Dokument ma'lumotlari

Narxi 30000UZS
Hajmi 187.7KB
Xaridlar 0
Yuklab olingan sana 01 Noyabr 2026
Kengaytma docx
Bo'lim Testlar
Fan Biologiya

Sotuvchi

DocX Seller

Ro'yxatga olish sanasi 31 Oktyabr 2026

1 Sotish

Fan olimpiadasi: biologiya. 7–11-sinflar uchun olimpiada savollari — tayyorgarlik to‘plami (mashq testlari), javoblari va izohlari bilan, 2026

Sotib olish
FAN OLIMPIADASI: BIOLOGIYA 7–11-sinflar uchun olimpiada savollari — tayyorgarlik to'plami (mashq testlari), javoblari va izohlari bilan, 2026 34 ta variant • 1020 ta topshiriq • javoblari bilan Mashq to'plami • 2026–2027 o'quv yili Biologiya olimpiada savollari — mashq testlari | 1 FAN OLIMPIADASI: BIOLOGIYA 7–11-sinflar uchun olimpiada savollari — tayyorgarlik to'plami (mashq testlari), javoblari va izohlari bilan, 2026 34 ta variant • 1020 ta topshiriq • javoblari bilan Mashq to'plami • 2026–2027 o'quv yili Biologiya olimpiada savollari — mashq testlari | 1 Imtihon tuzilishi va yo'riqnoma • Ushbu tayyorgarlik to'plami biologiya fanidan olimpiadaning maktab, tuman (shahar) va viloyat bosqichlariga tayyorlanayotgan 7–11-sinf o'quvchilari, fan o'qituvchilari va repetitorlar uchun. • Savollar oddiy maktab testlaridan qiyinroq — olimpiada uslubida: ko'p bosqichli fikrlash va «tuzoq» variantlar bilan. Mavzular: 1-qism — botanika, zoologiya, odam anatomiyasi (7–9- sinf), 2-qism — hujayra, molekulyar biologiya, genetika, evolyutsiya, ekologiya (10–11-sinf). • To'plam: 34 ta variant × 30 ta savol = 1020 ta mashq testi. Har bir savol ostida to'g'ri javob va qisqa izoh, hujjat oxirida javoblar kaliti bor. • Tavsiya: variantni vaqt belgilab (har bir savolga 2–3 daqiqa) javoblarga qaramasdan ishlang, so'ng izohlarni o'qib, xato qilingan mavzularni chuqurroq takrorlang. • Muhim: bu mashq testlari — rasmiy olimpiada topshiriqlari yoki ularning javoblari emas. Olimpiada bosqichlari, formati va topshiriq turlari har yili e'lon qilinadi: rasmiy nizom va e'lonlardan aniqlang. Har bir variant tuzilishi Topshiriqlar Turi Izoh 1–30 Yopiq test (4 ta variant) Bitta to'g'ri javob + izoh Biologiya olimpiada savollari — mashq testlari | 2 Imtihon tuzilishi va yo'riqnoma • Ushbu tayyorgarlik to'plami biologiya fanidan olimpiadaning maktab, tuman (shahar) va viloyat bosqichlariga tayyorlanayotgan 7–11-sinf o'quvchilari, fan o'qituvchilari va repetitorlar uchun. • Savollar oddiy maktab testlaridan qiyinroq — olimpiada uslubida: ko'p bosqichli fikrlash va «tuzoq» variantlar bilan. Mavzular: 1-qism — botanika, zoologiya, odam anatomiyasi (7–9- sinf), 2-qism — hujayra, molekulyar biologiya, genetika, evolyutsiya, ekologiya (10–11-sinf). • To'plam: 34 ta variant × 30 ta savol = 1020 ta mashq testi. Har bir savol ostida to'g'ri javob va qisqa izoh, hujjat oxirida javoblar kaliti bor. • Tavsiya: variantni vaqt belgilab (har bir savolga 2–3 daqiqa) javoblarga qaramasdan ishlang, so'ng izohlarni o'qib, xato qilingan mavzularni chuqurroq takrorlang. • Muhim: bu mashq testlari — rasmiy olimpiada topshiriqlari yoki ularning javoblari emas. Olimpiada bosqichlari, formati va topshiriq turlari har yili e'lon qilinadi: rasmiy nizom va e'lonlardan aniqlang. Har bir variant tuzilishi Topshiriqlar Turi Izoh 1–30 Yopiq test (4 ta variant) Bitta to'g'ri javob + izoh Biologiya olimpiada savollari — mashq testlari | 2 Mundarija № Variant Topshiriqlar 1 1-variant 1–30 2 2-variant 31–60 3 3-variant 61–90 4 4-variant 91–120 5 5-variant 121–150 6 6-variant 151–180 7 7-variant 181–210 8 8-variant 211–240 9 9-variant 241–270 10 10-variant 271–300 11 11-variant 301–330 12 12-variant 331–360 13 13-variant 361–390 14 14-variant 391–420 15 15-variant 421–450 16 16-variant 451–480 17 17-variant 481–510 18 18-variant 511–540 19 19-variant 541–570 20 20-variant 571–600 21 21-variant 601–630 22 22-variant 631–660 23 23-variant 661–690 24 24-variant 691–720 25 25-variant 721–750 26 26-variant 751–780 27 27-variant 781–810 28 28-variant 811–840 29 29-variant 841–870 30 30-variant 871–900 31 31-variant 901–930 32 32-variant 931–960 33 33-variant 961–990 34 34-variant 991–1020 Jami topshiriqlar 1020 Javoblar kaliti (hujjat oxirida) Biologiya olimpiada savollari — mashq testlari | 3 Mundarija № Variant Topshiriqlar 1 1-variant 1–30 2 2-variant 31–60 3 3-variant 61–90 4 4-variant 91–120 5 5-variant 121–150 6 6-variant 151–180 7 7-variant 181–210 8 8-variant 211–240 9 9-variant 241–270 10 10-variant 271–300 11 11-variant 301–330 12 12-variant 331–360 13 13-variant 361–390 14 14-variant 391–420 15 15-variant 421–450 16 16-variant 451–480 17 17-variant 481–510 18 18-variant 511–540 19 19-variant 541–570 20 20-variant 571–600 21 21-variant 601–630 22 22-variant 631–660 23 23-variant 661–690 24 24-variant 691–720 25 25-variant 721–750 26 26-variant 751–780 27 27-variant 781–810 28 28-variant 811–840 29 29-variant 841–870 30 30-variant 871–900 31 31-variant 901–930 32 32-variant 931–960 33 33-variant 961–990 34 34-variant 991–1020 Jami topshiriqlar 1020 Javoblar kaliti (hujjat oxirida) Biologiya olimpiada savollari — mashq testlari | 3 1-variant Olimpiada mashq testlari • bitta to'g'ri javob 1. Ko'z to'r pardasining qaysi retseptorlari ranglarni sezadi? A) Tayoqchalar B) Gavhar hujayralari C) Kolbachalar D) Ko'ruv nervi tolalari To'g'ri javob: C) Kolbachalar✔ Izoh: Kolbachalar rangni sezadi va yorug'da ishlaydi; tayoqchalar esa kuchsiz yorug'likda qora-oq tasvirni beradi. 2. «Gen», «genotip» va «fenotip» atamalarini fanga kim kiritgan? A) V. Iogannsen B) U. Betson C) T. Morgan D) G. Mendel To'g'ri javob: A) V. Iogannsen ✔ Izoh: Daniyalik olim V. Iogannsen 1909-yilda «gen», «genotip» va «fenotip» atamalarini taklif etgan; «genetika» atamasi esa Betsonga tegishli. 3. Chang donachasidagi generativ hujayra bo'linishidan nima hosil bo'ladi? A) Markaziy hujayra B) Tuxum hujayra C) Ikki spermiy D) Chang naychasi To'g'ri javob: C) Ikki spermiy ✔ Izoh: Generativ hujayra mitoz yo'li bilan bo'linib ikkita spermiy hosil qiladi, vegetativ hujayra esa chang naychasini o'stiradi. 4. Poyasida o'tkazuvchi boylamlar tartibsiz joylashgan va kambiy bo'lmagan o'simlikni toping. A) Kungaboqar B) Loviya C) Makkajo'xori D) Olma To'g'ri javob: C) Makkajo'xori ✔ Izoh: Bir pallalilarda boylamlar yopiq tipda va tartibsiz joylashadi, kambiy bo'lmaydi; makkajo'xori bir pallali. 5. Bitta hujayra ketma-ket 6 marta mitoz bilan bo'linsa, nechta hujayra hosil bo'ladi? A) 32 B) 12 C) 64 D) 128 To'g'ri javob: C) 64 ✔ Izoh: Har bir bo'linishda hujayralar soni ikki baravar ortadi: 2^6 = 64. Biologiya olimpiada savollari — mashq testlari | 4 1-variant Olimpiada mashq testlari • bitta to'g'ri javob 1. Ko'z to'r pardasining qaysi retseptorlari ranglarni sezadi? A) Tayoqchalar B) Gavhar hujayralari C) Kolbachalar D) Ko'ruv nervi tolalari To'g'ri javob: C) Kolbachalar✔ Izoh: Kolbachalar rangni sezadi va yorug'da ishlaydi; tayoqchalar esa kuchsiz yorug'likda qora-oq tasvirni beradi. 2. «Gen», «genotip» va «fenotip» atamalarini fanga kim kiritgan? A) V. Iogannsen B) U. Betson C) T. Morgan D) G. Mendel To'g'ri javob: A) V. Iogannsen ✔ Izoh: Daniyalik olim V. Iogannsen 1909-yilda «gen», «genotip» va «fenotip» atamalarini taklif etgan; «genetika» atamasi esa Betsonga tegishli. 3. Chang donachasidagi generativ hujayra bo'linishidan nima hosil bo'ladi? A) Markaziy hujayra B) Tuxum hujayra C) Ikki spermiy D) Chang naychasi To'g'ri javob: C) Ikki spermiy ✔ Izoh: Generativ hujayra mitoz yo'li bilan bo'linib ikkita spermiy hosil qiladi, vegetativ hujayra esa chang naychasini o'stiradi. 4. Poyasida o'tkazuvchi boylamlar tartibsiz joylashgan va kambiy bo'lmagan o'simlikni toping. A) Kungaboqar B) Loviya C) Makkajo'xori D) Olma To'g'ri javob: C) Makkajo'xori ✔ Izoh: Bir pallalilarda boylamlar yopiq tipda va tartibsiz joylashadi, kambiy bo'lmaydi; makkajo'xori bir pallali. 