Emotsiyalar va idrok - Психология - Курсовые работы

Информация о документе

Цена	40000UZS
Размер	73.4KB
Покупки	0
Дата загрузки	31 Октябрь 2026
Расширение	docx
Раздел	Курсовые работы
Предмет	Психология

Продавец

DocX Seller

Дата регистрации 31 Октябрь 2026

0 Продаж

Emotsiyalar va idrok

Купить

EMOTSIY A LA R VA IDROK
1

MUN DA RIJ A :
KIRISH… … … … … … … … … … … … … … … … … … … … … … … … … … … … .3
I.BOB.EMOTSIY A LA R VA IDROKN IN G PSIX OLOGIK ASOSLA RI
1.1. Emotsiyalarning psixologik va neyrofiziologik aspektlari………………….5
1.2. Idrok tushunchasi: Idrokning asosiy jarayonlari va uning
emotsiyalar
bilan aloqasi……………………………………………………………………..11
I.BOB.BO’Y ICHA X ULOSA … … … … … … … … … … … … … … … … … … … 19
II.BOB.EMOTSI Y A LA R VA IDROK O'RTA SIDA GI BOG'LA N ISH BIR-
BIRIGA TA 'SIRI VA O'ZA RO MUN OSA BA TLA R.
2.1. Emotsiyalar va idrokni ijtimoiy va madaniy kontekstdan
tahlil qilish………………………………………………………………….…20
2.2. Ijtimoiy va madaniy omillarning emotsiyalar va idrokka
ta'siri………………………………………………………………………..…..28
II.BOB.BO’Y I CHA X ULOSA … … … … … … … … … … … … … … … … .… … 36
X ULOSA … … … … … … … … … … .… … … … … … … … … … … … … … … … ...37
GLOSSA RIY … … … … … … … … … … … … … .… … … … … … … … … … … … 38
FOY DA LA N ILGA N ADA BIY OTLA R… … … … … … … … … … .… … … … .39
2

KIRISH
Mav zuning dolzarbligi. Emotsiyalar va idrok insonning ruhiy
holati, fikrlash jarayonlari, va ularning tashqi dunyo bilan o'zaro
munosabati bilan bog'liq asosiy psixologik tushunchalardir. Har ikkala
tushuncha ham insoniyatning intellektual, hissiy va ijtimoiy
rivojlanishida muhim rol o'ynaydi. Emotsiyalar insonning ichki
holatlarini, ularning motivatsiyasini, niyatlarini va qarorlar qabul qilish
jarayonlarini aks ettirsa, idrok tashqi dunyoni qanday qabul qilishimizni
va uni tushunishimizni ta'sir qiladi.
Emotsiyalar insonning hayotida bevosita ta'sir ko'rsatadigan omil
bo'lib, ular nafaqat shaxsiy tajribalarimizni, balki atrof-muhit bilan
munosabatlarimizni ham shakllantiradi. Shu bilan birga, idrok orqali biz
atrofdagi voqealarni va hodisalarni o'zimizga xos tarzda qabul qilib,
tahlil qilamiz, shu orqali dunyoni qanday tushunishimizga va qanday
reaktsiyalar berishimizga ta'sir qiladigan asosiy omilga aylanadi.
Ushbu kurs ishining maqsadi emotsiyalar va idrokning psixologik,
nevrologik, va ijtimoiy jihatlarini tahlil qilishdir. Emotsiyalar va
idrokning o'zaro bog'liqligini, ularning bir-biriga ta'sirini, shuningdek,
bu jarayonlarning inson faoliyatiga qanday ta'sir qilishini o'rganishdan
iboratdir. Emotsiyalar va idrokning psixologik nazariyalari, ularga
asoslangan amaliy yondoshuvlar va zamonaviy psixologiyada ularga
qarshi olib borilayotgan tadqiqotlar orqali, biz insonning ruhiy va
kognitiv rivojlanishini chuqurroq tushunishga harakat qilamiz.
Kurs ishining keyingi bo'limlarida emotsiyalar va idrokning
psixologik asoslari, nevrologik va ijtimoiy jihatlari, ularning turli
yoshdagi individlarda rivojlanishi va amaliy ahamiyati muhokama

qilinadi. Shuningdek, emotsiyalar va idrokning san'at va
psixoterapiyada qo'llanilishiga oid tadqiqotlar ham keltiriladi.
Kurs ishining maqsadi: Kurs ishining asosiy maqsadi —
emotsiyalar va idrok tushunchalarining psixologik, nevrologik va
ijtimoiy asoslarini o'rganish va ularning bir-biriga ta'sirini tahlil qilishdir.
Ushbu ish orqali insonning emotsional va idrok
3

jarayonlarini chuqurroq tushunish, ularning o'zaro munosabatlarini va
bu jarayonlarning insonning ruhiy va kognitiv rivojlanishiga qanday
ta'sir qilishini aniqlashga erishish.
Kurs ishining v azifasi: Emotsiyalar va idrok tushunchalarining
psixologik asoslarini tahlil qilish. Emotsiyalar va idrok o'rtasidagi o'zaro
ta'sir va munosabatlarni o'rganish.
Emotsiyalar va idrokning nevrologik jihatlarini aniqlash va ularning
miya faoliyati bilan aloqasini o'rganish. Ijtimoiy va madaniy kontekstda
emotsiyalar va idrokning rivojlanishiga ta'sir etuvchi omillarni tahlil
qilish. Emotsiyalar va idrokning inson psixologiyasiga ta'sirini o'rganish
va ularga asoslangan psixologik texnikalar va amaliy yondoshuvlarni
ko'rib chiqish.
Kurs ishining ob’ek t i: Kurs ishining ob’ekti — emotsiyalar va
idrokning psixologik jarayonlari va ularning insonning ruhiy holati,
fikrlash jarayonlari, va atrof-muhit bilan o'zaro munosabatlariga ta'siri.
Kurs ishining predmet i: Kurs ishining predmeti — emotsiyalar va
idrokning o'zaro aloqasi, ularning psixologik, nevrologik va ijtimoiy
asoslari, shuningdek, bu jarayonlarning individlarning hissiy va kognitiv
rivojlanishiga ta'siri.
Kurs ishining amaliy ahamiy at i: Kurs ishi nafaqat psixologiya
fanining rivojlanishiga hissa qo'shish, balki amaliyotda, masalan,
psixoterapiya, ta'lim jarayonlari, va san'at terapiyasida emotsiyalar va
idrokni boshqarish usullarini ishlab chiqishga yordam beradi.
Emotsiyalar va idrokning psixologik va nevrologik asoslarini chuqurroq
tushunish, shuningdek, ijtimoiy va madaniy kontekstda bu
jarayonlarning qanday rivojlanishini bilish, insonlarning o'zini

anglashiga, ruhiy holatini yaxshilashga va ta'lim tizimlarini samarali
tashkil etishga imkon yaratadi.
Kurs ishining t ark ibiy t uzilishi v a hajmi: II.BOB 4 paragrf 36
Sahifa Xulosa va foydalanilgan adabiyotlardan tashkil topgan.
4

I.BOB.EMOTSIY A LA R VA IDROKN IN G PSIX OLOGIK ASOSLA RI
1.1. Emot siy alarning psixologik v a ney rofi ziologik
aspek t lari
Emotsiya
lar insonning ruhiy holatini ifodalaydiga
n, atrof-
muhitga
munosabatini aks ettiruvchi psixologik hodisadir. Ular insonning turli
tajribalari, fikrlari, va reaksiya ko'rsatishi bilan bog'liq bo'lib, psixologik
jarayonlar sifatida faoliyat ko'rsatadi. Emotsiyalarni anglash va ularning
neyrofiziologik asoslarini tushunish, ularning inson psixikasidagi o'rni
va funksiyalarini aniqlashda muhim ahamiyatga ega. Ushbu bo'limda
emotsiyalarni psixologik va neyrofiziologik nuqtai nazardan o'rganib
chiqamiz.
Emotsiyalarning psixologik asoslari Emotsiyalar tushunchasi va
psixologik ta'rifi: Emotsiyalar - bu insonning ichki va tashqi ta'sirlarga
bo'lgan reaksiya ko'rsatish jarayonidir. Psixologik nuqtai nazardan,
emotsiyalar insonning o'ziga va atrof-muhitga bo'lgan munosabatlarini
ifodalovchi hissiy holatlar sifatida tavsiflanadi.
Emotsional tajriba va xulq-atvor: Emotsiyalar insonning xulq-
atvorini shakllantiradi. Turli psixologik holatlar (masalan, baxt, qo'rquv,
g'azab) ma'lum bir reaktsiyalarni keltirib chiqaradi, masalan, harakat
qilish, ijtimoiy o'zgarishlarga javob berish, yoki hissiy reaktsiyalar.
Emotsiyalarning funktsiyalari: Emotsiyalar odamga atrof-muhitga
javob berish, xavfdan qochish, yoki ijtimoiy munosabatlarni boshqarish
uchun zarur bo'ladigan mexanizmlar yaratadi. Ular, shuningdek,
insonni biror maqsadga yo'naltiradi va ichki tizimlarning yaxshi
ishlashini ta'minlaydi.

Emotsiyalarning neyrofiziologik asoslari Neyrofiziologik
mexanizmlar: Emotsiyalarni boshqarish va shakllantirishda miya va
nerv tizimi muhim rol o'ynaydi. Emotsiyalar bilan bog'liq asosiy neyron
tarmoqlar va strukturalar — limbik tizim (masalan, amigdala) va frontal
korteksdir. Limbik tizim emotsional jarayonlarni boshqaradi, frontal
korteks esa bu jarayonlarni rejalashtirish va boshqarishda ishtirok
etadi.
5

Amigdala va emotsiyalar: Amigdala emotsional javoblarni
boshqarishda muhim rol o'ynaydi. Bu miya qismi xavfli vaziyatlarda
tezkor javoblarni berishga yordam beradi va hayotiy xavflarni
aniqlashda asosiy rolni bajaradi.
Frontal korteks va emotsiyalar: Frontal korteks emotsional
reaksiyalarni boshqaradi va nazorat qiladi, shuningdek, emotsiyalarni
qayta ishlashda muhim rol o'ynaydi. Ushbu mintaqa yuqori darajadagi
kognitiv jarayonlarni (qaror qabul qilish, rejalashtirish) amalga oshiradi.
Autonom nerv tizimi va emotsiyalar: Autonom nerv tizimi
emotsional holatlarni jismoniy ko'rsatadi. Masalan, qo'rquv yoki stress
holatida yurak urishi tezlashadi, mushaklar qattiqlashadi, terlash
boshlanadi.
Emotsiyalarning neyrokimyoviy asoslari Neirotransmitterlar va
emotsiyalar: Emotsiyalarni boshqarishda neirotransmitterlar
(serotonin, dofamin, noradrenalin va boshqalar) muhim ahamiyatga
ega. Ular miya hujayralari orasida signal uzatadi va shaxsiy hissiy
tajribalarga asoslanib, emotsional javoblarni shakllantiradi.
Emotsiyalarning biologik jarayonlari: Emotsiyalarni ko'rsatishda har
xil kimyoviy reaktsiyalar ishtirok etadi. Masalan, stress holatida kortizol
darajasi oshadi, bu esa organizmni yuqori tayyorlik holatiga keltiradi.
Shu bilan birga, dofaminning oshishi baxtli va qoniqarli hislarni
yaratadi.
Emotsiyalarni psixologik va neyrofiziologik nuqtai nazardan
tushunish, ularning insonning ruhiy va fiziologik holatlariga ta'sirini
anglashda muhim ahamiyatga ega. Emotsional jarayonlar asosan
limbik tizim, frontal korteks va

autonom nerv tizimi orqali boshqaril
adi. Neyrofizio
logik mexaniz
mlar
emotsiyalarni samarali boshqarish va ularga javob berishda muhim rol
o'ynaydi, shuning uchun emotsiyalarni boshqarish va tushunish
psixologiyaning eng muhim yo'nalishlaridan biridir.
Emotsiya (frans. lotincha — larzaga keltiraman, hayajonlantiraman) —
odam va hayvonlarning tashqi va ichki qoʻzgʻatuvchilar taʼsiriga nisbatan
subyektiv reaksiyalari. E. qoniqish yoki qoniqmaslik, quvonch, qoʻrquv va
boshqalar 6

