. – 5th ed. – Materials Park, OH: ASM International, 1998. – 364 p.
9 purkash,   olingan   kukunni   kapsulaga   joylab   issiq   izostatik   presslash   yo‘li   bilan
tayyorlanadi;   ularda   karbidlar   juda   mayda   va   bir   tekis   taqsimlangan   bo‘lib,
legirlovchi   elementlar   miqdorini   an’anaviy   usuldagidan   ancha   oshirish   imkonini
beradi. Biroq bu usul murakkab va qimmat bo‘lgani sababli, tezkesar po‘latlarning
asosiy hajmi hamon elektr yoyli pechlarda eritib olinadi.
Kobaltli   tezkesar   po‘latlar   (R6M5K5,   R9K5)   issiqbardosh   va   qiyin   ishlov
beriladigan   qotishmalarni   kesishda   qo‘llaniladi:   kobalt   martensitning
qizilbardoshligini   20–30   °C   ga   oshiradi,   ammo   po‘latning   qovushqoqligini   biroz
pasaytiradi   va   narxini   ancha   oshiradi.   Yuqori   vanadiyli   po‘latlar   esa   yeyilishga
chidamliligi   bilan   ajralib   turadi,   biroq   ularning   jilvirlanuvchanligi   past.   Shunday
qilib,   marka   tanlash   asbobning   ishlash   sharoiti,   ishlov   beriladigan   material   va
iqtisodiy omillarga bog‘liq bo‘lib, bu tanlov o‘z navbatida eritish texnologiyasiga
qo‘yiladigan talablarni belgilaydi.
1.2. Tezkesar po‘latlarni ishlab chiqarishda qo‘llaniladigan xomashyo va
legirlovchi elementlarning ahamiyati
Tezkesar   po‘lat   eritish   uchun   shixta   materiallari   metall   qism,   legirlovchi
qotishmalar,   shlak   hosil   qiluvchi   materiallar,   raskislovchilar   va   uglerodlovchi
materiallardan iborat. Metall qismning asosini tezkesar po‘latning o‘z chiqindilari
tashkil   etadi:   quymalarning   kesilgan   bosh   va   oxirgi   qismlari,   prokat   qoldiqlari,
yaroqsiz   asboblar   va   bolg‘alash   chiqindilari.   Bunday   chiqindilar   tarkibida
qimmatbaho   volfram,   molibden   va   vanadiy   bo‘lgani   sababli   ulardan   maksimal
foydalanish texnologiyaning iqtisodiy samaradorligini belgilaydi. Mayda qirindilar
esa katta yuza sababli  kuchli oksidlanadi, shuning uchun ular elektr  yoyli  pechga
bevosita yuklanmaydi yoki oldindan presslanib briketlanadi.
Metall   qismning   qolgan   ulushi   kam   uglerodli   konstruksion   po‘lat
chiqindilari   yoki   yumshoq   temirdan   (armko-temir)   iborat   bo‘lib,   ular   shixtani
suyultirish   va  kerakli   tarkibni   olish   uchun   ishlatiladi.   Bu   materiallarda   mis,   nikel
va   qalay   kabi   zararli   qo‘shimchalar   kam   bo‘lishi   kerak,   chunki   bu   elementlar
eritish   jarayonida   oksidlanmaydi   va   po‘latda   to‘liq   qoladi.   Shixtadagi   fosfor
10 miqdori   ham   cheklanadi:   qayta   eritish   usulida   fosforni   chiqarib   yuborish   deyarli
imkonsiz, shuning uchun uning miqdori shixta tanlash bosqichida nazorat qilinadi.
Legirlovchi   elementlar   asosan   ferroqotishmalar   ko‘rinishida   kiritiladi.
Ferrovolfram   GOST   17293-93  bo‘yicha,  ferromolibden GOST  4759-91 bo‘yicha,
ferrovanadiy GOST  27130-94 bo‘yicha va kam  uglerodli ferroxrom  GOST 4757-
91   bo‘yicha   ishlab   chiqariladi. 6
  Kobalt   esa   metall   kobalt   ko‘rinishida   qo‘shiladi.
Kurs   ishida   qo‘llanilgan   ferroqotishmalarning   hisobiy   tarkibi   1.4-jadvalda
keltirilgan.
1.4-jadval
Shixta materiallarining hisobiy kimyoviy tarkibi, %
Material Asosiy element C Si Qolgani
Tezkesar po‘lat chiqindisi 
R6M5 W 6,1; Mo 5,0; Cr 4,1; V
1,9 0,86 0,30 Fe
Kam uglerodli po‘lat 
chiqindisi Mn 0,45 0,12 0,25 Fe
Ferrovolfram FV70 W 72,0 0,15 0,60 Fe
Ferromolibden FMo60 Mo 60,0 0,10 0,80 Fe
Kam uglerodli ferroxrom 
FX010 Cr 68,0 0,10 1,00 Fe
Ferrovanadiy FVd50 V 50,0 0,50 2,00 Fe, Al
Grafit kukuni C 98,0 – – kul
Har   bir   legirlovchi   element   po‘lat   xossalariga   o‘ziga   xos   ta’sir   ko‘rsatadi.
Volfram   tezkesar   po‘latning   asosiy   elementi   bo‘lib,   M
6 C   tipidagi   barqaror
karbidlar   hosil   qiladi   va   qizilbardoshlikni   ta’minlaydi:   toblash   vaqtida   eriydigan
volfram   martensitning   bo‘shatishga   qarshiligini   oshiradi.   Molibden   volframga
o‘xshash   ta’sir   ko‘rsatadi,   ammo   uning   atom   massasi   qariyb   ikki   marta   kichik
bo‘lgani uchun 1 % molibden taxminan 1,4–1,5 % volframning o‘rnini bosadi. Shu
sababli   volfram-molibdenli   po‘latlar   arzonroq   va   karbid   notekisligi   kamroq
bo‘ladi,   biroq   molibdenli   po‘latlar   qizdirilganda   sirtdan   uglerodsizlanishga
moyilroq.
6
Гасик  М.И.,  Лякишев  Н.П.  Теория и  технология  электрометаллургии  ферросплавов:   учебник  для  вузов.  –
М.: СП Интермет Инжиниринг, 1999. – 764 с.
11 Vanadiy   eng   qattiq   karbid   –   VC   (MC)   hosil   qiladi,   uning   mikroqattiqligi
2800–3000   HV   ga   yetadi.   Vanadiy   yeyilishga   chidamlilikni   oshiradi,   toblashda
austenit   donasining   o‘sishiga   to‘sqinlik   qiladi   va   ikkilamchi   qattiqlikka   hissa
qo‘shadi. Biroq vanadiy kislorodga yaqinligi yuqori bo‘lgan element bo‘lib, eritish
jarayonida   oson   oksidlanadi;   shuning   uchun   uni   raskislangan   metallga,
chiqarishdan   oldin   kiritish   maqsadga   muvofiq.   Xrom   (taxminan   4   %)   po‘latning
toblanuvchanligini   ta’minlaydi   va   havoda   yoki   moyda   toblash   imkonini   beradi.
Kobalt   karbid   hosil   qilmaydi,   u   qattiq   eritmada   qolib,   martensitning
issiqbardoshligini oshiradi.
Legirlovchi   elementlarning   tezkesar   po‘lat   xossalariga   va   eritish
texnologiyasiga   ta’siri   1.5-jadvalda   umumlashtirilgan.   Eritish   texnologiyasi
nuqtayi   nazaridan   elementlarning   kislorodga   yaqinligi,   ferroqotishmaning   erish
harorati   va   zichligi   hal   qiluvchi   ahamiyatga   ega:   yuqori   erish   haroratiga   va
zichlikka ega ferrovolfram vanna tubiga cho‘kadi va sekin eriydi, shuning uchun u
shixta   bilan   birga   yuklanadi,   oson   oksidlanadigan   vanadiy   esa   eng   oxirida
kiritiladi.
1.5-jadval
Legirlovchi elementlarning ta’siri va kiritish tartibi
Element Xossalarga ta’siri O‘zlashtirilishi, % Kiritish vaqti
Volfram M C karbidi, qizilbardoshlik₆ 96–98 shixta bilan
Molibden W o‘rnini bosadi, qizilbardoshlik 95–98 shixta bilan
Xrom toblanuvchanlik, M C  karbidi	
₂₃ ₆ 90–95 eritish oxirida
Vanadiy VC karbidi, yeyilishga
chidamlilik 85–90 chiqarishdan 15–20
min oldin
Kobalt martensit issiqbardoshligi 98–99 shixta bilan
Uglerod karbidlar hosil qilish, qattiqlik 70–80 qaytarish davrida
to‘g‘rilanadi
Uglerod   miqdori   legirlovchi   elementlar   miqdori   bilan   qat’iy
muvofiqlashtirilishi   kerak:   uglerod   yetarli   bo‘lmasa,   karbidlar   kam   hosil   bo‘lib,
qattiqlik   va   qizilbardoshlik   pasayadi;   ortiqcha   bo‘lsa,   qoldiq   austenit   miqdori
ortadi va mo‘rtlik kuchayadi. Amaliyotda uglerodning optimal miqdori legirlovchi
elementlarni   to‘liq   karbidlarga   bog‘lash   uchun   zarur   bo‘lgan   stexiometrik
12 miqdorga   yaqin   qilib   tanlanadi.   Shu   bois   R6M5   po‘latida   uglerod   miqdori   tor
oraliqda   –   0,82–0,90   %   –   ushlab   turiladi   va   eritish   oxirida   uni   aniq   to‘g‘rilash
muhim texnologik vazifa hisoblanadi.
