Etniklararo munosabatlar psixologiyasi - Психология - Дипломные работы

Информация о документе

Цена	9000UZS
Размер	1.5MB
Покупки	0
Дата загрузки	29 Июнь 2021
Расширение	doc
Раздел	Дипломные работы
Предмет	Психология

Etniklararo munosabatlar psixologiyasi

Купить

“ Psixologiya ” yo‘nalishi bo‘yicha qayta tayyorlash va malaka oshirish kursi tinglovchisi Mavzu: “ Etniklararo munosabatlar psixologiyasi” BITIRUV LOYIHA ISHI

Mundarija KIRISH.............................................................................................................. 2 I-BOB. ETNIKLARARO MUNOSABATLAR PSIXOLOGIYASI MAVZUSINI O‘QITISHNING ILMIY-AMALIY AHAMIYATI.............. 7-18 1.1 Globallashuv jarayonida vujudga keladigan etniklararo munosabatlarning psixologik xususiyatlari...................................................... .............................. 7 1.2 Psixologning etniklararo munosabatlar diagnostikasi va korreksiya qilishdagi o‘rni.......................................................................................... ......... 15 II-BOB. “ETNIKLARARO MUNOSABATLAR PSIXOLOGIYASI” MAVZUSINI O‘QITISHGA DOIR ELEKTRON O‘QUV MODUL ISHLANMASI 19-66 2.1. Etnopsixologiya va din psixologiyasi fanining o‘quv dasturi (sill

b o r i s h i b i l a n i z o h l a n a d i . T a b i i y k i , h a r b i r m i l l a t n i n g a q l i y v a p s i x o l o g i k q i y o f a s i o ‘ z i g a x o s t a r i x i y e t n i k v a t a b i i y - i q l i m i y s h a r t - s h a r o i t l a r d o i r a s i d a s h a k l l a n g a n l i g i b o i s , u n i n g r e a l h a y o t v o q e a l a r i g a , i j t i m o i y - s i y o s i y x o d i s a l a r g a b o ‘ l g a n m u n o s a b a t i h a m t u r l i c h a b o ‘ l i s h i s h u b h a s i z d i r . Z e r o , m i l l i y o ‘ z i g a x o s l i k l a r , x a l q n i n g x a r a k t e r l i b e l g i l a r i u z o q a s r l a r m o b a y n i d a m u a y y a n i j t i m o i y - i k t i s o d i y , t a b i i y - j u g ‘ r o f i y s h a r t - s h a r o i t l a r , s i y o s i y v a z i

Zamonaviy psixologik ta’lim psixologiyani o‘qitishning yangicha faol uslublarini ishlab chiqilishi, ilmiy tadqiqotlar va psixologlarning kasbiy amaliyoti negizida ishlab chiqilgan yangi dastur va metodik qo‘llanmalarga muhtoj. Psixologiyani o‘qitish metodikasi o‘quv predmeti sifatida ko‘plab ko‘zga ko‘ringan psixologlar (A.A.Lyublinskaya, B.M.Teplov, P.A.Shevandrin va h.) e’tiboriga tushgan bo‘lsada hali etarlicha o‘rganilmagan. O‘zbek psixologlarida ham qiziqish endi-endi uyg‘onmoqda (N.Xalilova). ayni damda psixologiyani o‘qitishning metodik ta’minoti to‘g‘risidagi masala dolzarbligicha qolmoqda. Psixologiyani o‘qitishning o‘ziga xos jihatlari va mushkulliklari mavjud. Ushbu mushkulliklar nafaqat psixologik bilimlar spetsifikasi bilan, balki ularni o‘zlashtirishning o‘ziga xosligi bilan

3. Psixologik hodisalarni anglash jarayoni nafaqat mantiqiy tafakkurni, balki obrazli va yaqqol-harakatli tafakkurni va yaxshi shakllangan tasavvurni taqozo etadi. Psixolog-talaba obrazlar yordamida tafakkur qilishni o‘rganishi lozim. 4. Psixologik bilimlar biron-bir ilmiy voqelik emas, metodik maqsadlar uchun qulay muayyan umumlashtirilgan tuzilma sifatida namoyon bo‘ladi. Har qanday psixologik hodisani to‘la (nisbatan albatta) yoritish uchun quyidagilar mazmunini ochib berish shart: - Tushunchalar tizimini (tezaurus, atamalar, ta’riflar); - Psixologik hodisalar funksiyalarini (vazifalar); - Mexanizmlarni (hodisa qanday vujudga keladi va nimani bajaradi); - Turlarini (klassifikatsiyasi); - Qonuniyatlarni (qonunlar, xususiyatlar, xossalar); - Individual, yoshga doir va jinsiy xususiyatlarn

Ikkinchidan, “Etniklararo munosabatlar psixologiyasi” mavzusini o‘qitishda innovatsion ta’lim texnologiyalari va ilg‘or xorijiy tajribalardan foydalanish yo‘llarini yoritish; Uchinchidan, “Etniklararo munosabatlar psixologiyasi” mavzusining mazmun-mohiyatini ochib berish; To‘rtinchidan, “Etniklararo munosabatlar psixologiyasi” mavzusini o‘qitishga doir elektron o‘quv modul ishlanmasini tayyorlash ; Beshinchidan, oliy ta’lim muassasalarida “Etniklararo munosabatlar psixologiyasi” mavzusini o‘qitishni yanada takomillashtirish yuzasidan taklif va tavsiyalar ishlab chiqish. Bitiruv loyiha ishining ob’ektini Nizomiy nomidagi Toshkent davlat pedagogika universitetida o‘qitilayotgan Etnopsixologiya va din psixologiyasi fani “ Etniklararo munosabatlar psixologiyasi ” mavzusini o‘qitish jarayoni ta

I-BOB. ETNIKLARARO MUNOSABATLAR PSIXOLOGIYASI MAVZUSINI O‘QITISHNING ILMIY-AMALIY AHAMIYATI 1.1 Globallashuv jarayonida vujudga keladigan etniklararo munosabatlarning psixologik xususiyatlari Mustaqillikning o‘tgan davri O‘zbekiston Prezidenti I.A.Karimov uslubining yangidan-yangi jihatlarini ochib berdi. Ularning siyosiy yo‘li, voqea va hodisalarga faqat o‘zigagina xos bo‘lgan munosabatlari yana ham aniqroq ko‘rindi. I.A.Karimov ish uslubining va siyosiy yo‘lining o‘z tengdoshlari va safdoshlaridan farqi, u milliy zaminda asrlar mobaynida tarkib topgan Sharq milliy davlatchilik va boshqaruv san’ati an’analariga hamohangligidadir. Prezident Islom Karimov boshqaruvchilik faoliyatidagi qat’iylik, qat’iy intizom diktatura ko‘rinishi yoki davlat qurilishidagi nuqson emas, aksincha yuksak talab

San’at, falsafa, din va siyosiy kurashlarni o‘z ichiga olgan ushbu jarayon, sotsio- biosferik inqiroz bilan birga kuzatiladi. Hozirgi kunda u agressivligi kuchaygan ayrim islomiy jamiyat hududlarini qamrab olgan bo‘lsa, erta-indin Hindiston va Xitoyni, keyin XXI asr urushlaridan charchagan Afrikani tasarruf etishi mumkin. Bu qat’iy va muallaq tizimga 1 ega jamiyatdan imkon qadar erkin tizimli jamiyatga, ya’ni konservativ jihatdan mustahkam jamiyatdan biosferik sharoitlar bilan birga tezkor o‘zgarayotgan, jahon xo‘jaligiga xos tuzilmaviy ko‘rinishlarga ega jamiyatga sifatiy o‘tishdir. Sayyoramizda kechayotgan ijtimoiy jarayonlarga yuqoridan nazar tashlasak, iliq oqimlar ta’siri ostida eriyotgan muzliklarga o‘xshash holat ko‘zga tashlanadi. Qat’iy belgilangan va erkin ijtimoiy tizimlar o‘rta

haqida ketmoqda. Bunday jamiyatda inson hamisha umumiy faoliyat va hamkorlikni taqozo qiluvchi xatti-harakatlar ishtirokchisi bo‘ladi. U kelajagini o‘z urug‘i, yaqinlari hayotidan alohida qilib rejalashtirmaydi. Etno-qardoshiy tizimlar asosida, odatda, muayyan tabiiy sharoitlarga moslashgan faoliyat yotadi. Jamoa umumiy biosferik jarayonning uzviy qismi sifatida tarkib topadi, faoliyatni muhitga moslashtiruvchi “afsona” lar bilan yashaydi. Qat’iy ijtimoiy tizimlarda inson etnos, urug‘, oilaning ajralmas bo‘lagidir. U o‘z ijtimoiy guruhlari bilan uzviy bog‘liq bo‘lib, ularga psixologik jihatdan tobe’dir, barcha xatti-harakatlarini atrofidagilar fikriga muvofiqlashtirishga intiladi. Uning uchun o‘z hayotini, faoliyatini individual tarzda rejalashtirning hojati yo‘q. Ishlab chiqarishning urug

