Elektron jadvalning vazifalari va imkoniyatlari mavzusini multimedia asosida o‘qitish - Информатика и ИТ - Дипломные работы

Информация о документе

Цена	50000UZS
Размер	6.7MB
Покупки	0
Дата загрузки	30 Март 2026
Расширение	docx
Раздел	Дипломные работы
Предмет	Информатика и ИТ

Продавец

Rajabov Yorbek

Дата регистрации 19 Март 2026

0 Продаж

Elektron jadvalning vazifalari va imkoniyatlari mavzusini multimedia asosida o‘qitish

Купить

“ Elektron jadvalning vazifalari va imkoniyatlari mavzusini multimedia asosida o‘qitish ”
mavzusida yozgan

Bitiruv malakaviy
ishi

MUNDARIJA:
Kirish
1-bob. Kompyuterning texnik va dasturiy taminoti ...................... . .......... ......7
1.1. K ompyuterning asosiy va qo’shimcha q urilmalari ……………………….7
1.2. Amaliy dasturiy ta’minot …………………………………………………….12
1.3.Elektron jadvallar… ………………………………………………………….15
2-bob.Multimedia va elektron jadvaldan foydalanish sohalari ……………...18
2.1 Multimedianing shakllanishi va mazmuni ………………………………….18
2.2. Elektron jadval bilan ishlash ……………………………………………….22
2.3. Elektron jadvaldan foydalanish so h alari …………………………………..25
3-bob. Elektron jadvalning vazifalari va imkoniyatlari mavzusini multimedia
asosida o`qitish …………………………………………………………………………30
3.1. Elektron jadvalning vazifalari va imkoniyatlari mavzusi ……………………30
3.2. Elektron jadvalning vazifalari va imkoniyatlari mavzusiga oid tayyorlangan
multimedia vositalari …………………………………………………………………….34
3.3. Tayyorlangan multimediali vositalardan namunalar va ulardan foydalanish
uslubiyot i…………………………………………………………………………………38
Xulosa ……………..………………………………………………………………4 5

KIRISH
Hozirgi davrda multimedia texnologiyasi tez rivojlanib borayotgan
zamonaviy axborot texnologiyasining asosiy yo‘nalishi sifatida ko‘p sohalarda, jumladan,
ta’lim sohasida samarali foydalanib kelinmoqda. Multimedia texnologiyasidan ta’lim
sohasida foydalanish bo‘yicha bir qator samarali ishlar olib borilmoqda. Bu jarayonni
rivojlantirish bo‘yicha Respublikamizda bir qator farmonlar va qarorlar qabul qilingan
bo‘lib, bular meyoriy hujjatlarda o‘z ifodasini topgandir.
Barkamol avlod yili” Davlat dasturida “Ta’lim jarayoniga yangi axborot-
kommunikatsiya va pedagogik texnologiyalarni, elektron darsliklar, multimedia
vositalarini keng joriy etish orqali mamlakatimiz maktablarida, kasb-hunar kollejlari,
litseylari va oliy o‘quv yurtlarida o‘qitish sifatini tubdan yaxshilash” ko‘zda tutilgan 1
[1].
O‘zbekiston Respublikasi “Kadrlar tayyorlash milliy dasturi”ning 4.9-paragrafida
“Barcha bosqichdagi ta’lim jarayonlarini kompyuterlashtirish va axborotlashtirish amalga
oshiriladi” , - deb aytilgan[2].
Kompyuter texnologiyasi va undan foydalanishni rivojlantirilishi bo’yicha bir qator
amaliy ishlar olib boril moqda . Bu borada O‘zbekiston Respublikasi Vazirlar
Mahkamasining 2001 yil 23 maydagi 230-sonli “2001-2005 yillarda kompyuter va axborot
texnologiyalarini rivojlantirish”, “Internet” ning xalqaro axborot tizimlariga keng kirib
borishini ta’minlash dasturini ishlab chiqishni tashkil etish chora-tadbirlari to‘g‘risida” gi
qarori qabul qilindi [3].
2002 yil 30 mayda O‘zbekiston Respublikasi Prezidentining “Kompyuterlashtirishni
yanada rivojlantirish va axborot–kommunikatsiya texnologiyalarini joriy etish to‘g‘risida”
gi Farmoni va uning ijrosini amalga oshirish yuzasidan Vazirlar Mahkamasining 2002 yil
6 iyundagi “2002-2010 yillarda kompyuterlashtirish va axborot kommunikatsiya
texnologiyalarini rivojlantirish dasturi” e’lon qilindi.
O’zbekiston Respublikasining «Axborotlashtirish to’g’risida»gi qonunini bajarish
maqsadida Xalq ta’limi, Oliy va o’rta maxsus ta’limi vazirliklari tomonidan qator
me’yoriy xujjatlar va dasturlar qabul qilingan bo’lib, axborot tarmog’ini shakllantirish,
1
“Barkamol avlod yili” Davlat dasturi. - T.: O‘zbekiston, 2010. 8-, 32-betlar.

4

axborot resurslarini yaratish va AKTni ta’lim jarayonida qo’llash bo’yicha bir qator chora-
tadbirlar amalga oshirildi. Shu sababli ta’lim tizimi va uning muassasalarini
kompyuterlashtirish ham muhim omil kasb etadi. Ta’lim tizimida kompyuterlardan
foydalanish ta’lim jarayonini samaradorligini oshirishda asosiy omil bo’lib xisoblanadi.
Mavzuning dolzarbligi: XXI asr - axborot texnologiyalari asri bo’lgani uchun
umumiy o’rta ta’lim maktablarining Informatika fanini o‘qitish jarayonida yangi
pedagogik va axborot texnologiyalarini qo’llash bugungi kunning dolzarb masalalari
qatoriga kiradi.Shu maqsadda dars mahg’ulotlari jarayonida xar bir mavzu asosida
multimedia vositalari tayyorlash va foydalanishni bilish, shu asosda umumiy o‘rta ta’lim
maktab o‘quvchilar faolligini va ta’lim samaradorligini oshirish bugungi kunning dolzarb
vazifalari qatoriga kiradi.
Bitiruv malakaviy ishining obyekti: 8-sinf darsligidagi “ Elektron jadvalning
vazifalari va imkoniyatlari” mavzusini mul'timedia asosida o`qitish jarayoni.
Bitiruv malakaviy ishining maqsadi: Darslikdagi “Elektron jadvalning vazifalari
va imkoniyatlari” mavzusiga oid multimedia vositalari tayyorlash va mavzuni multimedia
asosida o‘qitish asosida ta’lim samaradorligini oshirish.
Bitiruv malakaviy ishining vazifasi:
 o’quvchilarning kompyuter savodxonliklarini shakllantirish;
 multimedia to’g’risida tushuncha berish;
 elektron jadvaldan foydalanish sohalari to’g’risida ma’lumot berish;
 e lektron jadvalning vazifalari va imkoniyatlari mavzusiga oid multimedia vositalari
tayyorlash;
 e lektron jadvalning vazifalari va imkoniyatlari mavzusini multimedia asosida
o’qitish uslubiyotini ishlab chiqish.
Tadqiqotning ilmiy – uslubiy yangiliklari:
 mavzu asosidagi materiallarga multimediyaviy ishlov berildi;
 e lektron jadvalning vazifalari va imkoniyatlari mavzusi asosida multimedia
vositalari tayyorlandi ;
 ularning ta’limiy jihatlari yoritib berildi;
 yangi yaratilgan multimedia vositalaridan foylalanih uslublari ishlab chiqildi.
5

Bitiruv malakaviy ishining hajmi : Bitiruv malakaviy ish kirish, 3 ta bob,
xulosa va foydalanilgan adabiyotlar ro’yxatidan tashkil topgan .
6

I-bob. Kompyuter ning texnik va dasturiy taminot
Shaxsiy kompyuterning aso s iy va qo’shimcha qurilmalari
Kompyuterning asosiy qurilmalari:
- tizimli blok
- monitor
- klaviatura
- sichqoncha
1-rasm. Shaxsiy kompyuter
Mikroprotsessorlar: mikroprotsessorlar shaxsiy Kompyuterlarning asosiy ichki
qurilmasi bo`lib, ular kompyuterning barcha bloklari ishini boshqarish xamda axborot
ustida ishlash, jumladan arifmetik va mantiqiy amallarni bajarishni amalga oshiradi.
Mikroprotsessorlarda quyidagi qurilmalar mujassamlashgan: boshqarish qurilmasi,
arifmetik-mantiqiy qurilma, mikroprotsessorli qurilma, mikroprotsessorning interfeysli
tizimi, kiritish-chiqarish porti va boshqalar. Ularning xar biri o`ziga mos amallarni
bajaradi [11].
Boshqarish qurilmasi - Kompyuterning barcha bloklariga kerakli vaqtda
bajariladigan amal xususiyati va oldingi amallar natijalari bilan bog’liq aniq boshqarish
signallarini shakllantiradi va uzatadi.
Arifmetik-mantiqiy qurilma - sonlar va belgili tegishli axborotlarga, tegishli barcha
arifmetik-mantiqiy amallarni bajaradi.
7

