Eshitishida nuqsoni bo‘lgan o‘quvchilarini sensor hususiyatlarini eksperemental o‘rganish - Психология - Дипломные работы

Информация о документе

Цена	9000UZS
Размер	78.3KB
Покупки	0
Дата загрузки	29 Сентябрь 2019
Расширение	doc
Раздел	Дипломные работы
Предмет	Психология

Eshitishida nuqsoni bo‘lgan o‘quvchilarini sensor hususiyatlarini eksperemental o‘rganish

Купить

Mundarija Kirish I Bob Muammoni o‘rganishning ilmiy-nazariy asoslari 1.1. Muammo bo‘yicha pedagogik, psixologik, metodik adabiyotlar tahlil i 1.2. Eshitishida nuqsoni bo‘lgan bolalarning sensor rivojlanishini o‘ziga xos xususiyatlari Birinchi bob b o‘ yicha xulosa II Bob Eshitishida nuqsoni bo‘lgan o‘quvchilarini sensor h ususiyatlarini eksperemental o‘ rganish 2 .1.Eshitishida nuqsoni bo‘lgan o‘quvchilarini sensor h ususiyatlarini eksperemental o‘ rganish metodikasi 2 .2.Eshitishida nuqsoni bo‘lgan o‘quvchilarini sensor h ususiyatlarini eksperemental o‘ rganish natijalari Ikkinchi bob bo‘yicha xulosa 2.Bob. Maxsus maktab boshlang‘ich sinf o‘quvchilarini sensor tarbiyalash texnologiyasi 3.1 Eshitishida nuqsoni bo‘lgan o‘quvchilarini sensor rivojlantirish b o‘yicha korreksion - ped a gogik

Kirish Mamlakatimiz mustaqillikni qo’lga kiritgan davrni sarhisob qilsak, hukumatimiz tomonidan inson manfaatlarini ko’zlash va himoyalash jarayonida jamiyatimizning alohida yordamga muhtoj qatlamiga jiddiy e’tibor qaratib kelinayotganini kuzatamiz.O’zbekiston Respublikasi demokratik huquqiy davlat qurish yo’lidan borar ekan, inson huquq va erkinliklarini ta’minlab, jamiyatni ma’naviy jihatdan boyitib borishni, dunyo hamjamiyatiga integratsiyalashuvni amalga oshirmoqda. J amiyatimizda yuz berayotgan ijtimoiy, iqtisodiy, ekologik o‘zgarishlar jismoniy va ruhiy nuqsonga ega bulgan bolalarning ko‘payishiga sabab bo‘lmokda . Prezident I.A.Karimov aytganlaridek: «Farzandlari sog‘lom yurt q udratli bo‘ladi, qudratli yurtning farzandlari sog‘lom bo‘ladi» 1 . Sog‘lom avlodni tarbiyalab o‘stirish g

salomatligini mus¬tahkamlash, sog‘lom bola tug‘ilishi, jismoniy va ma’naviy barkamol avlodni voyaga yetkazish borasidagi ishlarni yanada kuchaytirish va samaradorligini oshirishga oid chora-tadbirlarning uzviy davomi sifatida samarali bo‘lishiga to‘liq asos bor. Mamlakatimizda jismoniy sog’lom, ma’naviy yetuk, har tomonlama uyg’un va barkamol rivojlangan, mustaqil fikrlaydigan, intellektual salohiyatga, chuqur bilim va zamonaviy dunyoqarashga ega, Vatanimizning taqdiri va kelajagi uchun mas’uliyatni o’z zimmasiga olishga qodir bo’lgan yosh avlodni tarbiyalab voyaga yetkazish vazifasini izchil davom ettirish uchun aniq maqsadga qaratilgan keng ko’lamdagi kompleks chora-tadbirlarni amalga oshirish, davlat va jamiyatning barcha kuch va imkoniyatlarini shu yo’lda safarbar etish maqsadida hamda

tizimi va sportning rolini kuchaytirish, maktabgacha ta’lim muassasalari tarmog’ini kengaytirish, ularni yuqori malakali va tajribali pedagoglar bilan ta’minlash, boshlang’ich ta’limning yuqori sifatini ta’minlagan holda bolalarni maktabga tayyorlash darajasini tubdan oshirish, ilg’or pedagogik va axborot- kommunikatsiya texnologiyalarini amaliyotga keng joriy etish, sog’lom turmush tarzini keng targ’ib etish, bolalar, ayniqsa qiz bolalar o’rtasida jismoniy tarbiya va sportga mehr uyg’otish bo’yicha aniq chora-tadbirlarni amalga oshirish;sog’lom va barkamol avlodni tarbiyalab voyaga yetkazishda davlat va jamiyat tomonidan ko’rsatiladigan yordam va madadni kuchaytirish, mazkur jarayonlar uchun mas’ul bo’lgan sog’liqni saqlash, ta’lim, madaniyat, ijtimoiy muhofaza muassasalarida zamonaviy ta

grammatik tizimini o‘zlashtirish; nutqning (so‘zlashuvning) har xil turlari va shakllarini o‘zlashtirish. Bu jarayonda ko‘rgazmalilik vositalariga muhim o‘rin ajratiladi. Ularni qo‘llashdan maqsad shundaki, bu vositalar o‘quv materiali mazmunini nafaqat namoyish qilishi, balki avvalam bor uni o‘zlashtirish masalalarini hal qilib berishi lozim.Konkret, abstrakt va ko‘chma tushunchalar va tasavvurlarni rivojlantirishda inssenirovka, dramatizatsiya, pantomima kabi ko‘rgazmali-obrazli vositalar va usullar katta yordam beradi. Eshitishida kamchiligi bor bolalarning sensor tarbiyasiga, ayniqsa eshitish idrokining rivojlanishiga juda katta e’tibor qaratiladi. Nutq va nutq tovushlarini farqlash mashqlari ko‘p bajariladi. Mashg‘ulotlar davomida bolada tovushlar olami haqida muayyan tasavvurlar hosi

Tadqiqot maqsadi: Maxsus maktab boshlang‘ich sinf o‘quvchilarini sensor tarbiyalash texnologiyas i ni o‘rganish Tadqiqot ob’ekti :Toshkent shahri Olmazor tumani 106-sonli zaif eshituvchi bolalar maxsus maktabi o‘quvchilari Tadqiqot predmeti : Eshitishda nuqsoni bo‘lgan bolalarda sensor tarbiyaci jarayoni Tadqiqot vazifalari: Psixologik, pedagogik adabiyotlarni o‘rganish asosida eshitishda nuqsoni bo‘lgan bolalarda sensor tarbiyaci mazmuni bo‘yicha nazariy-metodik asoslarini tahlil etish; Eshitishda nuqsoni bo‘lgan bolalarda sensor tarbiyaci mazmunini tadqiq qilish va asoslab berish; Tadqiqotning metodologik asoslari . Barkamol avlod Davlat dasturi, O‘zbekiston Respublikasi Konstitutsiyasi, O‘zbekiston Respublikasi Prezidentining farmon va qarorlari , o‘sib kelayotgan yosh avlodning ta’lim-

- O‘qituvchilar, tarbiyachilar, ota-onalar va o‘quvchilar bilan suhbatlar o‘tkazish. - Kuzatuvchi tajriba tashkil etish va o‘tkazish - Tadqiqot natijalarini matematik tahlil qilish Bitiruv-malakaviy ishimiz kirish, uch asosiy bob,xulosa va adabiyotlar ro‘yxatidan iborat 7