ichidagina odam o‘zining qonuniy joyiga ega bo‘lib, hamdardlik va madad oladi, muloqotga kirishadi va faoliyat yuritadi. Bir qator ijtimoiy va psixologik mexanizmlar qat’iy tuzulmalarning ierarxiyasi barqarorligini ta’minlaydi. Bu chuqur etnik yoki jamoaviy ustanovkalar, ya’ni odamlarni yaxshilar sifatida “o‘zinikilarni”kiga hamda go‘yoki noloyiq va g‘ayir deb tan olingan “begonalarga” ajratish bilan bog‘liq. Monomadaniyatda guruhiy patriotizm tarkib toptiriladi, urug‘, oila, ota-ona oliy qadriyat darajasiga ko‘tariladi. Ushbu hurmat hokimiyat tuzulmalariga ham ko‘chiriladi. Hukumat bilan bo‘lgan o‘zaro munosabatlar emotsional tob’elik, g‘amxo‘rlik kabi oilaviy munosabatlar ko‘rinishining davomiga aylanadi (masalan, “rais-ota”, “rahbar- aka”). Qat’iy tuzulmalarning himoya mexanizmlariga, u

mansub ekanligi alohida ahamiyat kasb etsa, dehqonchilik bilan mash g‘ ul O‘zbekistonda qo‘ni-qo‘shnichilik, mahalla muhim o‘rin egallagan. Bunday jamoaviy ong erni qayta-ishlash bilash shu g‘ ullanadigan xitoy, yapon va boshqa ko‘plab xalqlarda ham kuzatiladi. Inson konkret ijtimoiy guruhning uzviy qismi sifatida harakat qiladi. O‘zbek, qozoq o‘z oilasidan tashqarida nemis yoki rusdan ko‘ra ko‘proq ojizdir. SHu bois ijtimoiy taranglik vujudga kelgan vaziyatlarda urug‘-aymoq ichidagi jipslashuv ahamiyati kuchayadi. Mabodo sotsium shunday uyushtirilsa uning siyosiy tuzilmasiga taalluqli tamoyillarni ongli holda qayta ishlash, ularning bajarilishini nazorat qiluvchi muassasalarni yaratish, qonunlar yozish zaruriyati tug‘ilmaydi. YAxlit jamiyat alohida inson xatti-harakatini o‘zaro kutilayotg

yo‘qotayotgan qat’iy jamiyat a’zosida yuzaga keladigan fojeaviy kechinmalar va xavotir kuchini zamonaviy g‘arb dunyosi vakili tasavvur ham qilolmaydi. Yapon uchuvchi-kamikadzelarining ikkinchi jahon urushi yillaridagi qurbonliklari bunday tob’elik o‘limdan ham kuchli ekanini isbotlaydi. Aksariyat odamlarning rasmiy qonunlarga loqayd munosabatini shunga o‘xshash “qat’iy” aloqalar ta’siri bilan tushuntirish mumkin. “Erkin shaxs” g‘oyasi Yevroosiyoning sharqiga ko‘char ekan butkul boshqacha mentallikka va inson xatti-harakati texnikasining boshqacha modeliga yo‘liqadi. Bu yerda individ ijtimoiy guruh (oila, mahalla)larga shu darajada kuchli bog‘liq-ki, u o‘z xulq-atvorini faqat ushbu guruhning hamjihatlikdagi harakatlariga qarab qurishga majbur. Xatti-harakatlar Yevropalik yoki AQSHlik insonn

psixologik mexanizmlar xalqlar assimilyasiyasi va etnik tizimlar emirilishi davomida taraqqiy etgan. Bu, o‘z navbatida, shaxsni individual sub’yekt sifatida ajralib chiqishiga yordam bergan. G‘arb madaniyatiga mansub inson go‘yoki ikki marta dunyoga keladi: birinchi marta, oila mehri-muhabbatiga tob’e go‘dak sifatida; ikkinchi marta – mustaqil yashay oluvchi va harakat qiluvchi shaxs sifatida. Birinchi tug‘ilish ham, ikkinchi tug‘ilish ham – bu, faoliyatni uyushtiruvchi avtonom ta’minot mexanizmlarini tarkib toptirish bilan bog‘liq, og‘riqli jarayondir. Sharq o‘zining qat’iy tuzilmalarini Yevropaning hozirgi kunda “erib” ulgurgan ijtimoiy tuzilmalari o‘z boshidan o‘tkazgan emirilishlarsiz saqlab qolgan. Sharqona faoliyat insonni o‘z oilasidan va u kelib chiqqan ustivor ijtimoiy tizimdan uz

Bugungi kunda Yevroosiyodagi O‘rta yer dengizidan tortib Falastin, Bosniya, Kavkaz, Tojikiston, Afg‘onistongacha va Pokistondan Hindiston va Xitoygacha cho‘zilgan umumiy taranglik hududi xususida so‘z yuritish imkoni mavjud. Bu hududlarda muntazam ravishda harbiy to‘qnashuvlar o‘chog‘lari paydo bo‘lishi kuzatiladi. Taranglikning ikkinchi chizig‘i Xitoy sharqida, Vetnam, Kambodja, Koreyada namoyon bo‘lmoqda. Nizolar G‘arbona demokratiyaning o‘zgacha mentallikka ega mamlakatlarga faol singdirilayotgan hududlarni belgilab beradi. Sharqona psixologiyaning o‘ziga xos xususiyatlari Markaziy Osiyo davlatlariga ham taalluqli. Sobiq Ittifoqning islomiy hududlarida “Sovet hukumatining” yoyilishi xristianlikka mansub hududlaridagidan prinsipial ravishda farq qilgan. Kommunizm mafkurachilarining yuksa

1.2 Psixologning etniklararo munosabatlar diagnostikasi va korreksiya qilishdagi o‘rni Zamonaviy etniklik paradoksi. XX asrning 60-70 yillaridan boshlab jahon miqyosida xalqlarning o‘zligini saqlab qolish, maishiy madaniyat va psixologik tuzilishining o‘ziga xosligini ko‘rsatish, millionlab odamlarda etnik mansubligini his etishga chanqoqlik bilan belgilanadigan jarayonlar ko‘zga tashlandi. Biroq ayni kunda ro‘y berayotgan etnik tiklanish jarayoni odamzot taraqqiyotining asosiy xususiyatlaridan hisoblanadi. Alohida odamlar va xalqlarning o‘z ildizlariga murojaat qilishi, milliy o‘zlikni anglashga qiziqishning kuchayishi turli shakllarda namoyon bo‘lmoqda: ko‘xna odat va an’analarni reanimatsiya qilish, kasbiy madaniyat folklorizatsiyasi, milliy “ruh”ni anglashga intilishdan tortib o‘z mill

psixologik aspektini o‘rganish naqadar muhimliligini ko‘rsatadi. Etnopsixologiya zamonaviy jamiyat oldida turgan turli “milliy” muammolarni tahlil etuvchi etnosotsiologiya, etnopolitologiya fanlar singari rivojlanishi zarur. Etnopsixologlar turli millat vakillari o‘rtasidagi munosabatlar paytida paydo bo‘layotgan tushunmovchiliklar sabablarini qidirish; boshqa etnos vakillarini mensimaslik, inkor etishga majbur etadigan psixikaning madaniyat bilan belgilanadigan jihatlari bor-yo‘qligini aniqlash; etniklararo taranglik va etniklararo ziddiyatlarga olib keladigan psixologik hodisalarni tadqiq etish bilan shug‘ullanishadi. Javobni taqozo etuvchi ko‘plab savollar orasida bugungi kundagi etnik identiklik roli oshib ketishining psixologik sabablari to‘g‘risidagi savolga javob topish ham o‘ta dol

muassasalar, kasbiy uyushmalar, yoshlarning noformal uyushmalari va h.,ni kiritishimiz mumkin. Ko‘plab odamlar bunday guruhlarga “boshi bilan sho‘ng‘ib” ketishadi, biroq ularga a’zolik psixologik barqarorlik ehtiyoji qondirilishini ta’minlamaydi. Guruh tarkibi muttasil o‘zgarayotganligi, guruh mavjudligining vaqt ichra cheklanganligi, biron-bir hodisa tufayli guruhdan insonni badarg‘a qilinishi sababli tayanch unchalar ham ishonchli bo‘lmasligi mumkin. Etnik guruh bunday kamchiliklardan mustasnodir. Ayni pallada odamlar kayfiyatida o‘z ildizlariga murojjat singari psixologik ko‘chishlar kuzatilmoqda dedik. Bu odamlar ongida zamonaviy davrni inqiroz davri, tamaddunning emirilishi kabi idrok etilishining oqibatlaridandir. Xalqaro nizolar, yadro urushi xavfi, ekologik tahdidlar va h., bilan b