Chiqindilarni tayyorlash texnologiyasiga alohida e’tibor qaratiladi. Tezkesar
po‘lat chiqindilari markalar bo‘yicha alohida yig‘iladi, moy va zangdan tozalanadi,
yirik   bo‘laklar   pech   savatiga   sig‘adigan   o‘lchamga   keltirilib   kesiladi.   Har   bir
partiya   uchun   tarkibi   tahlil   qilinadi,   chunki   boshqa   markadagi   chiqindi,   masalan
kobaltli   yoki   yuqori   vanadiyli   po‘lat   chiqindisi   tasodifan   qo‘shilib   qolsa,   tayyor
po‘lat   tarkibi   standartdan   chiqib   ketishi   mumkin.   Shuningdek,   nikel   va   mis
saqlovchi chiqindilarning tushib qolishiga yo‘l qo‘yilmaydi, chunki bu elementlar
qayta eritishda chiqarib yuborilmaydi.
Shlak hosil qiluvchi materiallar sifatida ohak (CaO ≥ 90 %) va plavik shpati
(CaF
2   ≥   85 %)  qo‘llaniladi.  Ohak  asosli  shlak  hosil   qilib, oltingugurtni   bog‘laydi
va pech futerovkasini himoya qiladi; plavik shpati shlakning suyuqlanish haroratini
pasaytirib,   uning   oquvchanligini   oshiradi.   Raskislovchilar   sifatida   ferrosilitsiy
kukuni   (FS65),   alyuminiy   va   koks   kukuni   ishlatiladi.   Pech   futerovkasi   asosli
bo‘lib, tubi va devorlari  magnezit va periklaz-uglerodli g‘ishtlardan, gumbazi esa
magnezit-xromit   yoki   yuqori  glinozyomli  g‘ishtlardan  teriladi.  Barcha   materiallar
quruq bo‘lishi shart, aks holda po‘latga vodorod o‘tib, flokenlar hosil bo‘lish xavfi
ortadi.
1.3. Elektr yoyli pechda po‘lat eritish jarayonining fizik-kimyoviy asoslari va
texnologik bosqichlari
Elektr yoyli pech (EYP) – uch fazali o‘zgaruvchan tokda ishlaydigan, grafit
elektrodlar   va   shixta   (keyinchalik   suyuq   metall)   o‘rtasida   hosil   bo‘ladigan   elektr
yoyi issiqligidan foydalanuvchi  metallurgik agregat. Yoy ustunidagi  harorat  6000
°C  dan  oshadi,   bu  esa   shixtani  tez  eritish  va   metallni   talab  qilingan   haroratgacha
qizdirish   imkonini   beradi. 7
  Pechning   asosiy   qismlari:   po‘lat   g‘ilof   va   futerovka,
7
Поволоцкий   Д.Я.,   Рощин   В.Е.,   Мальков   Н.В.   Электрометаллургия   стали   и   ферросплавов:   учебник   для
вузов. – 2-е изд., перераб. и доп. – М.: Металлургия, 1984. – 568 с.
13 olinadigan gumbaz, elektrod ushlagichlari bilan elektrodlar, ish darchasi, chiqarish
novi, pechni egish mexanizmi va pech transformatori (1.1-rasm).
1.1-rasm. Elektr yoyli pechning sxemasi: 1 – grafit elektrodlar; 2 – gumbaz; 3 –
futerovka; 4 – suyuq po‘lat; 5 – shlak; 6 – chiqarish novi; 7 – ish darchasi; 8 – egish
mexanizmi
Elektr   yoyli   pechda   legirlangan   po‘lat   olishning   uch   asosiy   usuli   mavjud:
yangi shixtada to‘liq oksidlanish bilan eritish; oksidlanishsiz qayta eritish; kislorod
bilan   puflab   qayta   eritish.   Birinchi   usulda   shixta   tarkibidagi   uglerod,   fosfor   va
boshqa   qo‘shimchalar   temir   oksidlari   yoki   gazsimon   kislorod   yordamida
oksidlanadi,   bunda   metall   “qaynaydi”   va   gazlardan   tozalanadi,   ammo   legirlovchi
elementlarning   katta   qismi   shlakka   o‘tadi.   Shu   sababli   bu   usul   tezkesar   po‘lat
uchun   kam   qo‘llaniladi.   Qayta   eritish   usulida   esa   shixtaning   asosini   legirlangan
chiqindilar   tashkil   etadi   va   oksidlanish   davri   qisqartiriladi   yoki   butunlay
o‘tkazilmaydi, natijada qimmatbaho elementlar yuqori darajada o‘zlashtiriladi. 8
Agar   shixtada   legirlangan   chiqindilar   yetarli   bo‘lmasa   va   asosan   yangi
materiallardan foydalanilsa, eritma oksidlanish davri bilan olib boriladi. Bu holda
shixta eriganidan keyin vanna gazsimon kislorod bilan puflanadi yoki temir rudasi
qo‘shiladi,   uglerod   0,3–0,4   %   ga   oksidlanadi   va   vanna   jadal   qaynaydi.   CO
pufakchalari   metalldan   vodorod   va   azotni   olib   chiqadi,   nometall   qo‘shimchalarni
8
Морозов А.Н. Современное производство стали  в дуговых печах. – 2-е изд., перераб. и доп. – Челябинск:
Металлургия, 1987. – 175 с.
14 yuzaga ko‘taradi, ko‘pirtirilgan shlak  esa  yoyni  ko‘mib, issiqlikdan  foydalanishni
yaxshilaydi.   Biroq   bunda   volfram,   molibden   va   ayniqsa   vanadiyning   bir   qismi
oksidlanadi,   shuning   uchun   legirlovchi   qotishmalar   asosan   qaytarish   davrida
kiritiladi   va   ularning   sarfi   ortadi.   Kislorod   bilan   puflash   usuli   esa   oraliq   variant
bo‘lib, unda chiqindi ulushi yuqori bo‘lsa-da, qisqa muddatli kislorod puflash bilan
eritish tezlashtiriladi va metall qisman gazlardan tozalanadi.
Eritish   davrida   shixta   qizib,   yoy   ostida   “quduqlar”   hosil   bo‘ladi   va   metall
asta-sekin   vanna   tubiga   oqib   tushadi.   Bu   davrda   havodan,   zangdan   va   shixta
tarkibidagi   oksidlardan   keladigan   kislorod   hisobiga   kremniy,   marganes,   temir,
qisman xrom va vanadiy oksidlanadi. Uglerodning oksidlanishi  quyidagi reaksiya
bilan ifodalanadi:
(1.1)
bu   yerda   K
C   –   muvozanat   konstantasi;   p
CO   –   CO   ning   parsial   bosimi,   atm;
[%C], [%O] – metallda uglerod va kislorodning massaviy ulushlari; T – harorat, K.
1600   °C   va   p
CO   =   1   atm   da   [%C]·[%O]   ko‘paytmasi   taxminan   0,0025   ga   teng
bo‘ladi.   Legirlovchi   elementlarning   oksidlanishi   esa   shlakdagi   temir   oksidi
ishtirokida boradi:
(1.2)
Kislorodga   yaqinlik   bo‘yicha   elementlar   quyidagi   qatorda   joylashadi:   Al   >
Si > V > Mn > Cr > Fe > Mo > W. Demak, volfram va molibden eritishda deyarli
oksidlanmaydi   (o‘zlashtirish   95–98   %),   xrom   va   ayniqsa   vanadiy   esa   sezilarli
darajada  yo‘qotiladi.  Ushbu   yo‘qotishlarni   kamaytirish   uchun   eritish   davri   imkon
qadar   qisqa   bo‘lishi,   shlak   esa   kam   temir   oksidli   bo‘lishi   kerak.   Shlakka   o‘tgan
oksidlarning bir qismi keyingi qaytarish davrida qayta metallga tiklanadi:
(1.3)
Qaytarish   (tiklash)   davrida   eritish   shlakining   70–80   %   tushiriladi   va   ohak,
plavik   shpati   hamda   koks   kukunidan   yangi   shlak   hosil   qilinadi.   Shlak   yuzasiga
ferrosilitsiy   va   koks   kukuni   sepiladi;   ular   shlakdagi   FeO   ni   qaytaradi,   shlak
15 tarkibidagi FeO miqdori 0,5 % dan pastga tushib, shlak oqaradi – “oq shlak” hosil
bo‘ladi.   Metall   bilan   shlak   o‘rtasida   kislorod   taqsimlanish   qonuniga   ko‘ra,
shlakdagi   FeO   kamayishi   metalldagi   kislorodning   shlakka   diffuziyasini   keltirib
chiqaradi.  Bu  usul   diffuzion  raskislash   deb  ataladi  va   u  metallni  oksidli   nometall
qo‘shimchalar   bilan   ifloslantirmaydi.   Bir   vaqtning   o‘zida   oltingugurt   ham
chiqariladi:
(1.4)
bu   yerda   L
S   –   oltingugurtning   shlak   va   metall   o‘rtasida   taqsimlanish
koeffitsiyenti.   Oq   shlak   ostida   L
S   40–60   ga   yetadi,   bu   esa   oltingugurt   miqdorini
0,010–0,015   %   gacha   kamaytirish   imkonini   beradi.   Desulfuratsiya   darajasi   shlak
asosliligiga bog‘liq:
(1.5)
Metall   va   shlak   o‘rtasida   kislorodning   taqsimlanishi   quyidagi   bog‘liqlik
bilan ifodalanadi:
(1.6)
bu yerda L
O   – kislorodning taqsimlanish koeffitsiyenti; (%FeO) – shlakdagi
temir   oksidi   miqdori;   [%O]   –   metalldagi   kislorod.   Ifodadan   ko‘rinib   turibdiki,
shlakdagi   FeO   miqdorini   kamaytirish   metalldagi   kislorod   miqdorining   ham
mutanosib   kamayishiga   olib   keladi.   Shu   sababli   oq   shlak   ostida   diffuzion
raskislash   metalldagi   kislorodni   0,003–0,005   %   gacha   kamaytirish   imkonini
beradi, yakuniy alyuminiy bilan raskislash  esa uni yanada pasaytiradi. Alyuminiy
sarfi   cheklanadi   (1–1,5   kg/t),   chunki   ortiqcha   alyuminiy   mayda   alyuminat
qo‘shimchalarini hosil qilib, po‘latning ifloslanishiga sabab bo‘ladi.