Mikroprotsessorli xotira esa – asosiy xotira tez ishlovchi mikroprotsessorning
samarali ishlashi uchun kerak bo`lgan ma`lumotni yozish, qidirish va o`qish tezligini
ta`minlay olmagan paytda, kompyuter ishlashining eng yaqin taktlaridagi
xisoblashlarda bevosita ishlatiladigan axborotni qisqa vaqt saqlash, yozish va uzatishni
ta`minlaydi. Asosiy xotira axborotlarni saqlash va boshqa bloklar bilan axborot
almashishga qaratilgan bo`lib, ikki xil qurilmadan: tezkor (operativ) va domiy xotira
qurilmasidan iborat. Tezkor xotira qurilmasi maxsus mikrosxemalar to`plami ko`rinishida
aks ettirilgan. Tezkor xotira Kompyuterning muxim qismi bo`lib, protsessor undan
amallarni bajarish uchun dastur, axborotlarni oladi va amalni bajarib, natijani unda
saqlaydi. Ammo, kompyuter o`chirilishi bilan tezkor xotira tozalanadi, ya`ni xotira
saqlanayotgan dasturlar va axborotlar yo`q bo`lib ketadi. Shuning uchun, ularni qattiq
disk yoki disketalarda saqlab qolish kerak, chunki tezkor xotira berilganlarni qisqa
muddatda saqlay oladi.
Doimiy xotira. Doimiy xotirani - doimiy xotirlovchi (xotirada saqlovchi) qurilma
deb xam yuritiladi. Doimiy xotirlovchi qurilma mikroprotsessorlar asosida qurilgan bo`lib,
"Ona" platada joylashtirilgan bo`ladi.
Kesh xotira xotira kompyuter ishlash tezligini oshirish uchun ishlatiladi. U tezkor
xotira va mikroprotsessor o`rtasida joylashgan bo`lib, bufer vazifasini o`taydi.
Tashqi xotira (jamlovchilar) axborot jamlovchilarning bir nechta turlari mavjud.
Shulardan eng asosiylari qattiq magnit disklari, egiluvchi magnit disklar, optik disklardir.
Monitorlar normal sharoitlarda shaffof (tiniq) suyuqlik asosida ishlaydi. Suyuqlik
aniq bir elektrostatik maydon kuchlanganligida kristallanadi, bunda uning shaffofligi,
qo`llanishi va yoruqlik nurining sinishi koeffitsenti o`zgaradi. Shu effektlar asosida tasvir
shakllanadi.
8

2-ram. Monitorlar
Monitorlarning sifatini belgilovchi paramatrlardan biri uning imkoniyat darajasidir.
Klaviatura - foydalanuvchi tomonidan ma`lumotlarni va boshqaruv buyruqlarni
kompyuterga kiritishga mo`ljallangan. Klaviatura klavishlariga harflar, o`nli raqamlar,
matematik, grafik va maxsus xizmat belgilari, tinish belgilari, ba`zi buyruqlar, jadvallar
nomlari belgilangan [7].
3-rasm. Klaviatura
Periferiya q urilmalari – protsessorning h isoblash imkoniyatlarini q o`llash
apparatlari. Ularga k ompyuterning q o`shimcha q urilma va vositalari kiradi. Masalan:
printer, skaner, modem, ra q amli apparatlar, mul'timedia vositalari va bosh q alar.
Printer - bu ma`lumotlarni qog’ozga chiqaruvchi qurilma bo`lib, uning matritsali,
purkovchi, lazerli turlari mavjud.
Matritsali printerlar - yozuv boshog’i ignalar matritsasidan iborat bo`lib, yozuv
boshog’i yozuv qatori bo`ylab harakatga keladi.
9

4-rasm. Matritsali printer
Purkovchi printerlar - maxsus (rangli va rangsiz) siyohlarni purkash yo`li bilan
ishlagani uchun, ular oqimli deyiladi. Purkovchi printerlarda siyohdondan axborotga mos
holda ranglarni soplo orqali qog’oz sirtiga purkalishi natijasida yozuv shakllanadi.
5- rasm.Purkovchi printer
Lazerli printerlar - sifat va tezlik jihatidan zamonaviy yozuv qurilmalari hisoblanadi
va axborot bilan modullashtirilgan lazerli nurlarning maxsus baraban sirtiga tushishi
hisobiga baraban sirti dielektr qutblanadi. Natijada, baraban sirtiga tonner - mayda ko`mir
donachalari tortiladi va barabanning aylanib q o g’ oz sirtiga bosilishi h isobida yozuv paydo
bo`ladi. Lazerli printerlarda yozuv tezligi va sifati o`ta yuqori. Masalan, NR Lazer Jet
printeri shu turga kiradi va u bir daqiqada 8-15, hatto 40 varaqgacha chop etadi.
6- Rasm.Lazerli printer 10

Skaner - kompyuterga matn, rasm, slayd, fotosurat ko`rinishida ifodalangan
tasvirlar va boshqa grafik axborotlarni avtomatik ravishda kiritishga mo`ljallangan
qurilmadir.
Skanerlar ishlash prinsipiga qarab quyidagi turlarga bo’linadi:
 Dastakli skanerlar
 Planshetli skanerlar
 Rolikli skanerlar [7].
7-rasm. Skanerlar
Dastakli skanerlarning tuzulishi juda oddiydir: ular qo’l bilan tasvir bo’ylab siljitiladi.
Ular yordamida bir marta o’tishda tasvir satrlarining ozgina miqdori kiritiladi (ularning
qamrab olishi odatda 105 mm dan oshmaydi). Dastaki skanerlarda qayd qiluvchi chiroq
bo’lib, u skanerlashning ruxsat е tiladigan tezligi oshganligini operatorga bildirib turadi.
Planshetli skanerlar е ng ko’p tarqalgan; ularda skanerlovchi kallak asl nusxaga
nisbatan avtomatik siljiydi; ular ham varaqli, ham risolalangan hujjatlarni (kitoblarni)
skanerlash imkonini beradi. Skanerlash tezligi: bir betga (A4 o’lchamli) 2-10 sekund.
Rolikli skanerlar е ng avtomatlashtirilgandir; ularda asl nusxa skanerlovchi kallakka
nisbatan avtomatik siljiydi, ko’pincha hujjatlar avtomatik beriladi, lekin skanerlanadigan
hujjatlar faqat varaqli.
Modem (Modulyator-Demodulyator ) – telefon tarmog’i orqali boshqa
kompyuterlar bilan axborot almashishni
ta‘minlaydi[7].
Multimediya vositalari – kompyuter
yordamida musiqa va ovozli ma‘lumotlarni
ko’rsatishni ta‘minlaydi.
Multimediya vositalari - bu kompyuter
texnologiyasining turli xil fizik ko’rinishga е ga
bo’lgan (matn, grafika, rasm, tovush, animatsiya

11 8-rasm.Multimedia vositalar
(xayvonlar tasviri), video va sh.o’.) va yoki turli xil tashuvchilarda mavjud bo’lgan
(magnit va optik disklar, audio- va video-lentalar va h.k.)
axborotdan foydalanish bilan bog’liq sohasidir.
Multimediya vositalariga quyidagilar kiradi: ma‘lumotlarni audio - (nutqli) va
videokiritish va chiqarish qurilmalari; yuqori sifatli tovushli (sound) va video - (video)
platalar, videoqamrash platalari (video grabber), ular videomagnitofondan yoki
videokameradan tasvirni oladi va uni kompyuterga kiritadi; yuqori sifatli kuchaytirgichli,
tovush kolonkali, katta video е kranli akustik va videoqabul qiladigan tizimlar, naushnik,
mikrofon, proyektor, videoglaz, Web-kamera [4].
Plotterlar - grafik axborotni (chizmalar, sxemalar, rasmlar,
diagrammalar va b.) kompyuterdan qog’ozli yoki boshqacha
ko’rinishdagi tashuvchiga chiqarish qurilmasidir.
Ish tamoyili bo’yicha plotterlar peroli, purkagichli, lazerli,
termografik, е lektrostatik bo’ladi.
9-rasm.Plotter
Planshet – kompyuterga biror chizma va tasvirni maxsus qalam yordamida kirituvchi
qurilma.

10-ram. Planshet
1.2.Amaliy dasturiy ta’minot
Dasturiy ta`minot deganda kompyuterga kiritib qo`yilgan axborotlarga ishlov
berishni va kompyuterning ishini ta`minlovchi barcha dasturlar majmuasi tushuniladi.
Dasturiy ta`minot kompyuterning ikkinchi muhim qismi bo`lib, u ma`lumotlarga ishlov

beruvchi dasturlar majmuasini va kompyuterni ishlatish uchun zarur bo`lgan xujjatlarni
o`z ichiga oladi. 12
Barcha dasturiy ta`minotlarni uchta kategoriya buyicha tasniflash mumkin;
- sistemaviy dasturiy ta`minot;
- amaliy dasturiy ta`minot;
- dasturlash texnologiyasining uskunaviy vositalari;
Sistema dasturlari kompyuterning ishlashi uchun zarur dasturlar bo’lib, u
kompyuterning ishlashini boshqaradi, uning turli qurilmalari orasida muloqatni tashqil
qiladi. Kompyutyerdan foydalanishni osonlashtiruvchi sistema dasturlarining yadrosi
operatsion sistemalardir.
Amaliy dasturiy ta`minot - bu foydalanuvchilarning o`zlari uchun va o`zlari
tomonidan yaratiladigan dasturlar to`plami. Uning tarkibiga amaliy dasturlar va amaliy
dastur paketlari kiradi. Amaliy dasturlar paketi - bu amaliy masalalarni echish uchun
mo`ljallangan dasturlar to`plamidir. Ularga - ilmiy hisoblashlar, modellashtirish va
boshqalar misol bo`ladi [11].
Amaliy dasturlar predmet sohadan olingan alohida masalalar va ularning to’plamini
yechish uchun qaratilgan bo’lib, amaliy masalalarni yechish uchun mo’ljallangan. Bunday
dasturlar majmui amaliy dasturlar paketi (APP) qisqacha amaliy dasturlar deb ataladi.
Amaliy dasturlar bu ma’lumotlar bilan ish jarayonida foydalanadigan dasturlarni
o’z ichiga olib, bularga matn ma’lumotlarni yaratish va taxrirlash, rasm va tasvir
ma’lumotlarni yaratish yoki uzgartirish, malumotlar ombori bilan ishlash, musiqa va video
ma’lumotlarni ko’rib chiqish va taxrirlash kiradi.
Amaliy dasturlar foydalangan ma’lumotlar turiga ko’ra guruxlanadi: matn
muxarrirlari (Word, Lexicon, WD, Notepad, Write va xokazo), rasm va tasvir muxarirlari,
rasm va tasvirlarni kursatuvchi dasturlar (Corel, Adobe Photoshop, Imaging, ACDSee,
Paint vaxokazo), musiqa va video muxarrirlari, musiqa va video ko’rsatuvchi dasturlar
(Adobe Premier, Winamp), jadvallar muxarriri (Lotus, Excel va xokazo), ma’lumotlar
ombori bilan ishlovchi dasturlar (Access, Dbase, FoxPro va xokazo), o’yin dasturlari,
o’rgatuvchi dasturlar, bugalteriya va moliya dasturlar, va boshqalar.
Tatbiqiy dasturlarning yirik bir qismini kompyuter yordamida axborotga ishlov
berishning tayanch dasturiy vositalari bo‘lmish MS Offis dasturlari paketi tashkil qiladi.