Etnopsixologning etnik ziddiyatlar tahlili va ular echimini topishdagi o‘rniga to‘xtalar ekan G. Triandis quyidagi tarixiy misolni keltiradi: 1991 yil yanvarida Iroq tashqi ishlar vaziri Tariq Aziz va AQSH davlat kotibi Boris Beyker Jeneva shahrida uchrashadilar. Mazkur uchrashuv harbiy to‘qnashuvga yo‘l qo‘ymaslik, o‘zaro bir bitimga kelishuvning so‘ngi chorasi edi. Sulh tuzish paytida T.Aziz yonida Iroq prezidenti Saddam Xusayinning ukasi bor edi. U Bog‘dodga qo‘ng‘iroq qilib muzokaralar borishi xususida axborot berib turishi lozim edi. Beyker muloqotning faqatgina verbal kanalidan foydalanib quruq, aniq va lo‘nda qilib mabodo Iroq Quvaytdan chiqib ketmasa AQSH Iroqqa qarshi harbiy kuch ishlatishi mumkinligini aytadi. S.Husayin ukasi Beyker nima deganiga kam e’tibor berib, qanday aytilga

II-BOB. “ETNIKLARARO MUNOSABATLAR PSIXOLOGIYASI” MAVZUSINI O‘QITISHGA DOIR ELEKTRON O‘QUV MODUL ISHLANMASI 2.1 Etnopsixologiya va din psixologiyasi fanining o‘quv dasturi (sillabus) «Etnopsixologiya va din psixologiyasi» fanining 2015/2016 o‘quv yili uchun mo‘ljallangan SILLABUSI Fanning qisqacha tavsifi OTMning nomi va joylashgan manzili: Nizomiy nomli Toshkent davlat pedagogika universiteti Kafedra: Amaliy psixologiya Pedagogika psixologiya fakulteti tarkibida Ta’lim sohasi va yo‘nalishi: 5210200 Psixologiya (Psixolog. Psixolog konsultant) Fanni (kursni) olib boradigan o‘qituvchi to‘g‘risida ma’lumot: Psixol.f.n. Botirov B.M. e - mail : Rohat -2013@ mail . ru Dars vaqti va joyi: 3-bino 4-38 auditoriya Kursning davomiyligi: 0 2 .09.201 5 -27.0 1 .2016 Individual grafik asosida ishlash vaq

- universitet ichki tartib - intizom qoidalariga rioya qilish; - uyali telefonni dars davomida o‘chirish; - berilgan uy vazifasi va mustaqil ish topshiriqlarini o‘z vaqtida va sifatli bajarish; - ko‘chirmachilik (plagiat) qat’iyan man etiladi; - darslarga qatnashish majburiy hisoblanadi, dars qoldirilgan holatda qoldirilgan darslar qayta o‘zlashtirilishi shart; - darslarga oldindan tayyorlanib kelish va faol ishtirok etish; - talaba o‘qituvchidan so‘ng, dars xonasiga - mashg‘ulotga kiritilmaydi; - talaba reyting ballidan norozi bo‘lsa e’lon qilingan vaqtdan boshlab 1 kun mobaynida apellyasiya komissiyasiga murojat qilishi mumkin Elektron pochta orqali munosabatlar tartibi Professor-o‘qituvchi va talaba o‘rtasidagi aloqa elektron pochta orqali ham amalga oshirilishi mumkin, telefon orqali b

10. Mentallikni tadqiq etish muammolari 2 2 6 11 . Ijtimoiy va etnik identiklik 2 2 4 1 2 . Millatlararo munosabatlar va ularning psixologik determinantlari 2 2 4 13 . Ijtimoiy hodisalar va atributiv jarayonlar 2 2 6 1 4 . Dinlarning kelib chiqishi 2 2 2 15 . Dinlarning kelib chiqishi 2 2 2 1 6 . Din tarixi 2 2 2 17. Sharqning diniy-falsafiy an’analari 2 2 2 1 8 . Ibrohimiy (Avraamik) dinlar 2 2 2 1 9 . Sektalar va ma’naviy xavfsizlik muammolari 2 2 2 Jami 38 38 64 Talabalar bilimini baholash tizimi: t / r Nazorat turidagi topshiriqlarning nomlanishi Maksimal yig‘ish mumkin bo‘lgan ball JN va ON ballar taqsimoti I. Joriy nazoratdagi ballar taqsimoti 35 ball 17 18 Ma’ruza va seminar mashg‘ulotlarda Maksimal ball 1- JN 2-JN 1 . Talabaning ma’ruza va amaliy mashg‘ulotlardagi faolligi va o‘zla

kichik guruhlarga bo‘linadi (har bir guruhda talabalar soni 5-7 tagacha bo‘lishi mumkin), har bir guruhga alohida topshiriqlar beriladi va himoya qabul qilinadi. Topshiriqlar 2-3- haftalar oralig‘ida talabalarga biriktiriladi. Guruhning faolligi, berilgan topshiriqni nazariy va amaliy jihatdan yoritilishi, xulosalarning mantiqiy bog‘liqligi, kreativ mulohazalarning mavjudligi, huquqiy- normativ hujjatlarni bilishi va boshqa talablarga mosligi hisobga olinadi. Guruhdagi har bir talabaga 0-10 oralig‘ida bir xil ball qo‘yiladi. Himoya kafedra mudiri tomonidan tasdiqlangan grafik asosida dars mashg‘ulotlaridan so‘ng tashkil etiladi III. YAkuniy nazorat 30 ball Semestrning oxirgi ikki haftasida Jami: 100 ball Asosiy darslik va o’quv qo’llanmalar № Muallif Adabiyot nomi Adabiyot turi Nashr i, yi

3. У.Джеймс. Научные основы психологии. 2003 Elektron ta’lim resurslari. 1. www. tdpu. uz 2. www. pedagog. uz 3. www. Ziyonet. uz 4. www. edu. uz 2.2 “Etniklararo munosabatlar psixologiyasi” mavzusi ma’ruza-matni ETNIKLARARO MUNOSABATLAR PSIXOLOGIYASI 23

REJA: 1. Etniklararo munosabatlar psixologik hodisa sifatida 2. Etniklararo munosabatlarning rivojlanish bosqichlari 3. Etnik tasavvurlar § 1. Etniklararo munosabatlar psixologik hodisa sifatida Etniklararo hodisalarning, shu jumladan ziddiyatlarning, tabiati va sabablarini tushunish uchun etniklararo munosabatlarning turfa ko‘rinishlari borligini e’tiborda tutish lozim. Ziddiyatlar ularning barchasida ham vujudga kelishi mumkin, biroq ziddiyatlarni qiyoslashda aksariyati yanglish xulosalar chiqariladi. Etniklararo munosabatlarning ikki asosiy, yoki “sof” ko‘rinishi mavjud: subordinatsion (vertikal) va gorizontal munosabatlar. Subordinatsion munosabatlar - ayrim etnoslar dominantlik (ustivorlik) qilgan paytda boshqa bir etnoslar unga tob’e bo‘ladigan h olat . Sobiq ittifoq davrida Rossiya

Etniklararo munosabatlarning bu ikki ko‘rinishi o‘rtasidagi tafovutlarni o‘z vaqtida Maks Veber belgilab bergan. U birinchi ko‘rinishdagi etniklararo munosabatlarni tabaqalashgan tuzilma, ikkinchi ko‘rinishdagi etniklararo munosabatlarni- etnik hamjihatlikda yashash tizimi deb atagan. Uning fikriga ko‘ra, subordinatsion tizim turli etnoslar sotsientalizatsiyasi orqali siyosiy tizim vujudga kelayotganda etnik hamjihatlikda yashash tizimi bag‘rida yuzaga chiqadi. Agar etnik hamjihatlikda yashash tizimida har bir etnos o‘z qadrini saqlab qololsa, tabaqalashgan, subordinatsion tizimda ustivor etnik guruh faxr-iftixorga aylanadi. Bunday munosabatlarda etnoslar mavqei turlichadir. Tabaqalashgan tizimning o‘ziga xos jihati turli guruhlarga, tug‘ma deb qabul qilinayotgan ularga xos sifatlarga bog‘