Qaytarish davridagi oq shlak asosliligi B = 2,5–3,5 oraliqda ushlab turiladi.
Shlakning   tavsiya   etilgan   tarkibi   1.6-jadvalda   keltirilgan.   Qaytarish   davri   oxirida
metallning   kimyoviy   tarkibi   tezkor   spektral   tahlil   bilan   aniqlanadi,
16 ferroqotishmalar   qo‘shib   tarkib   to‘g‘rilanadi,   so‘ngra   metall   1560–1580   °C   da
alyuminiy bilan yakuniy raskislanib, kovshga chiqariladi.
1.6-jadval
Tezkesar po‘lat eritishdagi oq shlakning tavsiya etilgan tarkibi, %
CaO SiO₂ MgO Al O	₂ ₃ CaF	₂ FeO MnO Cr O	₂ ₃
55–60 15–20 7–10 2–4 6–10 ≤ 0,5 ≤ 0,3 ≤ 0,5
Eritish jarayonida metallning gazlar bilan to‘yinishi ham muhim ahamiyatga
ega. Vodorod va azot suyuq po‘latda atom holatida eriydi va ularning eruvchanligi
Sivers qonuni bilan ifodalanadi:
(1.7)
bu yerda K
H , K
N   – haroratga bog‘liq muvozanat konstantalari; p
H	
₂ , p
N	₂   – gaz
fazadagi parsial bosimlar. Yoy zonasida havodagi azot va namlikdan hosil bo‘lgan
vodorod   metallga   faol   o‘tadi.   Tezkesar   po‘latlar   uchun   vodorod   ayniqsa   xavfli,
chunki   u   flokenlar   va   ichki   darzlar   hosil   qiladi.   Shu   sababli   shixta   materiallari,
ohak   va   ferroqotishmalar   200–300   °C   da   quritiladi,   qaytarish   davrida   esa   vanna
ochiq   holda   uzoq   ushlab   turilmaydi.   Oksidlanishsiz   qayta   eritish   usulida   vanna
“qaynamagani”   uchun   gazlarni   CO   pufakchalari   bilan   chiqarish   imkoniyati
cheklangan;   bu   kamchilik   kovshda   argon   bilan   puflash   yoki   vakuumlash   orqali
bartaraf etiladi.
Elektr yoyining issiqlik uzatish xususiyatlari  ham eritish davrlarida turlicha
bo‘ladi. Eritishning boshida yoy shixta ichida “ko‘milgan” holda yonadi va issiqlik
asosan shixtaga beriladi, futerovka esa nurlanishdan himoyalangan bo‘ladi. Suyuq
vanna hosil bo‘lgach, yoy ochiq qoladi va uning nurlanishi devor hamda gumbazni
kuchli   qizdiradi.   Shu   sababli   bu   bosqichda   kuchlanish   pasaytirilib,   qisqaroq   va
kattaroq tokli yoy bilan ishlanadi, ko‘pirtirilgan shlak qo‘llanilganda esa yoy shlak
ichiga ko‘milib, issiqlikdan foydalanish samaradorligi oshadi.
Pechdan   chiqarilgan   metall   oldindan   qizdirilgan,   asosli   futerovkali   quyish
kovshiga quyiladi. Metallni  kovshga chiqarishda shlak ham  birga oqib tushadi  va
metall   oqimi   bilan   aralashib,   qo‘shimcha   desulfuratsiya   va   raskislanishni
17 ta’minlaydi.   Kovshda   metall   5–10   daqiqa   ushlab   turiladi,   bu   vaqtda   nometall
qo‘shimchalar   yuzaga   qalqib   chiqadi   va   harorat   tenglashadi.   Quyish   odatda   sifon
usulida,   pastdan   yuqoriga   qarab   amalga   oshiriladi,   chunki   bunda   quyma   yuzasi
toza bo‘ladi va metall oqimining havo bilan ta’siri kamayadi. Quymalarning yuqori
qismiga   issiqlik   saqlovchi   qo‘shimchalar   sepiladi,   quymalar   esa   qolipdan
olinganidan keyin issiq holda sekin sovutish chuqurlariga yoki yumshatish pechiga
o‘tkaziladi;  aks holda tezkesar  po‘latning past  issiqlik o‘tkazuvchanligi  va yuqori
toblanuvchanligi sababli ichki darzlar paydo bo‘ladi.
Tezkesar po‘latlarni quyishda kristallanish sharoitlari ham muhim. Ledeburit
evtektikasi   yirik   bo‘lmasligi   uchun   quymalar   nisbatan   kichik   massali   (0,5–1,5   t)
qilib quyiladi, quyish harorati liquidusdan 60–80 °C yuqori ushlab turiladi. Sifatga
yuqori talablar qo‘yilganda olingan elektrodlar (quyma yoki prokat) elektroshlakli
qayta   eritiladi;   bunda   karbid   notekisligi   1–2   ballga   kamayadi,   nometall
qo‘shimchalar va oltingugurt miqdori sezilarli darajada pasayadi.
18 II BOB. ELEKTR YOYLI PECHDA INSTRUMENTAL TEZKESAR
PO‘LAT OLISH TEXNOLOGIYASINI TANLASH VA HISOBLASH
2.1. Instrumental tezkesar po‘lat olish uchun elektr yoyli pechning texnologik
parametrlarini tanlash va asoslash
Tezkesar   po‘lat   olish   texnologiyasini   tanlashda   legirlovchi   elementlarning
o‘zlashtirilishi, metallning tozaligi, energiya sarfi, unumdorlik va kapital xarajatlar
hisobga   olinadi.   Mumkin   bo‘lgan   variantlarning   qiyosiy   tavsifi   2.1-jadvalda
keltirilgan.
2.1-jadval
Tezkesar po‘lat olish texnologiyalarining qiyosiy tavsifi
Texnologiya W, Mo, V
o‘zlashtirilishi Metall tozaligi Unumdorli
k Qo‘llanilishi
Induksion pechda 
eritish Yuqori O‘rtacha (shlak
sovuq,
desulfuratsiya sust) Past Kichik hajmli,
maxsus markalar
EYP, to‘liq oksidlanish 
bilan Past (V 60–70 %) Yaxshi O‘rtacha Yangi shixtadan,
kam qo‘llaniladi
EYP, oksidlanishsiz 
qayta eritish Yuqori (W 96–98
%, V 85–88 %) Yaxshi (oq shlak
ostida) Yuqori Asosiy sanoat
usuli
EYP + elektroshlakli 
qayta eritish Yuqori Juda yaxshi O‘rtacha Mas’uliyatli
asboblar uchun
Kukun metallurgiyasi 
(gaz bilan purkash) Yuqori A’lo, karbidlar
mayda Past, qimmat Yuqori sifatli
asboblar
Tahlil natijalariga ko‘ra, sanoat sharoitida R6M5 po‘latini olish uchun asosli
futerovkali   elektr   yoyli   pechda   oksidlanishsiz   qayta   eritish   usuli   eng   maqbul
hisoblanadi. Bu usulda shixtaning 60–70 % ini tezkesar po‘lat chiqindilari tashkil
etadi, legirlovchi   elementlar   yuqori   darajada  o‘zlashtiriladi   va eritish  davomiyligi
qisqaradi.   Asbob   sifatiga   yuqori   talablar   qo‘yilgan   hollarda   quymalarni
qo‘shimcha   ravishda   elektroshlakli   qayta   eritish   ko‘zda   tutiladi.   Tanlangan
texnologik sxema 2.1-rasmda ko‘rsatilgan.
19 2.1-rasm. Elektr yoyli pechda tezkesar po‘lat olishning texnologik sxemasi
20 Pech   sig‘imini   tanlashda   tezkesar   po‘latlarga   bo‘lgan   talabning   nisbatan
kichikligi,   legirlangan   chiqindilarni   saralab   yig‘ish   imkoniyati   va   quymalarni
kichik massada quyish zarurati hisobga olinadi. Shu sababli tezkesar po‘lat odatda
5–25 t sig‘imli pechlarda eritiladi. Kurs ishida bir eritmadagi suyuq po‘lat massasi
M   =   12   t   bo‘lgan   pech   (DSP-12   tipidagi)   tanlanadi.   Vanna   hajmi   va   asosiy
o‘lchamlari quyidagi formulalar bilan aniqlanadi: 9
(2.1)
bu yerda ρ
p   = 7,0 t/m³ – suyuq po‘lat zichligi; M
sh   = 0,66 t – shlak massasi;
ρ
sh   =   3,0   t/m³   –   shlak   zichligi;   D   –   shlak   sathidagi   vanna   diametri;   H   –   vanna
chuqurligi. Hisob natijasi: V
v  = 12/7,0 + 0,66/3,0 = 1,93 m³; D = 3,33 m; H = 0,67
m.   Futerovka   qalinligi   (devor   380   mm   va   issiqlik   izolyatsiya   qatlami)   hisobga
olinsa, pech g‘ilofining tashqi diametri taxminan 4,6 m ni tashkil etadi.