shakllarda namoyon boʻladi. E. ixtisoslashgan miya tuzilmalarining faol
holatidan iborat boʻlib, odam va hayvonlarda bu holatni minimal yoki
maksimallashtirish (kuchaytirish, takrorlash) istagini paydo qiladi. E
xususiyati zarur ehtiyoj va uni qoniqtirish imkoniyati bilan belgilanadi.
Ehtiyojni qoniqtirish ehtimoli kam boʻlganida E. salbiy (qoʻrquv, gʻazab)
shaklda namoyon boʻladi.
Aksincha uni qondirish ehtimoli kutilganiga nisbatan yuqori
boʻlganida E.ga ijobiy tus (qoniqish, quvonch) beradi. Miyaning turli
qismlariga elektr toki taʼsir ettirish orqali dastlab hayvonlarda,
keyinchalik odamlarda salbiy va ijobiy E. paydo qiladigan nerv
markazlari aniqlanadi.
Bu markazlar, asosan, bosh miya poʻstlogʻining oldingi qismida,
limbik sistemasi (uzunchoq miya, oraliq miya, oʻrta miyaning bir qancha
tuzilmalari majmui)da, markaziy kulrang moddada va gipotalamusda
joylashgan. E. oʻrganish, hosil boʻlgan shartli reflekslarni
mustahkamlash jarayonida benihoya katta ahamiyatga ega. E.
bilimlarni oʻzlashtirish (zehn) chegaraskni kengaytiradi; xotirani
faollashtiradi, odam va hayvonlar kommunikatsiyasida qoʻshimcha
vosita (mimika, nutq yoki tovush intonatsiyasi va boshqalar) boʻladi.
Odamda oliy ijtimoiy ehtiyojlar asosida paydo boʻluvchi differension
va turgun E.lar, odatda, hissiyot deb ataladi. Hissiyotlar oʻzining yuzaga
kelishi nuqtai nazaridan odamning ehtiyojlari,qiziqishlari va intilishlari
bilan bogʻliq boʻladi.
Idrok — tirik organizmning maʼlumotlarni qabul qilib, qayta ishlash
jarayoni; organizmga obyektiv reallikni aks ettirish va tashqi olamdagi

yangidan-yangi vaziyatlarni baholab, shunga yarasha harakat qilish
imkonini beradi.
Idrok ongning , miyaning ijodiy jarayonidir. Idrokning fiziologik
asosi bosh miya yarim sharlari poʻstlogʻining analiz va sintez
faoliyatidan iborat. Bu faoliyat sezgi aʼzolarimizga taʼsir qilib turgan
narsalarning bitta xususiyati bilan emas, balki jami xususiyatlarining
taʼsiri bilan bogʻliq. Idrok ana shu barcha xususiyatlar oʻrtasidagi
muvaqqat bogʻlanish (qarang Assotsiatsiya) natijasida yuzaga keladi.
Inson miyasining umumlashtiruvchi faoliyatiga asoslangan idrok
jarayoniga
7

kishining tajribasi, bilim, abstrakt tafakkurning faoliyati va boshqalar
ham ishtirok etadi (qarang Appersepsiya). Shuning uchun kishilar ayni
bir narsa yoki hodisani yoshlari, maʼlumotlari, turmush tajribalari,
kasblari, ijtimoiy kelib chiqishlari, xarakteri, qobiliyati va qiziqishlarida
koʻrinadigan shaxsiy xususiyatlariga qarab har xil idrok qiladilar.
Masalan, tegishli ixtisosi boʻlmagan kishining birorta yangi mashinani
idrok qilishi ixtisosi bor odamning idrokiga qaraganda tor va yuzaki
boʻladi.
Idrokning muhim xususiyatlaridan biri barqaror (konstant)ligidir.
Inson bir vaqtda idrok qilgan narsani oʻz xotirasida saqlab qolish va uni
qayta tiklash qobiliyatiga ega. Bir narsaning ana shunday qayta
tiklangan timsoli (qarang Tasavvur) idrok jarayonining ajralmas qismi.
Idrokning xususiyati koʻp jihatdan hissiy kechinmalarga (shodlik,
gʻamginlik, tajanglik va hokazo) ham bogʻliq. Masalan, kishining taʼbi
xira vaqtida tabiat manzaralari unga allaqanday soʻniqdek koʻrinsa, taʼbi
chogʻ vaqtida u butunlay boshqacha koʻrinadi.
Hissiyot odamda sodir bo‘layotgan hodisa va narsalardan shaxs
sifatidagi odam uchun ahamiyatli bo‘lganlari haqida darak beruvchi
signallar tizimi hisoblanadi. Mazkur holda sezgi a’zolariga ta’sir qiluvchi
cheksiz miqdordagi qo‘zg‘ovchilardan aniq bo‘lib ajraladi, ba’zilari bir-
birlari bilan qo‘shilib ketadi va paydo bo‘lgan hissiyot bilan birlashib
ketadi. Natijada ta’ssurot uyg‘otib, biror hissiy nom bilan ifodalangan
xotira obrazlari tariqasida saqlanib qoladi. Buni fiziologik jihatdan
shunday tushuntirish mumkin: ma’lum qo‘zg‘atuvchilar tirik
mavjudotlar uchun xotirjamlik haqida darak beruvchiga aylanadi.

Hissiy kechinmalar esa insonning shaxsiy tajribasida tarkib
topadigan reflekslar tizimini mustahkamlash sifatida namoyon bo‘ladi.
Hissiyotning mana shu darak
beruvchili
k vazifasi psixologiy
ada hissiyotni
ng impressiv tomoni deb
ataladi.Hissiyot boshqa hamma psixik jarayonlar kabi bosh miya po‘sti
qismining faoliyati bilan bog‘liqdir. Bosh miya hissiyotlarning kuchini va
barqarorligini idora qilib turadi. Hissiyotlar boshqa bilish jarayonlaridan
farqli bosh miya po‘stining faoliyatidan tashqari organizmning ichki
a’zolari faoliyati bilan ham bog‘liqdir, 8

boshqacha qilib aytganda hissiyotlar vegetativ nerv tizimining faoliyati
bilan ham bog‘liqdir.
Odam tashqi muhitdagi turli-tuman narsa va hodisalarni idrok qilar
ekan, hech vaqt bu narsalarga batamom befarq bo’lmaydi. Odamning
aks ettirish jarayoni doimo faol xarakterga egadir. Aks ettirish jarayoni
quyidagilarni qamrab oladi: a) shaxsning ehtiyojni qondirish
imkoniyatiga egaligini; b) qondirishga yordam beradigan yoki qarshilik
ko’rsatadigan ob'ektlarga sub'ekt sifatida qatnashishi; v) uni harakat
qildiruvchi bilimga intiltiruvchi munosabatlar va hokazo.
Chunki odam atrofidagi har turli narsalarni idrok qilib aks ettirar
ekan, bu narsalarga nisbatan ma'lum munosabatda bo’ladi. Masalan,
bizga ayrim narsalar yoqsa, ya'ni kayfiyatimizni ko’tarib yuborsa,
boshqa bir narsalar yoqmaydi va kayfiyatimizni buzib, dilimizni xira
qiladi. Ba'zi bir ovqatni odam juda ham yoqtiradi, boshqa bir ovqatni
esa mutlaqo ko’rgisi kelmaydi yoki ayrim odamlar bizga xush keladi
yoki boshqa bir odamlar esa noxush keladi. Umuman odam atrofidagi
hamma narsalarga nisbatan munosabatda bo’ladi va uning
munosabatlari ham aks ettiriladi. Kishilar idrok qilayotgan, ko’rayotgan,
eshitayotgan, bajarayotgan, o’ylayotgan, orzu qiladigan narsalarga
befarq bo’lmaydilar.
Bir xil predmetlar, shaxslar, xarakterlar, voqealar bizni quvontiradi,
boshqalari xafa qiladi yana boshqalari g’azab, nafratimizni uyg’otadi.
Biz xavf ostida qolganimizda qo’rquvni his qilamiz, dushman ustidan
g’alaba qozonish yoki qiyinchilikni yengish zavq uyg’otadi. Hissiyot
tushunchasiga adabiyotlarda turlicha ta'riflar uchraydi jumladan;
A.V.Petrovskiy tahriri ostida chiqqan "Umumiy psixologiya" darsligida

hissiyot - kishining o’z hayotida nimalar yuz berayotganiga, nimalarni
bilib olayotganiga yoki nima bilan mashg’ul bo’layotganiga nisbatan
o’zicha turli xil shaklda bildiradigan kichik munosabatdir.
M.Vohidovning "Bolalar psixologiyasi" o’quv qo’llanmasida hissiyot deb
- tashqi olamdagi narsa va hodisalarga bo’lgan ichki
kechinmalarimizning ongimizda aks ettirilishga aytiladi. Q.Turg’unov
muallifligidagi lug’atda hissiyot-shaxsning voqelikdagi narsa va
9

hodisalarga, kishilarga hamda o’z-o’ziga bo’lgan munosabatlarida kelib
chiqadigan yoqimli yoki yoqimsiz kechinmalardan iborat.
Professor E.G’oziev muallifligidagi "Umumiy psixologiya" darsligida
hissiyot- odamda, tirik mavjudotlar miyasida, ya'ni shaxslarning
ehtiyojlarini qondiruvchi va unga monelik qiluvchi ob'ektlarga nisbatan
uning munosabatlarini aks ettirish ma'nosida qo’llaniladi. Yuqoridagi
ta'riflardan ko’rinib turibdiki, hissiyot bizning tuyg’ularimizning o’ziga
xos aks ettirish jarayoni bo’lib, bunda narsa va hodisalarni aks ettirish
jarayonida bizda tug’iladigan ichki kechinmalar va munosabatlar aks
ettiriladi. Demak, hissiyotlar o’z- o’zidan yuzaga kelmasdan, tashqi
olamdagi narsa va hodisalarning ta'siri bilan bog’liq ravishda yuzaga
keladi. Adabiyotlarda hissiyot bilan birga emotsiya tushunchasi ham
keng doirada qo’llaniladi.
Aynan emotsiya tushunchasining mazmuni nimadan iborat va
hissiyot tushunchasi bilan o’zaro bog’liqligi qanday degan savol
tug’iladi? Shunga muvofiq emotsiya tushunchasining mazmun
mohiyatini yoritadigan bo’lsak; jumladan professor E.G.’G’ozievning
"Umumiy psixologiya" darsligida emotsiya-odatda tashqi alomatlari
yaqqol namoyon bo’ladigan his-tuyg’ularni, ichki kechinmalarni
ifodalanishidan iborat psixik jarayonni yuzaga kelishining aniq shaklidir,
deb ta'riflanadi. Emotsiya - shaxsning voqelikka o’z munosabatini his
qilishidan kelib chiqadigan, uning ehtiyoj va qiziqishlari bilan bog’liq
bo’lgan yoqimli yoki yoqimsiz kechinmalaridir.
Keltirilgan ta'riflardan ko’rinadiki, hissiyot tushunchasi emotsiyaga
nisbatan kengroq tushuncha bo’lib, shaxsning kundalik hayoti, turmush
tarzidagi barcha jabhalarni qamrab oladi. Hissiyotlar o’zining yuzaga

kelishi nuqtai nazaridan odamning ehtiyojlari, qiziqishlari va intilishlari
bilan bog’liq bo’ladi. Masalan, odamning organik ehtiyojlarini qondirishi
bilan bog’liq bo’lgan hissiyotlar odamda rohatlanish, qanoatlanish
tuyg’usini yuzaga keltiradi.
Organik hissiyotlarni qondira olmaslik odamning ruhini tushirib,
kayfiyatini buzib, azoblanish, toqatsizlanish hissiga sabab bo’ladi.
10

Odamning hissiyotlari uning mazmuni hamda shakllari, ijtimoiy-
tarixiy sharoit bilan bog’liq bo’ladi. Ijtimoiy tarixiy taraqqiyot davrida
odamning ehtiyojlari o’zgarib boradi. Natijada odamda borgan sari
yangi, yangi hissiyotlar, chunonchi, ma'naviy, intellektual va estetik
hissiyotlar paydo bo’ladi.
Hissiyotlar ham boshqa bilish jarayonlari kabi odamning faoliyatlari
davomida namoyon bo’ladi. Masalan, mehnatsevarlik hissini yuzaga
keltirish uchun ma'lum muddat davomida ijtimoiy foydali mehnat bilan
shug’ullanish kerak. U yoki bu faoliyat davrida yuzaga kelgan hissiyot
ana shu faoliyatning o’ziga ta'sir qilib, uni o’zgartiradi. Masalan,
hohlamasdan o’zini majbur qilib ishlayotgan odam bilan o’zi hohlab
sitqidildan ishlayotgan odam ishining unumdorligi o’rtasida juda katta
farq mavjud.
1.2. Idrok t ushunchasi: Idrok ning asosiy jaray onlari v a uning
emot siy alar
bilan aloqasi
Odamning kayfiyati yaxshi xursand, ruhi tetik bo’lganda ishi ham
barakali bo’ladi, aksincha odamning dili ham, qandaydir tashvishli yoki
g’amgin bo’lganda qo’li ishga bormaydi. Ana shu jihatdan olganda
hissiyotning inson hayotidagi roli juda kattadir. Hissiyot boshqa bilish
jarayonlariga ham ta'sir qiladi. Masalan, odamning ruhi tetik, xursand
bo’lgan paytda, idroki hali juda jonli, esda olib qolishi, tuyg’ularga boy,
tafakkuri o’tkir, nutqi burro bo’ladi.
Hissiyot odamda sodir bo’layotgan hodisa va narsalardan shaxs
sifatidagi odam uchun ahamiyatli bo’lganlari haqida darak beruvchi
signallar tizimi hisoblanadi. Mazkur holda sezgi a'zolariga ta'sir qiluvchi