Tabaqalashmagan ko‘p sonli etnik tizimlar u yoki bu darajadagi ixtiyoriy migratsiya yoki chala-yarim tasarruf etilish natijasida vujudga keladi. Bunga ilgari bir-birlari bilan hech qanday munosabatlarda bo‘lmagan turli etnoslarning yagona hududda uyushishi ham sabab bo‘lishi mumkin. Chala-yarim tasarruf etilgan mamlakatlarda parallel guruhlar vujudga keladi, bunga Seylon, Nigeriya davlatlari misol bo‘lishi mumkin. Seylonda na tamillar, na ularning raqibi - singallar orolning butun hududi ustidan yakka hokimlikni o‘rnata olmaganlar. Iqtisodiy sabablar bilan bog‘liq migratsion jarayonlar Malayziya, Gviana va Trinidadda tabaqalashmagan tizimlar yaratilishiga olib kelgan. Sobiq ittifoq davrida ham keng ko‘lamli shunday jarayonlar ro‘y bergan. Biz ittifoqdosh respublikalarda rus va boshqa milla

Ikkala taraf ham bir-biriga nisbatan qanday munosabat qilish kerakligini tushuna boshlaydi. Aksariyat etnik guruhlar mehnatning ma’lum sohalarini o‘zlashtiradilar, xattoki ular ushbu faoliyat sohasiga tabiiy moyil ekanday tasavvur uyg‘otadilar. Raqobat ushbu jamiyatda mavqe uchun kurashga aylanadi. Mavqe esa, ma’lumki, insonga yoki jamoaga hokimiyat, boylik va hurmat keltiradi. “Etnik orolchalar” yaratilib unda xususiy madaniyat saqlanib taraqqiy etib boradi. AQSHda shunga o‘xshash qator koloniyalar mavjud: Nyu Yorkda Garlem, C h ikagoda – Sitsiliya, San-Fransiskoda – Xitoy shaharchasi. To‘rtinchi bosqich assimilyasiya bosqichidir. Mayda etnik birlik vaqt o‘tishi bilan katta jamoa madaniyatini o‘zlashtiradi. Ya’ni assimilyasiya bo‘ladi. YAngi jamoa madaniyatini qabul qilish va o‘zlashtiris

yaqindan qo‘llay boshlaganlari bilan butun xalqlarni qirish uzoq moziyga borib taqaladi. Genotsidga tayyorlovchi asosiy mexanizm tub aholi degumanizatsiyasidir (odamlar safidan chiqarish): odamlarni hayvon darajasiga tushirish bilan ularni psixologik sifatlardan mahrum qilishadi. Etniklararo munosabatlarning uchinchi modeli yangi koloniyalarni yaratish sanaladi. Ko‘p sonli bo‘magan bosqinchilar o‘zining iqtisodiy va harbiy ustivorligidan foydalanib yirik davlatlarni o‘z metropoliyalarining qo‘shimchalariga aylantiradilar. Bunday munosabatlarda etnik ramzlar va muqaddas qadriyatlari oyoq osti qilinadi. Va to‘rtinchi ko‘rinishdagi etniklararo munosabatlarga bosqinchilar bosib olingan yurt madaniyatini o‘zlashtirishidir . Qashshoqlashuv: madaniyatda buzilishlar, aynishlar yuzaga keladi. Deyli

Bunda ayniqsa, har bir xalqqa xos bo‘lgan milliy urf-odat va an’analarning roli kattadir. SHunday ekan etnopsixologiyaning asosiy o‘rganish ob’ektlaridan bo‘lgan urf-odat, an’ana, udum va turli marosimlarni atroflicha o‘rganish, ularni vujudga kelishi, namoyon bo‘lishi, saqlanishi va o‘zgaruvchanligi kabi qonuniyatlarini ochib berish ham nazariy, ham amaliy jihatdan ahamiyatga molikdir (M.Mamatov. Etnopsixologiya. Ma’ruzalar matni. T.: 1999 y). Yel universiteti professori, sotsiolog U.Samner (1840-1910) madaniyatlarni psixologik jihatdan o‘rganishga o‘zining ma’lum hissasini qo‘shgan. Ushbu mavzuga bag‘ishlangan uning asosiy asari - “Xalq odatlari” (1906) deb nomlanadi. Odat tushunchasiga u xulq-atvorning barcha madaniy belgilangan, standartlashtirilgan shakllarini kiritadi. Odatlarning pa

Individning ijtimoiylashuv jarayoni ijtimoiy rollar o‘zlashtirilishi bilan bevosita bog‘liq. Mazkur jarayon muvaffaqiyatli amalga oshishi u yoki bu ijtimoiy rolni bajarayotgan shaxs ega bo‘lishi lozim bo‘lgan ijtimoiy psixologik sifatlar to‘g‘risidagi insonnig sub’yektiv tasavvurlari bilan belgilanadi. Mazkur tasavvurlar sub’yekt ongida muayyan bir andozalar sifatida shakllanadi. Atrofdagi shaxslarni baholash paytida “o‘lchov” sifatida foydalanayotgan andozalar uning insonlarga qo‘yilayotgan axloqiy-estetik va antropologik- psixologik talablarining personifikatsiyalashgan ifodasidir. Bu uning turli majburiyatlarni bajarayotgan odamlar o‘zlarini qanday tutishlari lozim bo‘lganligi xususidagi u yoki bu darajada anglanilgan tasavvurlardir. Baholovchi andozalar konkret ijtimoiy jamoaning ideal

oddiy askarlar va ofitserlar shaxsini ifodalab berish so‘ralgan. V.M.Senchenko statistik metodlar yordamida sovet askari xususidagi asosiy shakllanish yo‘llarini ochib bergan. Maktabgacha yoshdagi bolalarda askarlar to‘g‘risidagi tasavvurlarning asosiy qismini tashqi jihatlar tashkil etishi aniqlangan (formasi, qurol-aslahalari va h.k). Katta bog‘cha yoshdagi bolalar esa tashqi belgilar bilan birga gavda tuzilishiga oid alomatlarni kiritisha boshlashgan. 1-sinf bolalarida yuqoridagi alomatlar saqlanishi bilan birga funksional belgilar ham o‘z aksini topa boshlagan (avtomatdan otish, tank haydash, akoplarda yotish). Keyingi yosh davrlari taalluqli guruhlarda mazkur tushunchaning mazmuni irodaga, xulq-atvor motivlari bilan bog‘liq sifatlar bilan to‘ldirilganda askarlarning irodaviy sifatlari

mansubligi to‘g‘risidagi tasavvurlar bilan belgilanishini isbotlagan. Agar kishining milliy mansublik alomati uning shaxsini baholashda birinchi o‘ringa chiqsa ular baholanayotgan odam taalluqli millatga xos xarakter xususiyatlari bilan assotsiatsiya qilingan. Shuningdek ishtirokchilar baholanayotgan odam qaysi millatga mansubligini bilmagan taqdirda ushbu odamni baholashda soddalashgan guruhiy stereotiplarga kamdan-kam murojaat etishini ham tasdiqlashgan. D.Bruner va X.Perlmutter ma’lumotlari turli davrda turli tadqiqotchilar tomonidan tasdiqlangan (E.Kentril, G.Ollport, K.Sodxi). Boshqa odam to‘g‘risidagi bilimlar shakllanishida baholanayotgan shaxsning ijtimoiy kasbiy statusi xususidagi informatsiya ya’ni, stereotiplar ahamiyati ham kam emas. Xayri va Gryuns tadqiqotlari buning yaqqol m

eksperimentda bir shaxs bir ma’lumot bilan ishtirok etgan va baholangan, biroq uning ijtimoiy roli o‘zgarib borgan. Teleyangiliklarni ko‘rib bo‘lgach sinaluvchi teletomoshabinlar Z.F.Semyonova iltimosiga ko‘ra yangilikni aytgan kishi to‘g‘risidagi o‘z taassurotlarini maxsus shkalada ifodalaganlar. Ma’lumotlarni statistik qayta ishlab Z.F.Semyonova baholovchi stereotiplarda farqlar mavjudligini aniqlagan. SHu bilan birga mazkur stereotiplar nafaqat shaxsni ijtimoiy roli bilan balki sinaluvchilar taalluqli guruhlarning ijtimoiy tavsiflari bilan ham belgilanishi o‘z isbotini topdi. Yuqoridagi faktlardan shu narsa ayon-ki, stereotiplashtirish hodisasi boshqa odamni bilish istagidagi sub’yekt o‘sha odamning ijtimoiy roli, mavqeini aniqlagandan keyingina amalga oshishini ko‘rsatdi. V.N.Panfyorov