5. Bitta hujayra ketma-ket 6 marta mitoz bilan bo'linsa, nechta hujayra hosil bo'ladi? A) 32 B) 12 C) 64 D) 128 To'g'ri javob: C) 64 ✔ Izoh: Har bir bo'linishda hujayralar soni ikki baravar ortadi: 2^6 = 64. Biologiya olimpiada savollari — mashq testlari | 4 6. Ingichka ichak epiteliysida glyukozaning Na+ ionlari bilan birga hujayraga kirishi qaysi transport turiga kiradi? A) Oddiy diffuziya B) Endotsitoz C) Birlamchi faol transport D) Ikkilamchi faol transport (simport) To'g'ri javob: D) Ikkilamchi faol transport (simport)✔ Izoh: Glyukoza Na+ gradienti energiyasi hisobiga u bilan bir yo'nalishda tashiladi; gradientni esa Na+/K+-nasos hosil qiladi. 7. Mitoxondriya kristalari soni eng ko'p bo'lishi kutiladigan hujayrani toping. A) Suyak to'qimasining hujayralararo moddasi bilan o'ralgan osteotsit B) Yog' to'qimasi hujayrasi C) Yurak muskuli hujayrasi D) Teri epidermisining shox qavati hujayrasi To'g'ri javob: C) Yurak muskuli hujayrasi ✔ Izoh: Yurak muskuli uzluksiz ishlaydi va ko'p ATP talab qiladi, shuning uchun uning mitoxondriyalarida kristalar juda zich joylashgan. 8. Yashil evglenaning oziqlanish tipi qanday? A) Faqat geterotrof, oziqni fagotsitoz bilan yutadi B) Faqat avtotrof, qorong'ida esa halok bo'ladi C) Yorug'da avtotrof, qorong'ida geterotrof (aralash) D) Faqat parazit, boshqa organizmlar ichida yashaydi To'g'ri javob: C) Yorug'da avtotrof, qorong'ida geterotrof (aralash) ✔ Izoh: Evglenada xloroplastlar bor, lekin qorong'ida uzoq qolsa suvdagi tayyor organik moddalarni o'zlashtiradi. 9. Qo'lni tirsakdan bukishda ikki boshli muskul (bitseps) qisqaradi. Bu vaqtda uch boshli muskul (tritseps) qanday holatda bo'ladi? A) Qotib qoladi B) U ham qisqaradi C) Uzunligi o'zgarmay kuchlanadi D) Bo'shashadi To'g'ri javob: D) Bo'shashadi ✔ Izoh: Bitseps va tritseps antagonist muskullar: biri qisqarganda ikkinchisi bo'shashadi. 10. Qon ivishi uchun zarur bo'lgan ionlar qaysi? A) Kalsiy ionlari B) Natriy ionlari C) Xlor ionlari D) Kaliy ionlari To'g'ri javob: A) Kalsiy ionlari ✔ Izoh: Ca2+ ionlari qon ivishi reaksiyalarining bir necha bosqichida zarur; ularni bog'lovchi moddalar qon ivishini to'xtatadi. Biologiya olimpiada savollari — mashq testlari | 5 6. Ingichka ichak epiteliysida glyukozaning Na+ ionlari bilan birga hujayraga kirishi qaysi transport turiga kiradi? A) Oddiy diffuziya B) Endotsitoz C) Birlamchi faol transport D) Ikkilamchi faol transport (simport) To'g'ri javob: D) Ikkilamchi faol transport (simport)✔ Izoh: Glyukoza Na+ gradienti energiyasi hisobiga u bilan bir yo'nalishda tashiladi; gradientni esa Na+/K+-nasos hosil qiladi. 7. Mitoxondriya kristalari soni eng ko'p bo'lishi kutiladigan hujayrani toping. A) Suyak to'qimasining hujayralararo moddasi bilan o'ralgan osteotsit B) Yog' to'qimasi hujayrasi C) Yurak muskuli hujayrasi D) Teri epidermisining shox qavati hujayrasi To'g'ri javob: C) Yurak muskuli hujayrasi ✔ Izoh: Yurak muskuli uzluksiz ishlaydi va ko'p ATP talab qiladi, shuning uchun uning mitoxondriyalarida kristalar juda zich joylashgan. 8. Yashil evglenaning oziqlanish tipi qanday? A) Faqat geterotrof, oziqni fagotsitoz bilan yutadi B) Faqat avtotrof, qorong'ida esa halok bo'ladi C) Yorug'da avtotrof, qorong'ida geterotrof (aralash) D) Faqat parazit, boshqa organizmlar ichida yashaydi To'g'ri javob: C) Yorug'da avtotrof, qorong'ida geterotrof (aralash) ✔ Izoh: Evglenada xloroplastlar bor, lekin qorong'ida uzoq qolsa suvdagi tayyor organik moddalarni o'zlashtiradi. 9. Qo'lni tirsakdan bukishda ikki boshli muskul (bitseps) qisqaradi. Bu vaqtda uch boshli muskul (tritseps) qanday holatda bo'ladi? A) Qotib qoladi B) U ham qisqaradi C) Uzunligi o'zgarmay kuchlanadi D) Bo'shashadi To'g'ri javob: D) Bo'shashadi ✔ Izoh: Bitseps va tritseps antagonist muskullar: biri qisqarganda ikkinchisi bo'shashadi. 10. Qon ivishi uchun zarur bo'lgan ionlar qaysi? A) Kalsiy ionlari B) Natriy ionlari C) Xlor ionlari D) Kaliy ionlari To'g'ri javob: A) Kalsiy ionlari ✔ Izoh: Ca2+ ionlari qon ivishi reaksiyalarining bir necha bosqichida zarur; ularni bog'lovchi moddalar qon ivishini to'xtatadi. Biologiya olimpiada savollari — mashq testlari | 5 11. Poliploidiya yo'li bilan bir areal ichida yangi tur paydo bo'lishi tur hosil bo'lishining qaysi usuliga kiradi? A) Genlar dreyfi B) Sun'iy tanlash C) Simpatrik (ekologik) tur hosil bo'lishi D) Allopatrik (geografik) tur hosil bo'lishi To'g'ri javob: C) Simpatrik (ekologik) tur hosil bo'lishi✔ Izoh: Poliploid shakllar ota-ona turidan darhol reproduktiv izolyatsiyalanadi va geografik ajralishsiz yangi tur hosil bo'ladi. 12. Qaysi vitamin jigarda qon ivishi omillari sintezi uchun zarur? A) C vitamini B) K vitamini C) B1 vitamini D) D vitamini To'g'ri javob: B) K vitamini ✔ Izoh: K vitamini protrombin va boshqa ivish omillarining sintezi uchun kerak; yetishmasa qon ivishi sekinlashadi. 13. Tayoqchalardagi ko'ruv pigmenti rodopsin hosil bo'lishi uchun qaysi vitamin zarur? A) C vitamini B) A vitamini C) K vitamini D) D vitamini To'g'ri javob: B) A vitamini ✔ Izoh: Rodopsin tarkibiga A vitamini hosilasi (retinal) kiradi, shuning uchun A vitamini yetishmasa shapko'rlik bo'ladi. 14. Ko'zga tushadigan yorug'lik miqdorini boshqaruvchi tuzilma qaysi? A) Tomirli parda B) Shox parda C) Rangdor parda D) Shishasimon tana To'g'ri javob: C) Rangdor parda ✔ Izoh: Rangdor pardadagi muskullar qorachiqni toraytirib yoki kengaytirib, ko'zga kiruvchi yorug'likni boshqaradi. 15. Adrenalin qaysi bezda ishlab chiqariladi? A) Buyrak usti bezining po'stloq qavatida B) Buyrak usti bezining mag'iz qavatida C) Gipofizda D) Qalqonsimon bezda To'g'ri javob: B) Buyrak usti bezining mag'iz qavatida ✔ Izoh: Buyrak usti bezining mag'iz qavati adrenalin, po'stloq qavati esa kortikosteroid gormonlarni ishlab chiqaradi. 16. Uzum shillig'i (quruqlik shillig'i) qanday nafas oladi? A) Mantiya bo'shlig'idagi patsimon jabralar bilan B) Maxsus organsiz, faqat nam teri orqali C) Mantiya bo'shlig'idan hosil bo'lgan o'pka bilan D) Tana bo'ylab tarmoqlangan traxeyalar bilan To'g'ri javob: C) Mantiya bo'shlig'idan hosil bo'lgan o'pka bilan ✔ Biologiya olimpiada savollari — mashq testlari | 6 11. Poliploidiya yo'li bilan bir areal ichida yangi tur paydo bo'lishi tur hosil bo'lishining qaysi usuliga kiradi? A) Genlar dreyfi B) Sun'iy tanlash C) Simpatrik (ekologik) tur hosil bo'lishi D) Allopatrik (geografik) tur hosil bo'lishi To'g'ri javob: C) Simpatrik (ekologik) tur hosil bo'lishi✔ Izoh: Poliploid shakllar ota-ona turidan darhol reproduktiv izolyatsiyalanadi va geografik ajralishsiz yangi tur hosil bo'ladi. 12. Qaysi vitamin jigarda qon ivishi omillari sintezi uchun zarur? A) C vitamini B) K vitamini C) B1 vitamini D) D vitamini To'g'ri javob: B) K vitamini ✔ Izoh: K vitamini protrombin va boshqa ivish omillarining sintezi uchun kerak; yetishmasa qon ivishi sekinlashadi. 13. Tayoqchalardagi ko'ruv pigmenti rodopsin hosil bo'lishi uchun qaysi vitamin zarur? A) C vitamini B) A vitamini C) K vitamini D) D vitamini To'g'ri javob: B) A vitamini ✔ Izoh: Rodopsin tarkibiga A vitamini hosilasi (retinal) kiradi, shuning uchun A vitamini yetishmasa shapko'rlik bo'ladi. 14. Ko'zga tushadigan yorug'lik miqdorini boshqaruvchi tuzilma qaysi? A) Tomirli parda B) Shox parda C) Rangdor parda D) Shishasimon tana To'g'ri javob: C) Rangdor parda ✔ Izoh: Rangdor pardadagi muskullar qorachiqni toraytirib yoki kengaytirib, ko'zga kiruvchi yorug'likni boshqaradi. 15. Adrenalin qaysi bezda ishlab chiqariladi? A) Buyrak usti bezining po'stloq qavatida B) Buyrak usti bezining mag'iz qavatida C) Gipofizda D) Qalqonsimon bezda To'g'ri javob: B) Buyrak usti bezining mag'iz qavatida ✔ Izoh: Buyrak usti bezining mag'iz qavati adrenalin, po'stloq qavati esa kortikosteroid gormonlarni ishlab chiqaradi. 