cheksiz miqdordagi qo’zg’ovchilardan aniq bo’lib ajraladi, ba'zilari bir-
birlari bilan qo’shilib ketadi va paydo bo’lgan hissiyot bilan birlashib
ketadi. Natijada taassurot uyg’otib, biror hissiy nom bilan ifodalangan
xotira obrazlari tariqasida saqlanib qoladi.
Buni fiziologik jihatdan shunday tushuntiri
sh mumkin: ma'lum
qo’zg’atuvchilar tirik mavjudotlar uchun xotirjamlik haqida darak
beruvchiga aylanadi. Hissiy kechinmalar esa insonning shaxsiy
tajribasida tarkib topadigan 11

reflekslar tizimini mustahkamlash sifatida namoyon bo’ladi.
Hissiyotning mana shu darak beruvchilik vazifasi psixologiyada
hissiyotning impressiv tomoni deb ataladi. Impressiv so’zi lotincha
taassurot degan ma'noni anglatadi.
I.P.Pavlov tirik mavjudotlarning atrofimizdagi muhitga
moslashuvida hosil qiladigan buziladigan dinamik streotiplar orqali
biror hissiyot va emosional kechinmalarning ijobiy va salbiy sifatlarini
tushuntirib beradi. Dinamik stereotip deganda tashqi qaytarilish
natijasida hosil qilingan shartli reflekslar, nerv bog’lanishlarining
barqaror tizimi tushuniladi.
Har turli qiyinchiliklar va qarshiliklarga duch kelishi natijasida
dinamik stereotiplarning "o’zgarishi" salbiy emosional holatni yuzaga
keltiradi. Hissiyot bu uning kechirilishining turli shakllari faqat darak
vazifasini emas, balki boshqaruvchilik funksiyasini ham bajaradi.
Emotsiya harakatlari juda ko’p tana o’zgarishlar ifodalanadi. Odam
organizmidagi o’zgarishlar kechirilayotgan hissiyotning ob'ektiv
ko’rsatkichi hisoblanadi.
Moslashish xarakteriga oid bo’lgan, ya'ni ovozning o’zgarishi,
mimika, imo-ishora, organizmda sodir bo’ladigan jarayonning qayta
o’zgarishidan iborat ixtiyorsiz va ongli harakatlar psixologiyada
emosional harakatlarning ekspressiv tomoni deb ataladi. Hissiyotlar
odatda juft-juft bo’lib uchraydi.
Masalan, yoqimli- yoqimsiz, xush-noxush, xursand-xafa, g’azab-
muhabbat, nafrat kabi ana shunday hissiyotlar sub'ektiv xarakterga ega
bo’ladilar, lekin ularning tashqi ifodasi ham bo’ladi. Masalan,
hushchaqchaq odam bilan g’amgin odamning yuz ifodasini ko’z

oldimizga keltirib ko’rish mumkin. Aynan mazkur jarayon psixologiyada
ambivalentlik yoki ikki taraflamalik deb ataladi.
Ambivalentlik - lotincha har tomonlama kuchga ega ma'nosini
anglatib kishining bir ob'ektning o’ziga nisbatan bir vaqtning o’zida
paydo bo’ladigan bir-biriga qarama - qarshi emosional irodaviy holatdir.
Hissiyotda ambivalentlik bu rohatlanish va azoblanishni birga qo’shilib
va biri ikkinchisiga o’tib ketmaydigan
12

emas, balki bunda birga bo’lish kechiriladigan hissiyotning zarur
xarakterli sifatlaridan birini tashkil qiladi. Masalan, rashk hissida
muhabbat va nafrat.
Hissiyot boshqa hamma psixik jarayonlar kabi bosh miya po’sti
qismining faoliyati bilan bog’liqdir. Bosh miya hissiyotlarning kuchini va
barqarorligini idora qilib turadi. Hissiyotlar boshqa bilish jarayonlaridan
farqli bosh miya po’stining faoliyatidan tashqari organizmning ichki
a'zolari faoliyati bilan ham bog’liqdir, boshqacha qilib aytganda
hissiyotlar vegetativ nerv tizimining faoliyati bilan ham bog’liqdir.
Chunonchi, odam qattiq uyalgan paytida qizarib ketadi, qattiq
qo’rqqan paytida esa rangi o’chib, qaltirab ketadi, xattoki odamning
ovozida ham o’zgarish paydo bo’ladi. Ana shunday hissiy holat yuz
bergan paytda odamning yuragi tez ura boshlaydi, nafas olishi ham
tezlashadi. Demak, odam ma'lum hissiy holatni boshdan kechirayotgan
paytda uning qon aylanish tizimi, nafas olish organlari nutq apparatlari
ichki sekresiya bezlari ham qatnashadi.
Masalan, materialni yaxshi bilmaydigan talaba imtihon
topshirayotganda terlab ketadi, tomog’iga nimadir tiqilib, gapini gapira
olmay qoladi. Odamda qattiq qo’rqish paytida "Yuragi orqaga tortib
ketdi", "Sovuq ter bosib ketdi" kabi iboralarning ishlatilishi hissiyot
paytida odamning ichki a'zolarining ishtirok etishidan dalolat beradi.
Juda ko’p hissiy holatlar bosh miyaning yaqin po’stloq osti qismlarining
oraliqi bilan ham bog’liqdir.
Masalan, ko’rish tepaligi deb ataluvchi qism ayrim hislarni
ifodalaydigan ixtiyorsiz harakatlarning markazi hisoblanadi. Odamda
uchraydigan yuksak ma'naviy hissiyotlar ham o’zining nervfiziologik

asosiga ega bo’lishi kerak (chunonchi intellektual, ahloqiy, estetik
hissiyotlar).
Bu jihatdan akademik I.P.Pavlovning dinamik streotip haqidagi
ta'limoti juda katta ahamiyatga egadir. Bu haqda akademik I.P.Pavlov
shunday deb yozgan edi: "Menimcha, ko’pincha odatdagi turmush
tartibining o’zgargan paytlarida odat bo’lib, qolgan birorta mashg’ulot
yaqin kishidan judo bo’lganda, aqliy iztirob
13

chog’ida kechiriladigan og’ir hissiyotlarning fiziologik asosi xuddi eski
dinamik streotipning o’zgarishi, uning yo’qolishi va yangi dinamik
streotipning qat'iylik bilan hosil bo’lishidan iborat bo’lsa kerak".
Ayrim murakkab hissiyotlarning asosida dinamik streotipning
yotishi yaqqol ko’rinadi. Masalan, estetik hissiyotni oladigan bo’lsak,
biron yoqimli ko’ydan lazzatlanish, yoki biron mashhur rassomning
ishlagan ajoyib suratlarini tomosha qilib, rohatlanish estetik hissiyot
hisoblanadi.
Agar bu hissiyotlarning nervfiziologik asoslarini tahlil qiladigan
bo’lsak, quyidagilarni ko’rishimiz mumkin. Masalan, bizga juda
yoqadigan kuy boshqa millat odamiga yoqmasligi mumkin. Bunda
ajablanishga hech qanday o’rin yo’q. Biz yoshlikdan boshlab mazkur
kuyni bir necha yuz marotalab eshitib borishimiz natijasida ana shu
kuyga nisbatan deyarli buzib bo’lmaydigan nihoyatda murakkab
dinamik streotip yuzaga keladi.
Ana shuning uchun ayrim kuylar bizga yoqadi, ayrimlari esa
yoqmaydi. Suratlar masalasiga kelganda shuni aytish kerakki, qadimgi
klassik asarlar ularning ishlanish uslubi realligi bizni hayratda qoldirib
zavq tug’diradi. Aksincha, hozirgi rassomlar tomonidan ishlangan
rasmlar odamda qandaydir noxush hissiyotni tug’diradi.
Demak, uzoq yillar davomida yuzaga keladigan dinamik streotiplar
ayrim murakkab qismni tashkil qiladi. Shunday qilib, hissiyot vegetativ
nerv tizimi orqali boshqariladigan ichki a'zo faoliyati bilan bog’liq bo’lsa
ham bari bir bosh miya po’sti orqali idora qilinadi.

Chunki akademik I.V.Pavlovning fikricha, odamning butun a'zoyi
badanida bo’ladigan har qanday hodisalarning hammasini bosh miya
po’sti qismidagi neyronlar idora qiladi. Ana shu jihatdan olganda
hissiyotning nervfiziologik asosi bosh miya po’sti bilan bog’liq. Inson va
hayvonlardagi emotsiyalar Odam his-tuyg’ulari bilan hayvon hissiyotlari
o’rtasida juda katta farq bo’ladi. Odamda juda ko’p miqdorda his-
tuyg’ular borki, bunday hissiyotlar hayvonlarda uchramaydi.
14

Shuning uchun ham odam ham xayvon uchun umumiy bo’lgan
g’azablanish, qo’rqish, jinsiy hissiyot, qiziquvchanlik, xursandchilik,
g’amginlik emotsiyalari hayvonlarda sifat jihatidan farq qiladi.
Shu o’rinda S.Shexterning emosional faktorlarning paydo bo’lishi
kognitiv-
fiziologik konsepsiy
asini keltirib o’tish joiz. Insoniy emotsiya
lar
"insoniylashtirilgan" ijtimoiy sharoit bilan bog’liq holda namoyon
bo’ladi. Emotsiyalarning "insoniylashuvi" shunday namoyon bo’ladiki,
ichdan kechadigan hissiyotlar mazmuni, juda boy va murakkabdir.
Odamlar bilan mehnat, siyosat, madaniyati, oilaviy hayot o’rtasida
paydo bo’lgan munosabatlarning ko’pligi, sof insoniy hissiyotlarning
paydo bo’lishiga olib keladi. Ular bolalarga odob bilan javob berishni,
suhbatdoshiga ochiq ko’ngillik bilan jilmayish, keksalar va nogironlarga
hurmat bilan joy berishni o’rgatdi. Odam o’z hissiyotlarini o’zi
boshqaradi.
Ba'zi kishilar emotsiyalarini yashirish niyatida qarama-qarshi
emotsiyalarni ifodalaydilar. Masalan, qayg’urish yoki qattiq og’riq
paytida kulimsirash, kulgilari kelgan paytda yuzlarini jiddiy, o’ychan
holga keltira oladilar. Lekin o’zining imo- ishoralari va mimikalarini
boshqara olishga qaraganda nafas olish, qon aylanish va ovqat hazm
qilish tizimidagi o’zgarishlarni ushlab qolish juda qiyin bo’ladi.
Odam xayajonlangan paytda bir maromda nafas ola biladi, ko’z
yoshlarini ushlab qola oladi, lekin rangini o’zgartirish yoki qizartirishga
qodir emas. Ammo emotsiyalarni paydo qiluvchi narsalardan o’zini
chalg’itishi mumkin.

Hissiy holatlarning ifodalanishi Hissiy holatlarning ifodalanishi
birinchidan, ifodali harakatlar (yuz ifodasi, qo’l, oyoq harakatlari),
ikkinchidan organizmdagi turli hodisalarni, ya'ni ichki a'zolar
faoliyatining va holatining o’zgarishida, uchinchidan tabiatda, ya'ni Fizik
faktorlar (ta'sir etuvchi stimullar) Psixologik (kognitiv) faktorlar: xotira,
aktual qiziqish) va extiyojlar nuqtai nazaridan vaziyatni baholash
Emosional kechinma (fizik, fiziologik va psixologik omillar asosida)
Fiziologik omillar (nerv-muskul tizimini o'zgarishi) 236 organizm qon
tarkibidagi
15

va boshqa suyuqliklardagi kimyoviy o’zgarishlarni, shuning bilan birga
modda almashinuvida bo’ladigan o’zgarishlarni o’z tarkibiga oladi. His-
tuyg’ularning tashqi ifodasiga yuz ifodasi, imo-ishora, vajohat va
qadduqomatning o’zgarishi, ayiruv, tashqi chiqaruv bezlarining faoliyati
(so’lak, ter ajralishi) va ayrim harakatlar xususiyatlaridagi o’zgarishlarni
kiritish mumkin.
Bunga nutqning faol o’zgarishlari, "ovoz mimikasi" va gaplar
tarkibining sintaksis o’zgarishi, "tutilmasdan gapirish", yoki alo?ida
"silliqlik" hamda "ifodalilik"ning yuzaga kelishi nihoyat hissiyot o’zining
to’la qisman ifodasini topadigan xattiharakatlarga taalluqlidir.
Kishining emosional kechinmalari vaqtida nutqining tezligi
o’zgaradi. Ko’pincha nutqning sintaksis tuzilishi buziladi, tezligi va
ahamiyati o’zgaradi. O’tkazilgan tekshirishlar shuni ko’rsatadiki,
g’amginlik va ma'yuslik hislarini ifodalovchi kishining ovozi beixtiyor
pasayib ketadi, so’zlashgan kishining tovushi ham bo’linib-bo’linib
chiqadi.
Hislarni kechirish shakllari Hissiyot kechinmalari turli holatlarda
turlicha tezlik bilan paydo bo’ladi. Ba'zan hissiyot to’satdan, darhol
paydo bo’ladi. Masalan, kishi birdan xursand bo’lib ketadi, darhol
g’azabga keladi, achchiqlanadi va hokozo. Lekin ba'zan shu hissiyotlar
o’zi dafa'tan qo’zg’almaydi, balki asta-sekin tug’ila boshlaydi. Shunday
hissiy kechinmalarning qay darajada tez paydo bo’lmasligini belgilash
qiyin yoki butunlay bilib bo’lmaydi. Emosional kechinmalarning kuchi
turlicha bo’lishi mumkin.
Hissiyotlarni kuchi avvalo yoqimli va yoqimsiz tuyg’ularning
naqadar kuchli bo’lishidadir. Hissiyotning kuchi shu hissiyotni