“andoza-o‘lchov” mezonlarini faollashtiradi va inson muayyan bir baholovchi stereotiplar doirasida fikr yurita boshlaydi. Yuqorida keltirilgan faktlar inson boshqa odamlarni baholashda foydalanadigan stereotiplar ushbu insonning shaxs xususiyatlari bilan uzviy aloqada ekanini isbotlagan. Inson hayot davomida o‘zlashtiradigan tajribaning o‘ziga xosligi natijasida, mehnat, muloqot sub’yekti sifatida shakllanadi. Ayni shu jihatlar uning stereotiplari shakli va mohiyatini belgilaydi. Aniqki, inson hayoti muayyan ob’yektiv qonunlarga bo‘ysunadi. Inson tug‘ilishi bilan bir qator shartli guruhlarning, hayoti davomida esa ko‘plab mavjud guruhlarning a’zosiga aylanadi. Ijtimoiylashuv jarayonida u o‘zi mansub bo‘lgan guruhdan ma’lum belgilarga ko‘ra ajralib turuvchi shunga o‘xshash ijtimoiy birlikla

turli etnik guruh vakillari xususida ommaviy axborot vositalarida, badiiy adabiyotlarda, san’at asarlarida mavjud tasavvurlar o‘rganila boshlandi. Etnik stereotiplar – turli etnik guruh a’zolarining jismoniy, axloqiy va aqliy xususiyatlari haqidagi nisbiy barqaror, umumlashgan tasavvurlaridir. Zamonaviy etnopsixologiyada etnik geterostereotiplar - boshqa bir etnik guruh vakillarining xususiyatlari to‘g‘risidagi tasavvurlar bilan birga etnik avtostereotiplar – odamlar o‘zi mansub bo‘lgan etnik guruh a’zolari to‘g‘risidagi mavjud tasavvurlari farqlanadi. Ularning o‘rtasidagi eng katta tafovut etnik avtostereotiplar hamisha ijobiy mazmunga ega bo‘lishidadir. Etnik avtostereotiplar etnik o‘zlikni anglash komponentidir. Ularni o‘rganish etnik o‘zlikni anglash fenomenini teranroq tushunishga yor

mavjudligidadir. Ijtimoiy-iqtisodiy vaziyat barqaror bo‘lganda avtostereotiplar mazmunini shakllantirish uchun etnos tarixidagi ijobiy hodisalar, buyuk shaxslar haqidagi bilimlardan foydalaniladi. ETNIKLARARO MUNOSABATLAR PSIXOLOGIYASI MAVZUSI BO`YICHA TESTLAR Etniklararo munosabatlar psixologik hodisa sifatida 1. Etniklararo munosabatlarning qanday ko`rinishlari mavjud? a. Subordinatsion , dispozitsion b. Subordinatsion , piramidal c. Polidomenal , tabaqaviy d. Gorizontal, dispozitsion 2. A yrim etnoslar dominantlik (ustivorlik) qilgan paytda boshqa bir etnoslar unga tob’e bo‘ladigan etniklararo munosabatlar qanday nomlanadi? a. Gorizontal b. Subordinatsion c. Dispozitsion d. Tabaqaviy 3. Etniklararo munosabatlarning m azkur holat i da etnik guruhlar yonma-yon yashaydilar va bir xil ijtim

d. Subordinatsion 5. Jumlaning bo`sh qismini to`ldiring: “ Maks Veber birinchi ko‘rinishdagi etniklararo munosabatlarni ___________ tuzilma, ikkinchi ko‘rinishdagi etniklararo munosabatlarni - etnik hamjihatlikda yashash tizimi deb atagan ” . 6. Quyidagi fikr kimga tegishli: “H ar qanday subordinatsion tizim ma’lum bir jihatlariga ko‘ra tabaqalashgan tizimdir ”. a. M.Veber b. Dj.Berman c. R.Park d. V.Vundt 7. Jumlani to`ldiring. “ ___________ tizim bir etnos boshqa bir etnosni to‘liq tasarruf etishi, yoki shunga o‘xshash hodisalar natijasida shakllanadi ”. 8. Jumlani to`ldiring. “ Muayyan davlat hududi va aholisi tasarruf etilganidan so‘ng mavqelar (tabaqalar) tizimi, mijozlar munosabati, shuningdek, tobe guruh ___________ si yaratiladi ” . 9. Tushunchalarga muvofiq tavsiflarni aniqlang: №

(ustivorlik) qilgan paytda boshqa bir etnoslar unga tob’e bo‘ladigan h olat 10. Tushunchalarga muvofiq misollarni aniqlang: № Tushunchalar № Tavsiflar 1 Subordinatsion munosabatlar a Yevropa ittifoqi 2 Gorizontal munosabatlar b AQSh jamiyati 3 Polidomenal guruh c Iqtisodiy sabablar bilan bog‘liq migratsion jarayonlar Malayziya, Gviana va Trinidadda vujudga kelgan tizimlar 4 Tabaqalashgan tizim d Sobiq Sovet Sotsialistik Respublikalar Ittifoqining davlat Konstitutsiyasida ittifoqdosh respublikalar, avtonom respublikalar, avtonom viloyatlar va avtonom okruglar singari hududiy tuzilmalar ning qayd etilishi Etniklararo munosabatlar ning rivojlanish bosqichlari 1. Etniklararo munosabatlarning necha ko`rinishi mavjud? a. 2 b. 3 c. 4 d. 5 2. Etniklararo munosabatlarning rivojlanish bosqichlarinin

a. “Q aysidir etnik guruh yoki uning bir qismi mavjud jamoaga kirib kelishi vaziyatida ushbu guruh va jamiyatlarning o‘zaro munosabatlari to‘rt bosqichda shakllanadi ” b. “Qaysidir etnik guruh yoki uning bir qismi mavjud jamoani fath etishi vaziyatida ushbu guruh va jamiyatlarning o‘zaro munosabatlari uch bosqichda shakllanadi” c. “Qaysidir etnik guruh yoki uning bir qismi mavjud jamoa istilo etishi vaziyatida ushbu guruh va jamiyatlarning o‘zaro munosabatlari ikki bosqichda shakllanadi” d. “Qaysidir etnik guruh yoki uning bir qismi mavjud jamoaga kirib kelishi vaziyatida ushbu guruh va jamiyatlarning o‘zaro munosabatlari besh bosqichda shakllanadi” 3. Muayyan jamiyat tashkil topgan bir yoki undan ortiq etnik guruhlar bilan ilk to‘qnashuv etniklararo munosabatlar rivojlanishining qaysi bos

c. Uchinchi bosqich d. To`rtinchi bosqich 6. Mayda etnik birlik vaqt o‘tishi bilan katta jamoa madaniyatini o‘zlashtirishi etniklararo munosabatlar rivojlanishining qaysi bosqich i ga xos ? a. Birinchi bosqich b. Ikkinchi bosqich c. Uchinchi bosqich d. To`rtinchi bosqich 7. Etniklararo munosabatlar rivojlanish bosqichlari ning mantiqiy ketma- ketligini ko`rsating: a. To`qnashuv akkomodatsiya assimilyatsiya raqobat b. To`qnashuv raqobat assimilyatsiya akkomodatsiya c. Raqobat to`qnashuv assimilyatsiya akkomodatsiya d. To`qnashuv raqobat akkomodatsiya assimilyatsiya 8. J amoalarda dezorganizatsiya, deviant xulq (jinoyatlar, faxsh, giyohvandlik) ko‘payishi ; b olalarning ota-onalarga nisbatan hurmati ni pasayishi; ya ngi avlod an’anaviy xulqdan og‘uvchi xulq-atvor ma’qullanadigan vaziyatga tu

10. Odamlarni hayvon darajasiga tushirish bilan ularni psixologik sifatlardan mahrum qilinishi nima deyiladi? a. Gumanizatsiya b. Degumanizatsiya c. Genotsid d. Domen Etnik tasavvurlar 1. Amerikalik olim U.Lippman 1922 yilda nashr ettirilgan “Ijtimoiy fikr” asarida ilk bora qo‘llagan tushunchani toping? a. “Ijtimoiy ustanovka” b. “Ijtimoiy stereotip” c. “Ijtimoiylashuv” d. “Etnik stereotip” 2. Jumlani to`ldiring: Inson tafakkuri “psixik energiyani _________ tamoyili”ni amalga oshirish sababli vujudga keladigan hodisa ijtimoiy ___________ nomini olgan. 3. Qaysi diagrammada ijtimoiy va etnik stereotiplarning o`zaro nisbati to`g`ri aks ettirilgan? a. b. c. 41Ijtimoiy stereotip Etnik stereotip Ijtimoiy stereotip Etnik stereotip

d. 4. Turli etnik guruh a’zolarining jismoniy, axloqiy va aqliy xususiyatlari haqidagi nisbiy barqaror, umumlashgan tasavvurlari qanday nomlanadi? a. Etnik ustanivka b. Etnik stereotip c. Etnik fikr d. Etnik ong 5. Etnik geterostereotip bu - …… a. boshqa bir etnik guruh vakillarining xususiyatlari to‘g‘risidagi tasavvurlar b. o`z etnik guruhi vakillarining xususiyatlari to‘g‘risidagi tasavvurlar c. boshqa bir etnik guruh vakillarining xususiyatlari to‘g‘risidagi ustanovkalar d. o`z etnik guruhi vakillarining xususiyatlari to‘g‘risidagi ustanovkalar 6. O`z etnik guruhi vakillarining xususiyatlari to‘g‘risidagi tasavvurlar deb nimaga aytiladi? a. Etnik geterostereotiplarga b. Etnik ustanovkalarga c. Etnik autostereotiplarga d. Etnik tafakkurga 7. Etnik autostereotiplar qanday psixik tuzilman