16. Uzum shillig'i (quruqlik shillig'i) qanday nafas oladi? A) Mantiya bo'shlig'idagi patsimon jabralar bilan B) Maxsus organsiz, faqat nam teri orqali C) Mantiya bo'shlig'idan hosil bo'lgan o'pka bilan D) Tana bo'ylab tarmoqlangan traxeyalar bilan To'g'ri javob: C) Mantiya bo'shlig'idan hosil bo'lgan o'pka bilan ✔ Biologiya olimpiada savollari — mashq testlari | 6 Izoh: Quruqlikda yashovchi qorinoyoqli mollyuskalarda mantiya bo'shlig'i o'pka vazifasini bajaradi. 17. Bo'linish urchug'i iplari xromosomaning qaysi tuzilmasiga birikadi? A) Sentromeradagi kinetoxorga B) Xromosomaning yo'ldoshiga C) Telomeraga D) Yadrocha tashkilotchisiga To'g'ri javob: A) Sentromeradagi kinetoxorga✔ Izoh: Kinetoxor sentromera sohasida joylashgan oqsil tuzilma bo'lib, urchuq mikronaychalari unga birikadi. 18. Qaysi pigment gulli o'simliklar xloroplastida uchramaydi? A) Xlorofill b B) Karotin C) Fikoeritrin D) Xlorofill a To'g'ri javob: C) Fikoeritrin ✔ Izoh: Fikoeritrin qizil suvo'tlarga xos pigment; gulli o'simliklarda xlorofill a, b va karotinoidlar bo'ladi. 19. Nam va iliq kechadan so'ng barg chetidagi maxsus teshikchalardan suv tomchilarining ajralishi qanday ataladi? A) Transpiratsiya B) Plazmoliz C) Deplazmoliz D) Guttatsiya To'g'ri javob: D) Guttatsiya ✔ Izoh: Guttatsiya ildiz bosimi natijasida gidatodlar orqali suyuq holda suv ajralishidir. 20. Diploid hujayraning G1 davridagi DNK massasi 4·10⁻⁹ mg. Meyoz I profazasidagi hujayrada DNK massasi qancha? A) 2·10⁻⁹ mg B) 16·10⁻⁹ mg C) 4·10⁻⁹ mg D) 8·10⁻⁹ mg To'g'ri javob: D) 8·10⁻⁹ mg ✔ Izoh: S davrda DNK ikki baravar ortadi: profaza I da 2n4c, ya'ni 2 × 4·10⁻⁹ = 8·10⁻⁹ mg. 21. Tey-Saks kasalligi hujayraning qaysi organoidi fermenti yetishmasligi bilan bog'liq? A) Golji apparati B) Lizosoma C) Peroksisoma D) Mitoxondriya To'g'ri javob: B) Lizosoma ✔ Izoh: Tey-Saks kasalligida lizosoma fermenti geksozaminidaza A yetishmaydi va gangliozidlar neyronlarda to'planadi. 22. Dengizda yashovchi amyobasimon bir hujayralilarda qisqaruvchi vakuola odatda bo'lmasligining sababi nima? A) Ularning qalin sellyulozali devori bor B) Ular faqat avtotrof yo'l bilan oziqlanadi C) Dengiz suvida hujayraga ortiqcha suv kirmaydi D) Ular nafas olmaydi va gaz almashinmaydi To'g'ri javob: C) Dengiz suvida hujayraga ortiqcha suv kirmaydi ✔ Biologiya olimpiada savollari — mashq testlari | 7 Izoh: Quruqlikda yashovchi qorinoyoqli mollyuskalarda mantiya bo'shlig'i o'pka vazifasini bajaradi. 17. Bo'linish urchug'i iplari xromosomaning qaysi tuzilmasiga birikadi? A) Sentromeradagi kinetoxorga B) Xromosomaning yo'ldoshiga C) Telomeraga D) Yadrocha tashkilotchisiga To'g'ri javob: A) Sentromeradagi kinetoxorga✔ Izoh: Kinetoxor sentromera sohasida joylashgan oqsil tuzilma bo'lib, urchuq mikronaychalari unga birikadi. 18. Qaysi pigment gulli o'simliklar xloroplastida uchramaydi? A) Xlorofill b B) Karotin C) Fikoeritrin D) Xlorofill a To'g'ri javob: C) Fikoeritrin ✔ Izoh: Fikoeritrin qizil suvo'tlarga xos pigment; gulli o'simliklarda xlorofill a, b va karotinoidlar bo'ladi. 19. Nam va iliq kechadan so'ng barg chetidagi maxsus teshikchalardan suv tomchilarining ajralishi qanday ataladi? A) Transpiratsiya B) Plazmoliz C) Deplazmoliz D) Guttatsiya To'g'ri javob: D) Guttatsiya ✔ Izoh: Guttatsiya ildiz bosimi natijasida gidatodlar orqali suyuq holda suv ajralishidir. 20. Diploid hujayraning G1 davridagi DNK massasi 4·10⁻⁹ mg. Meyoz I profazasidagi hujayrada DNK massasi qancha? A) 2·10⁻⁹ mg B) 16·10⁻⁹ mg C) 4·10⁻⁹ mg D) 8·10⁻⁹ mg To'g'ri javob: D) 8·10⁻⁹ mg ✔ Izoh: S davrda DNK ikki baravar ortadi: profaza I da 2n4c, ya'ni 2 × 4·10⁻⁹ = 8·10⁻⁹ mg. 21. Tey-Saks kasalligi hujayraning qaysi organoidi fermenti yetishmasligi bilan bog'liq? A) Golji apparati B) Lizosoma C) Peroksisoma D) Mitoxondriya To'g'ri javob: B) Lizosoma ✔ Izoh: Tey-Saks kasalligida lizosoma fermenti geksozaminidaza A yetishmaydi va gangliozidlar neyronlarda to'planadi. 22. Dengizda yashovchi amyobasimon bir hujayralilarda qisqaruvchi vakuola odatda bo'lmasligining sababi nima? A) Ularning qalin sellyulozali devori bor B) Ular faqat avtotrof yo'l bilan oziqlanadi C) Dengiz suvida hujayraga ortiqcha suv kirmaydi D) Ular nafas olmaydi va gaz almashinmaydi To'g'ri javob: C) Dengiz suvida hujayraga ortiqcha suv kirmaydi ✔ Biologiya olimpiada savollari — mashq testlari | 7 Izoh: Dengiz suvi hujayra suyuqligiga nisbatan gipotonik emas, shu sababli ortiqcha suvni chiqarish zarurati bo'lmaydi. 23. AaBbCc × aaBbCC chatishtirishda aabbC_ fenotipli avlod ulushi qancha? A) 3/32 B) 1/32 C) 1/16 D) 1/8 To'g'ri javob: D) 1/8✔ Izoh: aa – 1/2, bb – 1/4, C_ – 1 (CC otadan C keladi): 1/2 × 1/4 × 1 = 1/8. 24. Bitta genning bir nechta belgiga ta'sir ko'rsatishi (masalan, Marfan sindromida skelet, ko'z va yurak-qon tomir o'zgarishlari) qanday ataladi? A) Epistaz B) Polimeriya C) Kodominantlik D) Pleyotropiya To'g'ri javob: D) Pleyotropiya ✔ Izoh: Pleyotropiyada bitta gen (Marfan sindromida fibrillin geni) ko'p a'zo va belgilarga ta'sir qiladi. 25. Vaksina yuborilgandan keyin hosil bo'ladigan immunitet qanday turga kiradi? A) Tabiiy passiv B) Tug'ma C) Sun'iy passiv D) Sun'iy faol To'g'ri javob: D) Sun'iy faol ✔ Izoh: Vaksinaga javoban organizm o'zi antitelalar va xotira hujayralarini hosil qiladi; bu faol immunitet. 26. Turlar darajasigacha bo'lgan, populyatsiyalar ichida boradigan va yangi tur paydo bo'lishi bilan tugaydigan evolyutsion jarayonlar qanday ataladi? A) Biologik regress B) Aromorfoz C) Mikroevolyutsiya D) Makroevolyutsiya To'g'ri javob: C) Mikroevolyutsiya ✔ Izoh: Mikroevolyutsiya populyatsiyalar genofondining o'zgarishidan boshlanib, tur hosil bo'lishi bilan yakunlanadi; makroevolyutsiya esa turdan yuqori taksonlar paydo bo'lishi. 27. Parazit chuvalchanglarda sezgi organlari va hazm tizimining reduksiyalanishi evolyutsiyaning qaysi yo'nalishiga misol? A) Umumiy degeneratsiya B) Aromorfoz C) Idioadaptatsiya D) Biologik regress To'g'ri javob: A) Umumiy degeneratsiya ✔ Izoh: Degeneratsiya organlarning soddalashuvi bilan kechadi, ammo bu parazitlarning soni va arealini oshirib, biologik progressga olib keladi. Biologiya olimpiada savollari — mashq testlari | 8 Izoh: Dengiz suvi hujayra suyuqligiga nisbatan gipotonik emas, shu sababli ortiqcha suvni chiqarish zarurati bo'lmaydi. 23. AaBbCc × aaBbCC chatishtirishda aabbC_ fenotipli avlod ulushi qancha? A) 3/32 B) 1/32 C) 1/16 D) 1/8 To'g'ri javob: D) 1/8✔ Izoh: aa – 1/2, bb – 1/4, C_ – 1 (CC otadan C keladi): 1/2 × 1/4 × 1 = 1/8. 24. Bitta genning bir nechta belgiga ta'sir ko'rsatishi (masalan, Marfan sindromida skelet, ko'z va yurak-qon tomir o'zgarishlari) qanday ataladi? A) Epistaz B) Polimeriya C) Kodominantlik D) Pleyotropiya To'g'ri javob: D) Pleyotropiya ✔ Izoh: Pleyotropiyada bitta gen (Marfan sindromida fibrillin geni) ko'p a'zo va belgilarga ta'sir qiladi. 25. Vaksina yuborilgandan keyin hosil bo'ladigan immunitet qanday turga kiradi? A) Tabiiy passiv B) Tug'ma C) Sun'iy passiv D) Sun'iy faol To'g'ri javob: D) Sun'iy faol ✔ Izoh: Vaksinaga javoban organizm o'zi antitelalar va xotira hujayralarini hosil qiladi; bu faol immunitet. 26. Turlar darajasigacha bo'lgan, populyatsiyalar ichida boradigan va yangi tur paydo bo'lishi bilan tugaydigan evolyutsion jarayonlar qanday ataladi? A) Biologik regress B) Aromorfoz C) Mikroevolyutsiya D) Makroevolyutsiya To'g'ri javob: C) Mikroevolyutsiya ✔ Izoh: Mikroevolyutsiya populyatsiyalar genofondining o'zgarishidan boshlanib, tur hosil bo'lishi bilan yakunlanadi; makroevolyutsiya esa turdan yuqori taksonlar paydo bo'lishi. 