Pech transformatorining quvvati eritish davrida shixtani  belgilangan vaqtda
eritish shartidan topiladi:
(2.2)
bu   yerda   W
er   =   360   kVt·soat/t   –   shixtani   eritish   va   qizdirish   uchun
solishtirma   energiya;   τ
er   =   1,0   soat   –   eritish   davri   davomiyligi;   cos   φ   =   0,82   –
quvvat   koeffitsiyenti;   η
el   =   0,90   –   elektr   FIK;   k
f   =   0,85   –   quvvatdan   foydalanish
koeffitsiyenti.   Natija:   S
tr   =   360·12   /   (1,0·0,82·0,90·0,85)   =   6   887   kV·A.   Standart
qatordan   8000   kV·A   quvvatli   transformator   tanlanadi;   uning   ikkilamchi
kuchlanishi 120–240 V oralig‘ida pog‘onali rostlanadi.
Ikkilamchi tok kuchi va grafit elektrod diametri quyidagicha aniqlanadi:
(2.3)
U
2   = 240 V da I
2   = 8 000 000 / (1,732·240) = 19 245 A. Grafit elektrodlar
uchun   ruxsat   etilgan   tok   zichligi   j   =   16   A/sm²   bo‘lganda   d
el   =   39,1   sm   chiqadi,
9
Егоров А.В. Расчет мощности и параметров электропечей черной металлургии: учебное пособие для вузов.
– М.: Металлургия, 1990. – 280 с.
21 shuning uchun nominal diametri 400 mm bo‘lgan grafit elektrodlar qabul qilinadi.
Pechning asosiy texnik tavsifi 2.2-jadvalda jamlangan.
2.2-jadval
Tanlangan elektr yoyli pechning asosiy texnik tavsifi
Ko‘rsatkich Qiymati
Nominal sig‘imi (suyuq po‘lat), t 12
Transformator quvvati, kV·A 8000
Ikkilamchi kuchlanish oralig‘i, V 120–240
Ikkilamchi tok (maksimal), kA 19,2
Grafit elektrodlar diametri, mm 400
Vanna diametri (shlak sathida), m 3,33
Vanna chuqurligi, m 0,67
G‘ilofning tashqi diametri, m 4,6
Futerovka turi asosli (magnezit, periklaz-uglerod)
Eritmaning davomiyligi (chiqarishdan chiqarishgacha), 
soat 2,6
Chiqarish harorati, °C 1560–1580
Pech   futerovkasini   tanlashda   shlak   rejimining   asosliligi,   ish   harorati   va
termik   zarbalar   hisobga   olinadi.   Oq   shlak   ostida   uzoq   vaqt   ishlash   va   yuqori
harorat   futerovkaning   shlak   chizig‘i   zonasida   kuchli   yemirilishiga   olib   keladi,
shuning   uchun   bu   zona   eng   chidamli   periklaz-uglerodli   g‘ishtlar   bilan   teriladi.
Tanlangan futerovka tuzilishi 2.3-jadvalda keltirilgan.
2.3-jadval
Pech futerovkasining tuzilishi
Pech zonasi Ishchi qatlam materiali Qalinligi,
mm Izolyatsiya qatlami
Pech tubi (podina) Magnezit kukuni (to‘kma) +
magnezit g‘isht 450–500 Shamot g‘isht,
asbest karton
Devorlar (shlak 
chizig‘i) Periklaz-uglerodli g‘isht 380 Shamot, issiqlik
izolyatsiya plitasi
Devorlarning yuqori 
qismi Periklaz-uglerodli g‘isht yoki suv
bilan sovutiladigan panellar 300–380 –
Gumbaz Magnezit-xromit yoki yuqori
glinozyomli g‘isht 300 –
Chiqarish novi Magnezit massa 100–150 –
22 Pechning   elektr   rejimini   avtomatik   boshqarish   elektrod   siljitish   regulyatori
yordamida   amalga   oshiriladi.   Regulyator   har   bir   fazadagi   yoy   tok   kuchi   va
kuchlanishini   o‘lchab,   ularning   nisbatini   (yoy   impedansini)   berilgan   qiymatda
ushlab turadi: yoy uzayganda elektrod pastga, qisqarganda esa yuqoriga siljitiladi.
Zamonaviy   pechlarda   bu   tizim   mikroprotsessorli   boshqaruv   bilan   birlashtirilib,
eritma   davomida   transformator   pog‘onalarini   avtomatik   almashtirish,   energiya
sarfini  hisobga  olish  va   qisqa  tutashuvlar  sonini   kamaytirish   imkonini  beradi.  Bu
esa   elektr   energiyasi   va   elektrodlar   sarfini   5–8   %   ga   qisqartiradi   hamda
futerovkaning xizmat muddatini uzaytiradi.
Eritish   texnologiyasi   quyidagicha   tashkil   etiladi.   Pech   tubiga   avval   shixta
massasining   1,5–2   %   miqdorida   ohak   tashlanadi,   so‘ngra   savat   orqali   kam
uglerodli   po‘lat   chiqindisi   va   tezkesar   po‘lat   chiqindisi   zich   joylashtiriladi:   yirik
bo‘laklar   markazda,   maydalari   esa   pastda   va   chetlarda.   Ferrovolfram   va
ferromolibden qiyin eriydigan va zichligi yuqori bo‘lgani uchun shixta bilan birga,
vanna   tubiga   yaqin   joylashtiriladi.   Ferroxrom   eritish   oxirida,   ferrovanadiy   esa
raskislangan   metallga   chiqarishdan   15–20   daqiqa   oldin   kiritiladi.   Eritish   davrida
transformatorning   yuqori   kuchlanish   pog‘onalari   ishlatiladi,   shixta   to‘liq   erigach,
kuchlanish pasaytirilib, qisqaroq yoy bilan ishlanadi (2.2-rasm).
2.2-rasm. Eritma davomida aktiv quvvat va metall haroratining o‘zgarishi
Eritma   davrlari   bo‘yicha   pechning   elektr   rejimi   2.4-jadvalda   keltirilgan.
Eritishning boshida yoy ko‘milmagan shixta ustida beqaror yonadi, shuning uchun
dastlabki   5–7   daqiqada   o‘rta   kuchlanish   pog‘onasi   qo‘llaniladi;   elektrodlar
23 shixtaga   botib   kirgach,   maksimal   kuchlanish   va   quvvatga   o‘tiladi.   Suyuq   vanna
hosil   bo‘lgandan   keyin   futerovkani   yoy   nurlanishidan   himoya   qilish   uchun
kuchlanish pasaytiriladi.
2.4-jadval
Eritma davrlari bo‘yicha pechning elektr rejimi
Davr Kuchlanish
pog‘onasi, V Tok kuchi,
kA Aktiv
quvvat, MVt Davomiyligi,
min
Eritish boshlanishi (teshib 
kirish) 200 15–16 4,5 5
Asosiy eritish 240 18–19 6,5 35
Eritish oxiri, qizdirish 200 16–17 5,0 10
Qaytarish davri (uzlukli ulash) 140–150 8–10 ≈ 1,0
(o‘rtacha) 40
Legirlash va tarkibni to‘g‘rilash 140 8–9 ≈ 1,2
(o‘rtacha) 15
Haroratni ushlab turish 120 4–5 0,4 20
Eritmaning   davomiyligi   bosqichlar   bo‘yicha   2.5-jadvalda   keltirilgan.
Hisobiy   sikl   davomiyligi   156   daqiqa,   ya’ni   taxminan   2,6   soatni   tashkil   etadi,
shundan   taxminan   125   daqiqasi   pech   tok   ostida   ishlaydigan   (qaytarish   davrida
uzlukli rejimda) vaqtga to‘g‘ri keladi.
2.5-jadval
Eritmaning bosqichlar bo‘yicha davomiyligi
Bosqich Davomiyligi,
min Ulushi, %
Pechni tayyorlash va tubini to‘ldirish (zapravka) 10 6,4
Shixtani yuklash 8 5,1
Eritish va qizdirish davri 50 32,1
Shlakni tushirish va yangi shlak hosil qilish 10 6,4
Qaytarish davri 40 25,6
Legirlash va tarkibni to‘g‘rilash 15 9,6
Namuna tahlili, haroratni ushlab turish 13 8,3
Chiqarish 10 6,4
Jami 156 100,0
Shlak   rejimi   ham   davrlarga   bog‘liq   ravishda   tashkil   etiladi.   Eritish   davrida
ohak   va   kvars   qumidan   iborat,   asosliligi   1,8–2,0   bo‘lgan   shlak   hosil   bo‘ladi;   u
24 metallni   havodan   himoya   qiladi   va   oksidlangan   elementlarni   o‘ziga   qabul   qiladi.