b. Etnik ong c. Etnik ta`b d. Etnik fe`l Adabiyotlar ro‘yxati: 1. Кросс-культурная психология. Исследования и применение/ пер. с англ. Харьков: Изд-во Гуманитарный центр, 2007г. 2. Михневич, О.А. Национальное самосознание как интегративный признак нации/ Минск: Харвест, 2007г. 3. Налчаджян А.А. Этнопсихология. 2-е изд. СПб.: Питер, 2004г. 4. Психология: Учебник для гуманитарных вузов/ Под общей ред. В.Н.Дружинина.- СПб.: Питер, 2003г. 5. Сикевич З.В. Социологическое исследование: практическое руководство.- СПб.: Питер, 2005 г. 2.3 “Etniklararo munosabatlar psixologiyasi” mavzusi bo‘yicha talabalarning mustaqil faoliyatini tashkil etish O‘quv materialining o‘zlashtirilishi ta’lim oluvchilarning mustaqil faoliyatisiz samarali bo‘lmaydi. Mustaqil faoliyat davomida mazmun tafakkurning individa

psixologik bilimlar tuzilmasiga, balki uni o‘zlashtirish usullariga ham maxsus o‘qitish zaruriyati tug‘iladi. Talabalarning mustaqil faoliyati leksiyani tinglash paytidan boshlangani bois, lektor ta’lim oluvchilarni leksiyaning o‘zidan mustaqil faoliyat yuritishga yo‘llab turishi, axborotni qidirish va o‘zlashtirishning eng samarali usullarini ishlab chiqishga undashi kerak. Dastlab talabalarda leksiya konspektlari bilan to‘g‘ri ishlash malakalarini shakllantirish lozim, masalan, tayanch konspektlarini tuzish. Tayanch konspekt asosiy nazariy qoidalar, faktlar, eksperimentlar mohiyati va h., tashkil topadi. Bunday konspektni tayyorlash talabalarda leksiyadagi asosiy fikrlarni ajratib olishga, ko‘rgazmali materialni anglashga, leksiya mazmunini qisqacha qayd etishga o‘rgatadi. Tayanch konspe

O‘quv masala deb biz ta’lim maqsadlari uchun maxsus ishlab chiqilgan masalaga aytiladi. Vazifa deb biron-bir xatti-harakatni bajarish talabi tushuniladi. Vazifa talablari masala talablari kabi o‘xshash bo‘lsada qat’iy emas: savolga javob berish, biron-bir harakatni amalga oshirish va h. Tafakkur tadqiqotchilari (R.Kettel, A.Bine, Dj.Gilford va boshqalar) insonga o‘ylashga majbur qilishning eng ma’qul usuli uning oldiga qator masalalarni qo‘yish deb hisoblashgan. O‘quv masalalari klassifikatsiyasi. O‘quv masalalariga doir eng mashhur klassifikatsiya D.G.Tollingerovaga taalluqli. U kognitiv xarakteristikalarga muvofiq o‘quv masalalarining 5 guruhini farqlaydi: 1) Bilimlarni qayta yodga tushirishga doir masalalar; 2) Oddiy tafakkuriy jarayonlarga doir masalalar; 3) Murakkab tafakkuriy jarayon

B) kasbiy bilim, malaka va ko‘nikmalarni egallash maqsad qilib olingan vazifalar. Har bir guruh quyidagi turkum masalalarni qamrab olishi mumkin: A) ilmiy material yuzasidan olgan bilimlarni esga tushirilishini taqozo etuvchi to‘g‘ridan-to‘g‘ri savollar. Ular o‘quv material aktuallashuvini ta’minlaydi. Mazkur holat talabalarga bilimlarning qay bir ko‘rinishi muhim ekanligini anglash imkoniyatini beradi (asosiy tushunchalar, funksiyalar, mexanizmlar, xossalar, psixik hodisalarning turli qonuniyatlari va h.); B) oddiy xotira yordamida javob topish mushkul bo‘lgan, tafakkur qilishni taqozo etadigan, bilvosita savollar. Mazkur masalalar psixologik faktlar, qonunlarni interpretatsiya qilinishi, konsepsiyalar, nuqtai-nazarlar, tasavvurlarni tahlil etilishini talab qiladi; V) produktiv tafakkurni

- Ikki yoki undan ko‘proq mustaqil etnik guruhlarni qamrab olgan jamiyatlar qanday nomlanadi? B) Bilvosita masalalar. - Jamoalarda dezorganizatsiya, deviant xulq (jinoyatlar, faxsh, giyohvandlik) ko‘payishi; bolalarning ota-onalarga nisbatan hurmatini pasayishi; yangi avlod an’anaviy xulqdan og‘uvchi xulq-atvor ma’qullanadigan vaziyatga tushib qolishi bilan etniklararo munosabatlar dinamikasining qanday aloqadorlik mavjud? 1. - Qaysi diagrammada ijtimoiy va etnik stereotiplarning o`zaro nisbati to`g`ri aks ettirilgan? e. f. g. h. 47Ijtimoiy stereotip Etnik stereotip Etnik stereotipIjtimoiy stereotip

V) muammoli masalalar. Bunday masalalar sifatida ilmiy muammolar ilgari surilishi mumkin. Dissertatsion tadqiqotlar bunday muammolar manbaasi bo‘lib xizmat qiladi. Masalan: - Etniklararo munosabatlar xususiyatlarini o‘rganadigan psixodiagnostik vositalar qanday ko‘rinishga ega bo‘lishi mumkin? B-guruhiga mansub kasbiy vazifalarga doir misollar. Bunga kasbiy bilimlar anglanishini ta’minlaydigan vazifalar kiradi. A) masalalar – oddiy savollar, talablar. - Etniklararo munosabatlar tahlilini amalga oshirishda psixolog dastlab nimalarni o‘rganishi lozim? 1) etnik tasavvurlarni 2) etnik munosabatlar dinamikasini 3) etnik ustanovkalarni 4) 1-nchi va 3-nchi javoblar. B) Bilvosita masalalar. Bunga kasbiy bilimlar anglanilishini ta’minlaydigan vazifalar kiradi. - quyida berilgan tushunchalarga muvof

- hozirgi kunda Yevropa mamlakatlarida yuzaga kelayotgan etniklararo munosabatlar bilan bog‘liq muammolar negizini tahlil eting; - Yevropa davlatlarida vujudga kelayotgan etniklararo munosabatlar Rossiya davlatida shakllangan etniklararo munosabatlardan nimasi bilan farq qiladi? Psixolog uchun mazkur farqlarni bilish nima beradi? - Ona o‘z o‘g‘lidan shikoyat qilib keldi. Uning so‘zlariga qaraganda o‘g‘lida xulqiy o‘zgarishlar kuzatilyapti. Psixolog o‘spirin bilan suhbatlashish chog‘ida unda o‘zbek millatiga mansub qizlarga nisbatan salbiy tasavvurlar mavjudligini aniqladi. Yigitcha hech qachon o‘zbek qizlariga uylanmasligini, bundan tashqari bir koreys qiz bilan yashirincha yashab kelishini aytdi. Vaziyatni tahlil etib, muammoning kelib chiqishiga doir mulohazaringizni bering. Psixolog sif

3. Ijtimoiy beqarorlik vaziyatida etnik identiklik masalalari 4. Etnos psixologik jamoa sifatida 5. Madaniyat psixologik tushuncha sifatida 6. Tarix va falsafa ichida etnopsixologiyaning rivojlanishi 7. Germaniya va Rossiyada xalqlar psixologiyasining o‘rganilishi 8. V.Vundtning xalqlar psixologiyasi 9. G.S h pet etnik psixologiya predmeti to‘g‘risida 10. Madaniyatlar konfiguratsiyasi 11. Ust u vor va modal shaxs 12. Psixologik antropologiyaning predmeti va vazifalari 13. Idrok jarayonlarining empirik o‘rganilishi 14. Relyativizm, absolyutizm, universalizm 15. L.Levi-Bryul ibtidoiy va zamonaviy inson mentalligi to‘g‘risida 16. K.Levi-Stros tafakkur tuzilmasi universalligi to‘g‘risida 17. Ijtimoiylashuv, inkulturatsiya, madaniy transmissiya 18. Bola taraqqiyotiga madaniyat ta’siri 19. Bolal