shaxsning naqadar ehtiros bilan kechirilganligi bilan belgilanadi.
Hissiyotning qo’zg’alish xususiyatlari paydo bo’lish yo’lini kuchi va
barqarorligi bir qancha sabablarga bog’liqdir. Atrof-muhitning holati
shu paytdagi ehtiyojlarning kuchi shu xislat tuzilishiga sabab bo’lgan
hodisalarning shaxsiy va ijtimoiy ahamiyatini anglashi, odamning
dunyoqarashi, bu xislat qanday vaziyatda paydo bo’lishi va o’tmishi
hamda
16

shaxsning individual xususiyatlariga bog’liqdir. Hislarning ayni vaqtda
naqadar tez kuchli va barqaror bo’lishiga ko’ra histuyg’ularning
quyidagi turlari farqlanadi: hissiy ton, emotsiyalar, affekt, stress,
kayfiyat va boshqalar.
Idrok — bu insonning tashqi dunyoni, atrof-muhitni va o'z holatini
sezish, tushunish, tanish va anglash jarayonidir. U ma'lumotlarni qabul
qilish, tahlil qilish va ulardan xulosa chiqarishning murakkab tizimini
tashkil etadi. Idrokning psixologik aspektlari, insonning kognitiv
jarayonlari bilan chambarchas bog'liq bo'lib, uning emotsiyalar bilan
o'zaro aloqasi odamning hayotiy tajribasini va munosabatlarini
shakllantirishda asosiy rol o'ynaydi. Ushbu bo'limda idrok tushunchasi,
uning asosiy jarayonlari va emotsiyalar bilan aloqasi haqida so'z
yuritiladi.
Idrokning psixologik asoslari Idrok tushunchasi va ta'rifi: Idrok —
bu insonning atrof-muhitdagi predmetlar, voqealar va hodisalarni sezgi
organlari orqali qabul qilish va ular haqida ongli ravishda xulosa
chiqarish jarayonidir. Idrok orqali inson o'zini va dunyoni tushunishga
intiladi. Bu jarayon insonning kognitiv qobiliyatlari (diqqat, xotira,
fikrlash) bilan chambarchas bog'liqdir.
Idrokning asosiy jarayonlari: Idrokning asosiy jarayonlari sezish,
tanish, tasavvur qilish, baholash va anglashdan iborat. Sezish orqali
ma'lumotlar sezgi organlari orqali miyaga yetib boradi, tanish
jarayonida esa odam o'zining ilgari o'rgangan ma'lumotlari asosida
yangi voqealarni aniqlaydi. Tasavvur qilish va baholash jarayonlarida
esa, inson o'z hissiyotlari va fikrlari asosida atrof-muhitni yoki
hodisalarni baholaydi.

Idrok va o'zini anglash: Idrok shuningdek, insonning o'zini
tushunish, o'z holatini anglash jarayonidir. O'zini idrok qilish insonning
o'z hissiyotlari va fikrlari bilan birga, uning shaxsiy rivojlanishiga,
qarorlar qabul qilishiga ta'sir qiladi.
Idrokning asosiy mexanizmlari Sezgilar va idrok: Idrok jarayonlari
sezgi organlarining faoliyatiga asoslanadi. Ko'z, quloq, hid, ta'm va
tegish kabi sezgi organlari atrof-muhitdan ma'lumotlarni qabul qiladi
va miya orqali idrok jarayonini
17

boshlaydi. Bu jarayonning asosiy mexanizmi ma'lumotlarni filtrlash va
qayta ishlashdan iboratdir.Kognitiv jarayonlar: Idrok orqali biz atrof-
muhitni tahlil qilamiz. Kognitiv jarayonlar, masalan, fikrlash, tushunish,
xotira va tahlil qilish, idrok jarayonining muhim qismidir. Bu jarayonlar
ma'lumotlarni to'plash va ulardan xulosa chiqarish uchun zarur.
Idrok va tasavvur: Idrokda tasavvur qilish ham muhim rol o'ynaydi.
Tasavvur — bu odamning o'tmishdagi tajribalariga asoslangan yangi
tasavvurlarni yaratish jarayonidir. Bu orqali idrok holatlari o'zgarishi,
yangi ma'lumotlar kiritilishi yoki mavjud bilishlar yangilanadi.
Idrokning emotsiyalar bilan aloqasi Emotsiyalar va idrokning o'zaro
ta'siri: Idrok va emotsiyalar o'rtasidagi aloqalar insonning ruhiy
holatiga, atrof-muhitga bo'lgan munosabatiga ta'sir qiladi. Emotsiyalar
idrokni shakllantiradi va idrok esa, o'z navbatida, emotsional holatlarni
yaratadi. Masalan, odamning xavotirli yoki qo'rqoq holatida bo'lishi
idrokni sezgir va qizg'in qiladi, shu sababli atrof-muhitdagi ma'lumotlar
o'zgarib, boshqacha tarzda tushuniladi.
Emotsiyalar va idrokning sezgi jarayonlariga ta'siri: Emotsiyalar
sezgi jarayonlarini ham o'zgartirishi mumkin. Masalan, baxtli yoki
xursand bo'lgan inson, atrofdagi voqealarni ijobiy va quvnoq tarzda
idrok qilishi mumkin. Boshqa tomondan, stress yoki g'azab holatidagi
inson ma'lumotlarni salbiy va xavfli tarzda qabul qilishi mumkin.
Emotsiyalar va kognitiv idrok: Emotsiyalar kognitiv jarayonlarga
ham ta'sir qiladi. Masalan, odam g'azablanib yoki qiziqib qolganida, u
atrof-muhitdagi ma'lumotlarni muayyan tarzda tahlil qiladi. Bu, o'z
navbatida, uning qarorlar qabul qilishiga va idrokni shakllantirishga
ta'sir qiladi.

Idrok va his-tuyg'ular: Idrok orqali inson o'zining his-tuyg'ularini
tushunib, anglaydi. Idrok va emotsiyalar o'rtasidagi o'zaro aloqalar
insonning o'zini va dunyoni qanday tushunishiga bevosita ta'sir
ko'rsatadi.
18

I.BOB.BO’Y ICHA X ULOSA
Xulosa qilib aytganda, emotsiyalar va idrok inson psixikasining
ajralmas va asosiy jihatlaridan biri bo‘lib, ularning psixologik asoslari
chuqur o‘rganishga loyiqdir. Emotsiyalar — bu insonning ichki holatini
aks ettiruvchi, tashqi va ichki omillarga javoban yuzaga keladigan hissiy
reaksiyalardir. Ular shaxsning motivatsiyasi, xulq-atvori, muomala
uslubi va qaror qabul qilishiga bevosita ta’sir ko‘rsatadi. Emotsiyalar
ijobiy va salbiy bo‘lishi mumkin bo‘lib, har ikkisi ham inson hayotida
muhim rol o‘ynaydi.
Idrok esa tashqi muhitdagi hodisa va predmetlarni ongli ravishda
qabul qilish va ularni anglab yetish jarayonidir. Bu jarayon sezgi
organlari orqali amalga oshadi va insonning real olam haqidagi
bilimlarini shakllantirishga xizmat qiladi. Idrok orqali odamlar atrof-
muhitni, odamlarni, voqealarni tushunadi va ularga mos ravishda
harakat qiladi. Emotsiyalar va idrok o‘zaro chambarchas bog‘liq:
emotsional holat idrokning aniqligiga, tezligiga va mazmuniga ta’sir
ko‘rsatadi. Masalan, qo‘rquv holatida inson ba’zi narsalarni haddan
tashqari kuchli yoki salbiy ko‘rishi mumkin.
Psixologik nuqtai nazardan, bu ikki hodisani chuqur tushunish
orqali shaxs rivojini samarali boshqarish, ta’lim-tarbiya jarayonlarini
takomillashtirish, hamda ijtimoiy munosabatlarni yanada sog‘lom yo‘lga
qo‘yish mumkin. Ayniqsa, bolalarda emotsional va idrokiy jarayonlarni
to‘g‘ri shakllantirish ularning sog‘lom psixikasi va shaxsiy kamoloti
uchun muhimdir. Shu bois emotsiyalar va idrokni o‘rganish psixologiya
fanida asosiy yo‘nalishlardan biri hisoblanadi.

II.BOB.EMOTSI Y A LA R VA IDROK O'RTA SIDA GI BOG'LA N ISH BIR-
BIRIGA TA 'SIRI VA O'ZA RO MUN OSA BA TLA R.
2.1. Emot siy alar v a idrok ni ijt imoiy v a madaniy k ont ek st dan
t ahlil qilish
Emotsiyalar va idrok insonning shaxsiy tajribasi va ruhiy holatiga
bog'liq bo'lib, ularning bir-biriga ta'siri va o'zaro munosabatlari ijtimoiy
va madaniy omillarga katta darajada bog'liq. Ijtimoiy va madaniy
kontekstda emotsiyalar va idrok qanday shakllanadi, qanday
ta'sirlanadi va qanday o'zgaradi? Ushbu bo'limda emotsiyalar va
idrokning ijtimoiy va madaniy muhitdagi o'zgarishlarini tahlil qilishga
qaratiladi.
Emotsiyalar va idrokning ijtimoiy kontekstdagi ta'siri Ijtimoiy
ta'sirlar va emotsiyalar: Ijtimoiy guruhlar, oilalar, do'stlar va jamoalar
o'rtasidagi aloqalar, shuningdek, ijtimoiy rollar va kutganliklar,
emotsiyalarni shakllantiradi. Masalan, biror ijtimoiy vaziyatda (masalan,
to'yda yoki dafn marosimida) odamning emotsional reaksiyalari
ko'proq madaniy va ijtimoiy kontekstdan kelib chiqadi. Ijtimoiy
me'yorlar, emotsiyalarga qanday javob berishni belgilaydi, masalan,
ijtimoiy maqbul reaktsiyalarni kutish.Ijtimoiy o'zgarishlar va idrok:
Ijtimoiy o'zgarishlar, masalan, iqtisodiy va siyosiy o'zgarishlar,
insonlarning dunyoqarashi va idrokiga ta'sir qiladi. Bu jarayonlarda
odamlar qanday qilib atrof-muhitni qabul qiladi, qanday munosabatlar
va aloqalar o'rnatadi — bularning barchasi ijtimoiy o'zgarishlar ta'sirida
shakllanadi. Ijtimoiy o'zgarishlar yangi fikrlar, qadriyatlar va qadriyat
tizimlarining shakllanishiga olib keladi, bu esa idrokni o'zgartiradi.

Ijtimoiy muhitda emotsiyalar
ning boshqarilish
i: Madaniyatg
a qarab
emotsiyalarni qanday ifodalash, boshqarish va ko'rsatish usullari turlicha
bo'ladi. Masalan, ba'zi madaniyatlarda kuchli emotsiyalarni ifodalashga
ruxsat berilsa, boshqa madaniyatlarda esa emotsiyalarni boshqarish va
ularni ochiq-oydin ko'rsatish nojo'ya deb hisoblanadi. Buning ijtimoiy
idrokga ta'siri, insonlarning bir-biriga qanday munosabatda bo'lishini
aniqlaydi.Emotsiyalar va idrokning madaniy
20

kontekstdagi o'zgarishi Madaniyat va idrok: Har bir madaniyat o'ziga
xos idrok tizimlarini rivojlantiradi. Bu idrok tizimlari madaniy
qadriyatlar, an'analar va ijtimoiy me'yorlar asosida shakllanadi.
Madaniyat qanday ta'riflanishi, qanday muhim tushunchalar va
qadriyatlar bilan bog'liq bo'lishi, idrokni qanday tashkil etish va
ma'lumotlarni qanday baholashni belgilaydi.
Emotsiyalar va madaniy me'yorlar: Madaniyatda emotsiyalarning
ko'rsatilishi, tajriba qilinishi va talqin qilinishi boshqacha bo'lishi
mumkin. Bir madaniyatda ijobiy emotsiyalarni ko'rsatish va faol
ifodalash qo'llab-quvvatlanadi, boshqasida esa his-tuyg'ularni
ehtiyotkorlik bilan, jamoatdan uzoqroq tarzda ifodalash afzal ko'riladi.
Madaniy kontekstda emotsiyalarni ifodalash va idrok qilishning o'ziga
xos qoidalari mavjud.Madaniy farqlar va emotsiyalar: Madaniy farqlar
emotsional tajribani va idrokni turlicha shakllantiradi. Masalan, ba'zi
madaniyatlar yuz ifodalariga va tana tiliga katta e'tibor berishi mumkin,
boshqalari esa so'zlar va muloqotga ko'proq ahamiyat beradi. Madaniy
o'zgarishlar insonlarning o'zini va boshqalarni qanday his qilishi, ular
o'rtasidagi hissiy aloqalarni qanday idrok etishi bilan bog'liq.
Emotsiyalar va idrokning ijtimoiy va madaniy kontekstda o'zaro
ta'siri
Madaniyat va emotsiyalar o'rtasidagi o'zaro ta'sir: Madaniyat
odamlarning emotsional holatlarini qanday ifodalashini, qanday
boshqarilishini va qanday ta'sirlanishini belgilaydi. Masalan, biror
madaniyatda baxtni ochiq-oydin ifodalash qo'llanilsa, boshqa bir
madaniyatda bu ijtimoiy jihatdan nomaqbul bo'lishi mumkin. Bu o'zaro

ta'sir, shuningdek, idrokni shakllantiradi, chunki insonlar o'z
hissiyotlarini boshqalar bilan qanday ulashishini o'rgatadi.
Emotsiyalar va idrokning ijtimoiy rolga ta'siri: Ijtimoiy rol va jins,
yosh va boshqa demografik omillar emotsiyalar va idrokni
shakllantirishda muhim ahamiyatga ega. Masalan, erkaklar va ayollar
o'rtasida emotsiyalarning boshqarilishi va ifodalanishidagi farqlar, o'z
navbatida, idrokni qanday qabul qilish va baholashni ta'sir qiladi.
21