Bu   shlak   qisman   tushirilgach,   ohak   va   plavik   shpati   4:1   nisbatda   qo‘shilib,   oq
shlak   hosil   qilinadi.   Qaytarish   davrida   shlak   yuzasiga   har   8–10   daqiqada   koks
kukuni va ferrosilitsiy kukuni porsiyalar bilan sepiladi; shlak rangining oqarishi va
sovutilgan   namunaning   kukunsimon   parchalanishi   qaytarish   davrining   tugaganini
ko‘rsatuvchi amaliy belgilar hisoblanadi.
2.2. Tezkesar po‘lat eritish jarayonining moddiy va issiqlik balansini
hisoblash
Shixta   tarkibini   hisoblash.   Hisob   12   t   suyuq   R6M5   po‘lati   uchun
bajariladi.  Maqsadli   tarkib:   C  0,86 %;  W  6,0 %;  Mo  5,0  %;   Cr  4,1  %;   V 1,9  %.
Tezkesar po‘lat chiqindisining miqdori shixtaning taxminan 60 % i, ya’ni 7500 kg
qilib   belgilanadi.   Qolgan   materiallar   miqdori   har   bir   element   bo‘yicha   balans
tenglamalaridan iborat chiziqli tizimni yechish orqali topiladi:
(2.4)
bu   yerda   m
i   –   i-shixta   materialining   massasi,   kg;   x
i,j   –   unda   j-elementning
ulushi;   η
i,j   –   elementning   o‘zlashtirilish   koeffitsiyenti;   [%E
j ]   –   tayyor   po‘latdagi
elementning   maqsadli   miqdori.   Hisobda   quyidagi   o‘zlashtirish   koeffitsiyentlari
qabul   qilindi:   chiqindidan   –   W   0,98;   Mo   0,97;   Cr   0,93;   V   0,85;   C   0,80;
ferroqotishmalardan – W 0,96; Mo 0,97; Cr 0,94; V 0,88; grafit kukunidan C 0,70.
Tenglamalar   tizimini   yechish   natijasida   olingan   shixta   tarkibi   2.6-jadvalda
keltirilgan.
2.6-jadval
12 t R6M5 po‘lati uchun metall shixtaning tarkibi
Material Massasi, kg Shixtadagi
ulushi, % 1 t po‘lat
uchun, kg
Tezkesar po‘lat chiqindisi R6M5 7500,0 59,94 625,0
Kam uglerodli po‘lat chiqindisi 3586,8 28,66 298,9
Ferrovolfram FV70 393,0 3,14 32,8
Ferromolibden FMo60 405,9 3,24 33,8
Ferroxrom FX010 317,1 2,53 26,4
25 Material Massasi, kg Shixtadagi
ulushi, % 1 t po‘lat
uchun, kg
Ferrovanadiy FVd50 242,9 1,94 20,2
Grafit kukuni 67,3 0,54 5,6
Jami 12513,0 100,00 1042,8
Shixtaning umumiy massasi  12513,0 kg ni tashkil etadi, metallning chiqish
koeffitsiyenti   esa   95,9   %   ga   teng.   Ferroqotishmalarning   umumiy   ulushi   10,9   %
bo‘lib,   ular   asosan   chiqindini   kam   uglerodli   po‘lat   bilan   suyultirish   natijasida
yetishmay   qolgan   legirlovchi   elementlar   miqdorini   to‘ldiradi.   Hisoblangan   va
standart bo‘yicha talab qilinadigan kimyoviy tarkib 2.7-jadvalda solishtirilgan.
2.7-jadval
Po‘latning hisoblangan kimyoviy tarkibi va GOST 19265-73 talablari, %
Element Hisoblangan GOST 19265-73 bo‘yicha Muvofiqligi
C 0,86 0,82–0,90 mos
W 6,00 5,50–6,50 mos
Mo 5,00 4,80–5,30 mos
Cr 4,10 3,80–4,40 mos
V 1,90 1,70–2,10 mos
Si 0,30–0,40 0,20–0,50 mos
Mn 0,25–0,35 0,20–0,50 mos
S ≤ 0,015 ≤ 0,025 mos
P ≤ 0,025 ≤ 0,030 mos
Amaliyotda   eritish   oxirida   olingan   namuna   tahlili   maqsadli   tarkibdan   farq
qilishi   mumkin.   Bunday   holda   tarkibni   to‘g‘rilash   uchun   qo‘shiladigan
ferroqotishma massasi quyidagi formula bilan aniqlanadi:
(2.5)
bu   yerda   [%E]
m   –   maqsadli   miqdor;   [%E]
f   –   namunadagi   haqiqiy   miqdor;
x
FQ   –   ferroqotishmadagi   element   ulushi,   %;   η   –   o‘zlashtirish   koeffitsiyenti.
Masalan, namunada vanadiy 1,82 % bo‘lib chiqsa, 1,90 % ga yetkazish uchun m
FQ
=   12   000·(1,90   −   1,82)/(50·0,88)   =   21,8   kg   ferrovanadiy   FVd50   qo‘shish   talab
etiladi.   Formulada   qo‘shilgan   ferroqotishma   massasining   o‘zi   metall   massasini
26 biroz   oshirishi   hisobga   olinmagan,   ammo   kichik   qo‘shimchalarda   bu   xatolik
ahamiyatsiz.
Moddiy   balans.   Moddiy   balansga   metall   shixtadan   tashqari   shlak   hosil
qiluvchi   materiallar   (ohak   –   shixta   massasining   2,5   %,   plavik   shpati   –   0,6   %),
raskislovchilar (ferrosilitsiy kukuni – 4 kg/t, alyuminiy – 1,2 kg/t), koks kukuni (2
kg/t)   va  grafit   elektrodlar   sarfi   (5,5  kg/t)   kiritiladi.   Chiqim   qismida   suyuq   po‘lat,
shlak   (po‘lat   massasining   5,5   %),   gazlar,   chang   va   boshqa   yo‘qotishlar   hisobga
olinadi. Natijalar 2.8-jadvalda keltirilgan.
2.8-jadval
Bir eritmaning moddiy balansi
Moddalar Massasi, kg Ulushi, %
KIRIM
Metall shixta 12513,0 95,86
Ohak (CaO) 312,8 2,40
Plavik shpati (CaF2) 75,1 0,58
Ferrosilitsiy FS65 (kukun) 48,0 0,37
Alyuminiy 14,4 0,11
Koks kukuni (shlak ostida) 24,0 0,18
Grafit elektrodlar sarfi 66,0 0,51
Jami kirim 13053,3 100,00
CHIQIM
Suyuq po‘lat 12000,0 91,93
Shlak 660,0 5,06
Gazlar (CO, CO2) 198,5 1,52
Chang va bug‘lanish 150,2 1,15
Boshqa yo‘qotishlar (sachrash, nomuvofiqlik) 44,6 0,34
Jami chiqim 13053,3 100,00
Chiqim qismidagi gazlar massasi asosan uglerodning CO gacha oksidlanishi
hisobiga aniqlandi: grafit elektrodlar sarfining 98 % i va koks kukunining 85 % i
oksidlanadi deb qabul qilinganda m
CO   = (66,0·0,98 + 24,0·0,85)·28/12 = 198,5 kg.
Shlak   massasi   esa   ohak,   plavik   shpati,   futerovka   yemirilishi   mahsulotlari   (MgO)
hamda   oksidlangan   kremniy,   marganes,   xrom   va   vanadiy   oksidlari   yig‘indisi
sifatida baholanib, po‘lat massasining 5,5 % i qilib qabul qilindi.
27 Moddiy   balans   0,3   %   aniqlikda   yopiladi,   bu   esa   hisob   natijalarining
ishonchliligini   ko‘rsatadi.   Po‘latning   shixtaga   nisbatan   chiqishi   95,9   %   ni,   shlak
miqdori esa 55 kg/t ni tashkil etadi.
Qimmatbaho legirlovchi elementlar bo‘yicha alohida balans tuzish ularning
yo‘qotilish   manbalarini   aniqlash   imkonini   beradi   (2.9-jadval).   Balansdan
ko‘rinadiki,   eng   ko‘p   yo‘qotish   vanadiy   va   xromga   to‘g‘ri   keladi:   ular   asosan
eritish   davrida   oksidlanib   shlakka   o‘tadi   va   qaytarish   davrida   faqat   qisman
tiklanadi. Volfram va molibden yo‘qotishlari esa 3 % atrofida bo‘lib, asosan chang
va mexanik yo‘qotishlar bilan bog‘liq.
2.9-jadval
Legirlovchi elementlar balansi, kg
Element Chiqindi
bilan Ferroqotishma
bilan Jami
kiritildi Po‘latga
o‘tdi Yo‘qotildi O‘zlashtirish, %
W 457,5 283,0 740,5 720,0 20,5 97,2
Mo 375,0 243,5 618,5 600,0 18,6 97,0
Cr 307,5 219,2 526,7 492,0 34,7 93,4
V 142,5 121,5 263,9 228,0 35,9 86,4
Issiqlik   balansi.   Issiqlik   balansi   bir   eritma   uchun   tuziladi.   Uning   umumiy
tenglamasi quyidagicha: 10
(2.6)
bu   yerda   Q
el   –   elektr   energiyasi   issiqligi;   Q
ekz   –   ekzotermik   oksidlanish
reaksiyalari issiqligi; Q
sh.h  – shlak hosil bo‘lish issiqligi; Q
p , Q
sh , Q
g  – mos ravishda
po‘lat,   shlak   va   gazlar   bilan   chiqib   ketadigan   issiqlik;   Q
fut   –   futerovka   va   suv
sovutish   orqali   yo‘qotishlar;   Q
nur   –   ochiq   teshiklardan   nurlanish;   Q
el.y   –   elektr
yo‘qotishlari; Q
b  – boshqa yo‘qotishlar. Suyuq po‘latning solishtirma entalpiyasi:
(2.7)
bu yerda c
q  = 0,70 kJ/(kg·K) – qattiq po‘latning o‘rtacha issiqlik sig‘imi; c
s  =
0,84   kJ/(kg·K)   –   suyuq   po‘latniki;   L   =   272   kJ/kg   –   erish   yashirin   issiqligi;   T
l   =
1440 °C – R6M5 po‘latining liquidus harorati; T
ch  = 1570 °C – chiqarish harorati.