Axborotga qayta ishlov berish tushunchasi u yoki bu vositalar yordamida hisoblash,
13
qidirish, axborotni o‘zgartirish va to‘ldirish, uni saralash, ma’lumotlar berish, grafiklar va
diagrammalar kurish, matnlar tayyorlash va boshqa amallarni o‘z ichiga oladi. Masalani
kompyuter yordamida yechish ham ma’lumotlarni o‘zgartirishdir, faqat bu jarayon
boshlang‘ich ma’lumotlarni berilgan algoritm asosida o‘zgartirishdir. Algorimtni
kompyuterda bajarish uchun biror dasturlash til operatorlarining mos ketma – ketligi, ya’ni
dastur sifatida yozish va ushbu dasturni ijro etish zarur.
Amaliy (tatbiqiy) dasturiy ta’minot–aniq masalalarni yechish uchun yozilgan yoki
foydalanuvchilar uchun zarur bo‘lgan amallarni: matnlarni tahrirlash, rasmlar chizish,
axborot massivlarini qayta ishlash kabilarni bevosita bajarishni ta’minlovchi dasturlar
majmuasidir.
Axborotni kompyuterda qayta ishlash uchun dasturiy ta’minot ishlab chiqaruvchi
firmalar maxsus tadbiqiy dasturiy tizimlar yaratishadi va ular kompyuter tarkibiga
avvaldan kiritilgan holda sotiladi. Bunday tizimlar tarkibida Ms Office dasturlari
majmuasi, kompyuter grafikasining dasturiy majmualari hamda elektron kalendarlar,
elektron o‘yinlar va h.k. mavjud. Bugungi kunda bizning mintaqamizda axborotga ishlov
berishning tayanch dasturiy vositalari sifatida Microsoft korporatsiyasi tomonidan
yaratilgan. “Ms office” dasturlar jamlanmasi keng tarqalgan.
Word, Excel ва Power Point dasturlarining imkoniyatlari 1-jadval
Word dasturi Excel dasturi Power Point dasturi
1.Matn tayyorlash
2. Jadval tuzish
3.Hujjat ustida ishlash
4. Rasm solish
5.Reklamali matnlar
hosil qilish
6 Qo‘shimcha imko-
niyatlar 1. Jadval tuzish
2. Diagrammalar xosil qilsh
3. Formula va funksiyalar
bilan ishlash
4. Tekst bilan ishlash
5. Sonlar bilan ishlash
6 . Qo‘shimcha imkoniyatlar 1. Slayd tayyorlash
2. Taqdimot yaratish
3. Animatsiya berish
4.Rasm va jadval tuzish.
5. Diagrammalar qo‘yish
6.Qo‘shimcha imko-
niyatlar

14
1.3.Elektron jadvallar
Ma’lumotlarni jadval ko’rinishida tasvirlash ularni tahlil qilishni ancha
soddalashtiradi, hisob-kitoblar samaradorligi va sifatini oshirish uchun avtomatlashtirilgan
hisoblash ishlarini amalga oshirishda elektron jadvallardan foydalanish maqsadga
muvofiqdir.
Jadval ko’rinishida tasvirlanadigan masalalrni yechish uchun maxsus amaliy
dasturlar paketi ishlab chiqilgan bo’lib, ulardan biri elektron jadvallar deb ataladi.
Elektron jadvallar - avvalo iqtisodiy masalalrni hal qilish uchun mo’ljallangan,
lekin uning yordamida muhandislikka doir masalalarni yechishda ham, masalan,
formulalar bo’yicha hisob-kitoblarda muvaffaqiyatli ishlatilmoqda [14].
Elektron jadvallar qo’llanilayotgan sohalar juda ko’p bo’lib, ular:
 moliyaviy buxgalteriya;
 ish haqini hisoblash;
 har xil iqtisodiy-texnik hisoblar;
 kundalik, xo’jalik mahsulotlarni sotib olish hisoblari va boshqalar.
Turli xildagi ma’lumotlarni qayta ishlashni jadval ko‘rinishida tasvirlash imkoniyati
mavjuddir. Chunki ma’lumotlarni jadval ko‘rinishida qayta ishlash axborotlar taxlilini
osonlashtiradi. Masalan, ko‘p miqdordagi ma’lumotlarni qayta ishlashda turli hisob
operatsiyalaridan foydalaniladi. Bu operatsiyalarni avtomatlashgan tizimlarda bajarish
ma’lumotlarni qayta ishlash sifatini, hamda hisoblashlar effektivligini oshiradi. Shu sabab
kompyuterda bunday masalalarni yechish uchun elektron jadvallar, ya’ni jadval protsessori
deb ataladigan maxsus dasturlar paketi ishlab chiqilgan.
El е ktron jadvallar asosan iqtisodiy masalalarni е chishga muljallangan bo'lsa-da,
uning tarkibiga kiruvchi vositalar boshqa soxaga t е gishli masalalarni е chishga xam,
masalan, formulalar bo’yicha xisoblash ishlarini olib borish, grafik va diagrammalar
kurishga xam katta yordam b е radi.
Zamonaviy kompyut е rlarning dasturiy ta'minotining tarkibiy qismiga kiruvchi
MICROSOFT OFFICE pak е tidagi asosiy vositalardan biri jadval prots е ssori d е b ataluvchi
EXCEL dasturidir. EXCEL WINDOWS op е ratsion qobig’i boshqaruvida el е ktron
jadvallarni tayyorlash va ularga ishlov b е rishga muljallangan. Shuning uchun EXCEL

15
dasturini o’rganish muxim axamiyat kasb etadi va xar bir foydalanuvchidan EXCEL
ishlay olish ko’nikmasiga ega bo’lish talab etiladi.MICROSOFT EXCEL el е ktron jadvali
xisoblash vositasi sifatida qaralib, iqtisodiy va moliyaviy masalalarni е chishda yordam
b е ribgina qolmay, balki xar kungi xarid qilinadigan oziq-ovqatlar, uy-ruzg’or buyumlari
xamda bankdagi xisob raqamlari xisob-kitobini olib borishda xam yordam b е ruvchi
tayyor dasturdir [6].
MICROSOFT EXCEL dasturida matnlar — bu raqamlar, bo’sh joylar va boshqa
b е lgilardan iborat bo’lgan ixtiyoriy k е tma-k е tlikdir.
E lektron jadvalining dastlabki dasturi 1979 yili Vikicalk (Vikiblencalculatork –
ko’rinib turuvchi kalkulyator) nomi bilan Software Artk firmasida yaratilgan. Bu dastur
Apple II kompyuteri uchun ishlab chiqilgan va ko’p jihatdan uning bozorda ommabopligi
aniqlangan. 1981 yil IBM PC kompyuteri paydo bo’lishi bilan bu tipdagi kompyuterlar
uchun elektron jadvallar ishlab chiqila boshlandi. Vikicalk va Kupercalk dasturlarining
yangi ko’rinishlari paydo bo’ldi, shu bilan birga Microsoft – Multiplan firmasining
birinchi amaliy dasturi paydo bo’ldi va u elektron jadvallar yangi avlodining erkin
yulduziga aylandi.
Hisoblashlar natijalarini ko’rgazmaliroq tasvirlash uchun joylashtirilgan grafik
rejimlarning paydo bo’lishi bu elektron jadval rivojlanishining navbatdagi qadami bo’ldi.
1983 yil LOTUS firmasining 1-2-3 paketlari chiqib, kutilgandan ham ziyodroq
muvaffaqiyatga erishdi. Ammo 1997 yil Microsoft firmasi tomonidan Excel dasturi taqdim
etildi, u hozirgi kunda ham o’z sinfida eng quvvatli dastur hisoblanadi.
Bu dastur ixtiyoriy axborotni (matnlar, sonlar, sana va hokazolarni) qayta ishlab
chiqish va saqlash imkonini beribgina qolmasdan, balki qilgan ishingizni natijasini bezash,
ko’rgazmaliroq ko’rsatish va chop etish imkoniyatini beradi. Bunda WinWord dasturidagi
tahrirlash vositalaridan foydalanish mumkin. Excelning ommaviy imkoniyatlarini
o’zlashtirish qiyin emas ammo, dasturning murakkabligi va imkoniyatlarning juda kengligi
sababli, ular bilan tanishish uzoq vaqt davom etishi mumkin, binobarin aynan ish
jarayonida uning yangi – yangi imkoniyatlarini ko’chirish mumkin.
Excelda tayyorlangan har bir hujjat (ma’lumotli jadval) ixtiyoriy nom va .xls
kengaytmadan iborat fayl bo’ladi. Excelda odatda bunday fayl “Ish kitobi” (Workbook)

16
deb yuritiladi . Microsoft Excelning asosiy ish sohasi – bu “ Ish kitobi ” bo ’ lib , u bir yoki
bir necha ish varaqalardan iborat . Ish varag’ida buxgalter kitobi kabi, sonlar, matnlar,
arifmetik ifodalar, hisoblar qator va ustunlardan joylashgan bo’ladi. Excelning buxgalter
kitobidan asosiy farqi barcha hisob ishlarini uning o’zi bajaradi. Lekin ma’lumotlarni
kiritish foydalanuvchi zimmasida qoladi.