Madaniy o'zgarishlar va emotsional idrok: Madaniy o'zgarishlar va
globalizatsiya emotsiyalarni boshqarish va idrok qilish usullarini ham
o'zgartiradi. Yangi texnologiyalar va axborot almashish
madaniyatlararo aloqalarni kuchaytiradi, bu esa emotsiyalarni global
miqyosda qanday anglash va ifodalashni o'zgartiradi.
Emotsiyalar va idrok ijtimoiy va madaniy kontekstdan alohida-
alohida shakllanadi va bir-biriga ta'sir qiladi. Ijtimoiy me'yorlar va
madaniy qadriyatlar emotsiyalarni qanday ifodalash, boshqarish va
baholashni belgilaydi, shu bilan birga, idrokni shakllantirishda ham
katta rol o'ynaydi. Emotsiyalar va idrokning o'zaro ta'siri insonlarning
shaxsiy va ijtimoiy hayotiga ta'sir qilishi, ijtimoiy munosabatlar va
madaniyatlarni rivojlantirishda muhim ahamiyatga ega.
Hissiyot ko’pincha faqat hissiy tus sifatidagi ruhiy jarayonlarning
o’ziga xos tomoni tariqasida namoyon bo’ladi. Yoqimli suhbatdosh,
kulguli voqea, yoqimsiz hid, zerikarli kitob, ko’ngildagi mashg’ulot,
hushchaqchaq sayohat, og’ir ish kabilar.
Hissiy ton tushunchasiga ko’pgina adabiyotlarda turlicha ta'riflar
uchraydi. Jumladan, A.V.Petrovskiyning "Umumiy psixologiya"
darsligida hissiy ton sezgi yoki idrok jarayonida shaxsning idrok
qilingan narsa va hodisaga munosabatini ifodalovchi maxsus hissiy
bo’yoq yoqimli yoki yoqimsiz idrok bilan bog’langan hissiyot, deb
ta'riflanadi. Professor E.G’.G’oziev tomonidan hissiy tonu yoki bu
hissiyotning inson tomonidan bevosita kechirilishi (kechishi)
jarayonidan iboratdir.
Q.Turg’unov lug’atida hissiy ton - hissiyot sezgi yoki idrok
jarayonida shaxsning idrok qilingan narsaga hodisaga munosabatini

ifodalovchi maxsus emosional bo’yoq yoqimli va yoqimsiz kechinma
bevosita sezgi yoki idrok bilan bog’g’langan hissiyot. Masalan, og’riq bir
qator qo’zg’ovchilar yaqqol ifodalangan yoqimsiz hissiy ton bilan ajralib
turadi.
Ko’pincha emotsiyalar o’zining ta'sirchanligi bilan bir-biridan ajralib
turishiga qaramay, bunday sifatni hissiy holatlar stenik (yunoncha
so’zdan olingan bo’lib, kuch degan ma'noni anglatadi) xususiyatli
deyiladi. Bunda emotsiyalar dadil xatti-harakatlarga, mantiqiy
mulohazalarga, nisbiy izlanishlarga kuch quvvat, qanoat
22

bag’ishlaydi. Masalan, xursandchilikdan shaxs "parvoz qiladi", "yulduzni
narvonsiz oladi", kimlargadir xolis yordam qilishga shoshadi. Faollik
qilib, tinchimaslik uning sifatiga aylanadi. Q.Turg’unov lug’atida stenik
hisga quyidagi ta'riflar uchraydi: stenik hislar - shaxsning hayot
faoliyatini kuch-g’ayratining orttiradigan barcha bilish jarayonlarini
faollashtiradigan ijobiy hissiyot turi.
Aksariyat hollarda xushxabar, muvaffaqiyat shaxsda stenik
xususiyatli emotsiyalarni vujudga keltiradi. Ba'zi hollarda emotsiyalar
o’zining sustligi, motorli, kuchsizligi bilan tavsiflanadi. Bunday hissiy
holat astenik (yunoncha so’zdan olingan bo’lib, kuchsizlik, zaiflik
ma'nosini bildiradi) deb atashadi. Bunday hissiyot insonni
bo’shashtiradi, uni xayolga cho’mdiradi, xayolparast qilib qo’yadi. Shu
sababdan favqulotda shaxsdagi befoyda emosional kechinmaga,
uyalish, vijdon azobi, andisha esa qo’rqoqlikka aylanib qolishi xavfi
kuchli.
Psixik jarayonlardan ayniqsa, emotsiya o’zining aniq tashqi
ifodasiga ega
bo’lishi bilan tavsiflana
di. Emosional o’zgarishl
ar organizm
ning tashqi
o’zgarishlarida shu qadar yaqqol ifodalanadiki, biz odamni tashqi
ko’rinishiga qarab, unda qanday xususiyatlar yuz berayotganini, uning
xursand yoki xafaligini, g’azablanganligini yoxud biror narsadan qo’rqib
ketganini va shu kabi histuyg’ularning ko’pini aytib bera olamiz.
Hissiyotlarning tashqi alomatlari ifodali harakatlar deb ataladi.
Emotsiyalarning tashqi ifodasi turli ko’rinishlarda ro’y beradiki, unda
asosiy o’rinni ko’rgazmali jihatlar asosiy o’rin egallaydi. Birinchidan,
emotsiyalar nafas olish a'zolarining ishlarida o’zgarish yasaydi.
Masalan, yoqimli his-tuyg’ular ishga tushganda nafas olishning tezligi

va ampilitudasi ortadi, yoqimsiz his-tuyg’ular ustun kelganda kamayadi,
qo’zg’algan vaqtida nafas harakatlari tezlashadi hamda chuqurlashadi,
zo’r berish vaqtidasekinlashadi va yuzakilashadi, hayajon vaqtida
tezlashadi, hamda kuchsizlashadi, kutilmagan holatda, hayron qolishda
zudlik bilan tezlashadi, qo’rquvda sekinlashadi va hokazolar.
Ikkinchidan, emotsiya imo - ishoralarda, mimikada, ya'ni kishining
yuzida bo’ladigan harakatlarda hamda butun badanning ma'nodor
harakatlarida ko’rinadi.
23

Uchinchidan, gumoral harakatlardagi, ya'ni organizmning qon
tarkibidagi va boshqa suyuqliklardagi kimyoviy o’zgarishlarni va
shuning bilan birga modda almashishida
bo’ladiga
n yanada chuqur o’zgarish
larni o’z tarkibiga oladi. Demak,
emotsiyalarning tashqi ifodasiga mimika, imo-ishora, aft-bashara va
qad-qomatning o’zgarishlari, ayrim tashqi sekresiya bezlarining
faoliyati yosh, so’lak, ter ajralishi hamda ayrim harakatlarning
xususiyatlaridagi o’zgarishlar, ya'ni ularning tezligi, kuchi,
koordinasiyasi va hokazolar kiradi.
Emotsiyalarning eng aniq va yaqqol ko’rinishlaridan biri kulgi bilan
yig’idir. L.N.Tolstoy o’z asarlarida odamning ruhiy holatini ifodalovchi
nigohlarning 85 xilini va kulishning 97 xilini tasvir etgan. "Har xil sabab
bilan yig’lagan paytda odamning boshi va og’zi har xil qiyofada
o’zgaradi" - degan edi. Leanardo daVinchi. Rus psixologi P.M.Yakobson
tomonidan ishlangan rasmlardan ko’rinib turibdiki, odamning aftidagi
qiyofa asosan lablar, qosh va ko’z o’zgarishlarining bir-biriga nisbatan
turlicha holatga, shuningdek, ko’zning qanchalik chaqnab turishiga
bog’liqdir. Ko’zning qanchalik chaqnashi ko’z yoshining miqdori, ko’z
shilliq pardasidagi tomirlarning kattalashuvi bilan belgilanadi.
Maskaning tagida ko’rinib turgan ko’z o’zining ifodasini yo’qotgan
bo’ladi. Ko’z, lab, qovoq, qoshning har xil holati, xatto odam chehrasini
ham turli qiyofaga kiritadi.
Odam hissiyotlarini bildirishning eng nozigi va eng kuchlisi san'at,
xususan, muzika bilan lirik she'rlardir, ularni tom ma'noda hissiyotning
tili deyish mumkin. Odam o’zini va gavda harakatlarini, shuningdek
tovushni ataylab chiroyli qilib ko’rsatishi mumkin. U garchi "muayyan
hissiyotlarni o’zi kechirmayotgan bo’lsa ham o’sha hissiyotlarni

ifodalaydigan harakatlar qila oladi. Har bir kishi ham o’z hissiyotlarining
tashqi ifodalarini ma'lum darajada o’zgartirishi mumkin.
Odamlarni kundalik muomalalarida badanning xilma-xil ifodali
xarakatlari, imo-ishoralar xususan, ko’z bilan qilinadigan imo-ishoralar,
tovushning ohangi, g’amginligi muhim ahamiyatga ega. Shunchaki bir
xo’mrayish, salgina jilmayib kulish, yelka qisish kabi ifodali harakatlar
kishining maqsadini anglatadi. Kayfiyat tushunchasiga psixologik
manbalarda turli nuqtai nazardan yondashilgan taqdirda 24

ham mazmunan ular bir xillikni anglatadi. Jumladan Q.Turg’unov
lug’atida shaxsning kuchsiz yoki o’rtacha kuchga ega bo’lgan nisbatan
barqaror umumiy emosional holati, A.V.Petrovskiyning "Umumiy
psixologiya" darsligida kayfiyatlar ancha vaqt davomida kishining butun
xattiharakatiga tus berib turadigan umumiy hissiy holatini ifoda etadi,
deb ta'kidlanadi.
Professor E.G’.G’oziev fikricha, kayfiyat shaxsning ruhiy
jarayonlariga muayyan vaqt davomida tus berib turuvchi emosional
holatdir. Kayfiyat, ya'ni odamning xursand yoki g’amgin kayfiyati hech
vaqt sababsiz maydonga kelmaydi. Odam bajarayotgan biror ishning
mavaffaqiyatli tugashi yoki imtihondan yaxshi o’tishyaxshi tetik
kayfiyatni yuzaga keltiradi.
Qilayotgan ishingizni oldinga yurmasligi yoki ishga berilgan yomon
baho odamda ma'yuslik, kuchiga ishonmaslik kayfiyatini tug’diradi.
Kayfiyatning xush yoki noxush bo’lishi, birinchi navbatda odamning
sihatsalomatligi bilan ham bog’liqdir. Masalan, ichimiz qattiq og’rib
turgan vaqtda kayfiyat choq bo’lmaydi.
Odatda odamda kayfiyatning u yoki bu turi, ya'ni xushchaqchaqlik
xursandlik yoki g’amginlik, ma'yuslik, tushkunlik ustun bo’lishi mumkin.
Ana shunga qarab odamlar xushchaqchaq, g’amgin, sertashvish deb
turli guruhlarga bo’linadilar. Lekin shuni aytish kerakki, odam o’z
kayfiyatining quli bo’lib, qolmay, uni boshqara bilishi kerak. O’z
kayfiyatini idora qila biladigan odamlarning har doim ruhi tetik,
kayfiyati chog’ va ishida unum bo’ladi.
Kayfiyatni idora qila olmaydigan odamlar bilan yashash juda qiyin
bo’ladi. Bunday odamlar arzimagan narsadan kayfiyatini buzib,

to’msayib yuradigan yoki arazlab yotadigan odamlar bo’ladi. Bunday
odamlarni odatda "sirkasi suv ko’tarmaydigan" yoki "jahli burnini
uchida turadigan" odamlar deyishadi.
Agar odam har doim o’ylab, aql bilan ish tutsa, kayfiyatini bo’lgan
bo’lmagan narsalarga buzavermaydi. Inson kayfiyatini paydo bo’lishiga
va o’zgarishiga ta'sir qiluvchi quyidagi ikkita omillarni tahlil qilish lozim:
Ulardan bittasi ob'ektiv va sub'ektiv xususiyatli vaziyatdir: a) tabiiy
omillarga taalluqli bo’lgan vaziyat
25