I Bob Muammoni o‘rganishning ilmiy-nazariy asoslari 1.1. Muammo bo‘yicha pedagogik, psixologik, metodik adabiyotlar tahlil i Mamlakatimiz mustaqillikni qo‘lga kiritgan davrni sarhisob qilsak, hukumatimiz tomonidan inson manfaatlarini ko‘zlash va himoyalash jarayonida jamiyatimizning alohida yordamga muhtoj qatlamiga jiddiy e’tibor qaratib kelinayotganini kuzatamiz. Istiqlol vazifalari esa bugungi kunda ta’lim-tarbiya tizimi mazmunini yangilashni talab etadi. Bu esa ijtimoiy tarbiya bilan oilaviy tarbiyani mazmunan uzviy bog‘lash zaruratini keltirib chiqaradi. Maxsus korreksion pedagogika umumiy pedagogikaning tarkibiy qismi bo‘lganligi uchun, bu vazifalar ushbu sohaning ham ustuvor vazifalariga aylandiki, ularning amalga oshirilishi maxsus pedagogikani oilaviy tarbiya va ijtimoiy tarbiya b

yetuk fuqarolik darajasida tayyor bo‘lib yetishishlari masalalariga jiddiy e’tibor qaratmoqda. Eshitishida muammolari bo‘lgan bolalarni hayotga moslashtirish tizimining ilmiy-metodik ta’minotiga bevosita ta’sir ko‘rsatgan o‘qitish mazmuni masalalarini, maxsus metodlarning ilmiy-nazariy asoslarini rus olimlaridan F.F. Rau, S.A.Zikov, R.M.Boskis, A.G.Zikeyev, T.S.Zikova, K.G.Korovin, I.M.Gilevich, L.P.Noskova, L.A.Golovchis ishlab chiqqanlar. Shuningdek, maxsus ta’lim tizimida alohida ahamiyat kasb etuvchi eshitish qobiliyatini rivojlantirishda sensor jihatdan va bilish faoliyatini ilmiy-nazariy masalalari F.F.Rau, L.V.Neyman, V.I.Beltyukov, Ye.P.Kuzmicheva, E.I.Leongard, N.D.Shmatko, Slezina tomonidan, maxsus ta’lim muassasalarida olib boriluvchi ta’lim-tarbiya jarayonini samarali tashkil e

sensor rivojlanishi deganda predmetlarning tashqi xususiyatlari haqidagi tasavvurlarining shakllanishi va bola idrokining rivojlanishi tushuniladi: predmetlarning shakllari, rangi, xajmi, fazodagi holati, shuningdek hidi, mazasi va h.k.ni ajratishiSensor rivojlanish, bir tomondan, bolaning umumiy akliy rivojlanishining poydevorini tashqil etsa, boshqa tomondan, maktabgacha tarbiya muassasasi va maktabda bolaning samarali ta’lim va tarbiya olishida muhim o‘rin egallaydi. Bunda bolaning mehnat faoliyati yetakchi o‘rin egallaydi . Atrof olam predmet va xodisalarini idrok etish orqali ularni anglash boshlanadi. Boshqa barcha anglash shakllari – xotira, tafakkur, tasavvur idrok obrazlari asosida quriladi, ularni qayta ishlash natijasi hisoblanadi. Shuning uchun normal akliy rivojlanish idrokka

yasashdagi aniqsizlik xolatlari uchraydi. Jismoniy tarbiya darslarida bolaning harakatlarni amalga oshira olmasligi kuzatiladi. Biroq bu o‘rinda gap nafaqat sensor rivojlanishning past ko‘rsatkichi bolaning samarali o‘qishining pasayishiga ta’sir ko‘rsatishi ustida bormoqda. Bunday rivojlanishning yukori darajasi insoniyatning umumiy faoliyati uchun va ijod ahli uchun katta ahamiyatga ega ekanligini unutmaslik kerak. Bastakor, rassom, arxitektor, yozuvchi, quruvchilarning omadini ta’minlovchi qobiliyatlar bilan bir katorda, predmet va hodisalarning juda nozik tomonlari bo‘lgan shakl, rang, jarang va boshqa tashqi tomonlarini o‘ziga xos chukur, anik, yorkin anglash va namoyon qilishga imkon beruvchi sensor qobiliyatlar xam muxim o‘rin egallaydi. Sensor qobiliyatlar negizida esa bolaning ilk

sensor tarbiya - bolani insoniyat sensor madaniyati bilan rejali, tizimli ravishda tanishtirish yordamga keladi. Sensor tarbiyada bolalarda sensor andozalarni (etalonlarni) – predmetlar xususiyatlarining umum qabul qilingan belgilarini shakllantirish katta ahamiyatga ega bo‘ladi. Rangning sensor andozalari sifatida yettita rang va ularning och, hamda to‘q ko‘rinishlari namoyon bo‘lsa, shaklning andozalari sifatida geometrik shakllar, o‘lchov kattaliklari – uzunlik, o‘lchov birliklari namoyon buladi. Eshituv idroki ham o‘z andozalariga ega (bular ona tili fonemalari, tovushlar munosabatlari).Maktabgacha yosh insonning bilish qobiliyatini rivojlantirishda muhim bosqichdir. Bu yosh atrof olamni idrok etishda bilishning obrazli shakllarini, ko‘rgazmali-obrazli tafakkurni, tasavvurni rivojlanti

(2000 Gs dan yuqori) umuman eshitmaydilar. Agar karlar balandligi 70-85 dB tovushlarni sezsalar, ularda uchinchi darajali qulog‘i og‘irlik deb hisoblash odat tusiga kirgan. Agar karlar kuchi 85 dB dan ortiq yoki 100 dB bo‘lgan faqat juda qattiq tovushlarni sezsalar, ularning eshitish holati to‘rtinchi darajasi qulog‘i og‘irlik sifatida baholanadi(12 )Kar bolalar maxsus vositalar yordamida gapirishga o‘rgatilganda, ularning nutqi juda kam hollarda normal darajaga yaqinlashadi. Shunday qilib, karlik bolaning psixik rivojlanishida ikkilamchi o‘zgarishlarni keltirib chiqaradi: bolaning nutqi ancha sekin va o‘ziga xos tarzda rivojlanadi. Eshitishning buzilishi va buning natijasida kelib chiqqan nutqning rivojlanmaganligi bolaning barcha bilish jarayonlarining rivojlanishida, irodaviy xulq-atvor

idrok etish, eshitish bilan bog‘liq. Idrok etishning bu turi ilk yoshdagi kar bolalarda ayniqsa zaif rivojlangan bo‘ladi, chunki bunday bolalarda asosiy harakatlantirish funksiyalarini egallashda kechikish sodir bo‘lgani tufayli, ular o‘z tanalarining harakatlari keltirib chiqargan sezgilarini qayd eta olmaydilar. Bolalarda bir maromdagi ritmik harakat ko‘nikmalarini hosil qilish, harakatlar sifatining kinestetik tahlilini rivojlantirish yo‘li bilan bu yetishmovchilikning o‘rnini to‘ldirish mumkin .Shunday qilib, eshitish analizatori odamning tana a’zolari harakatlarida muhim o‘rin egallaydi. Xususan, harakatning alohida xarakteristikalarini (harakat chastotasi, harakat fazalarining davomiyligi va h.k.) tahlil etishda eshitish analizatorlari katta rol o‘ynaydi. Fikricha,E.M.Mastyukova kar

qolishi bilan belgilanadi. Kar bolalarda sog‘lom tengqurlariga nisbatan idrok rivojlanishidagi o‘ziga xos jihatlar ikki-uch yoshga kelib yanada aniqroq namoyon bo‘ladi, chunki bu yoshga kelib eshitadigan bolalar nutqni egallagan bo‘ladilar, bu esa ularning sensor rivojlanishini ancha tezdashtiradi deb ko‘rsatadi.L.Vegner maktabgacha yosh insonning bilish qobiliyatini rivojlantirishda muhim bosqichdir. Bu yosh atrof olamni idrok etishda bilishning obrazli shakllarini, ko‘rgazmali- obrazli tafakkurni, tasavvurni rivojlantirishga qaratilgan ta’limga nisbatan ayniqsa ta’sirchan va samaraligini ta’kidlaydi(22).Rivojlanishida muammolari bor bolalarning ta’lim va tarbiyasi bilan bog‘liq muammolarni hal qilishda sensor deprivatsiyaning psixik rivojlanishga ta’siri haqidagi ma’lumotlar g‘oyat muhim