27. Parazit chuvalchanglarda sezgi organlari va hazm tizimining reduksiyalanishi evolyutsiyaning qaysi yo'nalishiga misol? A) Umumiy degeneratsiya B) Aromorfoz C) Idioadaptatsiya D) Biologik regress To'g'ri javob: A) Umumiy degeneratsiya ✔ Izoh: Degeneratsiya organlarning soddalashuvi bilan kechadi, ammo bu parazitlarning soni va arealini oshirib, biologik progressga olib keladi. Biologiya olimpiada savollari — mashq testlari | 8 28. Daryo qisqichbaqasi qaysi organlar orqali nafas oladi? A) Teri orqali B) Jabralar C) O'pka xaltachalari D) Traxeyalar To'g'ri javob: B) Jabralar✔ Izoh: Daryo qisqichbaqasining jabralari ko'krak oyoqlari asosida, boshko'krak qalqoni ostida joylashgan. 29. O'simliklarda vakuola hujayra shirasidagi osmotik bosim qanday vazifani bajaradi? A) Turgor bosimini hosil qilib, hujayra va to'qimalarning tarangligini saqlaydi B) DNK replikatsiyasini boshqaradi C) Fotosintezda ATP hosil qiladi D) Hujayra devorida sellyuloza sintezlaydi To'g'ri javob: A) Turgor bosimini hosil qilib, hujayra va to'qimalarning tarangligini saqlaydi ✔ Izoh: Vakuola suvni so'rib, protoplastni hujayra devoriga bosib turadi; bu turgor bosimi o'tsimon o'simliklarning tik turishini ta'minlaydi. 30. AaBbCc × AaBbCc chatishtirishda uchala gen bo'yicha geterozigota (AaBbCc) avlod ehtimoli qancha? A) 3/8 B) 1/64 C) 1/8 D) 1/27 To'g'ri javob: C) 1/8 ✔ Izoh: Har bir gen bo'yicha geterozigota ehtimoli 1/2: (1/2)³ = 1/8. Biologiya olimpiada savollari — mashq testlari | 9 28. Daryo qisqichbaqasi qaysi organlar orqali nafas oladi? A) Teri orqali B) Jabralar C) O'pka xaltachalari D) Traxeyalar To'g'ri javob: B) Jabralar✔ Izoh: Daryo qisqichbaqasining jabralari ko'krak oyoqlari asosida, boshko'krak qalqoni ostida joylashgan. 29. O'simliklarda vakuola hujayra shirasidagi osmotik bosim qanday vazifani bajaradi? A) Turgor bosimini hosil qilib, hujayra va to'qimalarning tarangligini saqlaydi B) DNK replikatsiyasini boshqaradi C) Fotosintezda ATP hosil qiladi D) Hujayra devorida sellyuloza sintezlaydi To'g'ri javob: A) Turgor bosimini hosil qilib, hujayra va to'qimalarning tarangligini saqlaydi ✔ Izoh: Vakuola suvni so'rib, protoplastni hujayra devoriga bosib turadi; bu turgor bosimi o'tsimon o'simliklarning tik turishini ta'minlaydi. 30. AaBbCc × AaBbCc chatishtirishda uchala gen bo'yicha geterozigota (AaBbCc) avlod ehtimoli qancha? A) 3/8 B) 1/64 C) 1/8 D) 1/27 To'g'ri javob: C) 1/8 ✔ Izoh: Har bir gen bo'yicha geterozigota ehtimoli 1/2: (1/2)³ = 1/8. Biologiya olimpiada savollari — mashq testlari | 9 2-variant Olimpiada mashq testlari • bitta to'g'ri javob 1. Quyidagi jarayonlardan qaysi biri energetik almashinuvga (dissimilyatsiyaga) kiradi? A) Fotosintezning qorong'ilik bosqichi B) DNK replikatsiyasi C) Glikoliz D) Oqsil biosintezi To'g'ri javob: C) Glikoliz✔ Izoh: Dissimilyatsiya murakkab moddalarni parchalab energiya ajratish; glikoliz shunday jarayon, qolganlari energiya sarflovchi sintezlar. 2. Odamning normal kariotipi qanday tarkibga ega? A) 22 ta autosoma va 2 ta jinsiy xromosoma B) 23 juft autosoma va 1 juft jinsiy xromosoma C) 21 juft autosoma va 2 juft jinsiy xromosoma D) 22 juft autosoma va 1 juft jinsiy xromosoma To'g'ri javob: D) 22 juft autosoma va 1 juft jinsiy xromosoma ✔ Izoh: Odamda 46 ta xromosoma: 44 tasi (22 juft) autosoma va 2 tasi jinsiy (XX yoki XY). 3. Sianid ionlari hujayra nafasini qaysi bosqichda to'xtatadi? A) Sitratsintazani ingibirlab B) Geksokinazani ingibirlab C) Sitoxrom c oksidazani (IV kompleks) ingibirlab D) Piruvatning hujayraga kirishini to'sib To'g'ri javob: C) Sitoxrom c oksidazani (IV kompleks) ingibirlab ✔ Izoh: Sianid sitoxrom c oksidazadagi temirga birikib, elektronlarning kislorodga o'tishini to'xtatadi. 4. Zamburug'lar ekotizimda asosan qanday rol o'ynaydi? A) Faqat yirtqichlar B) Birinchi tartib konsumentlar C) Redutsentlar - organik qoldiqlarni parchalovchilar D) Produtsentlar - organik modda hosil qiluvchilar To'g'ri javob: C) Redutsentlar - organik qoldiqlarni parchalovchilar ✔ Izoh: Saprotrof zamburug'lar o'lik organik moddalarni parchalab, mineral moddalarni tuproqqa qaytaradi. 5. Qo'sh nafas oluvchi baliqlarda (masalan, protopterusda) suv qurib qolganda nafas olishni qaysi organ ta'minlaydi? A) O'pkaga aylangan suzgich pufagi B) Tanadagi ko'p sonli teri bezlari C) Tana yonidagi yon chiziq organi D) Jabralarni yopuvchi jabra qopqog'i To'g'ri javob: A) O'pkaga aylangan suzgich pufagi ✔ Izoh: Qo'sh nafaslilarda suzgich pufagi o'pkaga aylangan, shuning uchun ular atmosfera havosidan ham nafas ola oladi. Biologiya olimpiada savollari — mashq testlari | 10 2-variant Olimpiada mashq testlari • bitta to'g'ri javob 1. Quyidagi jarayonlardan qaysi biri energetik almashinuvga (dissimilyatsiyaga) kiradi? A) Fotosintezning qorong'ilik bosqichi B) DNK replikatsiyasi C) Glikoliz D) Oqsil biosintezi To'g'ri javob: C) Glikoliz✔ Izoh: Dissimilyatsiya murakkab moddalarni parchalab energiya ajratish; glikoliz shunday jarayon, qolganlari energiya sarflovchi sintezlar. 2. Odamning normal kariotipi qanday tarkibga ega? A) 22 ta autosoma va 2 ta jinsiy xromosoma B) 23 juft autosoma va 1 juft jinsiy xromosoma C) 21 juft autosoma va 2 juft jinsiy xromosoma D) 22 juft autosoma va 1 juft jinsiy xromosoma To'g'ri javob: D) 22 juft autosoma va 1 juft jinsiy xromosoma ✔ Izoh: Odamda 46 ta xromosoma: 44 tasi (22 juft) autosoma va 2 tasi jinsiy (XX yoki XY). 3. Sianid ionlari hujayra nafasini qaysi bosqichda to'xtatadi? A) Sitratsintazani ingibirlab B) Geksokinazani ingibirlab C) Sitoxrom c oksidazani (IV kompleks) ingibirlab D) Piruvatning hujayraga kirishini to'sib To'g'ri javob: C) Sitoxrom c oksidazani (IV kompleks) ingibirlab ✔ Izoh: Sianid sitoxrom c oksidazadagi temirga birikib, elektronlarning kislorodga o'tishini to'xtatadi. 4. Zamburug'lar ekotizimda asosan qanday rol o'ynaydi? A) Faqat yirtqichlar B) Birinchi tartib konsumentlar C) Redutsentlar - organik qoldiqlarni parchalovchilar D) Produtsentlar - organik modda hosil qiluvchilar To'g'ri javob: C) Redutsentlar - organik qoldiqlarni parchalovchilar ✔ Izoh: Saprotrof zamburug'lar o'lik organik moddalarni parchalab, mineral moddalarni tuproqqa qaytaradi. 5. Qo'sh nafas oluvchi baliqlarda (masalan, protopterusda) suv qurib qolganda nafas olishni qaysi organ ta'minlaydi? A) O'pkaga aylangan suzgich pufagi B) Tanadagi ko'p sonli teri bezlari C) Tana yonidagi yon chiziq organi D) Jabralarni yopuvchi jabra qopqog'i To'g'ri javob: A) O'pkaga aylangan suzgich pufagi ✔ Izoh: Qo'sh nafaslilarda suzgich pufagi o'pkaga aylangan, shuning uchun ular atmosfera havosidan ham nafas ola oladi. Biologiya olimpiada savollari — mashq testlari | 10 6. Baqa terisi orqali nafas olishining ahamiyati qanday? A) Teri faqat himoya qiladi, gaz almashinuvida qatnashmaydi B) Teri orqali faqat siydikchil va tuzlar ajraladi C) Gaz almashinuvining katta qismi nam teri orqali boradi D) Teri faqat suvni bug'latib, tanani sovitib turadi To'g'ri javob: C) Gaz almashinuvining katta qismi nam teri orqali boradi✔ Izoh: Baqaning o'pkalari sodda tuzilgan, shuning uchun gaz almashinuvining katta qismi nam teri orqali boradi. 7. mRNK dagi 5'-AUG-3' kodoniga mos tRNK antikodoni qanday? A) 3'-ATG-5' B) 5'-AUG-3' C) 5'-UAC-3' D) 3'-UAC-5' To'g'ri javob: D) 3'-UAC-5' ✔ Izoh: Antikodon kodonga komplementar va antiparallel: 5'-AUG-3' ga 3'-UAC-5' (ya'ni 5'-CAU-3') mos keladi. 8. Replikatsiyada Okazaki fragmentlarini bir-biriga tikib ulovchi ferment qaysi? A) Topoizomeraza B) Primaza C) DNK-ligaza D) Helikaza To'g'ri javob: C) DNK-ligaza ✔ Izoh: DNK-ligaza qo'shni fragmentlar orasida fosfodiefir bog' hosil qilib, uzluksiz zanjir yaratadi. 9. Yalang'och qoyada boshlanadigan birlamchi suksessiyada odatda birinchi bo'lib qaysi organizmlar joylashadi? A) Daraxtlar B) Lishayniklar C) Bir yillik o'tlar D) Butalar To'g'ri javob: B) Lishayniklar ✔ Izoh: Lishayniklar tuproqsiz yuzada yashay oladi, kislotalar ajratib tog' jinsini yemiradi va tuproq hosil bo'lishini boshlaydi. 