(havoning sovuqligi yoki issiqligi); b) shaxslararo munosabatning
noqulayligi va boshqalar. Ikkinchisini bir manba sifatida talqin qilish
mumkin, bu-sub'ektiv, shart-sharoitlardir. Masalan, mehnat va o’qish
faoliyatiga kerakli vositalarning
mavjudligi
. Ichkikkinc
hi sub'ektiv munosab
atlar, iliq psixologik muhit,
muloqatmandlik maromi, rag’batlantirish, muloqot o’rnatish uslubi,
shaxsiyatiga tegmaslik, teng huquqlilik, shaxsning psixologik
xususiyatlarini hisobga olish va hokozo.
Affekt tushunchasiga berilgan ta'riflarga asosiy e'tiborni
qaratadigan bo’lsak bu ham shaxsning kuchli emosional holatlari bilan
bog’liqdir. Q.Turg’unovning lug’atida aytilishicha, affekt tez va kuchli
paydo bo’lib, shiddat bilan o’tadigan qisqa muddatli emosional holatdir.
A.V.Petrovskiyning "Umumiy psixologiya" darsligida affekt haddan
ziyod tez kechishi bilan miyada paydo bo’luvchi, shaxsni tez qamrab
oluvchi, jiddiy o’zgarishlarni yuzaga keltiruvchi jarayonlar ustidan
irodaviy nazorat buzilishiga yetaklovchi organizm a'zolari funksiyasini
izdan chiqaruvchi emosional jarayonlarga aytiladi. M.Vohidov darsligida
affekt to’satdan tez paydo bo’lib, tez orada o’tib ketadigan nihoyatda
kuchli hissiy holat sifatida e'tirof etiladi.
Affekt lotincha so’z bo’lib, ruhiy hayajon ehtiros degan ma'noni
anglatadi. Affektlar ko’pincha to’satdan paydo bo’ladi va ba'zan bir
necha minut davom etadi. Affekt holatida kishini ongini tasavvur qilish,
fikr qilish qobiliyati torayadi, susayib qoladi. Affektlar vaqtida odamning
harakatlari kutilmagan tarzda portlash singari birdaniga boshlanib
ketadi.

Ba'zan affektlar tormozlanish holati tarzida namoyon bo’ladi va
bunday holatda organizm bo’shashib, harakatsiz bo’lib va shalvirab
qoladi. Bunday holat ko’pincha odam birdaniga qo’rqqanida, to’satdan
quvonganida va shu kabi holatlarda o’zini yo’qotib qo’yish ko’rinishida
namoyon bo’ladi.
Affekt holatini boshlanishida shaxs insoniy qadriyatlarning
barchasidan uzoqlashib, o’z hissiyotining oqibati to’g’risida ham
o’ylamaydi, hatto tana o’zgarishlari, ifodali harakatlar bilinmay boradi.
Kuchli zo’riqish oqibatida mayda
26

kuchsiz harakatlar barham topadi. Tormozlanish miya yarim sharlari
po’stini to’liq egallay boshlaydi, qo’zg’alish po’stloq osti nerv
tugunlaridan oraliq miyada avj oladi, xolos. Buning natijasida shaxs
hissiy kechinmasiga (dahshat, g’azab, nafratlanish, umidsizlik va
hokazolar) nisbatan o’zida kuchli hohish sezadi.
Ma'lumotlarning ko’rsatishicha ko’pincha hissiyotlar affektiv
shaklda o’tishi tajribalarda sinab ko’rilgan. Jumladan: 1) teatr
tomoshabinlarida; 2) tantana nashidasini surayotgan olomonlarda; 3)
es-xushini yo’qotgan telbasimon odamlarda; 4) ilmiy kashfiyot
laxzasida; 5) tasodifiy qizg’in uchrashuvlarda, jo’shqin shodliklarda
mujassamlashadi.
Affektlar vujudga kelishining dastlabki bosqichida har bir shaxs
o’zini tushunish, o’zini qo’lga olish, uddalash qurbiga ega bo’ladi.
Ularning keyingi bosqichlarida irodaviy nazorat yo’qotiladi, irodasiz
harakatlar amalga oshiriladi, o’ylamasdan xatti-harakat qilinadi. Affektiv
holatlar ma'suliyatsizlik, axloqsizlik, mastlik alomatida sodir bo’ladi,
lekin shaxs har bir harakati uchun javobgardir, chunki u aql-zakovatli
insondir.
Affektlar o’tib bo’lgandan keyin shaxsning ruhiyatida osoyishtalik,
charchash holati hukm suradi. Ba'zi hollarda holsizlanish, barcha
narsalarga loqayd munosabat, harakatsizlik, faollikning barham topishi,
hatto uyquga moyillik yuzaga keladi. Shuni ham unutmaslik kerakki,
affektiv qo’zg’alish muayyan davrgacha davom etishi, ba'zan o’qtin-
o’qtin kuchayishi yoki susayishi sodir bo’lib turishi mumkin. Stress
tushunchasining mazmuni mohiyati borasida qator ta'riflar uchraydi.

Jumladan, A.V.Petrovskiy tomonidan stress-ffektiv holatga yaqin
turadigan, lekin boshdan kechirilishining davomiyligiga ko’ra
kayfiyatlarga yaqin bo’lgan histuyg’ularni boshdan kechirilishining
alohida shaklidir, deb ta'rif beriladi. Profssor E.G’ozievning umumiy
psixologiya kitobida yozilishicha, stress-og’ir jismoniy va murakkab
aqliy yuklamalar ishlarning me'yoridan oshib, ketib xavfli vaziyatlar
tug’ilganida, zaruriy chora-tadbirlarni zudlik bilan topishga intilganda
vujudga keladigan hissiy zo’rig’ishlar sifatida ko’rsatiladi. Stress - inson
organizmini haddan
27

tashqari zo’riqish natijasida paydo bo’ladigan tanglik jarayonidir. Stress
ko’rinishiga qarab ikki turga ajratiladi:
1. Konstruktiv - biz turidagi (ko’pchilik orasida);
2. Destruktiv - men turidagi (yakka shaxs o’zi bilan) kechadigan
jarayon. Stress holatini oddiy tilda aytadigan bo’lsak, bu insonlarda
kechadigan tushkunlik holatidir. Insonning aqliy jihatlari va fiziologik
tizimida stress holati bo’lmasligi mumkin emas. Bular ko’p hollarda
muloqotlarda va boshqa ijtimoiy jarayonlarda yuz beradi. Stressni
fiziologik va psixologik turlari mavjud.
Fiziologik stress - bu o’ta jismoniy zo’riqish, biror og’riq, qo’rquv,
kasalliklar
natijasid
a vujudga keladi. Fiziologi
k stress organiz
m o’ta zo’riqis
hi,
temperaturaning baland yoki past bo’lishi, nafas olishning qiyinlashishi
bilan bog’liq bo’ladi. Masalan, ba'zida odam organizmida qattiq og’riq
bo’lganda, og’riq nimadan kelib chiqqanligini tushunib yeta olmaslik
oqibatida odamda qo’rquv, xavotirlanish paydo bo’ladi va stress
holatiga olib keladi.
2.2. Ijt imoiy v a madaniy omillarning emot siy alar v a idrok k a
t a'siri
Ijtimoiy va madaniy omillar insonning hissiy tajribasi va
dunyoqarashini shakllantiruvchi muhim faktorlar sifatida katta
ahamiyatga ega. Bu omillar orqali insonlar emotsiyalarini boshqarish,
idrok qilish va atrof-muhitni qabul qilish usullarini o'zgartiradi. Ushbu
bo'limda ijtimoiy va madaniy omillarning emotsiyalar va idrokka
qanday ta'sir ko'rsatishi tahlil qilinadi.

Ijtimoiy omillarning emotsiyalar va idrokka ta'siri Ijtimoiy ro'llar va
emotsiyalar: Har bir ijtimoiy guruh, oilaviy tizim, ish joyi yoki jamoa
o'zining an'anaviy ro'l va kutganliklariga ega. Bu ro'llar, masalan, jinsiy,
yosh va kasbiy rolga asoslangan bo'lib, insonlarning emotsiyalarini
boshqarish va ifodalash shakllarini belgilaydi. Odamlar o'z ijtimoiy
ro'lini amalga oshirishda, ijtimoiy kutganliklarga javob berishga harakat
qilishadi, bu esa ularning emotsional tajribalarini shakllantiradi.
28

Ijtimoiy aloqa va emotsiyalar: Ijtimoiy aloqalar, masalan, do'stlik,
oilaviy munosabatlar, jamoatdagi pozitsiyalar va o'zaro muloqot,
emotsiyalarning ifodalash tarzini, kuchini va yo'nalishini belgilaydi.
Insonlar o'zaro munosabatlarda bir-birlarining hissiyotlarini sezish va
tushunishda o'z ijtimoiy tajribalarini qo'llaydilar. Bundan tashqari,
emotsional qo'llab-quvvatlash va ijtimoiy resurslar ham insonning
emotsional farovonligiga ta'sir qiladi.
Ijtimoiy me'yorlar va idrok: Ijtimoiy me'yorlar va qoidalar
odamlarning atrof-muhitni qanday idrok etishini belgilaydi. Masalan,
ijtimoiy qoidalar, odamlarga qaysi turdagi hissiyotlarni ko'rsatish yoki
yashirish mumkinligini ko'rsatadi. Bu qoidalar emotsiyalarni boshqarish
va idrokni shakllantirishda katta rol o'ynaydi. Aytaylik, bir madaniyatda
xursandchilik va quvonchni ochiq-oydin ifodalash normal bo'lsa,
boshqasida bu jihatlar cheklanadi yoki boshqacha tarzda
ko'rsatiladi.Ijtimoiy stress va idrok: Ijtimoiy stress omillari, masalan,
ijtimoiy ta'sir, diskriminatsiya, gender tengsizligi va iqtisodiy
qiyinchiliklar, emotsiyalarni o'zgartirishi va idrokni yanada sezgir qilish
imkonini beradi. Ijtimoiy muhitdagi ijobiy va salbiy faktlar odamning
ma'lumotlarni qanday idrok etishiga ta'sir qiladi.Madaniy omillarning
emotsiyalar va idrokka ta'siri Madaniyat va emotsiyalar: Madaniyat turli
xil emotsiyalarni ko'rsatish, boshqarish va talqin qilishda muhim rol
o'ynaydi. Madaniy qadriyatlar va an'analar, hissiy ifodalar va
emotsiyalarni qanday baholashni belgilaydi. Madaniyatga qarab, ba'zi
emotsiyalarni ifodalash, masalan, g'azab yoki qayg'u, jamiyatda qabul
qilinmasligi mumkin, boshqa madaniyatlarda esa bu his-tuyg'ularni
ochiq-oydin ko'rsatish normal hisoblanadi.

Madaniy differensial va idrok: Har bir madaniyat o'zining idrok
tizimini rivojlantiradi. Masalan, ba'zi madaniyatlar sezgilarni va
hissiyotlarni ko'proq ijobiy tarzda qabul qilishadi, boshqalari esa salbiy
yoki xavfli holatlarni tezda aniqlashga moyil bo'ladi. Bu madaniy
differensial odamlarning atrof-muhitni qanday qabul qilishini, qanday
baholashini va tasavvur qilishini belgilaydi.Madaniy normativlar va
idrok: Madaniyatdagi normativlar va qadriyatlar, insonlarga qanday
emotsiyalarni yashirish va qanday emotsiyalarni ko'rsatishni o'rgatadi.
Masalan,
29

ba'zi madaniyatlarda xotirjamlikni ifodalash afzal ko'riladi, boshqalarda
esa hissiy holatlarni oshkora ko'rsatish maqbul sanaladi. Bu, o'z
navbatida, atrof-muhitni qanday idrok qilishni shakllantiradi va
odamlarning o'zaro munosabatlarida qanday
emotsiyal
arni sezishlari
ni ta'sir qiladi.Mad
aniy translyatsi
ya va idrok:
Globalizatsiya va madaniy almashuv ijtimoiy va madaniy omillarning
emotsiyalar va idrokka bo'lgan ta'sirini o'zgartiradi. Madaniy
o'zgarishlar, yangi axborot va texnologiyalar orqali odamlarning
emotsiyalarni qabul qilish va idrok qilish usullarini o'zgartiradi. Bu
jarayon, bir madaniyatdan boshqa madaniyatga o'z hissiyotlari va
idrokini qanday ifodalashni o'rganishni taqozo etadi.
Ijtimoiy va madaniy omillarning o'zaro aloqasi Ijtimoiy va madaniy
kontekstda emotsiyalar va idrokning o'zaro ta'siri: Ijtimoiy va madaniy
omillar bir-birini to'ldiradi va insonning emotsional tajribasini
shakllantirishda birgalikda ishlaydi. Masalan, ijtimoiy guruhdagi
odamlar o'rtasidagi aloqalar madaniy normativlarga asoslanadi, bu esa
emotsiyalarni qanday ifodalashni belgilaydi. Shuningdek,
madaniyatdagi qadriyatlar va ijtimoiy ro'llar, biror voqea yoki hodisani
idrok etish usulini shakllantiradi.
Emotsiyalar va idrokda madaniy o'zgarishlar: Madaniy o'zgarishlar,
masalan, texnologiyaning rivojlanishi va globalizatsiya, odamlarning
emotsional tajribalarini va idrokini yangi shakllarda ifodalashga imkon
beradi. Bu o'zgarishlar, o'z navbatida, ijtimoiy munosabatlar va
emotsiyalarni boshqarish usullariga ta'sir ko'rsatadi.
Ijtimoiy va madaniy omillar insonning emotsiyalari va idrokini
shakllantirishda muhim ahamiyatga ega. Ijtimoiy ro'llar, ijtimoiy

kutganliklar, madaniy normativlar va qadriyatlar, shuningdek, madaniy
o'zgarishlar, insonlarning hissiyotlari va dunyoqarashlarini qanday
qabul qilishlarini belgilaydi. Bu omillar birgalikda emotsiyalarni
boshqarish va atrof-muhitni idrok qilish usullarini o'zgartiradi va
insonning psixologik holatiga bevosita ta'sir qiladi.
30