olima idrok va tafakkur rivojlanishidagi orqada qolish, tasavvur, hayolot darajasining yetarli emasligi bilan bog‘laydi va bu hol atrof olam idrokini kambag‘allashtirib qo‘yishini ko‘rsatib beradi.Shuni ishonch bilan ta’kidlash mumkinki, eshitishida muammolari bo‘lgan maktabgacha yoshdagi bolalar, xuddi eshitadigan bolalar kabi, o‘yinni va o‘ynashni yaxshi ko‘radilar va o‘zlarini o‘rab turgan hayotni kuzatish orqali olgan o‘z taassurotlarini o‘yinda aks ettirishga intiladilar. Biroq, kar bolaning taassurotlar doirasi ko‘zi bilan ko‘rgan narsalar bilangina cheklanganligi sababli, u asosan maishiy o‘yinlar bilan qanoatlanadi. Psixik jarayonlarning, shu jumladan barcha turdagi sezgilarning to‘laqonli rivojlanishi ko‘p jihatdan muayyan shart-sharoitlarga bog‘liq bo‘lib, diqqat ular qatorida mu

ta’minlaydigan ijtimoiy-pedagogik vositalar qay darajada muntazam amalga oshirilayotgani ulkan ahamiyat kasb etadi.Ta’lim jarayonida eshitishida nuqsoni bo‘lgan o‘quvchilarni sensor jixatdan rivojlantirish masalalarining ilmiy-nazariy tomonlarini o‘rganish va dolzarbligini aniklash, avvalo, bu ishning mazmunini, usullarini belgilash hamda metodik jihatdan tashkil etilishini ishlab chiqish, bugungi kunning talabidir. Biroq, ushbu kunda Respublikamizda bu mavzuga oid ilmiy tadqiqod umuman olib borilmagan. Bu yo‘nalishda olib boriladigan ishning metodik jihatdan asoslab berilmaganligi, uslubiy qo‘llanmalar bilan ta’minlanmaganligi, pirovardida eshitishida muammolari bo‘lgan bolalarning ijtimoiy hayotga moslashtirishga qaratilgan maxsus ta’lim-tarbiya ishida muayyan qiyinchiliklar keltirib chi

xavf soladi. Eshitish pasayishiga ta’sir qiluvchi omillar orasida ototopsik preporatlar asosan antibiotiklar muhim o‘ringa egadir. Eshituv funksiyasi buzilishi asosan chaqaloqlik davrida ko‘p uchraydi. L.V.Neylan eshitish buzilishlari 70 %i bolaning 2-3 yoshlarda kuzatilishini e’tirof etib o‘tadi(17). Bola hayotining keyingi yillarida eshitishni pasayishi kam kuzatiladi. Eshitishni buzilishlari yuzaga kelishda kasbiy omillar ham katta ahamiyatga ega. Karlar oilasida eshituvchilar oilasiga qaraganda ko‘p miqdorda kar bola tug‘iladi. Shuningdek yaqin qarindoshlar nikohida va er-xotin yoshi o‘rtasida katta farq ham eshitish buzilishlariga sabab bo‘lishi mumkin. Aroqxo‘r ota-onalar, kensok kasalligi turli xromasomali kasalligi mavjud oilalar (uchuvchi va suvga shung‘uvchilar)da ham eshitishda

ko‘ra 4 guruhga tasniflanadi: (125 dan 2000 Gs, 125 dan 1000 Gs gacha, 125 dan 500 Gs gacha, 125 dan 250 Gs gacha). Pedagogik tasnif Eshitishda nuqsoni bo‘lgan bolalar ta’limiga turli yondashuvlarni asoslaydi. Bizning mamlakatimizda R.M.Boskisning psixo- pedagogik tasnifi muhim o‘ringa ega(15). Uning asosida L.S.Vigotskiyning ruhiy funksiyalar ta’limoti yotadi. Eshitishda nuqsoni bo‘lgan bolalar rivojlanishning o‘ziga xosligi o‘zida namoyon etuvchi yangi ko‘rsatkichlarni ko‘rsatdi. Eshitishni yo‘qotish darajasi eshitish buzilishini yuzaga kelish vaqti, nutqni rivojlanish darajasi ko‘rsatilgan ko‘rsatkichlarga bog‘liq holda quyidagi guruhlarni tasniflaydi: I – eshitishda nuqsoni bo‘lgan bolalar. – Bu guruhga kiruvchi bolalar nutqini tabiiy idrok etolmaydilar uni mustaqil egallay olmaydi. Ul

mavjud eshitishda nuqsoni bo‘lgan bolalar zaif eshituvchi bolalar maxsus maktabida ta’lim oladilar. Eshitishda nuqsoni bo‘lgan bolalarning ruxiy rivojlanishi tashqi olam bilan aloqa sharoitida amalga oshuvchi rivojlanishning o‘ziga xos yo‘lidir. Ko‘pincha eshituv analizatorining funksiyasi buzulganligi eshituv bilan bog‘liq bir qator funksiyalarni to‘liq rivojlanmasligiga olib keladi. Xususiy ruxiy rivojlanishini buzulishi kar va zaif eshituvchi bolaning ruxiy rivojlanishini tormozlaydi. Defisator tipda larxik kordinatsiya va funksional aloqalarning buzulishi kuzatiladi. Bu qisqa saqlanilgan tizimda perseptivtizimlarni rivojlanmaganligida namoyon bo‘ladi. Eshitishda nuqsoni mavjud bolalarning ruxiy rivojlanishi eshituvchi bolalarning ruxiy rivojlanishi qonun-qoidalariga bo‘ysunadi. Bu umum

tarbiya, emotsional tarbiya, ota – onaning ta’limi darajasi, ularni mutaxasislar bilan munosabati, korreksion ishdagi ishtiroki katta ahamiyatga ega. 1. Barcha bolalarni ruxiy rivojlanishidagi umumiy qonuniyat uni vaqt bo‘yicha tashkillashtirish hisoblanadi: bola xayotining turli bosqichlarida o‘zgaruvchi ritmi shakllanish xususiyatlari bilan belgilanuvchi mazmun bolaning ta’lim tarbiyasi jarayoni xisoblanadi. Ruxiy rivojlanishni bir bosqichidan ikkinchisiga o‘tishi ruhiy komponentlarini chuqur shakllanishi, psixologik davr- ontogenizmning o‘ziga xosligi o‘zida namoyon qiladi. 2. Bolalar ruxiy rivojlanishi hayot bosqichida miyaning faol shakllanishi bilan asoslanadi. Bir yoshdan ikkinchisiga o‘tishda funksional aloqalarning murakkabligi kuzatiladi. Shuning uchun yosh davri turli pedagogik

boradi. “Natural” psixik funksiyalarning oldingi strukturasi o‘zgaradi, ular madaniylashib, ongliylik, ixtiyoriylik, asoslanganlik sifatlariga ega bo‘la boshlandi. Eshitishda nuqsoni mavjud bolalarning ruxiy rivojlanishi qonuniyatlari ruxiy rivojlanishdan orqada qolgan bolalar psixik rivojlanishi qonuniyatlariga xos bo‘ladi. Rivojlanishida nuqsoni mavjud bolalar atrof muxit bilan muloqotda qiyinchiliklarga duch keladilar, ularda shaxs va o‘z –o‘zini anglashni rivojlanishi xususiyatlari namoyon bo‘la boshlaydi. Turli buzulish, nuqsonlarga ega bolalarning ruxiy rivojlanishi taxlili, L.V.Vigotskiy ta’rifi bilan aytganda nuqson strukturasidan tuzilgan taxlildan kelib chiqadi. Birlamchi nuqson bu o‘rinda – eshitishning buzulishi ikkilamchi, uchlamchi nuqsonlarga olib keladi. Ikkilamchi buzulish

(B.I.Lubovskiy). Buzulishning barcha tiplarida ma’lumotni qabul qilish, qayta ishlash, saqlash va qo‘llash qobiliyatini pastligi kuzatiladi. Eshitishda nuqsoni bo‘lgan bolalarn ruhiy tuzilishlarini bartaraf etish, uning birlamchi nuqsonni ikkilamchi va uchlamchi nuqsonni yuzaga keltirilganligi maxsus tashkil etilgan ta’lim tarbiya jarayonida amalga oshadi. Birinchi bob bo‘yicha xulosa Bolaning sensor rivojlanishi deganda predmetlarning tashqi xususiyatlari haqidagi tasavvurlarining shakllanishi va bola idrokining rivojlanishi tushuniladi: predmetlarning shakllari, rangi, xajmi, fazodagi holati, shuningdek hidi, mazasi va h.k.ni ajratish tushuniladi.Sensor rivojlanish, bir tomondan, bolaning umumiy akliy rivojlanishining poydevorini tashqil etsa, boshqa tomondan, maktabgacha tarbiya muassas