17
II-bob.Multimedia va elektron jadvaldan foydalanish sohalari
2.1. Multimedianing shakllanishi va mazmuni
Axborot texnologiyalarining tezkorlik bilan rivojlanishi natijasida multimedia
texnologiyasi yaratildi va turli sohalarda qo`llanila boshlandi [5]. Multimedia atamasining
lug’aviy ma`nosi [multum+medium] (yoki [ingl. multi+media]) kabi ikkita so`z
yig’indisidan tashkil topgan bo`lib, multi - ko`p, media - muhit ma`nosini anglatadi.
Atama ilmiy va o`quv adabiyotlarida "ko`p vositalilik", "multimedia muhiti",
"ko`pqatlamli muhit", "multimedia - bittadan ko`p bo`lgan mediadir", "mahsulot tashuvchi
vosita", "ma`lumot tashuvchi vosita" kabi talqin qilinib kelinmoqda, hatto, ayrim
adabiyotlarda "Hozirgacha multimedianing aniq ta`rifi mavjud emas"ligi ham e`tirof
etilgan.
Hozirgi davrda multimedia atamasi ko`p qirrali bo`lib, turli xil tushunchalarni
ifodalashga tatbiq etib kelinmoqda. Masalan, mul'timedia texnologiyasi; mul'timedia
mahsuloti; multimediali kompyuter; multimedia dasturi; multimedia didaktik vositasi va
boshqalar shular jumlasidandir.
"Multimedia" tushunchasining adabiyotlarda yoritilgan bir nechta ta`rifini
keltiramiz: "Multimedia - deganda turli shakldagi ma`lumotlarni qayta ishlovchi vositalar
majmuasi tushuniladi", "Multimedia - bir vaqtning o`zida turli ko`rinishdagi
axborotlardan: matn, grafika, tovush va boshqalardan foydalanishni ko`zda tutgan
foydalanuvchi interfeysining kontseptsiyasi", "Multimedia - bu informatikaning dasturiy
va texnikaviy vositalari asosida axborotning an`anaviy va original turlari asosida o`quv
materiallarini o`quvchilarga etkazib berishning mujassamlashgan holdagi ko`rinishidir",
"Multimedia - gurkirab rivojlanayotgan zamonaviy axborotlar texnologiyasidir" ,
"Multimedia - bu maxsus texnologiya bo`lib, dasturiy va texnik moddiy ta`minot
asosida k ompyuterda bir va q tning o`zida matnli, tasviriy axborotni tovushli va h arakatli
h olda ( h attoki videofilm h olatida) ifodalash imkoniyatidir", "Multimedia - tasvirli
ma`lumotlar bilan ishlashga q odir bo`lgan vosi t а h isoblanadi", "Odatda, multimedia
deganda, turli shakldagi ma`lumotlarni q ayta ishlovchi vositalaр majmuasi tushuniladi",
"Multimedia - k ompyuter tizimida matn, tovush, videotasvir va turli animatsiyalarni
mujassamlashtirish imkonini beruvchi zamonaviy axborotlar texnologiyasidir".

18
11-Rasm.(1-slayd) Multimedianing komponentlari
Multimedianing shakllanish bos q ichlari uning asosiy texnik ta`minoti (vositasi)
bo`lgan k ompyuterning rivojlanishi bilan bo g’ li q . Multimediani komponentalari va
ularning rivojlanish bos q ichlari q uyidagilardir:
Matn shaklidagi komponentasi. Dastlab odamlar yozuvlarni toshga o`yib yozganlar,
qоg’оз ixtiro qilingach parranda pati, qalam va ruchkalardan foydalanib yozuv ishlarini
amalga oshirganlar. Keyinchalik yozuv mashinkasi ixtiro etilgach, uzoq yillar mobaynida
ulardan foydalanib kelindi. Nihoyat, kompyuterlarda "Matn muharriri" dasturi

19
o`rnatilgach, yozuv ishlari kompyuterda bajariladigan bo`ldi. 1983 yilda Microsoft matn
muharriri Multi-Tool Wordni taqdim etdi. 1984 yilda Hewlett-Packard kompaniyasi
birinchi lazerli printerni ishlab chiqdi. 1982 yilda SONY korporatsiyasi tomonidan CD
(kompakt disklar) da standart yozuvlarning amalga oshirilishi - mul'timedianing matn
shaklidagi komponentasini yanada rivojlantirdi [4] .
Audio shaklidagi komponentalariga tovush va uni yozish, nut q (ovoz berish,
shar h lash) va musi q iy ta`minotlar kiradi. S h ulardan, dastlabkisi - tovush XIX asr
boshlarida gramplastinkalarda, keyinchalik magnitofonlar uchun magnit lentalariga yozila
boshlandi.
1980 yildan boshlab esa kompakt disklarga yozish va undan foydalanish yo`lga
qo`yildi, jumladan, 1982 yilda Polygram kompaniyasi Audio CDni ishlab chiqdi. SONY
kompaniyasi esa, o`sha yili standart yozuvlarni CD disklarga yozishni tavsiya etdi.
Natijada, CD disklarda yozish texnologiyasi rivojlanib ketdi. Ayni bir paytda mikrofon
yordamida nutq va musiqa yozish ham shakllandi.
Video shaklidagi komponentalariga tashkil etuvchilariga videotasvirlar, grafikli
tasvirlar (rasm, tasvir), ma`lumot grafiklari va h okazolar kiradi. Videotasvirlar dastlab
magnit lentalarida yozilib, videomagnitofonlarda namoyish etila boshlandi, so`ngra
videotasvirlarni yozish kompakt disklarda amalga oshirildi.
Kompakt disklardan foydalanish maqsadida, 1982 yilda Hercules kompaniyasi oq-
qora tasvirli videokartani (platani) ishlab chiqdi. Bu multimedianing video komponentasini
rivojlantirishdagi dastlabki qadam edi. 1984 yilda IBM kopaniyasi birinchi rangli monitor
va videoadapter VGAlarni ishlab chiqdi. O`sha yillari multimedianing grafik
komponentalari ham rivojlana boshladi. 1983 yilda VISI Corp kompaniyasi IBM-PC
kompyuteri uchun birinchi grafik "qobig’i"ni ishlab chiqdi. 1986 yilda esa, Adobe
kompaniyasi o`zining birinchi grafik redaktori - "Adobe III lustratos"ni foydalanishga
tavsiya etdi.
Kompakt disklari va ularning rivojlanishi. Multimedianing shakllanishida kompakt
disklarning yaratilishi va rivojlanishi katta rol o`ynadi. 1982 yilda yaratilgan CD kompakt
disklar yildan yilga takomillashib bordi. 1983 yilda Philips va SONY kompaniyalari CD-
ROM disklarni va disk yurituvchini yaratdi. 1986 yilda A Q SHning Sietl sha h rida CD-

20
ROMlar bo`yicha birinchi anjuman bo`lib o`tdi. Anjuman CD-ROMlarni standartlashtirish
va shaxsiy kompyuterlarda qo`llashni tavsiya etdi. qozirgi kunda kompakt disklar va disk
yurituvchilarning yangi avlodlari - DVD va boshqalar yaratilishiga qaramasdan, CD
ROMlar o`z mavqeini tushirgani yo`q.
Multimedianing animatsiya samarasi. Multimedianing komponenta axborot
turlaridan biri - axborotlarga animatsiya samarasini berishdir. Bu multiplikatsion filmlarda
rassomning chizgan qator chizmalari va rasmlarini tez (bir daqiqada 24 kadr tezlikda)
namoyish etilishi asosida sodir bo`ladi. Hozirgi kunda multifikatsion filmlar k ompyuterda
3D.Flash dasturi asosida yaratilmoqda. Multimediada esa maxsus dasturlar ( Power Point,
Adobe Flash, Swish, Adobe Premiere, Media Player, CD Player va h .k.) or q ali amalga
oshiriladi [4] .
1986 yil Amig kompyuterida birinchi marta maxsus rolikda tovush (musiqa) bilan
birgalikdagi animatsiya effekti namoyish qilinib, multimedianing shakllanishi nihoyasiga
etkazildi va bu yig’ilishda to`laqonli multimedia texnologiyasi yaratilgani e`tirof etildi.
S h unday q ilib, multimedia 1986 yil rasmiy ravishda yaratilgan ("tu g’ ilgan") deb
h isoblanadi.
Multimedianing mazmunini tasavvur etish va tushunish uchun, birinchi navbatda
q uyidagi ikkita ta qq oslashni keltirish ma q sadga muvofi q :
Birinchi ta qq oslash. Ma`lumki de hq onchilik ma h sulotlari temir yo`l transporti
vagonlariga ortilib markaziy sha h arlarga jo`natiladi. Buning uchun, birinchi galda
mahsulotlar, masalan, kartoshka, piyoz, sabzi, karam, turp, sholg’om, qovun, tarvuz va
boshqalarga ishlov berilib (saralanib va tozalanib) omborxonalarda to`planadi, so`ngra
vagonlarga ortiladi.
a) Ma h sulotni vagonga ortish ikki usulda amalga oshirilishi mumkin:
1) vagonga fa q at bir turdagi ma h sulot, masalan, fa q at kartoshka ortilishi mumkin;
2) vagonga bir necha turdagi ma h sulot - kartoshka, piyoz, karam, sabzi, turp
ortilishi mumkin.
S h unday q ilib, birinchi h olda bitta vagonda bir turdagi ma h sulot, ikkinchi h olda
esa bitta vagonda besh turdagi ma h sulot jo`natiladi.
b) Iste`molchi ishlov berilgan va omborxonada to`plangan ma h sulotni shu erning