10. Bakteriyalardan farqli o'laroq, zamburug' hujayralari qaysi belgiga ega? A) Membranali yadro va mitoxondriyalar B) Halqasimon DNK va nukleoid C) Faqat mayda (70S) ribosomalar D) Mureindan iborat hujayra devori To'g'ri javob: A) Membranali yadro va mitoxondriyalar ✔ Izoh: Zamburug'lar eukariotlar: ularda yadro, mitoxondriya va boshqa membranali organoidlar bor. 11. Chuchuk suv ko'llarida birlamchi mahsuldorlikni ko'pincha qaysi element cheklaydi? A) Kislorod B) Uglerod C) Fosfor D) Vodorod To'g'ri javob: C) Fosfor ✔ Izoh: Ko'llarda fosfor odatda eng kam bo'lgan biogen element; uning qo'shilishi suvo'tlarining jadal o'sishiga olib keladi. Biologiya olimpiada savollari — mashq testlari | 11 6. Baqa terisi orqali nafas olishining ahamiyati qanday? A) Teri faqat himoya qiladi, gaz almashinuvida qatnashmaydi B) Teri orqali faqat siydikchil va tuzlar ajraladi C) Gaz almashinuvining katta qismi nam teri orqali boradi D) Teri faqat suvni bug'latib, tanani sovitib turadi To'g'ri javob: C) Gaz almashinuvining katta qismi nam teri orqali boradi✔ Izoh: Baqaning o'pkalari sodda tuzilgan, shuning uchun gaz almashinuvining katta qismi nam teri orqali boradi. 7. mRNK dagi 5'-AUG-3' kodoniga mos tRNK antikodoni qanday? A) 3'-ATG-5' B) 5'-AUG-3' C) 5'-UAC-3' D) 3'-UAC-5' To'g'ri javob: D) 3'-UAC-5' ✔ Izoh: Antikodon kodonga komplementar va antiparallel: 5'-AUG-3' ga 3'-UAC-5' (ya'ni 5'-CAU-3') mos keladi. 8. Replikatsiyada Okazaki fragmentlarini bir-biriga tikib ulovchi ferment qaysi? A) Topoizomeraza B) Primaza C) DNK-ligaza D) Helikaza To'g'ri javob: C) DNK-ligaza ✔ Izoh: DNK-ligaza qo'shni fragmentlar orasida fosfodiefir bog' hosil qilib, uzluksiz zanjir yaratadi. 9. Yalang'och qoyada boshlanadigan birlamchi suksessiyada odatda birinchi bo'lib qaysi organizmlar joylashadi? A) Daraxtlar B) Lishayniklar C) Bir yillik o'tlar D) Butalar To'g'ri javob: B) Lishayniklar ✔ Izoh: Lishayniklar tuproqsiz yuzada yashay oladi, kislotalar ajratib tog' jinsini yemiradi va tuproq hosil bo'lishini boshlaydi. 10. Bakteriyalardan farqli o'laroq, zamburug' hujayralari qaysi belgiga ega? A) Membranali yadro va mitoxondriyalar B) Halqasimon DNK va nukleoid C) Faqat mayda (70S) ribosomalar D) Mureindan iborat hujayra devori To'g'ri javob: A) Membranali yadro va mitoxondriyalar ✔ Izoh: Zamburug'lar eukariotlar: ularda yadro, mitoxondriya va boshqa membranali organoidlar bor. 11. Chuchuk suv ko'llarida birlamchi mahsuldorlikni ko'pincha qaysi element cheklaydi? A) Kislorod B) Uglerod C) Fosfor D) Vodorod To'g'ri javob: C) Fosfor ✔ Izoh: Ko'llarda fosfor odatda eng kam bo'lgan biogen element; uning qo'shilishi suvo'tlarining jadal o'sishiga olib keladi. Biologiya olimpiada savollari — mashq testlari | 11 12. Qushlarda qaysi aorta yoyi saqlanib qolgan? A) O'ng aorta yoyi B) Chap aorta yoyi C) Ikkala aorta yoyi D) Aorta yoyi yo'q To'g'ri javob: A) O'ng aorta yoyi✔ Izoh: Qushlarda o'ng, sutemizuvchilarda chap aorta yoyi saqlangan; sudralib yuruvchilarda ikkalasi ham bor. 13. Sho'rlangan tuproqlarda o'sishga moslashgan o'simliklar qanday ataladi? A) Mezofitlar B) Epifitlar C) Gidrofitlar D) Galofitlar To'g'ri javob: D) Galofitlar ✔ Izoh: Galofitlar (masalan, sho'ralar) hujayra shirasining yuqori osmotik bosimi tufayli sho'r tuproqdan suv so'ra oladi. 14. Odam daqiqasiga 16 marta nafas oladi, har bir nafas hajmi 500 ml. Daqiqalik nafas hajmi qancha? A) 0,5 l B) 16 l C) 8 l D) 5,6 l To'g'ri javob: C) 8 l ✔ Izoh: Daqiqalik nafas hajmi = 500 ml × 16 = 8000 ml = 8 l. 15. Bakteriyalarning irsiy materiali odatda qanday shaklda bo'ladi? A) Oqsil bilan qoplangan kapsid ichidagi RNK B) Bir nechta chiziqli xromosoma yadroda C) Halqasimon DNK molekulasi D) Faqat RNK molekulalari To'g'ri javob: C) Halqasimon DNK molekulasi ✔ Izoh: Bakteriya xromosomasi odatda yagona halqasimon DNK; ko'pchiligida qo'shimcha kichik halqa - plazmidalar ham bo'ladi. 16. Sog'lom odam birlamchi siydigida qaysi modda deyarli bo'lmaydi? A) Yirik molekulali oqsillar B) Glyukoza C) Mochevina D) Mineral tuzlar To'g'ri javob: A) Yirik molekulali oqsillar ✔ Izoh: Yirik oqsil molekulalari va qon hujayralari filtrdan o'tmaydi; glyukoza esa birlamchi siydikda bo'ladi. 17. Antibiotiklar qaysi kasalliklarni davolashda samarasiz? A) Gripp kabi virusli kasalliklarni B) Bakterial zotiljamni C) Angina (bakterial)ni D) Bakterial yaralar yiringlashini To'g'ri javob: A) Gripp kabi virusli kasalliklarni ✔ Izoh: Antibiotiklar bakteriyalarga ta'sir qiladi; viruslarda hujayra devori va o'z ribosomalari yo'q, shuning uchun ular ta'sir qilmaydi. Biologiya olimpiada savollari — mashq testlari | 12 12. Qushlarda qaysi aorta yoyi saqlanib qolgan? A) O'ng aorta yoyi B) Chap aorta yoyi C) Ikkala aorta yoyi D) Aorta yoyi yo'q To'g'ri javob: A) O'ng aorta yoyi✔ Izoh: Qushlarda o'ng, sutemizuvchilarda chap aorta yoyi saqlangan; sudralib yuruvchilarda ikkalasi ham bor. 13. Sho'rlangan tuproqlarda o'sishga moslashgan o'simliklar qanday ataladi? A) Mezofitlar B) Epifitlar C) Gidrofitlar D) Galofitlar To'g'ri javob: D) Galofitlar ✔ Izoh: Galofitlar (masalan, sho'ralar) hujayra shirasining yuqori osmotik bosimi tufayli sho'r tuproqdan suv so'ra oladi. 14. Odam daqiqasiga 16 marta nafas oladi, har bir nafas hajmi 500 ml. Daqiqalik nafas hajmi qancha? A) 0,5 l B) 16 l C) 8 l D) 5,6 l To'g'ri javob: C) 8 l ✔ Izoh: Daqiqalik nafas hajmi = 500 ml × 16 = 8000 ml = 8 l. 15. Bakteriyalarning irsiy materiali odatda qanday shaklda bo'ladi? A) Oqsil bilan qoplangan kapsid ichidagi RNK B) Bir nechta chiziqli xromosoma yadroda C) Halqasimon DNK molekulasi D) Faqat RNK molekulalari To'g'ri javob: C) Halqasimon DNK molekulasi ✔ Izoh: Bakteriya xromosomasi odatda yagona halqasimon DNK; ko'pchiligida qo'shimcha kichik halqa - plazmidalar ham bo'ladi. 16. Sog'lom odam birlamchi siydigida qaysi modda deyarli bo'lmaydi? A) Yirik molekulali oqsillar B) Glyukoza C) Mochevina D) Mineral tuzlar To'g'ri javob: A) Yirik molekulali oqsillar ✔ Izoh: Yirik oqsil molekulalari va qon hujayralari filtrdan o'tmaydi; glyukoza esa birlamchi siydikda bo'ladi. 17. Antibiotiklar qaysi kasalliklarni davolashda samarasiz? A) Gripp kabi virusli kasalliklarni B) Bakterial zotiljamni C) Angina (bakterial)ni D) Bakterial yaralar yiringlashini To'g'ri javob: A) Gripp kabi virusli kasalliklarni ✔ Izoh: Antibiotiklar bakteriyalarga ta'sir qiladi; viruslarda hujayra devori va o'z ribosomalari yo'q, shuning uchun ular ta'sir qilmaydi. Biologiya olimpiada savollari — mashq testlari | 12 18. Pomidor mevasi botanik jihatdan qanday meva? A) Ikki chanoqli qo'zoq B) Ko'p urug'li quruq ko'sak C) Bir urug'li danakli meva D) Ko'p urug'li rezavor meva To'g'ri javob: D) Ko'p urug'li rezavor meva✔ Izoh: Pomidor mevasi ko'p urug'li, etli rezavor meva; ituzumdoshlarda rezavor meva va ko'sak uchraydi. 19. Nafas olish markazi bosh miyaning qaysi bo'limida joylashgan? A) Katta yarim sharlar po'stlog'ida B) Miyachada C) Uzunchoq miyada D) Oraliq miyada To'g'ri javob: C) Uzunchoq miyada ✔ Izoh: Uzunchoq miyadagi nafas markazi nafas olish va chiqarishning ritmik almashinuvini boshqaradi. 20. Drozofilada qizil ko'zli urg'ochi (XWXW) oq ko'zli erkak bilan chatishtirilib, F1 o'zaro chatishtirildi. F2 da oq ko'zli pashshalar qanday taqsimlanadi? A) Ikkala jinsda teng, 1/4 qismi B) Faqat erkaklar orasida, 1/2 qismi C) Faqat erkaklar orasida, butun avlodning 1/4 qismi D) Faqat urg'ochilar orasida, 1/4 qismi To'g'ri javob: C) Faqat erkaklar orasida, butun avlodning 1/4 qismi ✔ Izoh: F1: XWXw va XWY. F2: urg'ochilar hammasi qizil ko'zli, erkaklarning yarmi (XwY) oq ko'zli — bu barcha avlodning 1/4 i. 21. Telomeraza fermenti qanday tuzilishga va faollikka ega? A) RNK ni parchalovchi ribonukleaza B) Praymer talab qilmaydigan DNK-ligaza C) Gistonlarni atsetillovchi ferment D) O'z RNK matritsasiga ega teskari transkriptaza To'g'ri javob: D) O'z RNK matritsasiga ega teskari transkriptaza ✔ Izoh: Telomeraza tarkibidagi RNK ni matritsa sifatida ishlatib, xromosoma uchlariga takroriy DNK ketma- ketliklarini qo'shadi. 