2.Bob Eshitishida nuqsoni bo‘lgan o‘quvchilarini sensor h ususiyatlarini eksperemental o‘ rganish 2 .1.Eshitishida nuqsoni bo‘lgan o‘quvchilarini sensor h ususiyatlarini eksperemental o‘ rganish metodikasi Eshitishida nuqsoni bo‘lgan o‘quvchilarini sensor hususiyatlarini eksperemental o‘rganishni rejalashtirdik.Eshitishida nuqsoni bo‘lgan o‘quvchilarini sensor hususiyatlarini eksperemental o‘rganish maqsadida biz quyidagi metodlardan foydalandik: 1. Bolalarning hujjatlarini o‘rganish: bolalarning rivojlanish tarixidan ko‘chirmalarni, ularda pediatr, psixonevrolog, otolaringolog, oftalmologlarning xulosalari mavjud. Bolalarning anamnezi bizga rivojlanishdagi nuqsonlarni keltirib chiqadigan sabablarga asos bo‘ladigan patogen omillarni aniqlash imkonini berdi. 1. Bolalarni kuzatish 2. Mutaxas

maktab bilimlari bo‘lishini talab qilmaydi. Metodika rangi va kattaligi bo‘yicha har xil geometrik shakllar tasvirlangan 24 ta kartochkadan iborat ikkita to‘plam qo‘llanishini nazarda tutadi. Asosiy topshiriqni berish uchun uchta rang (Qizil, yashil va sariq), to‘rt xil shakl (doira, kvadrat, uchburchak va romb) va ikki xil kattalik (katta va kichik) xajm kiritilgan to‘plam qo‘llaniladi. To‘rt xil rang va to‘rtta shakl taqdim etilgan to‘plam analogik topshiriqni berish uchun qo‘llaniladi. Dastlabki bosqichda birinchi to‘plam shakllari tasvirlangan taxta beriladi. Bu yerda, shuningdek, sekundomer ham kerak. Tajribani o‘tkazish bo‘yicha yo‘riqnoma va uning tartibi quyidagicha s inaluvchi eshitishida nuqsoni bo‘lgan bolaga kartochkalar ko‘rsatiladi va: «Bir biriga moslab guruhlarga ajratish k

qayd qilinadi. Agar bola buni uddaolmasa, daktil yoki imo-ishora nutqidan foydalanishi mumkin. Tajribachi bunday ta’rifni o‘zi berib: «Biz kartochkalarni shakliga qarab to‘rt guruhga ajratdik – mana doiralar, kvadratlar, romblar, uchburchaklar», deyishi kerak. Bayonnomada bolaning gaplari qayd qilinadi. III vazifa . Geometrik figuralarni hajmi asosida farqlash topshirig‘ida Kartochkalar olinadi, aralashtiriladi va: «Yana bir biriga moslab, lekin boshqachasiga – ikki guruhga ajratib tahla», ko‘rsatmasi bilan bolaga beriladi.Bundan keyin bola tomonidan mustaqil bajarilgan izlash harakatlari bayonnomada qayd qilinadi. Agar bola oldingi belgilardan foydalanishga harakat qilsa, bu bayonnomada «inertlik namoyon qilish»dek ta’riflanadi va bunda belgilardan aynan qaysi biridan foydalanilayotgani k

ko‘chirmalarni, ularda pediatr, psixonevrolog, otolaringolog, oftalmologlarning xulosalari mavjud. Bolalarning anamnezi bizga rivojlanishdagi nuqsonlarni keltirib chiqadigan sabablarga asos bo‘ladigan patogen omillarni aniqlash imkonini berdi. 4. Bolalarni kuzatish 5. Mutaxassislar bilan suhbat o‘tkazish 4. Predmetlarni katta-kichikligi bo‘yicha taqqoslash., ko‘rish idrokini rivojlanish darajasini, bolaning katta-kichiklikni amaliy chamalab olish malakasini aniqlashga yo‘naltirilgan metodikalarni o‘tkazish. Geometrik figuralarni rangi asosida guruhga ajratib taxlash vazifasida «Uchta guruhga ajratib taxla», ko‘rsatmasi bo‘yicha ko‘chilik bolalar guruhlarga rangiga qarab emas (uch guruhga emas), balki shakliga qarab (ya’ni to‘rt guruhga) ajrata boshladilar.. Agar eksperimentator yordamida v

Geometrik figuralarni rangi asosida guruhga ajratib taxlash topshirig‘ini 10 boladan 8tasi (80%)mustaqil bajardi, 10 boladan 2tasi(20%) surdopedogog yordamida bajardi. geometrik figuralarni shakl asosida farqlash vazifasini bajarishda . eksperimentator bitta belgisi, ya’ni shakli bo‘yicha bir-biridan ajralib turgan ikki dona kartochkani oladi (masalan, katta yashil doira va katta yashil kvadrat). So‘ng ularni bolaga ko‘rsatib: «Ular nimasi bilan farqlanadi?», deb savol beradi. Pauzadan so‘ng: «Bittasi – kvadrat (kubik), ikkinchisi esa - doiradir». Eksperimentator shakli bo‘yicha dastlabki ikkita kartochkadan biri bilan bir xil bo‘lgan uchinchi kartochkani (masalan, katta sariq kvadrat) olib, uni bolaga ko‘rsatadi va: «Bu kartochkani qaerga qo‘yish kerak – bu yergami yoki bu yergami?», deb

qodirligi va analogik topshiriqni bajarish natijalari hisoblanadi. Umumlashtiruvchi og‘zaki ta’riflarni berish qobiliyati eshitishida nuqsoni bo‘lgan bolalarda yaxshi shakllanmaganligini ko‘rsatdi. Bolalar qisqagina jumlalarni aytish bilan cheklanishdi, holos Eshitishida nuqsoni bo‘lgan bola u ish vaqtida qaysi belgiga asoslanganligini og‘zaki ta’riflab berish kerak bo‘lganida ancha qiynaladi. Bu bolalar hamma biladigan ranglar va shakllar nomilarini daktil va imo-ishora nutqi vositasida bayon etdilar..Olib borilgan tekshirishlar natijasi shuni ko‘rsatdiki, eshitishida nuqsoni bo‘lgan bolalar rang, shakl, kattaliklarni ajratish va nutqda qo‘llashda qiyinchiliklarga duch keldilar, ammo vazifalarni qiziqish bilan bajardilar. . Eshitishida nuqsoni bo‘lgan o‘quvchilarini sensor h ususiyatlarin

5 4 geometrik figuralarni qaysi belgi asosida ajratganligini ta’riflab berish 10 (10 0%) 2(20 %) 5(50 %) 3(30% ) Ikkinchi bob bo‘yicha xulosa Psixologlar tomonidan olib borilgan izlanishlarning ko‘rsatishicha, bolalarning ta’limda (asosan 1-sinfda) duch kelishi mumkin bo‘lgan kiyinchiliklari idrokning yetarli darajada aniq va egiluvchan emasligi sababli yuz beradi, natijada harflarni yozishda xatoliklar, rasm chizish va qo‘l mehnati darslarida narsalar yasashdagi aniqsizlik xolatlari uchraydi Eshitishida nuqsoni bo‘lgan o‘quvchilarini sensor hususiyatlarini eksperemental o‘rganish bo‘yicha t adqiqot Toshkent shaxri Olmazor tumani 106-sonli maxsus maktab muassasasining 10ta eshitishida nuqsoni bo‘lgan o‘quvchilar ishtirokida o‘tkazildi. Ilk yoshdagi bolalarning rivojlanishining xususiyatlar

shakl, kattaliklarni ajratish va nutqda qo‘llashda qiyinchiliklarga duch keldilar, ammo vazifalarni qiziqish bilan bajardilar 3.Bob. Maxsus maktab boshlang‘ich sinf o‘quvchilarini sensor tarbiyalash texnologiyasi 3.1 Eshitishida nuqsoni bo‘lgan o‘quvchilarini sensor rivojlantirish b o‘yicha korreksion - ped a gogik ish Maktabgacha yoshdagi bolalarda barcha psixik jarayonlar, jumladan, tafakkur, xotira, idrok va sh.k. larning jadal rivojlanishi kuzatiladi. Eshitishida nuqsoni bo‘lgan bolalar defekti sababli o‘z tengdoshlaridan sezilarli darajada orqada qoladi. Shu bois maqsadli sistemali tarbiya talab qilinadi. Bola, kundalik hayotda jonli ishtirok etib, kattalar va tengdoshlari bilan muloqot qilib, faol rivojlanadi. Uning nutqi, atrof olam haqidagi tasavvurlari shakllanadi. Maktabgacha tar