10
Кудрин В.А. Теория и технология производства стали: учебник для вузов. – М.: Мир; ООО «Издательство
АСТ», 2003. – 528 с.
28 Natija: q
p  = 0,70·(1440 − 20) + 272 + 0,84·(1570 − 1440) = 1375,2 kJ/kg, Q
p  = 12
000·1375,2/1000   =   16502,4   MJ.   Shlakning   solishtirma   entalpiyasi   2198   kJ/kg
bo‘lganda Q
sh  = 1450,3 MJ.
Futerovka   orqali   issiqlik   yo‘qotishlari   ko‘p   qatlamli   devor   orqali   issiqlik
o‘tkazuvchanlik formulasidan topiladi:
(2.8)
bu   yerda   t
ich   =   1500   °C   –   futerovkaning   ichki   yuza   harorati;   t
t   =   60   °C   –
atrof-muhit harorati; δ
1  = 0,38 m, λ
1  = 2,5 Vt/(m·K) – periklaz-uglerodli qatlam; δ
2
=   0,065   m,   λ
2   =   0,6   Vt/(m·K)   –   izolyatsiya   qatlami;   α   =   15   Vt/(m²·K)   –   tashqi
issiqlik berish koeffitsiyenti; F = 45,5 m² – devor va gumbaz yuzasi; τ = 2,6 soat.
Natija: q
fut  = 4 404 Vt/m², Q
fut  = 1876,3 MJ. Ish darchasi va boshqa teshiklar orqali
nurlanish Stefan–Bolsman qonuni bo‘yicha hisoblanadi:
(2.9)
ε = 0,8 qoralik darajasi, σ
0  = 5,67·10  Vt/(m²·K ), T⁻⁸ ⁴
1  = 1873 K, T
2  = 300 K,
teshiklar   yuzasi   F
t   =   1,2  m²   va  ochiq   turish   vaqti   τ
t   =   0,35  soat   bo‘lganda   Q
nur   =
843,5   MJ.   Ekzotermik   reaksiyalar   (Si,   Mn,   Fe   va   uglerodning   oksidlanishi)
issiqligi 2431,8 MJ ni tashkil etadi. Elektr FIK η
el  = 0,90 deb qabul qilinib, balans
tenglamasidan   pechga   beriladigan   elektr   energiyasi   aniqlanadi.   Hisob   natijalari
2.10-jadvalda va 2.3-rasmda keltirilgan.
2.10-jadval
Bir eritmaning issiqlik balansi
Issiqlik moddalari MJ %
KIRIM
Elektr energiyasi 22050,3 89,8
Ekzotermik oksidlanish reaksiyalari 2431,8 9,9
Shlak hosil bo‘lish issiqligi 73,6 0,3
Jami kirim 24555,7 100,0
CHIQIM
Suyuq po‘latning fizik issiqligi 16502,4 67,2
Shlakning fizik issiqligi 1450,3 5,9
29 Issiqlik moddalari MJ %
Chiquvchi gazlar issiqligi 412,9 1,7
Futerovka va suv sovutish orqali yo‘qotish 1876,3 7,6
Ochiq teshiklardan nurlanish 843,5 3,4
Elektr yo‘qotishlari (transformator, qisqa tarmoq) 2205,0 9,0
Boshqa hisobga olinmagan yo‘qotishlar 1265,1 5,2
Jami chiqim 24555,7 100,0
2.3-rasm. Issiqlik balansining chiqim qismi tuzilmasi
Issiqlik   balansini   hisoblashda   qabul   qilingan   farazlarning   natijaga   ta’sirini
baholash  ham   muhim.  Masalan,   chiqarish  haroratini  10  °C  ga oshirish  po‘latning
fizik   issiqligini   12   000·0,84·10/1000   ≈   101   MJ   ga,   ya’ni   qariyb   31   kVt·soatga
(elektr   FIK   hisobga   olinganda)   oshiradi.   Eritma   davomiyligining   10   daqiqaga
uzayishi   esa   futerovka   orqali   yo‘qotishlarni   taxminan   120   MJ   ga   ko‘paytiradi.
Demak, haroratni aniq nazorat qilish va eritma davomiyligini qisqartirish energiya
tejashning amaliy usullari hisoblanadi.
Solishtirma elektr energiyasi sarfi quyidagicha aniqlanadi:
(2.10)
W = 22050,3 MJ / 3,6 = 6 125 kVt·soat, w = 510 kVt·soat/t. Olingan qiymat
legirlangan   chiqindilarni   qayta   eritish   bo‘yicha   amaliy   ma’lumotlarga   (450–600
kVt·soat/t)   mos   keladi.   Issiqlik   balansi   tahlili   shuni   ko‘rsatadiki,   foydali   issiqlik
(po‘lat va shlakning issiqligi) umumiy kirimning 73,1 % ini tashkil etadi; eng katta
yo‘qotishlar   elektr   tarmog‘i,   futerovka   va   ochiq   teshiklar   orqali   yuz   beradi.
30 Demak,  energiya  sarfini  kamaytirishning  asosiy  zahiralari  –  eritma  davomiyligini
qisqartirish,   ish   darchasini   kamroq   ochish   va   qisqa   tarmoq   parametrlarini
optimallashtirishdir.
Elektr   energiyasining   eritma   davrlari   bo‘yicha   taqsimlanishi   2.2-rasmda
keltirilgan   quvvat   grafigi   asosida   aniqlandi   va   issiqlik   balansi   natijasi   bilan
solishtirildi   (2.11-jadval).   Grafik   bo‘yicha   jami   sarf   6,10   MVt·soatni   tashkil   etib,
issiqlik   balansidan   olingan   qiymatga   (6,13   MVt·soat)   amalda   mos   keladi.
Energiyaning qariyb 82 % i eritish va qizdirish davriga, qolgan qismi esa qaytarish,
legirlash va haroratni ushlab turishga sarflanadi.
2.11-jadval
Elektr energiyasining eritma davrlari bo‘yicha taqsimlanishi
Davr Davomiyligi,
min O‘rtacha aktiv
quvvat, MVt Energiya,
kVt·soat Ulushi, %
Eritish boshlanishi 5 4,5 375 6,1
Asosiy eritish 35 6,5 3792 62,2
Qizdirish 10 5,0 833 13,7
Qaytarish davri 40 1,0 667 10,9
Legirlash 15 1,2 300 4,9
Haroratni ushlab turish 20 0,4 133 2,2
Jami 125 – 6100 100,0
2.3. Po‘lat eritish texnologik jarayonini takomillashtirish, mahsulot sifatini
nazorat qilish va texnik-iqtisodiy samaradorligini baholash
Tezkesar  po‘lat ishlab chiqarishni  takomillashtirishning asosiy yo‘nalishlari
quyidagilardan   iborat.   Birinchidan,   kovsh-pech   agregatidan   foydalanish:   bunda
qaytarish,   legirlash   va   haroratni   to‘g‘rilash   amallari   EYP   dan   kovsh-pechga
o‘tkaziladi, natijada EYP faqat eritish agregati sifatida ishlaydi, eritma davomiyligi
25–30 % ga qisqaradi va elektrodlar sarfi kamayadi. Ikkinchidan, metallni kovshda
argon   bilan   aralashtirish   kimyoviy   tarkib   va   haroratning   bir   xilligini   ta’minlaydi,
nometall   qo‘shimchalarni   shlakka   chiqarishni   tezlashtiradi.   Uchinchidan,
31 vakuumlash   vodorod   va   azot   miqdorini   kamaytirib,   flokenlar   va   gaz   g‘ovaklari
hosil bo‘lish xavfini bartaraf etadi. 11
To‘rtinchidan,   chiqindilarni   saralash   va   hisobga   olishni   takomillashtirish
muhim   ahamiyatga   ega:   har   bir   partiya   chiqindisining   tarkibi   portativ
spektrometrlar yordamida aniqlansa, shixtadagi  tezkesar  po‘lat chiqindisi ulushini
60 % dan 70 % gacha oshirish mumkin bo‘ladi. Hisob-kitoblar shuni ko‘rsatadiki,
bu   holda   ferroqotishmalar   sarfi   qariyb   26   %   ga   kamayadi   va   bir   eritmada   metall
shixta   xarajati   taxminan   3200   AQSH   dollariga   (1   t   po‘latga   270   dollar)   tejaladi.
Beshinchidan,   quymalarni   elektroshlakli   qayta   eritish   yoki   kukun   metallurgiyasi
usullarini   qo‘llash   karbid   notekisligini   kamaytirib,   asboblarning   chidamliligini
1,5–2 baravar oshiradi.
Mahsulot sifatini nazorat qilish butun texnologik zanjir bo‘ylab olib boriladi.