22. AB/ab genotipli organizmda A va B genlari orasidagi masofa 20 sM. U qanday gametalarni qanday nisbatda hosil qiladi? A) AB 40%, ab 40%, Ab 10%, aB 10% B) AB 30%, ab 30%, Ab 20%, aB 20% C) AB 10%, ab 10%, Ab 40%, aB 40% D) AB 25%, ab 25%, Ab 25%, aB 25% To'g'ri javob: A) AB 40%, ab 40%, Ab 10%, aB 10% ✔ Izoh: Rekombinant gametalar jami 20% (har biri 10%), birikkan (krossoversiz) gametalar 80% (har biri 40%). 23. Fotorespiratsiya (fotonafas) qanday jarayon? A) Rubiskoning CO2 o'rniga O2 ni biriktirishi bilan boshlanadigan jarayon B) Yorug'likda mitoxondriyaning nafas olishi kuchayishi C) Ildizlarning kunduzi nafas olishi D) Xlorofillning yorug'likda parchalanishi To'g'ri javob: A) Rubiskoning CO2 o'rniga O2 ni biriktirishi bilan boshlanadigan jarayon ✔ Biologiya olimpiada savollari — mashq testlari | 13 18. Pomidor mevasi botanik jihatdan qanday meva? A) Ikki chanoqli qo'zoq B) Ko'p urug'li quruq ko'sak C) Bir urug'li danakli meva D) Ko'p urug'li rezavor meva To'g'ri javob: D) Ko'p urug'li rezavor meva✔ Izoh: Pomidor mevasi ko'p urug'li, etli rezavor meva; ituzumdoshlarda rezavor meva va ko'sak uchraydi. 19. Nafas olish markazi bosh miyaning qaysi bo'limida joylashgan? A) Katta yarim sharlar po'stlog'ida B) Miyachada C) Uzunchoq miyada D) Oraliq miyada To'g'ri javob: C) Uzunchoq miyada ✔ Izoh: Uzunchoq miyadagi nafas markazi nafas olish va chiqarishning ritmik almashinuvini boshqaradi. 20. Drozofilada qizil ko'zli urg'ochi (XWXW) oq ko'zli erkak bilan chatishtirilib, F1 o'zaro chatishtirildi. F2 da oq ko'zli pashshalar qanday taqsimlanadi? A) Ikkala jinsda teng, 1/4 qismi B) Faqat erkaklar orasida, 1/2 qismi C) Faqat erkaklar orasida, butun avlodning 1/4 qismi D) Faqat urg'ochilar orasida, 1/4 qismi To'g'ri javob: C) Faqat erkaklar orasida, butun avlodning 1/4 qismi ✔ Izoh: F1: XWXw va XWY. F2: urg'ochilar hammasi qizil ko'zli, erkaklarning yarmi (XwY) oq ko'zli — bu barcha avlodning 1/4 i. 21. Telomeraza fermenti qanday tuzilishga va faollikka ega? A) RNK ni parchalovchi ribonukleaza B) Praymer talab qilmaydigan DNK-ligaza C) Gistonlarni atsetillovchi ferment D) O'z RNK matritsasiga ega teskari transkriptaza To'g'ri javob: D) O'z RNK matritsasiga ega teskari transkriptaza ✔ Izoh: Telomeraza tarkibidagi RNK ni matritsa sifatida ishlatib, xromosoma uchlariga takroriy DNK ketma- ketliklarini qo'shadi. 22. AB/ab genotipli organizmda A va B genlari orasidagi masofa 20 sM. U qanday gametalarni qanday nisbatda hosil qiladi? A) AB 40%, ab 40%, Ab 10%, aB 10% B) AB 30%, ab 30%, Ab 20%, aB 20% C) AB 10%, ab 10%, Ab 40%, aB 40% D) AB 25%, ab 25%, Ab 25%, aB 25% To'g'ri javob: A) AB 40%, ab 40%, Ab 10%, aB 10% ✔ Izoh: Rekombinant gametalar jami 20% (har biri 10%), birikkan (krossoversiz) gametalar 80% (har biri 40%). 23. Fotorespiratsiya (fotonafas) qanday jarayon? A) Rubiskoning CO2 o'rniga O2 ni biriktirishi bilan boshlanadigan jarayon B) Yorug'likda mitoxondriyaning nafas olishi kuchayishi C) Ildizlarning kunduzi nafas olishi D) Xlorofillning yorug'likda parchalanishi To'g'ri javob: A) Rubiskoning CO2 o'rniga O2 ni biriktirishi bilan boshlanadigan jarayon ✔ Biologiya olimpiada savollari — mashq testlari | 13 Izoh: Issiq va quruq sharoitda O2 konsentratsiyasi nisbatan ortadi va Rubisko oksigenaza sifatida ishlab, fotosintez samaradorligini kamaytiradi. 24. O'simlik va hayvonlarga ikki so'zdan iborat lotincha nom berish (binar nomenklatura) usulini kim joriy etgan? A) Karl Linney B) Charlz Darvin C) Robert Guk D) Jan Batist Lamark To'g'ri javob: A) Karl Linney✔ Izoh: Karl Linney binar nomenklaturani joriy qilgan: birinchi so'z turkum, ikkinchisi tur nomi. 25. Palmitin kislotasi (C16) to'liq β-oksidlanganda nechta atsetil-KoA molekulasi hosil bo'ladi? A) 16 B) 9 C) 8 D) 7 To'g'ri javob: C) 8 ✔ Izoh: 16 uglerodli zanjirdan 2 uglerodli bo'laklar ajraladi: 16/2 = 8 atsetil-KoA, buning uchun 7 sikl kerak bo'ladi. 26. Bolalarda sut tishlari soni nechta? A) 24 ta B) 32 ta C) 20 ta D) 16 ta To'g'ri javob: C) 20 ta ✔ Izoh: Sut tishlari 20 ta: har jag'da 4 kurak, 2 qoziq va 4 oziq tish; kichik oziq tishlar bo'lmaydi. 27. O'simliklar sistematikasida eng kichik (asosiy) birlik qaysi? A) Oila B) Turkum C) Tur D) Sinf To'g'ri javob: C) Tur ✔ Izoh: Tur sistematikaning asosiy birligi; turlar turkumlarga, turkumlar oilalarga birlashadi. 28. Qaysi oila vakillari gullarining gulqo'rg'oni oddiy (kosacha va tojga ajralmagan) bo'lib, uch karrali tuzilgan? A) Lolaguldoshlar B) Karamdoshlar C) Dukkakdoshlar D) Ra'noguldoshlar To'g'ri javob: A) Lolaguldoshlar ✔ Izoh: Lolaguldoshlarda gulqo'rg'on 3+3 ta bir xil rangli bargdan iborat oddiy gulqo'rg'on. Biologiya olimpiada savollari — mashq testlari | 14 Izoh: Issiq va quruq sharoitda O2 konsentratsiyasi nisbatan ortadi va Rubisko oksigenaza sifatida ishlab, fotosintez samaradorligini kamaytiradi. 24. O'simlik va hayvonlarga ikki so'zdan iborat lotincha nom berish (binar nomenklatura) usulini kim joriy etgan? A) Karl Linney B) Charlz Darvin C) Robert Guk D) Jan Batist Lamark To'g'ri javob: A) Karl Linney✔ Izoh: Karl Linney binar nomenklaturani joriy qilgan: birinchi so'z turkum, ikkinchisi tur nomi. 25. Palmitin kislotasi (C16) to'liq β-oksidlanganda nechta atsetil-KoA molekulasi hosil bo'ladi? A) 16 B) 9 C) 8 D) 7 To'g'ri javob: C) 8 ✔ Izoh: 16 uglerodli zanjirdan 2 uglerodli bo'laklar ajraladi: 16/2 = 8 atsetil-KoA, buning uchun 7 sikl kerak bo'ladi. 26. Bolalarda sut tishlari soni nechta? A) 24 ta B) 32 ta C) 20 ta D) 16 ta To'g'ri javob: C) 20 ta ✔ Izoh: Sut tishlari 20 ta: har jag'da 4 kurak, 2 qoziq va 4 oziq tish; kichik oziq tishlar bo'lmaydi. 27. O'simliklar sistematikasida eng kichik (asosiy) birlik qaysi? A) Oila B) Turkum C) Tur D) Sinf To'g'ri javob: C) Tur ✔ Izoh: Tur sistematikaning asosiy birligi; turlar turkumlarga, turkumlar oilalarga birlashadi. 28. Qaysi oila vakillari gullarining gulqo'rg'oni oddiy (kosacha va tojga ajralmagan) bo'lib, uch karrali tuzilgan? A) Lolaguldoshlar B) Karamdoshlar C) Dukkakdoshlar D) Ra'noguldoshlar To'g'ri javob: A) Lolaguldoshlar ✔ Izoh: Lolaguldoshlarda gulqo'rg'on 3+3 ta bir xil rangli bargdan iborat oddiy gulqo'rg'on. Biologiya olimpiada savollari — mashq testlari | 14 29. Dominant kasallik geni 80% penetrantlikka ega. Aa × aa nikohidan tug'iladigan farzandning kasal bo'lish ehtimoli qancha? A) 0,8 B) 0,2 C) 0,5 D) 0,4 To'g'ri javob: D) 0,4✔ Izoh: Aa bo'lish ehtimoli 0,5; ulardan 80% ida belgi namoyon bo'ladi: 0,5 × 0,8 = 0,4. 30. Itbaliqning baqaga aylanishi (metamorfozi) qaysi gormon ta'sirida boradi? A) Adrenalin B) Insulin C) Prolaktin D) Tiroksin To'g'ri javob: D) Tiroksin ✔ Izoh: Tiroksin itbaliqlar metamorfozini boshqaradi; u yetishmasa itbaliq baqaga aylanmaydi. Biologiya olimpiada savollari — mashq testlari | 15 29. Dominant kasallik geni 80% penetrantlikka ega. Aa × aa nikohidan tug'iladigan farzandning kasal bo'lish ehtimoli qancha? A) 0,8 B) 0,2 C) 0,5 D) 0,4 To'g'ri javob: D) 0,4✔ Izoh: Aa bo'lish ehtimoli 0,5; ulardan 80% ida belgi namoyon bo'ladi: 0,5 × 0,8 = 0,4. 30. Itbaliqning baqaga aylanishi (metamorfozi) qaysi gormon ta'sirida boradi? A) Adrenalin B) Insulin C) Prolaktin D) Tiroksin To'g'ri javob: D) Tiroksin ✔ Izoh: Tiroksin itbaliqlar metamorfozini boshqaradi; u yetishmasa itbaliq baqaga aylanmaydi. Biologiya olimpiada savollari — mashq testlari | 15 3-variant Olimpiada mashq testlari • bitta to'g'ri javob 1. Mitoz anafazasida qutblarga nima tarqaladi? A) Opa-singil xromatidlar (qiz xromosomalar) B) Faqat sentromeralar C) Bivalentlar D) Butun gomologik xromosomalar To'g'ri javob: A) Opa-singil xromatidlar (qiz xromosomalar)✔ Izoh: Mitoz anafazasida sentromeralar bo'linadi va har bir xromosomaning ikki xromatidi turli qutblarga ketadi. 