Sanab o‘tilgan vazifalarning barchasi o‘yin, maxsus o‘qitish va mehnat jarayonida amalga oshirilishi kerak. Odatda, eshitishida nuqsoni bo‘lgan bolalarda atrof olam haqida tasavvurlarni shakllantirish bolalar bog‘chasiga qatnashning dastlabki kunlaridan boshlanadi. Ikki – uch yoshli kar va zaif eshituvchi bolalar hali nutqni egallamagan bo‘ladi. Atrofdagilar bilan tanishish o‘yin faoliyati jarayonida kechadi. Maxsus mashg‘ulotlarda bolalar atrofimizdagi hayot predmetlari va hodisalari, predmetlarning tuzilishi va vazifalari haqida tasavvur va ma’lumotlar oladi. Bundan tashqari, inson va hayvonlarning hayotiy faoliyati hqidagi dastlabki ma’lumotlar beriladi. Mashg‘ulotlar ko‘rgazmali vositalar, tabiiy buyumlardan keng foydalanilgan holda o‘tkaziladi. Sayohatlar, kino-, videofilmlar namoyish

yoshdagi bolalar uy hayvonlari va yovvoyi hayvonlarni, janubiy mamlakatlarda yashaydigan hayvonlarni ajrata oladi. Hayvon tanasining asosiy qismlarini, o‘simliklarning asosiy tarkibiy qismlarini farqlay oladi. Avval olingan bilimlarning hammasi umumlashtiriladi va sistemalashtiriladi. Atrof olam bilan tanishtirish mashg‘ulotlarida kar va zaif eshituvchi bolalar inson, uning faoliyati hqida tasavvurlarini shakllantiradilar. Shu maqsad bilan sayohatlar uyushtiriladi, u yerda bolalar kattalarning ishini kuzatadi, turli asboblarning qo‘llanishini, tayyor mahsulotlarni ko‘radi. Buing barobarida yangi so‘zlar mustahkamlab boriladi, ya’ni bolaning lug‘at boyligi orttiriladi. Kar va zaif eshituvchi bolalarga dastlabki geografik va tarixiy a’lumotlar ham berilishi kerak. Ular o‘zi yashayotgan mamla

paxta va sh.k. bilan ishlashga o‘rganadi. Ayrim mehnat qurollari bilan ishlash asoslarini egallaydi, aniq harakatlar shakllantiriladi. Buyumlar yasash chog‘ida bola o‘zining me hnat faoliyatini mustaqil rejalashtiradi, mehnati natijasini ko‘ra bilishga intiladi. Birinchi mashg‘ulotlardanoq eshitishida nuqsoni bo‘lgan bolalar sensorikani rivojlantirishga qaratilgan maxsus mashqlarni bajara boshlaydi. Buning uchun turli ko‘rgazmali vlositalar: yorqin rangdagi o‘yinchoqlar, natural predmetlardan foydalaniladi. Bolalar predmetlarni qarab chiqish, u yoki bu predmetlarning xossalarini aniqlash, ularni o‘zaro qiyoslashga o‘rganadi. Samaradorlikka erishish maqsadda har bir bola o‘rganilayotgan predmetni qo‘liga olib ko‘rishi, uning chizgilarini qo‘li bilan ko‘rsatishi mumkin. Ayni paytda yangi so‘

holda, unga teskari o‘girilgan holda diqqat bilan qabul qilishga o‘rganadi. Bu kabi mashqlar bolalar e’tiborining maksimal jamlanganligini talab qiladi. Bolalarning qiziqishlarini kengaytirish, ko‘rgazmali vositalardan foydalanish, shuningdek o‘kuv faoliyati va hordiq tartibiga qat’iy rioya qilish eshitishida nuqsoni bo‘lgan bolalarda barqaror ixtiyoriy diqqatni shakllantirish imkonini beradi, bu esa intellektual rivoljlanish uchun juda muhim. Pedagog bolalar diqqatini o‘rganilayotgan predmet va hodisalarga ongli ravishda qaratishga intilishi kerak. Bu, o‘z navbatida, bolalarda kuzatuvchanlik qobiliyatini rivojlantiradi.Jonli burchakda hayvonlarni yoki o‘simliklarni parvarish qilish bilan bolalar kuzatuvchanligini ajoyib tarzda mashq qildiradi. Ular xonaki o‘simliklarning qanday o‘sishi va

materiali mavzudarga bo‘lingan va aqliy harakatlarni bosqichli rivojlantirishni ko‘zda tutadi.Masalan, «Idish-tovoqlar» mavzusini o‘rganishda, bolalar dastlab idishlardan kundalik turmushda foydalanish bilan amaliy tanishadi. Keyin ular predmetlar va ularning ishlatilish usullarini o‘rganadi. Keyinchalik nutq o‘stirish mashg‘ulotlarida predmetlarni tanib olish va ularga nomi yozilgan tablichkalarni biriktirish mashq qilinadi. Bola predmetni qo‘liga olishi, paypaslab ko‘rishi, boshqa joyga olib qo‘yishi, ya’ni predmet bilan ma’lum harakatlarni bajarishi mumkin. Bu predmetning nomini eslab qolishni tezlashtiradi. Nihoyat, «Qo‘g‘irchoqaa ovqat ber» tipidagi didaktik o‘yinlar, syujetli-rolli o‘yinlar o‘tkaziladi.Tafakkurning ko‘rgazmali – amaliy shakli bolalarda turli predmetlar bilan manipuly

murakkablikdagi to‘g‘ri javoblari bilan cheklanib qolmasligi kerak. Bola qanday qilib shu javobni olganini aniqlashtirish lozim. Eshitishida nuqsoni bo‘lgan bolalar, odatda, shartli o‘lchov yordamida suyuq va sochiluvchan moddalarni o‘lchashda qiyinchilikka duch keladi. Bu holda «tovuqchalar» bilan didaktik o‘yin Samara beradi. Masalan, don solingan har bir idish yoniga bittadan tovuqcha qo‘yiladi, bu sanoqni ko‘rgazmali qiladi. Keyin bola mustaqil ravishda piyolalab, stakanlab va sh.k. o‘lchashni amalga oshiradi. O‘lchanayotgan moddalar hajmini qiyoslashda ham yuqoridagi usuldan foydalanish mumkin. Masalan, ikki qog‘oz bo‘lagiga ikki piyoladan guruch to‘kib, ikkitadan «tovuqcha» qo‘yib, pedagog qaysi qog‘oz ustida guruch ko‘pligini so‘raydi. U to‘g‘ri javob olishi ehtimoli yuqori. Bolalar

tablichkalar va kartochkalar shaklida taqdim qilingan. Nutqida buzilish bo‘lgan bolalar nutqiy materialni ko‘rib-eshitib idrok etadi. Ta’limning ikkinchi yilida bolaning kartochkalardagi so‘z va frazalarni pedagog yordamida og‘zaki-daktil gapirishi amalga oshiriladi. Bolalar muloqot jarayonida nutqning daktil shaklidan faol foydalana boshlaydi. Bola lisoniy nutqda yo‘ql qo‘ygan xatolar kattalar tomonidan albatta, daktil shaklda, to‘g‘rilanadi. Bu eshitishida nuqsoni bo‘lgan bolalarga o‘z nutqini tahlil qilishda yordam beradi.Bolaning og‘zaki nutqni egallashi asosida taqlid yotadi. Kattalarning ketidan aynan bir materialni turli vaziyatlarda ko‘p bora takrorlab, bola uni eslab qoladi. Asta-sekinlik bilan faol qo‘llanadigan so‘zlar bolaning faol lug‘atiga kirib boradi. Bundan tashqari, bolal