Shixta   materiallari   kirish   nazoratidan   o‘tadi,   eritish   davomida   metall   va   shlak
namunalari   olinib,   optik-emission   spektral   tahlil   bilan   2–3   daqiqada   kimyoviy
tarkib   aniqlanadi.   Tayyor   metall   uchun   GOST   19265-73   talablariga   muvofiq
kimyoviy   tarkib,   makrostruktura,   karbid   notekisligi,   qattiqlik   va   qizilbardoshlik
tekshiriladi. Nazorat tizimi 2.12-jadvalda keltirilgan.
2.12-jadval
Tezkesar po‘lat ishlab chiqarishda sifat nazorati tizimi
Nazorat bosqichi Nazorat qilinadigan
ko‘rsatkich Usul va vosita
Shixta tayyorlash Chiqindining markasi, tarkibi,
namligi Portativ spektrometr, ko‘zdan
kechirish
Eritish oxiri C, Cr, V, W, Mo miqdori, harorat Optik-emission spektral tahlil,
termopara
Qaytarish davri Shlak tarkibi (FeO, CaO/SiO ), S₂
miqdori Rentgen-fluoressent tahlil
Chiqarish oldidan Yakuniy tarkib, harorat 1560–
1580 °C Spektral tahlil, sho‘ng‘ituvchi
termopara
Quyma va prokat Makrostruktura, karbid
notekisligi Makroshliflar, GOST 19265-73
shkalalari
Termik ishlovdan keyin Qattiqlik, qizilbardoshlik Rokvell usuli, 620 °C da sinov
11
Toulouevski Y.N., Zinurov I.Y. Innovation in Electric Arc  Furnaces:  Scientific Basis for Selection. – 2nd ed. –
Berlin; Heidelberg: Springer, 2017. – 334 p.
32 Sifat   nazoratining   samaradorligini   oshirishda   statistik   jarayonni   boshqarish
usullari   muhim   o‘rin   tutadi.   Har   bir   eritma   bo‘yicha   kimyoviy   tarkib,   harorat,
eritma davomiyligi va materiallar sarfi ma’lumotlar bazasida qayd etiladi, so‘ngra
nazorat kartalari yordamida jarayonning barqarorligi baholanadi. Masalan, uglerod
va vanadiy miqdorining standart oraliqda ekanligi va ularning tarqoqligi muntazam
tahlil   qilinsa,   o‘zlashtirish   koeffitsiyentlarini   aniqlashtirish   va   ferroqotishmalar
sarfini   kamaytirish   mumkin.   Karbid   notekisligi   esa   prokatning   ko‘ndalang
kesimidan   tayyorlangan   mikroshliflarda   standart   shkalalar   bilan   solishtirib
baholanadi;   tezkesar   po‘lat   uchun   bu   ko‘rsatkich   prokat   diametriga   qarab   3–6
balldan oshmasligi talab etiladi.
Elektroshlakli  qayta eritish (EShQ) tezkesar  po‘lat sifatini  oshirishning eng
samarali usullaridan biridir. Bu jarayonda EYP da olingan po‘latdan quyilgan yoki
prokatlangan   sarflanuvchi   elektrod   suv   bilan   sovutiladigan   mis   kristallizatorda,
CaF
2 –Al
2 O
3 –CaO tizimidagi elektr o‘tkazuvchi shlak vannasi ostida qayta eritiladi.
Metall   tomchilari   shlak   qatlamidan   o‘tishda   oltingugurt   va   oksidli
qo‘shimchalardan  tozalanadi,  quyma  esa  pastdan  yuqoriga  qarab  yo‘nalgan holda
kristallanadi.   Natijada   quymada   kirishish   bo‘shliqlari   va   g‘ovaklar   bo‘lmaydi,
karbid   notekisligi   kamayadi,   metallning   plastikligi   va   asboblarning   chidamliligi
oshadi.
Texnologik   jarayonni   takomillashtirishda   mehnat   muhofazasi   va   ekologik
xavfsizlik   masalalari   ham   hisobga   olinishi   zarur.   Elektr   yoyli   pech   yuqori
kuchlanishli elektr qurilma bo‘lib, uning transformator xonasi va qisqa tarmog‘iga
ruxsatsiz   kirish   taqiqlanadi,   barcha   metall   konstruksiyalar   yerga   ulanadi.   Pech
atrofidagi   ish   joylari   issiqlik   nurlanishidan   himoya   ekranlari   bilan   ta’minlanadi,
po‘lat   quyuvchilar   maxsus   issiqbardosh   kiyim   va   yuz   himoya   vositalaridan
foydalanadi.   Eritish   vaqtida   ajralib   chiqadigan   changli   gazlar   pech   gumbazidagi
to‘rtinchi   teshik   orqali   so‘rib   olinib,   yengli   filtrlarda   tozalanadi;   ushlab   qolingan
chang   tarkibida   volfram,   molibden   va   vanadiy   oksidlari   bo‘lgani   uchun   u   qayta
ishlashga yuboriladi. Bu nafaqat atrof-muhitni muhofaza qiladi, balki qimmatbaho
elementlarning qo‘shimcha qismini qaytarish imkonini ham beradi.
33 Respublika   sharoitida   tezkesar   po‘lat   ishlab   chiqarishni   tashkil   etishda
xomashyo bazasi masalasi  alohida ahamiyatga ega. Mashinasozlik va asbobsozlik
korxonalarida   yig‘iladigan   tezkesar   po‘lat   chiqindilarini   markazlashgan   holda
yig‘ish   va   saralash   tizimini   yaratish   shixtaning   asosiy   qismini   mahalliy   resurslar
hisobiga   ta’minlash   imkonini   beradi.   Ferroqotishmalarning   bir   qismi   esa   import
qilinishi kerak bo‘ladi, shuning uchun ularning sarfini kamaytirish va o‘zlashtirish
darajasini oshirish iqtisodiy jihatdan muhim. Bunda O‘zbekistonda mavjud bo‘lgan
metallurgiya   va   kon-metallurgiya   korxonalarining   tajribasi,   shuningdek,   malakali
kadrlar salohiyatidan foydalanish mumkin.
Taklif   etilayotgan   takomillashtirish   tadbirlarining   asosiy   texnik-iqtisodiy
ko‘rsatkichlarga   ta’siri   2.13-jadvalda   keltirilgan.   Ko‘rsatkichlar   adabiyotlarda
keltirilgan   sanoat   ma’lumotlari   va   yuqorida   bajarilgan   hisob-kitoblar   asosida
baholangan.
2.13-jadval
Takomillashtirish tadbirlarining asosiy ko‘rsatkichlarga ta’siri
Ko‘rsatkich Bazaviy texnologiya Takomillashtirilgan
texnologiya
Shixtadagi tezkesar po‘lat chiqindisi 
ulushi, % 60 70
Ferroqotishmalar sarfi, kg/t 113,2 85,6
EYP da eritma davomiyligi, soat 2,6 1,9 (kovsh-pech bilan)
Elektr energiyasi sarfi (EYP), kVt·soat/t 510 440–460
Oltingugurt miqdori, % ≤ 0,015 ≤ 0,008 (EShQ bilan)
Karbid notekisligi, ball 3–4 1–2 (EShQ bilan)
Metall shixta tannarxi, doll./t 4 767 4 498
Texnik-iqtisodiy   samaradorlik.   Pechning   yillik   unumdorligi   quyidagi
formula bilan aniqlanadi:
(2.11)
bu yerda N
ish   = 300 – yillik ish  kunlari;  k
t   = 0,95 – pechdan vaqt  bo‘yicha
foydalanish   koeffitsiyenti;   τ
sikl   =   2,6   soat   –   eritma   davomiyligi.   Natija:   A
yil   =
34 24·12·300·0,95/2,6   =   31   569   t/yil.   Bir   tonna   po‘latning   tannarxi   esa   quyidagicha
hisoblanadi: 12
(2.12)
bu yerda m
i , p
i  – materiallar sarfi va narxi; W, p
e  – elektr energiyasi sarfi va
narxi;   G
el ,   p
el   –   elektrodlar   sarfi   va   narxi;   C
q   –   shartli   doimiy   xarajatlar.   Hisobda
materiallarning taxminiy jahon bozori narxlari qo‘llanildi (2.14-jadval).
2.14-jadval
Bir eritma va 1 t po‘lat tannarxining kalkulyatsiyasi (taxminiy narxlarda)
Xarajat moddalari Bir eritmaga,
AQSH doll. 1 t po‘latga,
AQSH doll. Ulushi, %
Tezkesar po‘lat chiqindisi 27 000 2 250 44,9
Kam uglerodli po‘lat chiqindisi 1 363 114 2,3
Ferrovolfram FV70 12 969 1 081 21,5
Ferromolibden FMo60 11 365 947 18,9
Ferroxrom FX010 1 015 85 1,7
Ferrovanadiy FVd50 3 401 283 5,7
Grafit kukuni 94 8 0,2
Ohak (CaO) 38 3 0,1
Plavik shpati (CaF2) 34 3 0,1
Ferrosilitsiy FS65 (kukun) 77 6 0,1
Alyuminiy 37 3 0,1
Koks kukuni (shlak ostida) 12 1 0,0
Grafit elektrodlar sarfi 343 29 0,6
Elektr energiyasi 429 36 0,7
Futerovka (o‘tga chidamli materiallar) 336 28 0,6
Ish haqi, amortizatsiya va boshqa 
xarajatlar 1 680 140 2,8
Jami 60 192 5 016 100,0
12
Явойский   В.И.,   Кряковский   Ю.В.,   Григорьев   В.П.   и   др.   Металлургия   стали:   учебник   для   вузов.   –   М.:
Металлургия, 1983. – 584 с.