2. Quyidagilardan qaysi biri odamdagi atavizmga misol bo'ladi? A) Dumli tug'ilish B) Ko'zning yarim oysimon burmasi C) Chuvalchangsimon o'simta (appendiks) D) Dumg'aza suyagi To'g'ri javob: A) Dumli tug'ilish ✔ Izoh: Atavizm — ajdodlar belgisining ayrim individlarda qayta paydo bo'lishi; qolganlari hamma odamlarda bor rudimentlar. 3. Prokariot hujayralarida qaysi tuzilma uchramaydi? A) Halqasimon DNK B) Mitoxondriya C) Plazmatik membrana D) Ribosoma To'g'ri javob: B) Mitoxondriya ✔ Izoh: Prokariotlarda membranali organoidlar, jumladan mitoxondriya yo'q; ribosoma, membrana va DNK esa bor. 4. Itda chiroq yonishiga so'lak ajralish shartli refleksini hosil qilishda asosiy shart nima? A) Chiroq faqat bir marta yoqilishi B) Chiroq yonishi oziq berishdan biroz oldin bir necha marta takrorlanishi C) Oziq berilmasdan faqat chiroq yoqilishi D) Oziq chiroqdan ancha keyin, bir necha soatdan so'ng berilishi To'g'ri javob: B) Chiroq yonishi oziq berishdan biroz oldin bir necha marta takrorlanishi ✔ Izoh: Shartli ta'sirot shartsiz ta'sirotdan biroz oldin berilib, bir necha marta mustahkamlanishi kerak. 5. Boshqa ichki sekretsiya bezlari faoliyatini boshqaruvchi tropik gormonlar asosan qaysi bezda ishlab chiqariladi? A) Epifizda B) Oshqozon osti bezida C) Gipofizda D) Qalqonsimon bezda To'g'ri javob: C) Gipofizda ✔ Izoh: Gipofiz tropik gormonlar orqali qalqonsimon, buyrak usti va jinsiy bezlar faoliyatini boshqaradi. Biologiya olimpiada savollari — mashq testlari | 16 3-variant Olimpiada mashq testlari • bitta to'g'ri javob 1. Mitoz anafazasida qutblarga nima tarqaladi? A) Opa-singil xromatidlar (qiz xromosomalar) B) Faqat sentromeralar C) Bivalentlar D) Butun gomologik xromosomalar To'g'ri javob: A) Opa-singil xromatidlar (qiz xromosomalar)✔ Izoh: Mitoz anafazasida sentromeralar bo'linadi va har bir xromosomaning ikki xromatidi turli qutblarga ketadi. 2. Quyidagilardan qaysi biri odamdagi atavizmga misol bo'ladi? A) Dumli tug'ilish B) Ko'zning yarim oysimon burmasi C) Chuvalchangsimon o'simta (appendiks) D) Dumg'aza suyagi To'g'ri javob: A) Dumli tug'ilish ✔ Izoh: Atavizm — ajdodlar belgisining ayrim individlarda qayta paydo bo'lishi; qolganlari hamma odamlarda bor rudimentlar. 3. Prokariot hujayralarida qaysi tuzilma uchramaydi? A) Halqasimon DNK B) Mitoxondriya C) Plazmatik membrana D) Ribosoma To'g'ri javob: B) Mitoxondriya ✔ Izoh: Prokariotlarda membranali organoidlar, jumladan mitoxondriya yo'q; ribosoma, membrana va DNK esa bor. 4. Itda chiroq yonishiga so'lak ajralish shartli refleksini hosil qilishda asosiy shart nima? A) Chiroq faqat bir marta yoqilishi B) Chiroq yonishi oziq berishdan biroz oldin bir necha marta takrorlanishi C) Oziq berilmasdan faqat chiroq yoqilishi D) Oziq chiroqdan ancha keyin, bir necha soatdan so'ng berilishi To'g'ri javob: B) Chiroq yonishi oziq berishdan biroz oldin bir necha marta takrorlanishi ✔ Izoh: Shartli ta'sirot shartsiz ta'sirotdan biroz oldin berilib, bir necha marta mustahkamlanishi kerak. 5. Boshqa ichki sekretsiya bezlari faoliyatini boshqaruvchi tropik gormonlar asosan qaysi bezda ishlab chiqariladi? A) Epifizda B) Oshqozon osti bezida C) Gipofizda D) Qalqonsimon bezda To'g'ri javob: C) Gipofizda ✔ Izoh: Gipofiz tropik gormonlar orqali qalqonsimon, buyrak usti va jinsiy bezlar faoliyatini boshqaradi. Biologiya olimpiada savollari — mashq testlari | 16 6. Hasharotlarning ayirish organlari qaysi? A) Yashil bezlar B) Malpigi naychalari C) Protonefridiylar D) Metanefridiylar To'g'ri javob: B) Malpigi naychalari✔ Izoh: Malpigi naychalari ichakka ochiladi va chiqindilarni gemolimfadan ajratib ichakka chiqaradi. 7. Dukkakli o'simliklar ildizidagi tugunaklarda yashovchi bakteriyalar qanday ahamiyatga ega? A) Fotosintez qilib o'simlikni oziqlantiradi B) Tuproq fosforini eritib beradi C) Ildizni zamburug'lardan himoya qiladi D) Havodagi erkin azotni o'zlashtirib bog'laydi To'g'ri javob: D) Havodagi erkin azotni o'zlashtirib bog'laydi ✔ Izoh: Tugunak bakteriyalari atmosfera azotini ammiak shaklida bog'lab, o'simlikni azot bilan ta'minlaydi. 8. Oltinko'z (zlatoglazka) lichinkalaridan qishloq xo'jaligida qaysi zararkunandalarga qarshi foydalaniladi? A) Zamburug' kasalliklariga qarshi B) O'simlik shiralariga (bitlarga) qarshi C) Begona o'tlarga qarshi D) Kemiruvchilarga qarshi To'g'ri javob: B) O'simlik shiralariga (bitlarga) qarshi ✔ Izoh: Oltinko'z lichinkalari yirtqich bo'lib, shiralar, o'rgimchakkana va boshqa mayda zararkunandalarni yeydi. 9. Qaysi hayvonlar guruhida ilk bor anal teshigi va uch bo'limli (oldingi, o'rta, keyingi) ichak paydo bo'lgan? A) Yassi chuvalchanglar B) Bo'shliqichlilar C) To'garak chuvalchanglar D) Bulutlar To'g'ri javob: C) To'garak chuvalchanglar ✔ Izoh: To'garak chuvalchanglarda ichak naysimon bo'lib, og'iz va anal teshigi bilan tugaydi. 10. To'liq dominantlikda Aa × Aa chatishtirishdan olingan F2 da genotip va fenotip bo'yicha ajralish qanday? A) Genotip 3:1, fenotip 1:2:1 B) Genotip 1:2:1, fenotip 3:1 C) Genotip 9:3:3:1, fenotip 3:1 D) Genotip 1:1, fenotip 1:1 To'g'ri javob: B) Genotip 1:2:1, fenotip 3:1 ✔ Izoh: AA : Aa : aa = 1 : 2 : 1; AA va Aa bir xil fenotipga ega bo'lgani uchun fenotip bo'yicha 3 : 1. 11. Uy pashshasining og'iz apparati qanday tipda? A) Sanchib so'ruvchi B) Kemiruvchi C) Yalovchi (shimuvchi) D) Kemiruvchi-yalovchi To'g'ri javob: C) Yalovchi (shimuvchi) ✔ Izoh: Uy pashshasi suyuq oziqni yalab-shimib iste'mol qiladi, qattiq oziqni avval so'lagi bilan eritadi. Biologiya olimpiada savollari — mashq testlari | 17 6. Hasharotlarning ayirish organlari qaysi? A) Yashil bezlar B) Malpigi naychalari C) Protonefridiylar D) Metanefridiylar To'g'ri javob: B) Malpigi naychalari✔ Izoh: Malpigi naychalari ichakka ochiladi va chiqindilarni gemolimfadan ajratib ichakka chiqaradi. 7. Dukkakli o'simliklar ildizidagi tugunaklarda yashovchi bakteriyalar qanday ahamiyatga ega? A) Fotosintez qilib o'simlikni oziqlantiradi B) Tuproq fosforini eritib beradi C) Ildizni zamburug'lardan himoya qiladi D) Havodagi erkin azotni o'zlashtirib bog'laydi To'g'ri javob: D) Havodagi erkin azotni o'zlashtirib bog'laydi ✔ Izoh: Tugunak bakteriyalari atmosfera azotini ammiak shaklida bog'lab, o'simlikni azot bilan ta'minlaydi. 8. Oltinko'z (zlatoglazka) lichinkalaridan qishloq xo'jaligida qaysi zararkunandalarga qarshi foydalaniladi? A) Zamburug' kasalliklariga qarshi B) O'simlik shiralariga (bitlarga) qarshi C) Begona o'tlarga qarshi D) Kemiruvchilarga qarshi To'g'ri javob: B) O'simlik shiralariga (bitlarga) qarshi ✔ Izoh: Oltinko'z lichinkalari yirtqich bo'lib, shiralar, o'rgimchakkana va boshqa mayda zararkunandalarni yeydi. 9. Qaysi hayvonlar guruhida ilk bor anal teshigi va uch bo'limli (oldingi, o'rta, keyingi) ichak paydo bo'lgan? A) Yassi chuvalchanglar B) Bo'shliqichlilar C) To'garak chuvalchanglar D) Bulutlar To'g'ri javob: C) To'garak chuvalchanglar ✔ Izoh: To'garak chuvalchanglarda ichak naysimon bo'lib, og'iz va anal teshigi bilan tugaydi. 10. To'liq dominantlikda Aa × Aa chatishtirishdan olingan F2 da genotip va fenotip bo'yicha ajralish qanday? A) Genotip 3:1, fenotip 1:2:1 B) Genotip 1:2:1, fenotip 3:1 C) Genotip 9:3:3:1, fenotip 3:1 D) Genotip 1:1, fenotip 1:1 To'g'ri javob: B) Genotip 1:2:1, fenotip 3:1 ✔ Izoh: AA : Aa : aa = 1 : 2 : 1; AA va Aa bir xil fenotipga ega bo'lgani uchun fenotip bo'yicha 3 : 1. 11. Uy pashshasining og'iz apparati qanday tipda? A) Sanchib so'ruvchi B) Kemiruvchi C) Yalovchi (shimuvchi) D) Kemiruvchi-yalovchi To'g'ri javob: C) Yalovchi (shimuvchi) ✔ Izoh: Uy pashshasi suyuq oziqni yalab-shimib iste'mol qiladi, qattiq oziqni avval so'lagi bilan eritadi. Biologiya olimpiada savollari — mashq testlari | 17 12. Yurakning qaysi kamerasi devori eng qalin? A) Chap bo'lmacha B) Chap qorincha C) O'ng bo'lmacha D) O'ng qorincha To'g'ri javob: B) Chap qorincha✔ Izoh: Chap qorincha qonni katta qon aylanish doirasi bo'ylab butun tanaga haydaydi, shuning uchun devori eng qalin. 