lozim. Berilgan vazifa bo‘yicha faoliyat rejasini muhokama qilar ekanlar, bolalarning o‘zlari bo‘yoq ranglarini tanlaydilar, predmetlarning varaqdagi fazoviy joylashuvini belgilaydilar, u yoki bu konstruksiyaning tuzilishini o‘ylab topadilar va h.k. Kattalar (ota-onalar va mutaxassislar) nimanidir to‘g‘rilashga haqlari yo‘q. Agar ular ish davomida bola yasagan haykalchaning biron detalini to‘g‘rilasalar, chizayotgan rasmdagi rangning noto‘g‘ri tanlanganini ko‘rsatsalar, konstruksiya detalining joyini o‘zgartirsalar (“Sen noto‘g‘ri qilayapsan. Mana bunday qilsang, to‘g‘ri bo‘ladi” qabilida), bolalarda o‘ziga nisbatan ishonchsizlik kompleksi rivojlanadi, ular ishni boshlamay triboq, nimanidir noto‘g‘ri qilib qo‘yishlaridan cho‘chib qoladilar va odatda bu rasm chizish, yasash-qurish va h.k.da

albatta diqqatni rivojlantirishga qaratilgan mashqlar va o‘yinlar o‘tkaziladi: “Loto”, “Juftini top”, “Tanlab ol va ko‘rsat” kabi. Bolaning diqqati rasm chizish va eshitib idrok etish mashg‘ulotlarida ham rivojlanib boradi. Bunda bolalar eshitib idrok etiladigan materialni ko‘zlari yumuq holda yoki ovoz manbaidan ma’lum masofada unga orqalarini o‘girib turgan holda qabul qilishga o‘rganadilar. Bunday mashqlar boladan diqqat-etiborni bir yerga to‘plashni talab qiladi. Bolalar qiziqish doirasining kengayib borishi, ko‘rgazmali qurollardan unumli foydalanish, shuningdek o‘quv faoliyati va dam olish tartibiga qat’iy rioya qilish eshitishida kamchiligi bor bolalarda ixtiyoriy turg‘un diqqatni shakllantirish imkonini beradi. Bu esa bolaning intellektual rivojlanishida katta ahmiyatga ega. Defekt

yordamini kutib o‘tirmaydilar, qiyinchiliklarni yengib o‘tishga intiladilar. Kar bolalar gapira boshlaydilar, harakatchan, quvnoq, tashabbuskor bo‘ladilar. Ularning xatti-harakatlarida ijobiy his-tuyg‘ular ustunlik qiladi. Shunday qilib, kar bolalar reabilitatsiyasi jarayonida qo‘llanadigan har qanday korreksion texnologiya ularni ijtimoiy moslashishlariga yordam beradi 3.2. Eshitishida nuqsoni bo‘lgan o‘quvchilarini sensor jihatdan rivojlantirish texnologiyasi Bolalar rivojlanishidagi biron-bir kamchilikni erta (hayotining dastlabki oylaridan boshlab) korreksiyalash butun dunyoda maxsus pedagogika va psixologiyaning ustuvor yo‘nalishlaridan birini tashkil qiladi.Ilk bolalik bolaga psixologik-pedagogik ta’sir ko‘rsatish nuqtai nazaridan eng ahamiyatli davrdir. Agar bolaning kompensatorlik

tizimidagi xatto eng og‘ir shikastlanishlarni ham nisbatan tiklash yoki o‘rnini to‘ldirish imkoniyati yuzaga keladi.Erta boshlangan korreksiyalash ishlari bolalarning ijtimoiy faoliyatdagi yetishmovchilik darajasini ancha pasaytirib, har bir bolaga imkon darajada umumiy rivojlanish, ta’lim olish, ijtimoiy faoliyatga qo‘shilishga yordam beradi (Malofeyev N.N.). Rossiyada sensor tarbiya tizimi L.S. Vigotskiy. B.G. Ananev, S.L. Rubinshteyn, A.N. Leontev, A.V. Zaporojes, L.A, Venger va boshqalar tomonidan ishlab chiqilgan idrok etish nazariyasiga tayanadi. Unga ko‘ra: -sezish va idrok etish analizatorlarning alohida xatti-harakatlari bo‘lib, ular predmet va uning o‘ziga xos xususiyatlarini har tomonlama o‘rganishga qaratilgan; -bola analizatorlarini rivojlantirish deganda uni perseptiv xatti-h

katta e’tibor qaratiladi. Nutq va nutq tovushlarini farqlash mashqlari ko‘p bajariladi. Mashg‘ulotlar davomida bolada tovushlar olami haqida muayyan tasavvurlar hosil bo‘ladi. Bu esa og‘zaki nutq sifatiga barakali ta’sir ko‘rsatadi. Ko‘rgazmali-xaraqatli va ko‘rgazmali-obrazli va tafakkur bolaning intellektual rivojlanishida ulkan o‘rin egallaydi. Ko‘rgazmali-obrazli tafakkur bolada o‘z fikrlarini so‘z orqali mantiqiy ifodalash malakasini shakllantirish uchun g‘oyat zarur. Eshitishida kamchiliklar kuzatilgan bolalar aynan mana shunda o‘zlarining normal eshitadigan tengdoshlaridan ancha orqada qoladilar. Shuning uchun ham bolalarning fikrlash faoliyatini shakllantirish sensor andozalar bilan birlikda olib boriladi. Butun dasturiy material mavzularga bo‘linadi va aqliy xatti- harakatlarning

mashg‘ulotlarda turli predmetlar va rasmlardan foydalanib didaktik o‘yinlar o‘tkaziladi. Bunda bolalar bitta predmet bo‘yicha u mansub bo‘lgan predmetlar guruhini aniqlashi (va, aksincha, predmetlar guruhidan talab qilingan predmetni aniqlashi) kerak.Eshitishida kamchiligi bor bolalarga elementar matematika asoslarini o‘qitish ham ularning intellektual rivojlanishiga katta yordam beradi. O‘qishning birinchi yilida bola namunaga qarab kerakli miqdordagi predmetlarni tanlashni o‘rganadi. Hali sonlarni bilmay, o‘qishni o‘rganmay turib, bola predmetlarning shakli, katta-kichikligi, rangiga qarab, bir xil predmetlar to‘plamini tuzadi. Asta-sekin bolalar predmetlar sonini barmoqlar soni bilan qiyoslashga o‘rganadilar. Avval o‘zlashtirilgan son bilan qiyoslash yo‘li bilan yangi son o‘rganiladi. S

birining yonida ikkitadan tovuqcha turganiga qaramay, bola ikkilanib qolishi mumkin. Biroq mashq qaytarilganda, bolalar yanglishmay to‘g‘ri javobni topadilar. Bunday mashqlar predmetlarning katta-kichikligi, miqdori, hajmi haqidagi bolalarning tasavvurlarini aniqlashtiradi, ularni umumlashtirishga o‘rgatadi. Eshitishida kamchiligi bor, ayniqsa kar bolalar predmetlarning rangi, shakli, katta-kichikligi, ularning fazoda joylashganligi va h.k. haqidagi tasavvurlarga kattalarning og‘zaki tushintirishi orqali emas, balki ko‘proq surdopedagog/tarbiyachi tomonidan maxsus tashkil etilgan amaliy faoliyat, taassurotlar va fikrlar bilan almashinish jarayonida ega bo‘ladi. Predmetlar bilan har xil amallar bajarar ekan, bolalar predmetlarning pedagog ularni tanishtirishni maqsad qilib qo‘ygan xususiyat

chizayotgan rasmdagi rangning noto‘g‘ri tanlanganini ko‘rsatsalar, konstruksiya detalining joyini o‘zgartirsalar (“Sen noto‘g‘ri qilayapsan. Mana bunday qilsang, to‘g‘ri bo‘ladi” qabilida), bolalarda o‘ziga nisbatan ishonchsizlik kompleksi rivojlanadi, ular ishni boshlamay triboq, nimanidir noto‘g‘ri qilib qo‘yishlaridan cho‘chib qoladilar va odatda bu rasm chizish, yasash-qurish va h.k.dan umuman bosh tortadilar. Shu bilan birga normal shart-sharoitlarda tarbiyalanayotgan va ta’lim olayotgan bolalar o‘z mehnatlarining natijasidan hamma vaqt xursandchilik hissini tuyadilar. Kattalar bolalarning mehnat mahsullariga, ular qanchalik “noto‘g‘ri” bo‘lmasin, hamma vaqt ijobiy baho beradilar. Muvaffaqiyat hissi kattalar va kichiklar bilan muloqotga intiladigan kichkintoylarni o‘zlarini erkin qo‘y

mashqlar boladan diqqat-etiborni bir yerga to‘plashni talab qiladi. Bolalar qiziqish doirasining kengayib borishi, ko‘rgazmali qurollardan unumli foydalanish, shuningdek o‘quv faoliyati va dam olish tartibiga qat’iy rioya qilish eshitishida kamchiligi bor bolalarda ixtiyoriy turg‘un diqqatni shakllantirish imkonini beradi. Bu esa bolaning intellektual rivojlanishida katta ahmiyatga ega. Defektolog- pedagog maktabgacha yoshdagi bolalarning diqqatini o‘rganilayotgan predmetlar va hodisalarga ongli yo‘naltirishga erishmog‘i lozim.. Bu esa, o‘z navbatida, bolalarda kuzatuvchanlik qobiliyatini rivojlantiradi. Bunda atrofdagi hamma narsadan foydalanish mumkin. Masalan, bolaning kuzatuvchanligini mashq qildirish va mutstahkamlashda tirik burchakdagi hayvonlarni, uy o‘simliklarini parvarish qilish