21
o`zida yoki belgilangan joyda iste`mol q ilishi mumkin.
Demak, birinchi holda vagondagi mahsulotni bir tarkibli mahsulot, ikkinchi holda
esa ko`p tarkibli mahsulotlar majmuasi, deb qarashimiz mumkin.
Shunday qilib, multimedia mazmunidan kelib chiqqan holda multimedia
tushunchasining ta`lim beruvchilarga tushunarli bo`lgan q uyidagi ta`rifini keltirish
mumkin: "Multimedia - bir nechta axborot turlarining k ompyuterda ishlov berish
natijasida hosil qilingan va bitta diskka jamlangan axborot yig’indisidir".
2.2. Elektron jadvaldan foydalanish sohalari
Respublikamizda olib borilayotgan islohotlar jarayonida ta`lim sohasida faoliyat
olib borayotgan yuqori malakali mutaxassislarning roli kattadir. Elektron jadvallarga
ishlov berish dasturi Office (idora) paketining eng muhim komponentalarining biridir.
Bunday dasturiy vositani ehtiyojga qarab, foydalanish mumkinligi uning universal
dastur ekanligidan dalolat beradi. Turli mazmun va hajmdagi hisob-kitob ishlarini
bajarishda EXCEL dasturi asosiy vazifani bajaradi. Turli bloklarni tayyorlash,
diagrammalar tuzish, bu jarayonda katta sondagi funktsiyalardan foydalanish va
hokazolar EXCEL dasturining imkoniyatlari juda ham kengligidan dalolat beradi. Bu
imkoniyatlardan nafaqat tashkilotlarning idorasida, balki murakkab rejalashtirish
ishlarida, hisob-kitob bilan bog’liq ko`plab masalalarda, ilmiy-tadqiqot ishlarida ham
foydalanish mumkin. MICROSOFT EXCEL dagi barcha ma`lumotlar jadval
ko`rinishida namoyon bulib, bunda jadval yacheykalarining (xonalarining) ma`lum
kismiga boshlang’ich va birlamchi ma`lumotlar kiritiladi. Boshqa qismlari esa xar xil
arifmetik amallar va boshlang’ich ma`lumotlar ustida bajariladigan turli amallar
natijalaridan iborat bo`lgan axborotlardir. MICROSOFT EXCEL dasturi imkoniyatlaridan
foydalanib turli ilmiy-tadqiqot ishlarini ham olib borish mumkin.

22

12-Rasm. (2-slayd) Elektron jadvalning vazifalari
Microsoft Excel - universal jadval muharriri bo`lib, unda jadvallar kiritish, ular bilan
ishlash uchun qulаy imkoniyatlar yaratib berilgan. Bu jadval muharririda boshqa formatda
yaratilgan fayllarni import qilish imkoni berilishi bilan bir qatorda o`zida yaratilgan
jadvallarni Officening boshqa muharrirlariga, Web sahifa ko`rinishida va boshqa
ko`rinishlarga eksport qilish imkoni ham berilgan.
Elektron jadvallar asosan iqtisodiy masalalarni echishga mo‘jallangan bo‘lsada,
uning tarkibiga kiruvchi vositalar boshqa sohaga tegishli masalalarni yechishga ham,
masalan, formulalar bo‘yicha hisoblash ishlarini olib borish, grafik va diagrammalar
qurishga katta yordam beradi. Shuning uchun Excel dasturini o‘rganish muhim ahamiyat
kasb etadi va har bir foydalanunchidan Excel bilan ishlay olish ko‘nikmasiga ega bo‘lish
talab etiladi. Inson o‘z ish faoliyati davomida ko‘pincha biror kerakli ma’lumot olish
uchun bir xil, zerikarli, ba’zida esa, murakkab bo‘lgan ishlarni bajarishga majbur bo‘ladi.
Microsoft Excel dasturi mana shu ishlarni oconlashtirish va qiziqarli qilish maqsadida
ishlab chiqilgandir. Microsoft Excel elektron jadvali hisoblash vositasi sifatida qaralib,
iqtisodiy va moliyaviy masalalarni yechishda yordam beribgina qolmay, balki har kungi
xarid qilinadigan oziq-ovqatlar, uy ro‘zg‘or buyumlari hamda bankdagi hisob raqamlari

23
hisob-kitobini olib borishda ham yordam beruvchi tayyor dasturdir.
13-Rasm.(3-slayd) Elektron jadval qo’llanilayotgan soxalar
14-Rasm.(4-slayd) Elektron jadvalning imkoniyatlari
Jadvallar tayyorlashda qulayliklari juda katta bo`lgan zamonaviy dasturlardan biri -
Microsoft Excelda tayyorlanadigan jadvalda rasm, formula, grafiklar, ovoz yozilgan
fayllar, video-kliplar va hokazolarni qo`yish imkonini berilishi bilan birga ko`pgina
tayyor formulalar orqali kerakli hisob-kitoblarni amalga oshirish qulayliklari berilgan.

24
2.3. Elektron jadval bilan ishlash
Elektron jadvallar kundalik turmushda turli sohalarda uchraydigan hisoblash va
iqtisodiy masalalarni yechishda, jumladan, berilganlarni tez o’zgartirib turuvchi
masalalarni tezkor ravishda ishlab chiqishda, masalan, bank hujjatlari bilan ishlash kabi
keng ko’lamli masalalarni yechishda qo’llaniladigan dastur hisoblanadi.
Excel Microsoft Office tаrkibidagi dastur хisоblаnаdi. Excel 2013 dasturi tayyor
namunaviy shablonlar yordamida, avvalgi ochilgan fayl yordamida va bo’sh kitob
yotdamida ishga tushiriladi.
15-rasm.
Microsoft Excel ishga tushirilgach, uning ko’pgina elementlardan tashkil topgan
ishchi oynasi ochiladi.
16-rasm. Microsoft Excel dasturining ishchi oynasi
Excel dasturi oynasining asosiy elementi tasma hisoblanib barcha odatiy
harakatlarni bir joyda ko’rsatib foydalanish osonligi va qulaylikni taklif etadi. Tasma eng
ommaviy buyruqlarni oldinga olib chiqadi, shunday qilib, а vv а lgi v е rsiyal а rd а gi kabi

25
kerakli narsani topish uchun dasturning barcha qismlarini axtarish shart emas. Bu osonroq
va tezroq ishlashga imkon beradi. Tasmaning uchta qismi m а vjud. Ular ilovalar, guruhlar
va buyruqlardir [7].
Ilovalar : Tasma yuqorisida quydagi asosiy ilova mavjud: Fayl, Gl а vn а ya, Vst а vk а ,
R а zm е tk а str а nisi, Formuli, Dannie, R е s е nzir о v а ni е , Vid.
Guruhlar : Har bir ilova mos keluvchi elementlarni birga ko’rsatadigan bir necha
guruhlarga ega.
17-rasm. Excel dasturi oynasining
Tezkor foydalanish paneli yuqori chap burchakda joylashgan bo’lib, unda odatda
tez-tez ishlatiladigan Saqlash, Bekor qilish va Qaytarish buyruqlari joylashgan bo’ladi .
Yangi buyruqlar qo’shish uchun paneldagi uchburchak belgisini bosib kerakli buyruqlar
tanlanadi.
26

18-rasm.
Tasmadagi guruhlar bloklarga bo’lingan va ba’zan guruhlarda pastki o’ng
burchakdagi strelka bosilsa yana boshqa buyruqlarni ko’rish mumkin.
Microsoft Excelda yaratilgan hujjat Ishchi kitobi deb ataladi. Ishchi kitobi bir necha
varaqdan iborat bo’lishi mumkin. Microsoft Excel bir varaqdan ikkinchi varaqqa tez
o’tishga imkon beradi, ma’lumotlarni birdaniga bir nechta varaqlarga kititish, bir vaqtning
o’zida barcha varaqlarga murojaat etishni ta’minlaydi. Faylni xotiraga
joylashtirishdabutun ishchi kitobi xotiraga kiritiladi. Microsoft Excelda qator va ustunning
27

kesishgan joyi ma ’ lumotlar yacheykasini tashkil etadi . Ma ’ lumotlar son , matndan va
formulalardan iborat bo ’ lishi mumkin . Qatorlar nomerlangan, ustunlar lotin harflari bilan
nomlangan bo’lib, har bir yacheyka o’ziga xos manzili bo’lib, u ustun harfi va qatorning
nomeri bilan belgilanadi, masalan,A2, AB56 va hakazo.
Microsoft Excel ilova qаtоridаn pаstdа jоylаshgаn tasma tugmalari yordаmidа
Microsoft MS Excelning аsоsiy vаzifаlаri, mаsаlаn, fаyl оchish, sаqlаsh, bоsmаgа
chiqаrish kаbi оpеrаsiyalаrni va hujjаtning tаshqi ko’rinishini o’zgаrtirish uchun,
jumlаdаn, mаtn shriftning stili vа o’lchаmlаrini o’zgаrtirish vazifalarini bajarish
mumkin.Hаr bir pаnеl o’zаrо bir-biri bilаn bоg’liq vаzifаlаrni bаjаrishgа mo’ljаllаngаn
tugmаlаr to’plаmidаn ibоrаt.
Ishchi varaqlari List1, List2… deb nomlangan bo’ladi va oynaning pastgi qismida
gorizontal o’tkazish yo’lagining chap tomonida varaqlar yorliqchalari joylashgan bo’ladi.
Varaqlar yorliqchalarida sichqoncha tugmasini bosib, Ish kitobini varaqlash mumkin. Agar
ish kitobida varaqlar yetishmasa, Glavnaya ilovasining Vstavit qatorini tanlab yoki
varaqlar qatoridgi (+) belgisi bosib qo’shimcha varaq qoshish mumkin
Hoshiya bilan ajratilgan katak joriy hisoblanadi va formulalar qatoridagi manzil
maydonida joriy katakning manzili ko’rsatiladi,
masalan B3 katagi. Hoshiyaning o’ng pastki
burchagida kichik kvadrat joylashgan bo’lib, u
burchak markeri deb ataladi. Undan
kataklardagi ma’lumotlarni nushalashda va
avtoto’ldirish vaqtida foydalaniladi.
19 -rasm. Hoshiya bilan ajratilgan katak
Microsoft MS Excel ishchi vаrаqlаrigа sоnlаr kiritish vа sаqlаsh, kеrаk bo’lgаn
tаqdirdа Microsoft Excelning buyruqlаri vа uskunаlаri yordаmidа kеrаkli hisоb-kitоb
ishlаrini bаjаrish mumkin. Microsoft Excelning nusха ko’chirish, ko’chirish, sаrаlаsh,
diаgrаmmаlаr tuzish vа bоshqа judа ko’p funksiyalаridаn fоydаlаnib, kоmpyutеr
ekrаnidаgi vа хujjаtlаrdаgi mа’lumоtlаrni tаlаb etilgаn ko’rinishgа kеltirish mumkin.
Microsoft Excel yordаmidа mа’lumоtlаrni ishchi vаrаg’igа kiritish, o’zgаrtirish, оlib
28