Psixologik stress-odamning ruhiy holatiga voqealarni ta'siri tufayli
paydo bo’ladigan stress . Psixologik stress informasion stress va
emosional stress turlariga ajraladi. Informasion stress axborotlarni
haddan tashqari ko’p qabul qilish vazifalarni bajarishda bir qancha
yechimlar bo’lsa-da, aniq ulardan qaysi birini tanlash yuqori darajadagi
shiddat bilan qaror qabul qilishdagi ikkilanishi natijasida kelib chiqishi
mumkin. Axborotlarni haddan tashqari ko’p qabul qilish oqibatida
odam psixikasi zo’riqadi (charchaydi) va buyrak usti bezlaridan stressli
garmonlar ko’p ishlab chiqara boshlaydi.
Haddan tashqari zo’riqish natijasida miyada tormozlanish yuz
beradi va oqibatda tanglikka olib kelgan axborotgina miyada aks
etaveradi. Miya boshqa axborotlarni tashqi ta'sirni qabul qila olmay
qoladi. Bu ba'zi hollarda salbiy yomon oqibatlarga olib kelishi mumkin.
Miyada stressga olib kelgan axborot tormozlanib, saqlanib qolganda
tanglik holatining yuqori nuqtasiga chiqqanda tanglik holatidan chiqib
ketolmay o’z joniga qasd qilishgacha olib kelishi mumkin.
Emotsional stress-ta'qiq qilish, falokat, hayotiy o’zgarishlar (oilaviy
mojarolar, to’satdan ishdan bo’shatish yaqin kishisini yo’qotish, uzoq
muddatli sevgidan qutila olmaslik sababli, xavf ostida qolganda,
atrofdagilar tomonidan noto’g’ri munosabat qilinganda va hokazolarda)
ko’rinadi. Olimlar o’tkazgan tadqiqotlar shuni ko’rsatadiki, falokat,
hayotiy o’zgarishlar, kundalik tashvishlar ko’proq stresslar hisoblanadi.
Falokat - bu notinchlik, urush, yer qimirlash, suv toshqinlari,
avtohalokatlar va hokazo. Bularning hammasi inson ruhiy holatiga juda
katta salbiy ta'sir ko’rsatadi.

Olimlar shuni ta'kidlashadiki, qattiq yer qimirlashi, suv toshqinlari,
yong’in bo’lishi kabi falokatlarning inson ruhiyatiga katta ta'sir ko’rsatishi
natijasida xavotirlanish darajasi yuqori bo’lishi kuzatiladi. Hayotiy
o’zgarishlar - bu insonni hayotida yuz beradigan voqea va hodisalardir.
Masalan, yaqin kishisining halok bo’lishi, kutilmaganda ish o’rnini
yo’qotishi, ajralishlar va hokazo. Agarda inson bir qancha inhirozli
vaziyatni boshidan o’tkazsa, qattiq kasallanishi va hattoki o’limga ham
olib kelishi mumkin. Kundalik tashvishlar - bu ish joylarida sodir
bo’ladigan 31

qiyinchiliklar, o’qish joylaridagi o’quvchilarning o’quvchilarga,
o’qituvchilarning o’qituvchilarga noto’g’ri munosabatda bo’lishlari,
imtihonlarni muvaffaqiyatsiz yakunlanishi va hokazolarda namoyon
bo’ladi. Kundalik tashvishlar mayda stresslarni kelib chiqishiga sabab
bo’lishi mumkin, mayda stresslar to’planib borib inson sog’liqiga ta'sir
ko’rsatadi. Jumladan, qon bosimining oshishi, yurak faoliyatining
buzilishi va boshqalarda kuzatilishi mumkin.
Doimiy yuz berib turadigan kundalik tashvishlar, aqliy, jismoniy,
emosional va ruhiy zo’riqishga olib kelishi mumkin Stress ayrim
odamlarda yengil kechadi, ayrim odamlarda jiddiyroq, qiyinroq o’tadi.
Bunga asosiy sabab quyidagilar deb belgilanadi: uning hosil bo’lishi
stressli vaziyatga qay darajada munosabatda bo’lishimizga va bu
holatni baholashimizga va u bilan kurashishimizga bog’liqdir.
Masalan, optimist odamlar stress holatini taqdirning bir sinovi deb
qabul qilsa, pessimist odamlar uning hayotiga xavf-xatar tug’ildi, deb
qabul qilar ekanlar. Pessimistlarda xavotirlanish darajasi yuqori bo’ladi
va ular vaqtida ovqatlanmasalar ham stress holatiga tushib
qolaveradilar.
Psixologlar Maykl Shayer va Marlz Karver fikricha, optimist inson
eng og’ir, qiyin vaziyatda ham yaxshi deb oldinga intiladi, o’z
organizmida stress moslashib olishiga yo’l qo’ymaydi. Umuman
olganda stress atamasi XX-asrning 40-yillariga kelib ommaviylashgan.
Bunga sabab stress holatini to’g’ri tushunish va undan himoyalanishni
o’rganish, chunki stress turli salbiy munosabatlar natijasida vujudga
kelishi mumkin.

Birinchi bo’lib stress bo’yicha 1932 yili fiziolog Uolter Kennon va
1936 yilda vrach Gans Sele chuqurroq tushuncha berishga harakat
qilganlar. U.Kennonning gomeostaz nazariyasi asosida 1933 yilda
"Psixika va tana" asari yaratildi. Bu asarda barcha tashqi sharoit
o’zgarishlariga optimal (to’la) moslasha oladigan bir yaxlit organizm
haqida yozilgan. Organizmdagi turli o’zgarishlar, ya'ni ochlik, qo’rquv,
jahldorlik holatlarini ko’p yillar kuzatib o’rganish natijasida "gomeostoz"
ya'ni organizmni ichki holatini davomiyligi nazariyasi yaratildi. Uning
fikricha, gemostoz
32

va tashqi muhit ta'sirida asosiy o’rinni markaziy va vegetativ nerv tizimi
egallaydi. Markaziy nerv tizimi tashqi-muhit, bilan vegetativ nerv tizimi
esa gemeostoz holatini saqlab turadi. Bundan organizmni "qochishi va
kurashishi" uchun energiya ishlab chiqaruvchi simpatoadrenal tizimi
muhim rol o’ynaydi.
Quyida Jems Lange va Kenon-Bard nazariyasining mohiyati
keltirilgan. U.Kennon yana shuni ta'kidlab o’tadiki, organizmni stressga
qarshi kurashish yoki qochish vaqtida yurak urishi tezlashadi, qon
aylanishi buziladi, ya'ni maqsadga intilish uchun tayyorgarlik ko’rishda
organizmda qochish va kurashish kechadi. Bu reaksiyani u organizmni
moslashish tizimi deb ataydi.
Kanadalik olim vrach G.Sel’e (1936-1976 yillar) o’zini 40 yillik ilmiy
izlanishlari bilan U.Kennon nazariyalariga qo’shimchalar kiritib, stress
psixologiya va tibbiyotda asosiy tushunchalarda biri ekinligini aytib
o’tgan. G.Sel’e stress har doim ham zararli emas, ba'zan inson
organizmiga yordam, ko’mak foyda berishi mumkin. Ayrim hollarda
stressga tushib qolganda odam yashash uchun kurashish o’z ehtiyojini
qondirish uchun faollashib, o’zi bilmagan zahiradagi energiyasini ishga
solishi mumkin degan.
U tirik organizmning noqulay tashqi sharoitlariga
moslashuvchanlik muammosini o’rganib chiqqan. G.Sel’eni fikricha, shu
sabablar muhim va nomuhim stressni keltirib chiqaradi. Bu vaziyatlar
bir-biriga bog’liqdir. Bunda 3 bosqich ajratiladi. - xavotirlik bosqichi; -
moslashish bosqichi; - o’ta charchash bosqichi. Xavotirlik bosqichida
taloqning kichrayishi, yoq qavatining yo’qolishi, oshqozonda o’tkir

yallig’lanishning sodir bo’lishi, buyrak tepasida likosidlarning kamayishi
kuzatiladi.
Shu bilan birga teri jarohatini pasayishi, ko’z yoshlanishi, so’lakning
ajralishi kuzatiladi. Agarda ta'sir kuchli bo’lsa, bu bosqichda xavotirlik
holati boshlanadi. Moslashish bosqichida buyrak usti bezlari
kattalashadi, organlar va to’qimalarning ishlashi sekinlashadi. Agar
stressni keltirib chiqaruvchi omil organizmga kuchli ta'sir etsa etmasa
shu holat uzoq vaqt saqlanib qoladi. Agar ta'sir kuchli bo’lsa,
33

uchinchi bosqich boshlanadi. O’ta charchash bosqichi - organizmda
kuzatilayotgan yutuqlarga ko’ra bosqich xavotirli bosqichga yaqin.
Bunda odatda organizm kasallanadi. Chet el mualliflari asosan ijtimoiy,
psixik va fiziologik stress shakllarini ajratadilar. Ularning fikricha,
ijtimoiy stress asosida shaxsning ijtimoiy, iqtisodiy yashash sharoiti
yotadi. Ijtimoiy ziddiyatlar doimiy o’ziga ishonmaslik va keskinlikni
yuzaga keltiradi.
Yuksak hislar Hissiy jarayonlarning har xil shakllari normal odamda
alohida, yakka holda mavjud bo’lmaydi. Yuzlab va minglab
kechirilayotgan emotsiyalar, affektlar, kayfiyatlarda aniq yashaydigan
umumlashtirilgan hislar yuksak hislar deyiladi. Yuksak hislar o’z
tarkibiga birinchi soddaroq ko’rinishdagi turli hislarni oladi. Inson
faoliyatining qaysi bir turi, yoki qaysi bir sohasi, hislarni qaysi birining
asosiy ekanligiga qarab, yuksak hislarning muhim turlari: praksik ,
axloqiy, intellektual, estetik turlari ajratiladi. Praksik hislar.
Inson amaliy hayotining istalgan sohasi maqsadga muvofiq aqliy
faoliyatiga, shaxsning ularga nisbatan muayyan munosabatda bo’lish
sohasiga aylanib qoladi. Bu birinchi navbatda biror maqsadni
anglabgina qolmay, uni e'tirof etadigan yoki inkor qiladigan
maqsadlarga erishish yo’llarini baholaydigan ta'sir qilish usullari va
ko’lamlarini ma'qullaydigan va ma'qullamaydigan, ularni to’g’ri
tanlanganligiga
shubhalana
digan, nihoyat muvaffaqiy
at yoki muvaffaqiy
atsizlik hissini
kechiradigan mehnat faoliyatida kuzatiladi. Mehnat inson hayotining
asosi bo’lib, insonning mehnatga bo’lgan hissiy munosabati yuksak
hislar orasida muhim o’rinni egallaydi, Mehnat faoliyatida shaxs:

1. Biror maqsadni anglaydi.
2. Uni e'tirof qiladi yoki inkor etadi.
3. Maqsadga erishish yullarini baholaydi.
4. Uni tadbiq etish usullari va qurol vositalarini ma'kullaydi yoki
ma'qullamaydi. 5. Ularning tanlanganligiga shubhalanadi.
34