33. Aybdorlik va uyat h issi ijtimoiy nazorat mexanizmlari sifatida 34. Konformlilik individ xulqining guruh ichidagi regulyatori sifatida 35. S h axslararo, guruhlararo va etniklararo munosabatlar 36. Etniklararo munosabatlarning psixologik determinantlari 37. Etnik mansublikning asosiy komponentlari 38. Til va boshqa etnodifferensial alomatlar 39. Etnik mansublikni tiklanish bosqichlari 40. Etnik mansublikka ijtimoiy kontekst ta’siri 41. Etnik mansublikni qo‘llab—quvvatlash strategiyalari 42. Etnik mansublikni o‘lchash modellari 43. Etnotsentrizm ijtimoiy-psixologik hodisa sifatida 44. Etnik stereotiplar va stereotipizatsiya jarayoni 45. Etnik stereotiplar: asosiy xossalar 46. Ijtimoiy kauzal atributsiya 47. Etnik nizolar tushunchasi va ular klassifikatsiyasi 48. Etnik nizolar determinan

Etnopsixologiya va din psixologiyasi fanidan yakuniy nazorat test-topshiriqlari № Savollar Javoblar To‘g‘ri Muqobil Muqobil Muqobil 1 Etnik psixologiya fani - .... Turli xalqlar va turli madaniyatlarga mansub kishilar psixikasi xususiyatlarini o‘rganadi Kichik va katta guruhlarda ro‘y beradigan psixik fenomenlarni o‘rganadi Turli xalqlar va turli madaniyatlarg a mansub kishilarni o‘rganadi Tevarak atrofdagi olam taraqqiyotining umumiy qonuniyatlarini o‘rganadi 2 Etnik psixologiya tarkibiga quyidagilarning qaysi biri kirmaydi SHaxsiy tajriba Milliy xarakter Milliy o‘zlikni anglash Milliy tuyg‘u va milliy manfaatlar 3 Etnik psixologiyaning asosiy tushunchalaridan biri Etnos Elat An’analar Odatlar 4 Madaniyatlarni o‘rganishda quyidagi sindromlardan qaysi biri qo‘llanilmaydi Ma’naviylik - ma’n

tadqiqiy metodlari to‘liq ifodasini topgan qatorni toping shaxsni tadqiq etish, tushlar, ramzlar, e’tiqodlar tahlili, kontent-analiz, proektiv metodlar, eksperiment shaxsni tadqiq etish, e’tiqodlar tahlili, kontent- analiz, proektiv metodlar, eksperiment so‘rov, shaxsni tadqiq etish, tushlar, ramzlar, e’tiqodlar tahlili, proektiv metodlar, eksperiment so‘rov, shaxsni tadqiq etish, tushlar, ramzlar, e’tiqodlar tahlili, kontent- analiz, eksperiment 13 “Psixika faoliyat sifatida – ijtimoiy qurollar va ularni bajarish usullari bilan bilvosita belgilanadi” fikri kimga taalluqli? L.S.Vigotskiy A.R.Luriya L.Rubinshteyn E.Fromm 14 Interiorizatsiya bu - Bevosita ob’ektlar bilan munosabatga kirishish natijasida shakllangan sub’yektning xususiy harakatlarini mental loyihaga ko‘chirish jarayonidir-deg

bilan sezilarli farq qilgan 17 Z.Freyd o‘zining madaniyatga doir konsepsiyasini qaysi asarida bayon etgan? Totem va tabu SHaxvoniylik nazariyasi Tushlar talqini Psixoanaliz 18 Etnik psixologiya fanida qanday asosiy nazariy yondashuvlar mavjud? Relyativizm, absolyutizm, universalizm Relyativizm, absolyutizm, konstruktivizm Reaksionizm, absolyutizm, konstruktivizm Relyativizm, primordializm, universalizm 19 L.Levi-Bryul (1857-1939) etnopsixologiyani qanday ilmiy g‘oyalar bilan boyitgan? Ijtimoiy tafakkur, arxetiplar Milliy o‘zlikni anglash, etnos Millat, ibtidoiy tafakkur Millat, etnik stereotip 20 Etnik arxetiplar qanday xususiyatlarga ega emas? Onglilik Qadriyatlar tizimi Nasliy o‘tish Ongsizlik 21 Amerika etnopsixologik maktab asoschisi kim? F.Boas L.Levi-Bryul A.Kardiner M.Mid 22 F.Boas

29 Jismoniy alomatlarga ko‘ra o‘xshash etnik guruhlar nima deb nomlanadi? Irq Populyasiya Millat Xalq 30 Madaniy, iqtisodiy va genetik o‘zaro bog‘liq individlardan tarkib topgan tizim qanday nomlanadi? Etnos Millat Irq Xalq 31 Bir etnos boshqa bir etnos tomonidan “hazm” etilishi jarayoni qanday nomlanadi? Assimilyasiya Metisatsiya Qovishuv Etnogenez 32 Etniklikni tug‘ma va o‘zgarmas sifat deb biladigan etnologik yondashuv - Primordializm Konstruktivizm Biologizm Darvinizm 33 Etniklikni ijtimoiy guruh a’zolari tomonidan yaratiladigan tizim sifatida qaraydigan yondashuv - Konstruktivizm Primordializm Darvinizm Biologizm 34 Etnos taraqqiyotining oliy darajasi - Millat Elat Xalq Urug‘ 35 Millatning ma’naviy darajasini aks ettiruvchi, ijtimoiy, siyosiy, iqtisodiy, axloqiy, estetik, falsafiy va

o‘zga xalqlarga bo‘ladigan muayyan emotsional munosabat - 44 Muayyan davr yoki etnomadaniyat, ijtimoiy guruhning ichki olami aks ettiruvchi ijtimoiy- psixologik hodisalar tizimi - Milliy mentallik Milliy xarakter Milliy temperament Milliy kayfiyat 45 Milliy mentallik tarkibiga kirmaydigan komponentni toping: Ijtimoiy komponent Emotsional komponent Kognitiv komponent Xulqiy komponent 46 Milliy mentallik tarkibiga kiradigan individual hayot tajribasi natijasida o‘zlashtiriladigan hayotiy vaziyatlar va ob’ektlar to‘g‘risidagi bilimlarni qamrab oladigan komponent - Kognitiv komponent Ijtimoiy komponent Emotsional komponent Xulqiy komponent 47 Milliy mentallik tarkibiga kiradigan etnik qadriyatlar, qadriyatga oid tizimlar, elementar ustanovkalar aktuallashuviga javobgar komponent - Xulqiy kompo

mansubligi 55 Etnik identiklik me’yorlariga ko‘ra klassifikatsiya: Normaga tushadigan etnik identiklik, Normadan tashqariga chiqadigan etnik identiklik Ustivor guruh a’zolari, milliy kamchilikni tashkil etuvchi guruh a’zolari mansubligi Ijobiy va salbiy etnik identiklik Monoetnik, polietnik, marginal 56 Etnik identiklik yo‘nalganligiga ko‘ra klassifikatsiya: Ijobiy va salbiy etnik identiklik Normaga tushadigan etnik identiklik, Normadan tashqariga chiqadigan etnik identiklik Monoetnik, polietnik, marginal Ustivor guruh a’zolari, milliy kamchilikni tashkil etuvchi guruh a’zolari mansubligi 57 Konkret etnos vakillarining psixik jarayonlari kechishi, o‘zaro ta’sir xususiyatlari, muloqot usulini belgilaydigan millat psixologiyasi komponentlari - Milliy-psixologik xususiyatlar Etnopsixologik xu

imkoniyatini beradigan metodlar va usullar majmui - .... mexanizmlari mexanizmlari mexanizmlari 62 Ramzlarda biron-bir muhim sifatlarni ko‘rish Atributsiya Sublimatsiya Ratsionalizatsi ya Preksiya 63 Jamiyatda kutilayotgan sifatlarni ramzlarga ko‘chirish bu -.... Ramzlashtirish Atributsiya Proeksiya Ratsionalizatsi ya 64 Bir ramzdan boshqa bir ramzga muhim xususiyatlarni ko‘chirish bu ..... Proeksiya Ratsionalizatsiy a Sublimatsiya Atributsiya 65 Ramzning noadekvat xatti- harakatlarini oqlashga intilish (masalan, Gitler agressor emas, zarbaning oldini oluvchi etakchi) Ratsionalizatsiya Atributsiya Proeksiya Sublimatsiya 66 Ijtimoiy stereotip tushunchasi kim tomonidan fanga kiritilgan? U.Lippman Z.Freyd K.YUng Gegel 67 Stereotiplar funksiyalari qaysi javobda aniq berilgan? Axborotni tartibl