35 2.4-rasm. Tezkesar po‘lat tannarxining tuzilmasi
Takomillashtirilgan   texnologiyaning   yillik   iqtisodiy   samarasi   metall   shixta
xarajatining  kamayishi   hisobiga   baholanadi.   1  t   po‘latga   tejaladigan   mablag‘   269
AQSH   dollarini   tashkil   etsa,   yillik   unumdorlik   31   569   t   bo‘lganda   yillik   samara
qariyb   8,5   mln   AQSH   dollariga   yetadi.   Bundan   tashqari,   kovsh-pech   agregatini
joriy etish EYP unumdorligini 25–30 % ga oshiradi, bu esa qo‘shimcha mahsulot
hisobiga   shartli   doimiy   xarajatlarning   tonnaga   ulushini   kamaytiradi.   Kapital
xarajatlar (kovsh-pech, argon bilan puflash va gaz tozalash tizimlari) taxminan 2–3
yil ichida qoplanadi.
Tannarx   tuzilmasidan   ko‘rinib   turibdiki,   xarajatlarning   95   %   dan   ortig‘i
metall   shixta   va   ferroqotishmalarga   to‘g‘ri   keladi,   elektr   energiyasi   va
elektrodlarning ulushi esa 1,5 % dan oshmaydi. Shu sababli tezkesar po‘lat ishlab
chiqarishda   iqtisodiy   samaradorlikni   oshirishning   eng   muhim   omili   –   legirlovchi
elementlarni   o‘zlashtirish   darajasini   oshirish   va   o‘z   chiqindilaridan   to‘liq
foydalanishdir.   Yuqorida   asoslanganidek,   shixtadagi   chiqindi   ulushini   70   %   ga
yetkazish 1 t po‘lat tannarxini qariyb 5 % ga kamaytiradi. Hisoblangan tannarx (5
016 doll./t) tezkesar po‘lat prokatining jahon bozori narxidan ancha past bo‘lib, bu
tanlangan texnologiyaning iqtisodiy jihatdan maqsadga muvofiqligini tasdiqlaydi.
36 XULOSA
Kurs   ishida   elektr   yoyli   pechda   instrumental   tezkesar   po‘lat   olish
texnologiyasini tanlash va hisoblash masalalari ko‘rib chiqildi. Olib borilgan tahlil
va hisob-kitoblar asosida quyidagi xulosalarga kelindi.
1. Tezkesar  po‘latlar ledeburit sinfiga mansub, volfram, molibden, vanadiy,
xrom va kobalt bilan murakkab legirlangan po‘latlar bo‘lib, ularning asosiy xossasi
–   600–640   °C   gacha   qizilbardoshlik   –   M
6 C   va   MC   karbidlari   hamda   ikkilamchi
qattiqlik hodisasi bilan ta’minlanadi. Eng keng tarqalgan marka R6M5 (AISI M2)
bo‘lib, u volframni tejash va xossalar uyg‘unligi jihatidan eng maqbul hisoblanadi.
2.   Tezkesar   po‘lat   ishlab   chiqarishda   o‘z   chiqindilaridan   maksimal
foydalanish va legirlovchi elementlarni kislorodga yaqinligini hisobga olgan holda
kiritish (W va Mo – shixta bilan, Cr – eritish oxirida, V – raskislangan metallga)
asosiy texnologik tamoyil hisoblanadi.
3. Qiyosiy tahlil asosida asosli futerovkali elektr yoyli pechda oksidlanishsiz
qayta   eritish   usuli   tanlandi.   12   t   sig‘imli   pech   uchun   transformator   quvvati   8000
kV·A, elektrod diametri 400 mm, vanna diametri 3,33 m va chuqurligi 0,67 m qilib
asoslandi.
4. Chiziqli tenglamalar tizimini yechish orqali shixta tarkibi hisoblandi: 12 t
po‘lat uchun 12513,0 kg metall shixta talab etiladi, shundan 60 % i tezkesar po‘lat
chiqindisi. Moddiy balans 0,3 % aniqlikda yopildi, metallning chiqishi  95,9 % ni
tashkil etdi.
5. Issiqlik balansiga ko‘ra bir eritmaga 6 125 kVt·soat, ya’ni 510 kVt·soat/t
elektr energiyasi sarflanadi; foydali issiqlik ulushi 73,1 % ni tashkil etadi.
6. Pechning yillik unumdorligi 31 569 t, 1 t po‘latning taxminiy tannarxi 5
016   AQSH   dollarini   tashkil   etadi.   Kovsh-pech,   argon   bilan   aralashtirish,
vakuumlash va elektroshlakli qayta eritishni joriy etish hamda chiqindilar ulushini
70   %   ga   oshirish   mahsulot   sifatini   yaxshilash   va   tannarxni   qariyb   5   %   ga
kamaytirish imkonini beradi.
Olingan   natijalar   asosida   ishlab   chiqarishga   quyidagilar   tavsiya   etiladi:
tezkesar   po‘lat   chiqindilarini   markalar   bo‘yicha   alohida   yig‘ish   va   spektral   tahlil
37 asosida   hisobga   olish   tizimini   joriy   etish;   eritish   texnologiyasini   kovsh-pech   va
argon bilan aralashtirish bilan to‘ldirish; mas’uliyatli asboblar uchun mo‘ljallangan
metallni elektroshlakli  qayta eritishdan o‘tkazish; changni  ushlab qolish va undan
legirlovchi   elementlarni   qaytarish   orqali   resurslardan   foydalanish   samaradorligini
oshirish.
38 FOYDALANILGAN ADABIYOTLAR
1.   “O‘zbekiston   –   2030”   strategiyasi   to‘g‘risida   [Elektron   resurs]:
O‘zbekiston   Respublikasi   Prezidentining   2023-yil   11-sentabrdagi   PF-158-son
Farmoni   //   Qonunchilik   ma’lumotlari   milliy   bazasi.   –   URL:
https://lex.uz/docs/6600413 (murojaat sanasi: 03.11.2026).
2.   ГОСТ   19265-73.   Прутки   и   полосы   из   быстрорежущей   стали.
Технические условия. – М.: Издательство стандартов, 1974.
3. ГОСТ 17293-93. Ферровольфрам. Технические требования и условия
поставки. – Минск: Изд-во стандартов, 1995.
4.   ГОСТ   4759-91.   Ферромолибден.   Технические   требования   и   условия
поставки. – М.: Изд-во стандартов, 1992.
5.   ГОСТ   27130-94.   Феррованадий.   Технические   требования   и   условия
поставки. – Минск: Изд-во стандартов, 1996.
6.   ГОСТ   4757-91.   Феррохром.   Технические   требования   и   условия
поставки. – М.: Изд-во стандартов, 1992.
7.   Геллер   Ю.А.   Инструментальные   стали   /   Ю.А.   Геллер.   –   5-е   изд.,
перераб. и доп. – М.: Металлургия, 1983. – 527 с.
8. Гуляев А.П. Металловедение: учебник для вузов / А.П. Гуляев. – 6-е
изд., перераб. и доп. – М.: Металлургия, 1986. – 544 с.
9.   Поволоцкий   Д.Я.,   Рощин   В.Е.,   Мальков   Н.В.   Электрометаллургия
стали   и   ферросплавов:   учебник   для   вузов.   –   2-е   изд.,   перераб.   и   доп.   –   М.:
Металлургия, 1984. – 568 с.
10.   Гасик   М.И.,   Лякишев   Н.П.   Теория   и   технология
электрометаллургии   ферросплавов:   учебник   для   вузов.   –   М.:   СП   Интермет
Инжиниринг, 1999. – 764 с.
11.   Морозов   А.Н.   Современное   производство   стали   в   дуговr   печах   /
А.Н. Морозов. – 2-е изд., перераб. и доп. – Челябинск: Металлургия, 1987. –
175 с.
39 12.   Егоров   А.В.   Расчет   мощности   и   параметров   электропечей   черной
металлургии:   учебное   пособие   для   вузов   /   А.В.   Егоров.   –   М.:   Металлургия,
1990. – 280 с.
13. Кудрин В.А. Теория и технология производства стали: учебник для
вузов / В.А. Кудрин. – М.: Мир; ООО «Издательство АСТ», 2003. – 528 с.
14.   Явойский   В.И.,   Кряковский   Ю.В.,   Григорьев   В.П.   и   др.
Металлургия стали: учебник для вузов. – М.: Металлургия, 1983. – 584 с.
15. Roberts G., Krauss G., Kennedy R. Tool Steels / G. Roberts, G. Krauss,
R. Kennedy. – 5th ed. – Materials Park, OH: ASM International, 1998. – 364 p.
16.   Toulouevski   Y.N.,   Zinurov   I.Y.   Innovation   in   Electric   Arc   Furnaces:
Scientific Basis for Selection / Y.N. Toulouevski, I.Y. Zinurov. – 2nd ed. – Berlin;
Heidelberg: Springer, 2017. – 334 p.
17.   ASM   Handbook.   Vol.   1:   Properties   and   Selection:   Irons,   Steels,   and
High-Performance Alloys. – Materials Park, OH: ASM International, 1990. – 1063
p.
18.   Fruehan   R.J.   (ed.)   The   Making,   Shaping   and   Treating   of   Steel:
Steelmaking   and   Refining   Volume.   –   11th   ed.   –   Pittsburgh:   AISE   Steel
Foundation, 1998. – 767 p.
40