6. Inson muvaffaqiyat yoki muvaffaqiyatsizlik hissini kechiradi va
hokazo. Axloqiy hislar odamning boshqa kishilarga, jamoa va o’zining
ijtimoiy burchlariga bo’lgan munosabatlarida ifodalanadi. Inson bu
hislarni kechirar ekan, ma'lum axloqqa, ya'ni ijtimoiy axloq-qoidalari va
normalari majmuiga asoslanib, boshqa kishilarning xatti-harakatlariga
yoki ruhiy hususiyatlariga hamda o’zining xatti-harakatlariga baho
beradi.
Shaxsning yetakchi axloqiy hislaridan biri bu burch hissidir. Bu his
odam yashab va ishlab turgan tor doiradagi jamoa (oila, maktab, ishlab
chiqarish, korxona) manfaatlari nuqtai nazaridan turib, harakat qilish
lozimligini anglaganda ham kechiriladi. Odam o’zining ijtimoiy burchlari
nimalardan iborat ekanligini bilib va tushunibgina qolmay, balki ularni
bajarish zarurligini ichdan his qilib qayg’uradi. Kishilar hayoti va
faoliyatida o’zaro yordamlashish, hamjihatlik, intilish va manfaatlar
birligiga asoslangan o’rtoqlik munosabatlari yuzaga keladi.
O’rtoqlik munosabatlarining yuksak cho’qqisi do’stlik hissida
namoyon bo’ladi. Do’stlik hissi o’rtog’iga mehribonlikda uni ko’rish u
bilan gaplashish o’z fikr hislari bilan o’rtoqlashishda namoyon bo’ladi.
Haqiqiy do’stlik hissi do’stga nisbatan yuksak talabchanlik bilan
bog’liqdir.
Xato va kamchiliklarni tuzatishga ham yordam berish, do’stlikka
yaqin bo’lgan muhim axloqiy his muhabbat hissidir. Muhabbat
jamiyatda nikoh va oilaning axloqiy psixologik asosi hisoblanadi. Agar
odamning jamiyatdagi xatti-harakatlari axloq normalariga mutlaqo zid
bo’lsa, odam vijdon azobiga uchraydi. Vijdon azobi murakkab hissiy

holatdir. Mobodo odam biror axloqsiz harakat qilib, vijdon azobiga
uchrasa, undan qutilishi juda qiyin bo’ladi.
Chunki vijdon azobiga uchragan odam jamiyat oldida o’zining
nohaqligini biladi va o’zini-o’zi so’roq qila boshlaydi. Shuning uchun
odam o’zidan-o’zi qochib qutila olmagandek, vijdon azobidan ham hech
qachon qochib keta olmaydi.
Ma'lumki, vijdon azobi kishining qalbida chuqur ichki kurash hissini
tug’diradi.
35

II.BOB.BO’Y I CHA X ULOSA
Xulosa qilib aytganda, emotsiyalar va idrok inson psixikasining
o‘zaro chambarchas bog‘langan jihatlari bo‘lib, ularning o‘zaro ta’siri va
munosabatlari odamning xulq-atvori, qaror qabul qilish jarayonlari va
ijtimoiy aloqalariga bevosita ta’sir qiladi. Bu jarayonlarni to‘g‘ri
tushunish va boshqarish psixologik salomatlikni yaxshilash va samarali
kommunikatsiya o‘rnatishda muhim ahamiyatga ega.
Emotsiyalar va idrok inson psixologiyasining eng muhim jihatlarini
tashkil etadi. Ularning o‘zaro bog‘lanishi va ta'siri insonning hayotida
katta rol o‘ynaydi, chunki ular bir-birini to‘ldiradi va insonning
dunyoqarashini shakllantiradi. Emotsiyalar va idrok o‘rtasidagi
munosabatlarni tushunish, psixologik salomatlikni yaxshilash va
insonning xulq-atvorini tahlil qilishda muhimdir.
Idrok, odatda, tashqi dunyoni qabul qilish va tushunish jarayonidir.
Bu orqali inson atrof-muhitni sezadi, tajriba va ma'lumotlarni yig‘adi,
ular asosida fikr va xulosalar chiqaradi. Idrok jarayoni insonning miyasi
tomonidan amalga oshiriladi va bu jarayon turli omillar, jumladan,
sensorik tizim va biologik mexanizmlar orqali boshqariladi. Idrok
odamga real voqealarni, ma'lumotlarni va aloqalarni aniq va to‘g‘ri
qabul qilish imkonini beradi.
Emotsiyalar esa insonning his-tuyg‘ularini va ruhiy holatini
ifodalaydi. Bu holatlar tashqi voqealar yoki ichki fikrlarning natijasi
sifatida yuzaga keladi. Emotsiyalar ko‘pincha odamning hozirgi holatini,
qarorlarini va harakatlarini shakllantiradi. Emotsiyalar odamning o‘ziga
yoki boshqalarga bo‘lgan munosabatini belgilaydi va turli vaziyatlarda
xulq-atvorni boshqarishga yordam beradi.

Emotsiyalar va idrok bir-biriga ta'sir ko‘rsatadi va ular o‘rtasidagi
o‘zaro munosabatlar hayotimizda doimiy ravishda namoyon bo‘ladi.
Masalan, idrok qilinayotgan hodisa yoki vaziyat odamning emotsional
holatiga ta'sir qiladi. Biror voqeani ijobiy yoki salbiy tarzda idrok qilish,
shu voqeaning emotsional ta’sirini o‘zgartirishi mumkin. Aksincha,
odamning hozirgi emotsional holati uning atrof-muhitni qanday qabul
qilishiga, qanday idrok qilishiga ta'sir qiladi.
36

X ULOSA
Xulosa qilib aytganda, emotsiyalar va idrok bir-birini to'ldiruvchi
jarayonlardir. Ularning o'zaro ta'siri insonning dunyoqarashini,
hayotdagi vaziyatlarni qanday idrok etish va ularga qanday emotsional
javob berishiga ta'sir qiladi. Bu jarayonlar, o'z navbatida, insonning
ijtimoiy va madaniy rivojlanishiga ta'sir ko'rsatadi.
Emotsiyalar va idrok inson psixologiyasining asosiy elementlari
bo'lib, bir-biriga o'zaro ta'sir qiluvchi jarayonlardir. Emotsiyalar
insonning ichki hissiy holatini ifodalash orqali atrof-muhitga javob
berish usulini belgilaydi. Idrok esa tashqi dunyoni, voqealarni va
hodisalarni bizning sezgi organlarimiz orqali qabul qilish va talqin qilish
jarayonidir. Bu ikki jarayon o'zaro chambarchas bog'liq bo'lib, har biri
boshqasini shakllantiradi va o'zgartiradi.
Emotsiyalarning psixologik va neyrofiziologik asoslari ularning
inson tanasidagi fiziologik o'zgarishlar bilan chambarchas bog'liqligini
ko'rsatadi. Emotsiyalar, masalan, hayajon, qo'rquv yoki xursandchilik,
insonning fiziologik holatini o'zgartirishi va miyadagi neyrofiziologik
jarayonlar orqali ifodalanadi. Bu jarayonlarning idrokka ta'siri esa
odamning atrof-muhitni qanday qabul qilishiga, sezgilari va
hissiyotlariga bog'liq bo'ladi.
Idrok va emotsiyalar o'rtasidagi o'zaro aloqaning ijtimoiy va
madaniy omillarga bog'liq ekanligini ta'kidlash muhimdir. Ijtimoiy
ro'llar, madaniy qadriyatlar va o'zaro muloqotlar odamlarning
emotsional tajribalarini shakllantiradi. Masalan, bir madaniyatda ba'zi
emotsiyalarni ochiq-oydin ifodalash normal bo'lsa, boshqasida esa bu
cheklangan yoki yashirilgan bo'lishi mumkin. Shuningdek, ijtimoiy

muhitda yuzaga keladigan stress omillari, diskriminatsiya va boshqa
ijtimoiy muammolar ham insonning emotsional holatiga va idrokiga
ta'sir qiladi.
Emotsiyalar va idrok insonning psixologik va ijtimoiy rivojlanishida
muhim rol o'ynaydi. Ular o'zaro bog'liq bo'lib, insonning hayotiy
tajribalarini qanday his qilishini va atrof-muhitni qanday talqin qilishini
belgilaydi.
37

GLOSSA RIY
1. Emot siy a - Insonning turli voqealar yoki vaziyatlarga nisbatan his-
tuyg‘ulari va ruhiy holati. Emotsiyalar ijobiy yoki salbiy bo‘lishi
mumkin va odamning qaror qabul qilish jarayoniga ta’sir qiladi.
2. Idrok - Insonning atrof-muhitni va o‘z ichki holatini sezish,
tushunish va qayta ishlash jarayoni. Bu jarayon orqali odam
voqealarni qabul qiladi va ularga ma'no berish uchun ongli
ravishda tahlil qiladi.
3. Sensorik t izim - Insonning tashqi dunyo va ichki holatni qabul
qilish uchun javobgar bo‘lgan tizim. Bu tizim ko‘rish, eshitish,
hidlash, ta'mni sezish va tegish kabi sezgi organlaridan iborat.
4. Kognit iv jaray on - Insonning ma'lumotlarni qayta ishlash, o‘ylash,
anglash, xotira va qaror qabul qilish kabi aqliy faoliyatlarni
anglatadi. Kognitiv jarayonlar idrokni shakllantiradi.
5. Mot iv at siy a - Odamni harakatga keltiradigan ichki kuch yoki
sabab.
Emotsiyalar ko‘pincha motivatsiyaning asosiy manbai bo‘lib,
odamning maqsadlariga erishishga bo‘lgan ishtiyoqini oshiradi.
6. Duy g‘u - Emotsiyaning uzoq muddatli va barqaror holati. Duyg‘ular
odamning ruhiy holatini, xarakterini va ijtimoiy munosabatlarini
aks ettiradi. 7. Kognit iv dissonans - Inson o‘z qarashlari, fikrlari yoki
xatti-harakatlari o‘rtasida nomuvofiqlik yoki ziddiyatni his qilishi. Bu
holat emotsional stressga olib kelishi mumkin.
8. Persepsiy a - Idrokning bir turi bo‘lib, bu orqali inson atrofdagi
dunyoni, yuzaga kelgan voqealarni va ularning ma'nosini sezadi.
Persepsiya emotsional javoblarni shakllantirishda muhim
ahamiyatga ega.

9. A ff ek t iv holat - Insonning ruhiy va emotsional holati, bu holat
tashqi muhitga va ichki hissiyotlarga qarab o‘zgarishi mumkin.
Affektiv holat odamning xatti-harakatlarini boshqaradi.
38

FOY DA LA N ILGA N ADA BIY OTLA R
1.Vygotsky, L.S. (2015). Psixologiya va madaniyat. Tashkent: Fan.
2.Eysenck, M.W. (2017). Psixologiya: his-tuyg'ular va idrok. Moskva:
Yurayt.
3.James, W. (2016). Emotsiyalar: tabiat va mexanizm. Tashkent:
O'zbekiston. 4.Shchedrina, O.A. (2016). Emotsiyalar va ularning
psixologik asoslari. Moskva: Akademiya.
5.Goleman, D. (2015). Emotsional intellekt: emotsiyalarni boshqarish va
muvaffaqiyat. Tashkent: Sharq.
6.Izard, C.E. (2016). Emotsiyalar va inson xulq-atvori. Moskva: Znaniye.
7.Zimbardo, P.G., Gerrig, R.J. (2015). Psixologiya: odam va jamiyat.
Tashkent: Iqtibos.
8.LeDoux, J. (2017). Emotsiyalar va xavf: neyrofiziologik tahlil. Moskva:
Alfa. 9.Ekman, P. (2017). Emotsiyalarni yuz ifodalari orqali tahlil qilish.
Tashkent: Ta'lim.
10.Kagan, J. (2016). Emotsiyalar va ularning rivojlanishdagi roli.
Tashkent: Nashr. 11.Damasio, A. (2015). Emotsiyalar va qaror qabul
qilish. Tashkent: O'zbekiston. 12.Kihlstrom, J.F., Reber, A.S. (2016). Idrok
va ong. Moskva: Nauka.
13.Berry, J.W. (2018). Madaniyat va psixologiya: ijtimoiy ta'sir va idrok.
Tashkent: O'zbekiston.
14.Schwartz, S.H. (2015). Emotsiyalar va madaniyat. Moskva: Nauka.
15.Ekman, P., Friesen, W.V. (2015). Yuz ifodalari va emotsiyalar.
Tashkent: Science.
16.Bodnar, J. (2016). Idrokning ijtimoiy aspektlari. Tashkent: Adabiyot.
17.Kantor, J.R. (2017). Emotsiyalar va idrokning neyrofiziologik
mexanizmlari. Moskva: MEDpress.

18.Schneider, E.F., Griggs, S. (2016). Hissiyotlar va idrokni boshqarish.
Tashkent: Yangi nashr.
19.Ginsburg, G.S. (2015). Ijtimoiy psixologiya va idrok. Tashkent: Ilm.
39

20.Perry, M., Lee, M. (2016). Idrok va emotsiyalar: ijtimoiy ta'sirlar.
Tashkent: O'qituvchi.
40

MUNDARIJA

KIRISH

I.BOB. EMOTSIYALAR VA IDROKNING PSIXOLOGIK ASOSLARI

1.1. Emotsiyalarning psixologik va neyrofiziologik aspektlari

1.2. Idrok tushunchasi: Idrokning asosiy jarayonlari va uning emotsiyalar bilan aloqasi

I.BOB.BO’YICHA XULOSA

II.BOB. EMOTSIYALAR VA IDROK O'RTASIDAGI BOG'LANISH BIR- BIRIGA TA'SIRI VA O'ZARO MUNOSABATLAR

2.1. Emotsiyalar va idrokni ijtimoiy va madaniy kontekstdan tahlil qilish

2.2. Ijtimoiy va madaniy omillarning emotsiyalar va idrokka ta'siri

II.BOB.BO’YICHA XULOSA

XULOSA

GLOSSARIY

FOYDALANILGAN ADABIYOTLAR

Купить