Quyida kar va zaif eshituvchi bolalar o‘quvchilarini sensor jihatdan rivojlantirish texnologiyasidan namuna berilyapti: “Kubiklar” mashqi. Maqsad : bitta va ikkita belgi asosida katta-kichiklik (o‘lcham), rang idrokini rivojlantirish. Jihozlar : har xil katta-kichiklikdagi rangli kubiklar. Piramidalar, chelakchalar, matryoshkalardan ham foydalanish mumkin. Yo‘l-yo‘riqlar : vazifa bola bilan birgalikda o‘yin davomida olib boriladigan dialog shaklida bajariladi. A. O‘ynashni yaxshi ko‘rasanmi? To‘palon qilishni-chi? Men ham to‘palon qilsam bo‘ladimi? (katta odam kubiklarni polga sochib tashlaydi). B. Menga kubiklarni yig‘ishga yordam berasanmi? Rahmat. Unda menga eng katta kubikni olib ber. Endi eng kichkinasini ber. Endi esa qizil rangli eng katta kubikni, kichkina sariq kubikni olib ber-ch

Maqsad : obrazni bir butun holda idrok etish, fazoni idrok etish qobiliyatini rivojlantirish. Jihozlar : a) uchta rasm, ulardan bittasi ikki qismga, ikkinchisi to‘rt qismga va uchinchisi olti qismga bo‘lingan; b) syujetli rasmlar seriyasi (3-4ta rasm). Yo‘l-yo‘riqlar : bu konvertlarga sehrli rasmlar solib qo‘yilgan. Bolalar ularni yig‘ishga urinadilar, ammo ular yana sochilib ketaveradi. Sen bu rasmlarning qismlarini to‘plab ko‘r-chi. (Shundan keyin pedagog bolaga avval ikki qismga bo‘lingan rasmni taklif etadi, bu birinchi – sodda daraja; keyin o‘rtacha qiyinlikdagi darajani, ya’ni to‘rt qismga bo‘lingan rasmni yig‘ishni taklif etadi. Nihoyat, murakkab qiqyinlikdagi darajani – olti qismga bo‘lingan rasmni taklif etadi). “Qidirib top va nomini ayt” mashqi. Maqsad : muayyan o‘lchamdagi va r

“Rasm tuz” mashqi. Maqsad : bolalarda geometrik farazlar, makon tasavvurlarini rivojlantirish, geometrik shakllar va ularning xususiyalari haqidagi bilimlarni mustahkamlash. Jihozlar : bir-biridan ma’lum masofada geometrik shakllar tasvirlangan varaq Yo‘l-yo‘riqlar : tarbiyachi bolaga varaqda tasvirlangan yoki o‘zi ta’riflab bergan tuzilishga ega geometrik shakllar nomini aytishni, keyin o‘ziga qiziq tuyulgan shaklning rasmini tugallash yoki tuzib berishini so‘raydi. “Rasmni tugatib qo‘y” mashqi. Maqsad : bolalarda geometrik farazlar, makon tasavvurlarini rivojlantirish. Jihozlar : varaqlar yuzida bir-biridan ma’lum masofada joylashtirilgan geometrik shakllar, masalan, doiralar tasvirlanadi. Yo‘l-yo‘riqlar : pedagog bolaga varaqda tasvirlangan yoki o‘zi ta’riflab bergan tuzilishga ega geo

xatolarga yo‘l qo‘ysalar, bu holda rang nomlarini o‘rgatish uchun bolalarga yaxshi tanish bo‘lgan shu rangdagi predmetlarga ishora qilish mumkin, masalan: “Bu halqacha xuddi osmon yoki daryo suvidek ko‘m-ko‘k. Bu predmet quyoshdek sap- sariq. Mana bu halqacha esa pishgan olchadek qip-qizil. Bunisi esa yozdagi maysadek yam-yashil”. Bunday bog‘liqliklar bolalarga, nafaqat halqalarning rangini, balki shu ranglarning nomalarini ham eslab qolishga yordam beradi. Bolalar bu materialni yaxshi o‘zlashtirib olganlariga ishonch hosil qilgach, pedagog vazifani yanada murakkablashtirishi, ya’ni halqalarni shu rangdagi qutichalarga solib chiqishni taklif qilishi mumkin. qutichalar o‘rniga xuddi shu ranglardagi tayoqchalardan ham foydalanish mumkin. Bolalar halqachalarni mos rangli tayoqchalarga ilib ch

“Har xil rangdagi domino” mashqi. Maqsad : bolalarni domino o‘yini qoidalari bilan tanishtirish, kerakli rangni tanlay olish qanchalik muhimligini ko‘rsatish, ranglarni to‘g‘ri nomlashga o‘rgatish. Jihozlar : 28 donadan iborat bolalar dominosi, unda rasmlar joylashtiriladigan kvadratlarda rasmlar bo‘lmaydi, balki ular har xil ranglarga bo‘yalgan bo‘ladi. Ranglar yetti xil bo‘lishi kerak. Yo‘l-yo‘riqlar : pedagog o‘yinchilar komandasini to‘playdi. Unda 4tadan ortiq bola bo‘lishi tavsiya etilmaydi. Komanda a’zolariga dominoni taqsimlab bo‘lib beradi. Har bir o‘yinchiga 7tadan domino to‘g‘ri keladi. Shundan so‘ng “qip-qizil” kartochka tushgan o‘yinchi uni stol ustiga qo‘yadi. Navbatdagi o‘yinchi kvadratlardan biri qizil rangga bo‘yalgan dominoni stol ustiga qo‘yadi. Keyin ranglari to‘g‘ri ke

Jihozlar : archa yig‘ish uchun yashil rangli uchta karton uchburchak (katta, o‘rta, kichik o‘lchamda), qizil rangli moychechak guli uchun 5ta karton yaproqcha va bitta kichikroq yashil rangli tasma (moychechak gulini yig‘ish uchun), yuk avtomobilini yig‘ish uchun karton detallar. Yo‘l-yo‘riqlar : bolalar tayyorlangan detallarni ko‘rib chiqadilar va ushbu detallardan nimalarni yig‘ish mumkinligini aytadilar. Pedagog har bir bolaning gapini diqqat bilan tinglaydi, keyin har bir bolaga tayyorlangan namunalarni ko‘rsatib turib, mashg‘ulotda nima qilishi kerakligini tushuntiradi (archa, gul va yuk mashinasi yig‘ilishi kerak). Vazifani bajarish oldidan pedagog hamma detallarni rangiga qarab ajratib chiqishni topshiradi: yashil uchburchaklarni alohida, gul detallarini alohida, qolgan detallar alo