tаshlаsh, yangisini kiritish оsоn. Ishchi kitоbigа yangi vаrаqlаr qo’shish vа kеrаkli
mа’lumоtni оsоn tоpish uchun ulаrgа nоm bеrish mumkin.
Elеmеntаr fоrmulаlаr tuzish
Microsoft MSExceldа ikki kаtаk tаrkibini qo’shish kаbi оddiy vа murаkkаb
fоrmulаlаr ishlаtilаdi. Microsoft Exceldа kаttа fоrmulа kiritishni оdаtdа tеnglik (=)
bеlgisidаn bоshlаsh kеrаk. Qo’shish, аyirish, ko’pаytirish yoki qo’shish kаbi оddiy
fоrmulаlаr ikki qismdаn: оpеrаtоr vа kаmidа bittа kаtаk mаnzilidаn ibоrаt bo’lаdi.
Fоrmulа tuzishdа hisоblаsh uchun Microsoft Excelgа fоrmulаlаrdа qаysi kаtаklаr
mа’lumоtlаridаn fоydаlаnishi аniq ko’rsаtilish kеrаk. Buning uchun kаtаklаr mаnzili
kiritilish kеrаk yoki fоrmulаlаr tuzish jаrаyonidа kеrаkli kаtаklаrdа sichqоnchа tugmаsini
bоsish kеrаk, mаsаlаn, =A1+A2 yoki =B2*C6.
Qаtоr vа ustunlаrni аvtоmаtik surаtdа qo’shish
Bа’zаn qаtоr vа ustunlаr tаrkibini qo’shishgа to’g’ri kеlаdi. Buhоldа Microsoft
Excel Glavnaya ilovasidаgi Аvtоsummirоvаniе tugmаsidаn fоydаlаnishni tаklif qilаdi.
Bеlgilаngаn kаtаkkа ustun vа qаtоrlаrdаgi kаtаklаr blоki mа’lumоtlаrini qo’shish uchun
аvvаl kаtаklаrni bеlgilаsh vа Аvtоsummirоvаniе tugmаsini bоsish vа kеrаkli blоk to’g’ri
bеlgilаngаnligigа ishоnch hоsil qilish kеrаk, (bеlgilаshni sichqоnchа yordаmidа to’g’rilаsh
mumkin). Аgаr blоk to’g’ri bеlgilаngаn bo’lsа, Аvtоsummirоvаniе tugmаsini sichqоnchа
yordаmidа bоsish yoki Enter tugmаsini bоsish kеrаk. Аvtоsummirоvаniе tugmаsi bir
mаrtа bоsilgаndа qo’shish fоrmulаsi kiritilаdi. Shundаn so’ng fоrmulаni shundаyligichа
qоldirish yoki o’zgаrtirish mumkin. Yanа bоshqа usuli: istаlgаn kаtаklаr diаpаzоnidаgi
mа’lumоtlаrni qo’shish uchun аvvаl uni bеlgilаb, so’ngrа Аvtоsummirоvаniе tugmаsini
bоsish mumkin.
Funksiyalаr bilаn ishlаsh Gоhidа fоrmulаlаr bilаn birgа funksiyalаrni hаm ishlаtishgа
to’g’ri kеlаdi. Microsoft Excelning yuzlаb funksiyalаri bоr. Hаr bir funksiyaning o’zidа
аlоhidа qаt’iy fоrmulаsi bоr. Mаsаlаn: mа’lumоtlаrni qo’shish uchun SUMM
funksiyasidаn fоydаlаnilаdi. Funksiyalаr аlоhidа yoki birgаlikdа ishlаtilishi mumkin.
Funksiya nоmini klаviаturа yordаmidа tеrish yoki аvtоmаtik rаvishdа Mаstеr funksiy bilаn
kiritish mumkin.
29

III-bob. Elektron jadvalning vazifalari va imkoniyatlari mavzusini multimedia
asosida o`qitish
3.1. Elektron jadvalning vazifalari va imkoniyatlari mavzusi
Kompyuter texnologiyasining rivojlanib borishi va insonning ish faoliyatida keng
qo’llanilishi ta’sirida ma’lum bir yo’nalishdagi dasturlarga bo’lgan talab yanada ortdi.
Ma’lumki, dasturlarning ishlab chiqilishi va rivojlanishi qo’llaniladigan sohadagi
maqsadlardan kelib chiqadi.Masalan, matn muharrirlari va protsessorlari matn
ko’rinishidagi ma’lumotlarni qayta ishlash uchun, kerak bo’lsa, grafik muharrirlar tasvirlar
ustida kerakli amallar bajarish uchun xizmat qiladi.
Kalkulyatorni ishlatib ko’rgan har bir foydalanuvchi hisob-kitob natijalarini saqlab
qo’yish, oraliq hisob-kitoblarni kerakli vaqtda olish yoki boshlang’ich ma’lumotlarni
o’zgartirishda hisob-kitobni qayta bajarish kabi ma’lumotlarga duch keladi. Masalan, bir
o’quvchining o’zlashtirish darajasi – reytingini hisoblash uchun barcha fanlardan olgan
ballari jamlanib 100 ga ko’paytiriladi, keyin fanlardan olishi mumkin bo’lgan maksimal
ballga bo’linadi. Bunday olib qaraganda, bu ish qiyin emasdek ko’rinadi. Lekin shu oddiy
arifmetik amallarni 10 ta yoki 50 ta yoki 500 ta o’quvchi uchun bajarish kerak bo’lsa-chi?
Yoki boshlang’ich ma’lumotlar o’zgarsa-chi? Bu ishlarni kalkulyatorda bajarish juda ko’p
vaqt va mehnat talab qiladi. Ikkinchi tomondan, MS Word dasturida ishlaganingizda
ko’rdingizki, ma’lumotlarni jadval ko’rinishida tasvirlash tahlil qilishni ancha
soddalashtiradi [8].
Yuqoridagi muammo va imkoniyatlar sababli hisob-kitoblarni osonlashtiruvchi va
avtomatlashtiruvchi dasturlarga bo’lgan talab kuchaydi. Odatda, bunday dasturlarni
elektron jadvallar yoki jadval protsessorlari deb nomlashadi.
Elektron jadvallarning asosiy vazifasi ma’lumotlarni jadval ko’rinishida tasvirlash
va qayta ishlash bo’lib, birlamchi vazifasi hisob-kitoblarni avtomatlashtirishdir.
Elektron jadvallar qo’llanilayotgan sohalar juda ko’p. Masalan: moliya,
buxgalteriyaga oid (xususan, ish haqini hisoblash), har xil iqtisodiy, texnik hisoblar,
kundalik, xo’jalik mollari va mahsulotlarni sotib olish hioblari va hokazolar.
Elektron jadvallar beradigan imkoniyatlar dasturlarning turlariga bog’liq bo’lib, asosan,
quyidagilardan iborat:
30

- ma’lumotlarni jadval ko’rinishida tasvirlash va ko’rinishini o’zgartirish;
- jadval elementlarini formatlash;
- formulalardan foydalanish (hisob-kitoblarni avtomatlashtirish);
- katakchalarni avtomatik to’ldirish;
- standart funksiyalar majmuyidan foydalanish;
- ma’lumotlarni izlash va almashtirish;
- ma’lumotlar asosida turli ko’rinishda shakllar hosil qilish va tahrirlash;
- ma’lumotlar bazasini hosil qilish va uning ustida amallar bajarish.
Birinchi elektron jadval dasturi VisiCalc (visible calculator – ko’rinayotga
kalkulator) nomi bilan Den Briklin va Bob Frenkston tomonidan 1979-yilda ishlab
chiqilgan. Undan keyin kompyuterlarning turlari va vazifasiga qarab SuperCalc,
Multiplan, Framework, Simphony, Works, 1C-Buxgalteriya, Master, MS Excel va
boshqalar ishlab chiqarilgan va takomillashtirib borilmoqda.
Dastlabki naqli 1994-yilda Microsoft kompaniyasi tomonidan ishlab chiqarilgan va
takomillashtirib borilayotgan Excel dasturi hozirgi kunda eng ommalashgan jadval
protsessoridir.
Excel dasturini ishga tushirish Microsoft Office paketining MS Word dasturi kabi
uch xil usul bilan amalga oshirilishi mumkin:
 masalalar panelidagi piktogrammasi yordamida;
 ish stolidagi yorlig’i yordamida;
 quyidagi ketma-ketlikdagi tanlovlarni bajarish orqali bajariladi:

Excel dasturida ishni yakunlash uchun esa piktogrammasini yoki fayl menyusining
“ Выход ” , ya’ni “chiqish” buyrug’ini tanlash yoki Alt+F4 klavishlarini birgalikda bosish
yetarli.
Excel dasturi ishga tushirilgach, ekranda quyidagi rasmdagi kabi foydalanuvchi
interfeysi namoyon bo’ladi:
31

20-rasm. Foydalanuvchi interfeysi
Exceldagi menyular satri Word matn protssessoridagi menyular satridan farqlanadi.
Masalan, Word matn protsessorida Табл и ца (Jadval) menyusi o’rnida Excelda Данные
(Ma’lumotlar) menyusi bor; biror nusxa ko’chirilgach, Правка (Joylashtirish) menyusi
nusxani Word dasturidagidan farqli har xil xususiyatlari bilan joylashtirish imkonini
beradi. Menyular satri
Uskunalar paneli
Formulalar satri
Jadval maydoni
Holat satri

21- rasm
32
Nusxa xususiyatlari quyidagi rasmdagi kabi bo ’ lishi mumkin :
- Nusxa to’liq xususiyatlari bilan;
- Faqat formulani;
- Faqat qiymatini;
- Faqat formatlarini
- Faqat izohni;
- Qiymatiga shartlar bilan;
- Chegara chiziqlarisiz;
- Faqat ustun kengligini;
- Arifmetik amallar bajarish va boshqalar.
Excel dasturi ishga tushirilganda u shartli – Книга 1(Kitob1) nomi bilan yangi
hujjat hosil qilishni taklif etadi. Tavsiya etilgan kitobda 3 ta varaq ( Л i ст 1, Л i ст 2, Л i ст 3)
bo’lib, zaruratga qarab Joylashtirish menyusining List (varaq) bo’limi yordamida yangi
varaqlar qo’shish mumkin bo’ladi. Varaqni o’chirish Tahrir menyusining Varaqni
o’chirish , nomini o’zgartirish Format menyusi Varaq bo’limining Qayta nomlash
( Пере i меновать ) buyrug’i yordamida amalga oshirilishi mumkin [8].
Bitta kitobda 1 dan 255 tagacha varaq joylashtirish mumkin. Varaqlardagi ustunlar
soni 256 ta bo’lib, ular lotin alifbosi harflari bilan tartiblanadi, ya’ni A, B, …, Z, AA, AB,
… , IV. Satrlar soni Excel 2003 naqlida 65536 ta bo’lib, 1 dan to 65536 gacha bo’lgan
natural sonlar yordamida tartiblangan.
Yangi kitob hosil qilish uchun quyidagi imkoniyatlardan biri tanlanadi:

 Fayl menyusidagi C оздать (Hosil qilish) buyrug’ini tanlash yoki Ctrl+N birgalikda
bosish;
 Uskunalar panelidagi piktogrammani tanlash.
Ikkala usulda ham ekranda shartli Кн i га 2 nomli yangi kitob ochiladi. Keying hosil
qilinadigan yangi hujjatlar esa mos ravishda Кн i га 3, Кн i га 4 va hokazo nomi bilan
ochiladi.
Odatda, tayyorlangan hujjatni fayl ko’rinishida biror nom bilan saqlab qo’yish
mumkin. Excel dasturi asosida tayyorlangan faylning kengaytmasi .xls (eslang, Wordda
- .doc, Bloknotda - .txt, Paintda - .bmp ) bo’ladi.
33
Excel elektron jadvalida quyidagi arifmetik amal va belgilarni qo’llash imkoniyati
mavjud: qo’shish – “+”, ayirish – “-”, ko’paytirish – “*”, bo’lish – “/”, darajaga ko’tarish –
“^”, amalning bajarilish tartibini jadallashtirish – “()”, sonlarni butun va kasr qismiga
ajratish – “,”.
Elektron jadvallarda jadval bo’ylab sichqoncha, kursorni boshqarish (yo’nalish)
klavishlari, shuningdek, Ctrl+Home va Ctrl+End klavishlarini birgalikda bosish
yordamida harakatlanish mumkin.
3.2. Elektron jadvalning vazifalari va imkoniyatlari mavzusiga oid tayyorlangan
multimedia vositalari
Elektron jadvalning vazifalari va imkoniyatlari mavzusiga oid multimedia
vositalari tayyorlash uchun Microsoft Power Point dasturining imkoniyatlaridan
foydalanamiz. Microsoft Power Point – universal, imkoniyatlari keng bo‘lgan, ko‘rgazmali
grafika amaliy dasturlari sirasiga kiradi va matn, rasm, chizma, grafiklar, animatsiya
effektlari, ovoz, videorolik va boshqalardan tashkil topgan slaydlarni yaratish imkonini
beradi[13].
Slayd – ma’lum bir o‘lchamga ega bo‘lgan muloqat varaqlari hisoblanadi. Unda
biror maqsad bilan yaratilayotgan namoyish elementlari joylanadi. Slaydlar ketma-
ketligidan iborat tayyor ko‘rgazmani kompyuter ekranida, videomonitorda, katta ekranda
namoyish qilish mumkin. Ko‘rgazmani tashkil qilish – slaydlar ketma-ketligini va
jihozlash demakdir. Power Point dasturi yordamida barcha ko‘rgazmali qurollarni

yaratish va ba’zi joylarda esa ma’lumotlar bazasi sifatida ham qo‘llash mumkin. Ayrim
hollarda bu dasturdan multimedia vositalarini boshqarish va ularni qo‘llab, namoyish
etuvchi qurilmalarga yuborish vazifalarini ham bajarishi mumkin. Dasturdagi asosiy
tushunchalar bu – slayd va prezentatsiya tushunchalaridir. «Презентация» (taqdimot)
yaratilayotgan slaydlar turkumi va uni namoyish etish uchun beriladigan fayl nomidir.
34

22-rasm.(5-slayd) Excel elektron jadvaliga oid multimedia taqdimotlari
Taqdimotdagi slaydlarning foydalanuvchi uchun turli xil ko’rinish va tuzilishlari
mavjud. “Obichniy” oddiy ko’rinish – bunda oddiy taqdimotning slaydi ishchi maydonda
joylashgan, chap qismida esa slaydlarning navbatma-navbat ko’rinishi va tuzilishini
ko’rish mumkin.

23-rasm.(6-slayd) Excel elektron jadvaliga oid multimedia taqdimotlaridan namunalar
Dizaynni tanlash uchun “dizayn” menyusidan o’zimizga yoqqan dizaynni tanlashimiz
mumkin. Yoki o’zimiz dizayn yaratib, saqlashimiz ham mumkin. Har bir slaydda
“zagolovok slayda” yozuvi ostida matn kiritish mumkin bo’lgan hudud berilgan bo’ladi.
36
Mana shu yerga matn kiritamiz. Taqdimot yaratish jarayonida matn ko’rinishidagi
ma’lumotlarni tayyorlash, internet resurslaridan olish yoki giperssilka imkoniyatidan
foydalanib, kompyuterdagi mavjud boshqa fayllardan ma’lumotlarni import qilishimiz
ham mumkindir. Shuningdek klaviaturadagi PrintScreen tugmasidan ham foydalanish
mumkin. Grafik obyektlarni joylashtirish uchun “Vstavka” menyusidan “Risunok” bandini
tanlaymiz. “Rabota s risunkami” bandi orqali rasmni tahrirlashimiz ham mumkin. Har bir
slaydni hosil qilishdan oldin kiritadigan ma’lumot turiga qarab “maket” bandidan mos
slaydni hosil qilib olish mumkin.
“Sortirovshik slaydov” – bunda slaydlarning o’rnini almashtirish imkoniyati mavjud.
Shuningdek diagrammalar va figuralar hosil qilish ham mumkin.”Still diagramm”
bo’limida diagrammaning stillari tanlanadi.

24-rasm.(7-slayd) 8-sinf o’quvchilari soni to’g’risida diagramma
Slaydlarga animatsiya effektlari berish uchun “Perexodi” bo’limidan foydalanamiz.
37
Bu band orqali taqdimotga ovoz berish ham mumkin. Shuningdek, har bir obyektga effect
berish “Animatsiya” bandi orqali foydalaniladi. Taqdimotga “vstavka” menyusi orqali
video joylashtirish ham mumkin.

25-rasm.(8-slayd)Diagrammalar yordamida ma’lumotlarni nisbiy taqqoslanishi

Taqdimot tayyor bo’lgach uni namoyish qilish ma’ruzachi ixtiyorida bo’lishi
shuningdek avtomatik tarzda bo’lishi ham mumkin. Avtomatik rejimga qo’yish uchun
“Pokaz slaydov” menyusining “Nastroyka vremeni” bandi orqali har bir slaydga
beriladigan soniya yoki daqiqalar belgilab olinadi.
3.3. Tayyorlangan multimediali vositalardan namunalar va ulardan foydalanish
uslubiyoti
8 - sinf Informatika darsligidagi “Elektron jadvalning vazifalari va imkoniyatlari”
mavzusiga oid bir qator multimedia vositalari tayyorlandi. Power Point dasturida taqdimot
yaratish jarayonida mavzu materialiga mos keladigan dizayn tanla nadi . Buning uchun
“Dizayn” menyusi berilgan dizaynlardan birini tanlashimiz mumkin. Yoki
foydalanuvchining o’zi xam dizayn yaratib, taqdimot materialiga qo’shishi mumkin.
38
8-sinf Informatika darsligidagi “Elektron jadvalning vazifalari va imkoniyatlari”
mavzusida multimediali slayd tayyorlangan.