inkor etsa qanday xulq namoyon bo‘ladi? 73 Inson na o‘zining, na o‘zga madaniyat qadriyatlarini tanlamasa qanday xulq namoyon bo‘ladi? Marginal Vositachilik Konform Millatchi 74 Ikki madaniyatni sintezlovchi kishi qanday xulq-atvorni namoyon qiladi? Vositachi Konform Millatchi Marginal 75 R.Parkga ko‘ra etniklararo munosabatlar rivoji to‘g‘ri aks etgan javobni toping: Ilk uchrashuv, raqobat, akkomodatsiya, assimilyasiya Ilk uchrashuv, akkomodatsiya, raqobat, assimilyasiya Ilk uchrashuv, assimilyasiya, raqobat, akkomodatsiya Ilk uchrashuv, akkomodatsiya , assimilyasiya, raqobat 76 Etnik guruhlarni muayyan etnik hudud ichra ko‘chish jarayoni - Migratsiya Integratsiya Konsolidatsiya Assimilyasiya 77 Til va madaniyati yaqinligi yuzasidan nisbatan mustaqil xalqlarning uyushib ketish jarayoni -

tushuntirishga imkon beradi degan kim? 88 Diniy kechinmalar psixikaning bilish ehtiyoji bilan bog‘liq tabiiy hosilalardir degan qaysi olim? K.YUng Z.Freyd S.Xoll E.Fromm 89 Dindorlik individning tashqi niqobi emas uning tarkibiy qismiga, tajribasiga aylanishi darkor degan olim kim? K.YUng Z.Freyd S.Xoll E.Fromm 90 Erkinlikdan qochish avtoritar toifadagi dinlarga kirishni belgilashi mumkin deb hisoblagan kim? E.Fromm K.YUng Z.Freyd S.Xoll 2.5 “Etniklararo munosabatlar psixologiyasi” mavzusi yuzasidan taqdimot 60

2.6 “Etniklararo munosabatlar psixologiyasi” mavzusi bo‘yicha ta’lim texnologiyalari “Etniklararo munosabatlar psixologiyasi” mavzusi yuzasidan muammoli - ma’ruzaning ta’lim texnologiyasi modeli va texnologik xaritasi Muammoli - ma’ruzada ta’lim texnologiyasi modeli 65

Muammoli ma’ruzaning texnologik xaritasi Ish bosqichlari va vaqti Faoliyat mazmuni ta’lim beruvchi ta’lim oluvchilar 1 - bosqich. O‘quv mashg‘ulotiga kirish (10 daq.) 1.1. Mavzuning nomi, maqsad va kutilayotgan natijalarni etkazadi. Mashg‘ulot muammoli ma’ruza shaklida borishini ma’lum qiladi. Tinglaydilar, yozib oladilar 2 - bosqich. Asosiy ( 70 daq.) 2.1. Talabalar bilimini suhbat shaklida faollashtiradi (№ ilova). Bilimlarni faollashtirish jarayonida o‘quv muammosini echish bo‘yicha izlanuvchilik faoliyatida faol ishtirok etishlari uchun talabalarning egallagan bilimlari etarliligini aniqlaydi. 2.2. Faollashtirilgan bilimlar asosida talabalarni mashg‘ulotda echiladigan muammoga “olib kiradi”, va uni ifodalaydi. Uni echishni tashkillashtiradi. Talabalar bilan birga tahlil qiladi, ularda

Bitiruv loyixa ishini yakunida quyidagi xulosa va takliflarga kelindi: 1. Zamonaviy psixologik ta’lim psixologiyani o‘qitishning yangicha faol uslublarini ishlab chiqilishi, ilmiy tadqiqotlar va psixologlarning kasbiy amaliyoti negizida ishlab chiqilgan yangi dastur va metodik qo‘llanmalarga muhtoj; 2. Psixologiyani o‘qitishning o‘ziga xos jihatlari va mushkulliklari mavjud. Ushbu mushkulliklar nafaqat psixologik bilimlar spetsifikasi bilan, balki ularni o‘zlashtirishning o‘ziga xosligi bilan ham belgilanadi. 3. Psixologik bilimlar boshqa fanlardan psixologiyani o‘qitish jarayonida e’tiborga olinishi zarur o‘ziga xos jihatlari bilan ajralib turadi. 4. Har qanday psixologik hodisani to‘la (nisbatan albatta) yoritish uchun quyidagilar mazmunini ochib berish shart: - Tushunchalar tizimini (te

FOYDALANILGAN ADABIYOTLAR RO‘YXATI I. Rahbariy adabiyotlar. 68

1. Karimov I.A. O‘zbekiston iqtisodiy islohotlarni chuqurlashtirish yo‘lida. – Toshkent.: O‘zbekiston, 1995. -269 b. 2. Karimov I.A. YAngicha fikrlash va ishlash – davr talabi. – Toshkent.: O‘zbekiston, 1997. T.5. -384 b. 3. Karimov I. Biz kelajagimizni o‘z qo‘limiz bilan quramiz. T.7. –Toshkent.: O‘zbekiston, 1999. -139 b. 4 . K a r i m o v I . A . “ A d o l a t l i j a m i y a t s a r i ” , 1 9 9 8 y i l T o s h k e n t . 5 3 b e t II. Me’yoriy- huquqiy xujjatlar. 1. O‘zbekiston Respublikasining Konstitutsiyasi. -T., 2014. 2. O‘zbekiston Respublikasining “Ta’lim to‘g‘risida”gi Qonuni. O‘zbekiston Respublikasi Oliy Majlisining Axborotnomasi, 1997 yil. 9-son, 225-modda. 3. Kadrlar tayyorlash milliy dasturi. O‘zbekiston Respublikasi Oliy Majlisining Axborotnomasi, 1997 yil. 11-12-son, 295-m

7. Гумилёв Л.Н. Қадимги турклар. Тошкент, Ўзбекистон Республикаси Фанлар акадеияси: “Фан” нашриёти, 2007 й. 499 б 8. Гумилёв Л.Н. Этносфера: История людей и история природы.- М.: Прогресс: Изд.фирма «Пангея»; «Экопрос», 1993.- 543 с. 9. Дюркгейм Э. О разделении общественного труда: метод социологии/ Пер.с фран.Гофман А.Б.- М.: АН СССР ин-т социол., 1991. С. 80 . 10. История и психология. Издательство “Наука”, Москва.- 1970г. 384 с. 11. Лебедева Н.М. Введение в этническую и корсс-культурную психологию: Учебное пособие.- М.: Ключ- С, 1999.- 223 с. 12. Лебон Г. Психология народов и масс.- СПб.: Макет, 1995. 13. Лурия А.Р. Язык и сознание. Под редакцией Е.Д.Хомской. изд-во Моск. ун-та, 1979.- 320 с. 14. Маматов М.М. Этнопсихология. //Текст ы лекций. Т. 2003 .- 85 с . 15. Мацумото Д. Психология

2 Etnik avtostereotip odamlar o‘zi mansub bo‘lgan etnik guruh a’zolari to‘g‘risidagi mavjud tasavvur 3 Etnik geterostereotip boshqa bir etnik guruh vakillarining xususiyatlari to‘g‘risidagi tasavvur 4 Etnik guruh ijtimoiy guruhlarning eng muhim shakllaridan biri 5 E tnik psixologiya xalq, etnosning psixik tuzilishi yoki “etnik psixikani” o‘rganuvchi fandir 6 Etnos tabiiy - tarixiy yo‘l bilan paydo bo‘ladi va taraqqiy etadi, ular jamoa guruhiga kiradigan kishilarning xohish-irodasiga bog‘liq bo‘lmasdan, o‘zini-o‘zi qayta tiklay olish qobiliyati hisobiga yuz yillar mobaynida yashashga qodir kishilar ijtimoiy guruhlarining tarixiy vujudga kelgan shakllari, jamoa bo‘lib yashashning alohida shakli 7 Gorizontal etniklararo munosabatlar etnik guruhlar yonma-yon yashaydilar va bir xil ijtimoiy mav

hamda umumiy maqsad yo‘lida birlashishidir 15 Modal shaxs fikr yuritish texnikasi, tuyg‘ular, tadqiq etilayotgan shaxsning ko‘zga tashlanadigan alomatlari sifatidagi alohida madaniyatning o‘ziga xos o‘rtachalashtirilgan xarakter 16 Odat xulq-atvorning barcha madaniy belgilangan, standartlashtirilgan shakllari 17 Psixogenez Psixik xususiyatlar taraqqiyoti 18 Qadriyatlar odamlarning hayotdagi ustivor tamoyillari vazifasini o‘tovchi muddaolar xususidagi tasavvurlari 19 Referent guruh shaxs uchun muhim ijtimoiy guruh 20 Shaxs individual tafovutlar asosida yotadigan individ turli vaziyatlarda, tashqi muhitning turli sharoitlarida, boshqa odamlar bilan munosabatlarga kirishishda namoyon qilishi mumkin bo‘lgan barqaror xulqiy va kognitiv xarakteristikalar, chizgilar va moyilliklar turkumi 21 Subo

Купить