Uchinchi bob bo‘yicha xulosa Bolalar rivojlanishidagi biron-bir kamchilikni erta (hayotining dastlabki oylaridan boshlab) korreksiyalash butun dunyoda maxsus pedagogika va psixologiyaning ustuvor yo‘nalishlaridan birini tashkil qiladi.Ilk bolalik bolaga psixologik-pedagogik ta’sir ko‘rsatish nuqtai nazaridan eng ahamiyatli davrdir. Agar bolaning kompensatorlik imkoniyatlari, to‘g‘ri tanlangan korreksion- pedagogik, psixologik va tibbiy ish bir-biriga mos kelib, bir-biri bilan maqbul uyg‘unlashsa, ular bola psixologik va jismoniy rivojlanishiga dastlabki nuqson ta’sirini ancha kamaytirishi, ayrim hollarda esa butunlay bartaraf etishi mumkin. Bunday hamkorlik kompensatorlik mexanizmlarining samarali shakllanishini, dastlab buzilgan psixik va motor funksiyalarining korreksiyasini ta’minlaydi,

bir bolaga imkon darajada umumiy rivojlanish, ta’lim olish, ijtimoiy faoliyatga qo‘shilishga yordam beradi Predmetlarni tadqiqi etish va o‘rganishning umumlashtirilgan usullari bolada qiyoslash, umumlashtirish operatsiyalarini shakllantirish, fikrlash operatsiyalarini kengaytirishda muhim ahamiyatga ega. Tilni o‘qitish jarayoni shunday tuzilganki, u eshitishdagi muammolar natijasida kelib chiqqan kamchiliklarni to‘ldirishga qaratilgan: lug‘atni boyitish; nutqning tovush tarkibini aniqlashtirish; tilning grammatik tizimini o‘zlashtirish; nutqning (so‘zlashuvning) har xil turlari va shakllarini o‘zlashtirish. 55

Xulosa 1.Bolaning sensor rivojlanishi deganda predmetlarning tashqi xususiyatlari haqidagi tasavvurlarining shakllanishi va bola idrokining rivojlanishi tushuniladi: predmetlarning shakllari, rangi, xajmi, fazodagi holati, shuningdek hidi, mazasi va h.k.ni ajratish tushuniladi.Sensor rivojlanish, bir tomondan, bolaning umumiy akliy rivojlanishining poydevorini tashqil etsa, boshqa tomondan, maktabgacha tarbiya muassasasi va maktabda bolaning samarali ta’lim va tarbiya olishida muhim o‘rin egallaydi. Bunda bolaning mehnat faoliyati yetakchi o‘rin egallaydi . Atrof olam predmet va xodisalarini idrok etish orqali ularni anglash boshlanadi. Boshqa barcha anglash shakllari – xotira, tafakkur, tasavvur idrok obrazlari asosida quriladi, ularni qayta ishlash natijasi hisoblanadi. Shuning uchun nor

harflarni yozishda xatoliklar, rasm chizish va qo‘l mehnati darslarida narsalar yasashdagi aniqsizlik xolatlari uchraydi Eshitishida nuqsoni bo‘lgan o‘quvchilarini sensor h ususiyatlarini eksperemental o‘ rganish b o‘ yicha t adqiqot jarayonida geometrik figuralarni rangi,shakli,hajmi asosida ajratish malakalari tekshirildi. Eshitishida nuqsoni bo‘lgan o‘quvchilarini sensor h ususiyatlarini eksperemental o‘ rganish b o‘ yicha t adqiqot jaoayonida eshitishida nuqsoni bo‘lgan bola lar u ish vaqtida qaysi belgiga asoslanganligini og‘zaki ta’riflab berish kerak bo‘lganida ancha qiynaldi. Bu bolalar hamma biladigan ranglar va shakllar nomilarini daktil va imo-ishora nutqi vositasida bayon etdilar..Olib borilgan tekshirishlar natijasi shuni ko‘rsatdiki, eshitishida nuqsoni bo‘lgan bolalar rang,

FOYDALANILGAN ADABIYOTLAR RO‘YHATI 1. Karimov I.A. Barkamol avlod orzusi. -T.: «Sharq» nashriyot-matbaa konserni, 1999. – 184 b. 2. Karimov I.A. O‘zbek xalqi hech qachon, hech kimga qaram bo‘lmaydi. – T.: O‘zbekiston , 2005. – 448 b. 3. Karimov I.A. O‘zbekiston buyuk kelajak sari. –T.: O‘zbekiston, 1998. – 684 b. 4. Karimov. I.A. Yuksak ma’naviyat - yengilmas kuch. – T.: Ma’naviyat, 2008. – 176 b. 5. A mirsaidova Sh.M. . Maxsus pedagogika fani rivojlanishida sharq mutafakkirlari g‘oyalarining o‘rni va roli . Ped.fan.nomz....diss.T.: – 1 8 b. 6. Aytmetova S.Sh. Yordamchi maktab o‘quvchilarining psixik rivojlanish xususiyatlari. –T .: O‘qituvchi, 1984. – 152 b. 7. Alimxo‘jayeva F.J. Zaif eshituvchi bolalar eshitish qobiliyatini rivojlantirishda didaktik materiallardan foydalanish. P.f.n. dis

11. Bogdanova T.G. Surdopsixologiya. –M., 2002. – 208 s. 12. Borovlyova R.A. Roditelyam malenkix ogloxshix detey (nachalo korreksionnoy raboti s detmi, poteryavshimi slux v 2,5 – 3 goda) // Defektologiya, -2004. -№.4 -s. 78-82. 13. Boskis R.M. Gluxie i slaboslisha щ ie deti. M.: Izd. APN RSFSR, 1969. – 336 s. 14. Boskis R.M. Uchitelyu o detyax s narushennim sluxom. – M.: Prosve щ enie, 1988. – 126 s. 15. Boskis R. M., Fingerman L.E. Razvitie pismennoy rechi v nachalnix klassax shkoli slaboslisha щ ix. –M., 19 9 8. – 143 s. 16. Boskis R.M. Razvitie smislovoy storoni rechi u gluxix i slaboslisha щ ix detey. –M., 1981. – 96 s. 17. Bikova L.M. Metodika obucheniya russkomu yaziku v shkole dlya gluxix detey. – M.: Prosveщenie, 1991. – 302 s. 18. Bikova L.M. Razvitie svyaznoy rechi gluxix uchashi

24. Kniga dlya uchitelya shkoli slaboslisha щ ix. Obuchenie russkomu yaziku, chteniyu, proiznosheniyu /Pod red. Korovin K.G. –M., 1995. – 160 s. 25. Kolshanskiy G. V. Logika i struktura yazika. –M., 19 9 5. – 114 s. 26. Komarov K.V. Metodika obucheniya slaboslisha щ ix detey gramote. – M.: Prosve щ enie, 1990. – 130 s. 27. Komarov K.V. Metodika obucheniya russkomu yaziku v shkole dlya slaboslishaщix detey. –M.: Prosveщenie, 1988. -224 s. 28. Matveyev V.F. Trudovoe obuchenie shkolnikov s narusheniyami sluxa v sovremennix usloviyax // Defektologiya. -2005. - №4. – s. 31-34. 29. Mo‘minova L.R. Nutqi umumiy rivojlanmagan maktabgacha yoshdagi bolalarni logopedik tekshirish bo‘yicha metodik qo‘llanma. –T.,O‘qituvchi, 1992. - 110 b. 30. Nesterovich T.V. Nekotorie voprosi formirovaniya grammatiche

35. Nurkeldiyev D.A. Aqli zaif bolalarning maktab ta’limiga nutqiy tayyorgarligini aniqlash metodlari. Ped. fanl. nom.…diss. - T., 2001 . 36. Nurullayeva Sh. Mustaqil ishlar // Boshlang‘ich ta’lim. -2002. -№5. - b. 28-29. 37. Programmi spesialnoy obщeobrazovatelnoy shkoli dlya slaboslishaщix i pozdnoogloxshix detey v 2 sbornikax. Sbornik 1. - M.: Prosveщenie, 1986. – 160 s. 38. Psixologiya gluxix detey. /Pod red. Solovyev I.M., Shif J.I., Rozanovoy T.V., Yashkovoy N.V. –M., 1991. – 306 s. 39. Pulatova X. M. Aktivizatsiya rechevoy deyatelnosti detey doshkolnogo vozrasta s obщim nedorazvitiem rechi. Avtoref. diss…kand. ped. nauk. T., 1994 40. Rau F.F. Formirovanie ustnoy rechi u gluxix detey. –M.: Pedagogika, 1981. – 280 s. 41. Rustamova R. «Nutqning grammatik qurilishini shakllantirish» das

Купить