Excel dasturini ishga tushirish Microsoft Office paketining MS Word dasturi kabi
uch xil usul bilan amalga oshirilishi mumkin:
4 1

27-rasm
Bu holda darslikning 90-betidagi Excel dasturi ishga tushirilgach, ekranda darslikda
berilgan rasmdagidek tay yorlangan slayd keltirilgan. Excel dasturi ishga tushirilgach,
ekranda dastur interfeysi namoyon bo’lishi haqidagi slayd keltirilgan.

28-rasm
Navbatdagi alaydda Excel dasturi ishga tushirilgach , foydalanuvchi interfeysi
namoyon bo ’ lishi ifodalangan slayd berilgan .
4 2

29-rasm.
Taqdimot namoyishga qo‘yilgach Excel dastur oynasidagi elementlar multimediaviy
effect va animatsiya samaralari asosida harakatlanib namoyish etiladi .
Bu jarayon esa o`quvchilarga qiziqish uyg`otib, mavzu asosidai ta’lim materialini
xotiralariga qolishiga, o`quv materiallarini tushunib o`zlashtirishlariga imkoniyat
yaratadi.Monitor ekranida Excel datur oynasining elementlari birin-ketin harakatlanib
chiqib keladilar va multimediali effektlar asosida ustundagi mos kataklarga
joylashadilar. Slayd namoyishga qo`yilgach, monitor ekranida sarlavxa satri,
menyular satri, uskunalar paneli, formulalar satri, jadval maydoni, xolat satri xaqidagi
ma’lumotlar animatsiya effektlari asosida harakatlanib birin-ketin mos kataklarga
joylasha boshlaydilar.
Multimediyaning effekti multimediya komponentlariga - matn, audio, video,
annimatsiya, tasvir, grafika, bezak va boshqalar kiradilar. Ushbu holda,
multimediyaning uchta komponenti ishtirok etadi. Matn, tasvir, animatsiya. Matn
slayddagi yozuv va harflarda mujassamlangan, tasvir Excel dastur oynasining tashkil
etuvchilari, slaydda esa turli geometrik figuralar mujassamlashgan.
Animatsiya: Multimediyaning animatsiya effekti slayd namoyishidagi
harakatlarning jilolanib turishida namoyon bo`ladi. Har bir slaydda “zagolovok
4 3

slayda” yozuvi ostida matn kiritish mumkin bo’lgan hudud berilgan bo’lib, matn kiritish
jarayonini amalga oshirish mumkin. Taqdimot yaratish jarayonida ma’lumotlarni yozish,
internetdan olish yoki “Giperssilka” yaratib, kompyuterda mavjud boshqa fayllardan
ma’lumotlarni import qilish ham mumkin. Shuningdek, klaviaturadagi PrintScreen
tugmasidan ham foydalanish mumkin. Grafik obyektlarni joylashtirish uchun “Вставка”
menyusidagi “Рисунок” bandi tanlanadi. “Работа с рисунками” bandi orqali rasmni
tahrirlash xam mumkin.
Shuningdek, har bir obyektga effect berish “Ани мация ” bandi orqali bajariladi.
Taqdimotda bitta obyektga quyidagi animatsiyalarni o’rnatish mukin: obyektning slaydda
chiqishi uchun o’rnatiladigan animatsiya, obyektning slayddan chiqib ketishi uchun
o’rnatiladigan animatsiya, slayddagi obyekt tanlanganda o’zgaradigan animatsiya,
obyektning slaydda harakatlanishi uchun o’rnatiladigan animatsiya. O’rnatilgan
animatsiyalarni o’chirish uchun “У далить ” buyrug’idan foydalaniladi. Animatsiyalar
almashish tezligini “Скорость” buyrug’I orqali almashtirish mumkin. Obyektning
animatsiyasi tanlanganda barcha muloqot oynalari animatsiyaning nomi bilan
nomlanadi. Darslikdagi mavzuni multimediyaviy effectlar asosida taqdim etilishi
o`quvchilarga jozibali ko`rinish beradi, diqqatlarini barqaror bo’lishi va o`rganiladigan
o`quv materialini mustahkam o`zlashtirishlariga imkoniyat yaratadi

4 4

XULOSA
Respublikamizda barcha soxalarda zamonaviy axborot-kommunikatsiya
texnologiyalarini joriy etish, jumladan ta’lim so h asida h am kompyuterlashtirish
muammolarini hal qilish bugungi kunning asosiy vazifalaridan biri bo‘lib h isoblanmoqda.
Uzluksiz ta’lim tizimining barcha turlarida, jumladan umumiy o’rta ta’limda xam
pedagogik va axborot texnologiyalaridan, shu bilan birgalikda multimedia va innovatsion
texnologiyalaridan foydalanish bugungi kunning dolzarb masalalaridan biri bo’lib
qolmoqda.
Hozirgi davrda ta’lim jarayonida o‘qitishning zamonaviy texnologiyalaridan
foydalanish davr talabi hisoblanadi. Ms Office tarkibidagi asosiy dasturlardan foydalanish
texnologiyasi ularni to’ldirishga imkon yaratadi.Shu sababli umumiy o’rta ta’lim
maktablari o’qituvchilari oldida yangi muammolar, ya’ni o’qitilayotgan fanning
o’zlashtirish sifatini oshirish vazifasi turibdi. Bu borada informatika fanini o’qitishda ham
bir qator innovatsion uslublar qo’llanilmoqda. Shulardan biri zamonaviy multimedia
texnologiyalaridan foydalanishdir.
Umumiy o’rta ta’lim maktablarining Informatika darslarida multimediali didaktik
vositalar laridan foydalanish yuqori samara berishi bilan bir qatorda, o‘quv jarayonida
axborot va innovatsion texnologiya usullarini qo‘llashga keng imkoniyatlar beradi.
Bitiruv malakaviy ish bo’yicha quyidagi xulosaga kelindi:
1. Kompyuter, uning asosiy va qoshimcha qurilmalari va kompyterdan
foydalanish imkoniyatlari to’grisida ma’lumot berildi.
2. Multimedia texnologiyasining asoslari bayon etildi.
3. Elektron jadvaldan foydalanish foydalanish imkoniyatlari bayon etildi.
4. Elektron jadvalning vazifalari va imkoniyatlari mavzusiga oid multimediali
vositalari tayyorlandi.
5. Tayyorlangan multimedia vositalaridan foydalanish va ularni bajarish
uslubiy o ti bayon etildi.
6. Elektron jadvalning vazifalari va imkoniyatlari mavzusiga oid tayyorlangan
multimedia vositalarining ta`limiy jihatlari yoritib berildi.
45

ADABIYOTLAR RO‘YXATI :
1. “Barkamol avlod yili” Davlat Dasturi. – T.: O‘zbekiston, 2010. -38 b.
2. O‘zbekiston Respublikasining Kadrlar tayyorlash milliy dasturi // Barkamol
avlod – O‘zbekiston taraqqiyotining poydevori.- T.: ”Sharq”, 1998. – 31-61 b.
3. O‘zbekiston Respublikasi Vazirlar Mahkamasining 2001 yil 23 maydagi “2001-
2005 yillarda kompyuter va axborot texnologiyalarini rivojlantirish, “Internet”ning
xalqaro axborot tizimlariga keng kirib borishini ta’minlash dasturini ishlab chiqishni
tashkil etish chora-tadbirlari to‘g‘risida”gi 230 sonli Qarori // “Xalq so‘zi” gazetasi,
2001, 24 may.- № 110.
4. Abduqodirov A.A., Begmatova N.X. Maktabgacha ta’lim muassasalarida
multimedia texnologiyasidan foydalanish uslubiyoti (o‘quv-uslubiy qo‘llanma). – Qarshi:
Nasaf, 2011. - 257 b.
5.Adilova S. Multimedia va ularni ta’lim jarayonida qo‘llash // Pedagogik ta’lim –
T.: TDPU, 2001. № 2. – B. 20-21.
6 . Aripov M. Informatika va axborot texnologiyasi asoslari. – T.: Universitet, 2001.
- 361 b.
7. B.B.Mo‘minov. Informatika. O‘quv qo‘llanma.-Buxoro. 2012.-450 b.
8. B.Boltayev, A.A’zamatov, A.Asqarov, M.Sodiqov, G.Azamatova. Informatika-
Umumiy o’rta ta’lim maktablarining 8-sinfi uchun darslik/-T.: “G‘afur G‘ulom”
nashriyoti,2011. -141 bet.
9.Батишев В.I., Мишин В.Й. Мультимедийние средства обучения.
http://www.cons.sssu.ru/phorums/read.php
10. Boqiyev R.R., Qayumova N. Axborot texnologiyalarini o‘qitish metodikasi.
Metodik qo‘llanma.- Toshkent, TDPU, 2006. -80 b.
11. Ikramova H.Z., Begmatova N.X., Eshboyev E.A. Axborot texnologiyasidan
foydalanishni o‘rganish. –Toshkent: Fan va texnologiya, 2011. -117 b.
12. Kamoliddinov M., Vaxobjonov B. Innovatsion pedagogik texnologiya asoslari.
– Toshkent: Talqin, 2010. - 126 b.
13. Sattorov A. Darsning sifat va samaradorligigni oshirishda taqdimot dasturlaridan
foydalanish // Xalq ta’limi. – T., -№ 3.- 2005. – B. 81-83.
46

14. Yuldashev U.Y., Mamarajabov M.E. Excel va Power Point dasturlarini o‘qitish
metodikasi. – T.: TDPU, 2004. - 62 b.
15. Xaydarova S. O‘quv jarayonida Internetdagi multimediali vositalardan
foydalanish // Fizika, matematika va informatika. – T.: 2007. -№ 6. – B. 84-86.
Internet resurslari
1. http://www.lib.ru/
2. http://www.referats.ru/
3. http://www.ziyonet.uz
4. http://www.Google.uz
5. http://www.edu.uz/
6. http://www.ref.uz/

47

Купить