13. T-limfotsitlarning yetilishi qaysi bezda boradi? A) Buyrak usti bezida B) Epifizda C) Ayrisimon bezda (timusda) D) Qalqonsimon bezda To'g'ri javob: C) Ayrisimon bezda (timusda) ✔ Izoh: Timus bolalikda yaxshi rivojlangan bo'lib, T-limfotsitlarning yetilishini ta'minlaydi. 14. Muvozanat (vestibulyar) apparati qayerda joylashgan? A) O'rta quloqda: eshitish suyakchalari B) Tashqi quloqda C) Ichki quloqda: dahliz va yarim doira kanallari D) Miyachada To'g'ri javob: C) Ichki quloqda: dahliz va yarim doira kanallari ✔ Izoh: Dahliz va uchta yarim doira kanali tananing fazodagi holati va harakat tezlanishini sezadi. 15. Bitta birlamchi oogotsitdan meyoz natijasida odatda nima hosil bo'ladi? A) 4 ta tuxum hujayra B) 2 ta tuxum hujayra va 2 ta qutb tanacha C) 3 ta tuxum hujayra va 1 ta qutb tanacha D) 1 ta tuxum hujayra va 3 ta qutb (yo'naltiruvchi) tanacha To'g'ri javob: D) 1 ta tuxum hujayra va 3 ta qutb (yo'naltiruvchi) tanacha ✔ Izoh: Oogenezda sitokinez notekis bo'ladi: sitoplazma bitta tuxum hujayrada to'planadi, qolganlari qutb tanachalari. 16. Mitoz profazasida yadro qobig'ining parchalanishi qaysi oqsillarning fosforlanishi bilan bog'liq? A) Tubulinlar B) Gistonlar C) Laminlar D) Kohezinlar To'g'ri javob: C) Laminlar ✔ Izoh: CDK1 yadro laminasidagi laminlarni fosforlaydi, lamina tarqaladi va yadro qobig'i pufakchalarga ajraladi. 17. O'simliklarda qo'sh urug'lanishni kim kashf etgan? A) N. I. Vavilov B) S. G. Navashin C) K. A. Timiryazev D) I. V. Michurin To'g'ri javob: B) S. G. Navashin ✔ Izoh: S. G. Navashin 1898-yilda yopiq urug'lilarda bir spermiy tuxum hujayrani, ikkinchisi markaziy hujayrani urug'lantirishini aniqlagan. Biologiya olimpiada savollari — mashq testlari | 18 12. Yurakning qaysi kamerasi devori eng qalin? A) Chap bo'lmacha B) Chap qorincha C) O'ng bo'lmacha D) O'ng qorincha To'g'ri javob: B) Chap qorincha✔ Izoh: Chap qorincha qonni katta qon aylanish doirasi bo'ylab butun tanaga haydaydi, shuning uchun devori eng qalin. 13. T-limfotsitlarning yetilishi qaysi bezda boradi? A) Buyrak usti bezida B) Epifizda C) Ayrisimon bezda (timusda) D) Qalqonsimon bezda To'g'ri javob: C) Ayrisimon bezda (timusda) ✔ Izoh: Timus bolalikda yaxshi rivojlangan bo'lib, T-limfotsitlarning yetilishini ta'minlaydi. 14. Muvozanat (vestibulyar) apparati qayerda joylashgan? A) O'rta quloqda: eshitish suyakchalari B) Tashqi quloqda C) Ichki quloqda: dahliz va yarim doira kanallari D) Miyachada To'g'ri javob: C) Ichki quloqda: dahliz va yarim doira kanallari ✔ Izoh: Dahliz va uchta yarim doira kanali tananing fazodagi holati va harakat tezlanishini sezadi. 15. Bitta birlamchi oogotsitdan meyoz natijasida odatda nima hosil bo'ladi? A) 4 ta tuxum hujayra B) 2 ta tuxum hujayra va 2 ta qutb tanacha C) 3 ta tuxum hujayra va 1 ta qutb tanacha D) 1 ta tuxum hujayra va 3 ta qutb (yo'naltiruvchi) tanacha To'g'ri javob: D) 1 ta tuxum hujayra va 3 ta qutb (yo'naltiruvchi) tanacha ✔ Izoh: Oogenezda sitokinez notekis bo'ladi: sitoplazma bitta tuxum hujayrada to'planadi, qolganlari qutb tanachalari. 16. Mitoz profazasida yadro qobig'ining parchalanishi qaysi oqsillarning fosforlanishi bilan bog'liq? A) Tubulinlar B) Gistonlar C) Laminlar D) Kohezinlar To'g'ri javob: C) Laminlar ✔ Izoh: CDK1 yadro laminasidagi laminlarni fosforlaydi, lamina tarqaladi va yadro qobig'i pufakchalarga ajraladi. 17. O'simliklarda qo'sh urug'lanishni kim kashf etgan? A) N. I. Vavilov B) S. G. Navashin C) K. A. Timiryazev D) I. V. Michurin To'g'ri javob: B) S. G. Navashin ✔ Izoh: S. G. Navashin 1898-yilda yopiq urug'lilarda bir spermiy tuxum hujayrani, ikkinchisi markaziy hujayrani urug'lantirishini aniqlagan. Biologiya olimpiada savollari — mashq testlari | 18 18. AaBbCc o'simlik o'z-o'zidan changlantirildi. Avlodda kamida bitta retsessiv belgisi bor o'simliklar ulushi qancha? A) 1/64 B) 37/64 C) 9/64 D) 27/64 To'g'ri javob: B) 37/64✔ Izoh: Uchala belgi dominant bo'lishi (3/4)³ = 27/64; kamida bittasi retsessiv: 1 − 27/64 = 37/64. 19. Kattalar organizmida qon hujayralarini hosil qiluvchi qizil ilik asosan qayerda joylashgan? A) Yassi va g'ovak suyaklarda (to'sh, umurtqa, tos) B) Uzun suyaklar diafizining bo'shlig'ida C) Bo'g'im tog'aylarida D) Suyak usti pardasida To'g'ri javob: A) Yassi va g'ovak suyaklarda (to'sh, umurtqa, tos) ✔ Izoh: Kattalarda uzun suyaklar bo'shlig'ida asosan sariq (yog'li) ilik bo'ladi, qizil ilik g'ovak moddada saqlanadi. 20. Bug'doy donida zaxira oziq moddalar asosan qayerda to'plangan? A) Meva qobig'ida B) Murtak ildizchasida C) Endospermda D) Urug' pallasida To'g'ri javob: C) Endospermda ✔ Izoh: Bir pallalilardan bug'doy donida zaxira modda endospermda, loviya kabi ikki pallalilarda esa urug' pallalarida bo'ladi. 21. Odamning tik yurishiga moslanishi bilan bog'liq belgi qaysi? A) Tana junining kamayishi B) Qo'l barmoqlarining uzun bo'lishi C) Umurtqa pog'onasining S-simon egilishi va gumbazsimon oyoq kafti D) Jag'larning kuchli rivojlanishi To'g'ri javob: C) Umurtqa pog'onasining S-simon egilishi va gumbazsimon oyoq kafti ✔ Izoh: S-simon egilishlar yurganda zarbalarni yumshatadi, gumbazsimon tovon esa tana og'irligini taqsimlaydi. 22. Faqat bir membranali organoidlar to'g'ri berilgan qatorni toping. A) Ribosoma, sentriola, mikronaychalar B) Lizosoma, Golji apparati, EPR, vakuola C) Mitoxondriya, xloroplast, yadro D) Lizosoma, mitoxondriya, peroksisoma To'g'ri javob: B) Lizosoma, Golji apparati, EPR, vakuola ✔ Izoh: Lizosoma, Golji, EPR va vakuola bitta membranali; mitoxondriya, plastida va yadro ikki membranali; ribosoma membranasiz. 23. Qonning AB0 guruhlarini kim kashf etgan? A) L. Paster B) I. I. Mechnikov C) U. Garvey D) K. Landshteyner To'g'ri javob: D) K. Landshteyner ✔ Izoh: Karl Landshteyner 1900-1901-yillarda odam qon guruhlarini aniqlagan. Biologiya olimpiada savollari — mashq testlari | 19 18. AaBbCc o'simlik o'z-o'zidan changlantirildi. Avlodda kamida bitta retsessiv belgisi bor o'simliklar ulushi qancha? A) 1/64 B) 37/64 C) 9/64 D) 27/64 To'g'ri javob: B) 37/64✔ Izoh: Uchala belgi dominant bo'lishi (3/4)³ = 27/64; kamida bittasi retsessiv: 1 − 27/64 = 37/64. 19. Kattalar organizmida qon hujayralarini hosil qiluvchi qizil ilik asosan qayerda joylashgan? A) Yassi va g'ovak suyaklarda (to'sh, umurtqa, tos) B) Uzun suyaklar diafizining bo'shlig'ida C) Bo'g'im tog'aylarida D) Suyak usti pardasida To'g'ri javob: A) Yassi va g'ovak suyaklarda (to'sh, umurtqa, tos) ✔ Izoh: Kattalarda uzun suyaklar bo'shlig'ida asosan sariq (yog'li) ilik bo'ladi, qizil ilik g'ovak moddada saqlanadi. 20. Bug'doy donida zaxira oziq moddalar asosan qayerda to'plangan? A) Meva qobig'ida B) Murtak ildizchasida C) Endospermda D) Urug' pallasida To'g'ri javob: C) Endospermda ✔ Izoh: Bir pallalilardan bug'doy donida zaxira modda endospermda, loviya kabi ikki pallalilarda esa urug' pallalarida bo'ladi. 21. Odamning tik yurishiga moslanishi bilan bog'liq belgi qaysi? A) Tana junining kamayishi B) Qo'l barmoqlarining uzun bo'lishi C) Umurtqa pog'onasining S-simon egilishi va gumbazsimon oyoq kafti D) Jag'larning kuchli rivojlanishi To'g'ri javob: C) Umurtqa pog'onasining S-simon egilishi va gumbazsimon oyoq kafti ✔ Izoh: S-simon egilishlar yurganda zarbalarni yumshatadi, gumbazsimon tovon esa tana og'irligini taqsimlaydi. 22. Faqat bir membranali organoidlar to'g'ri berilgan qatorni toping. A) Ribosoma, sentriola, mikronaychalar B) Lizosoma, Golji apparati, EPR, vakuola C) Mitoxondriya, xloroplast, yadro D) Lizosoma, mitoxondriya, peroksisoma To'g'ri javob: B) Lizosoma, Golji apparati, EPR, vakuola ✔ Izoh: Lizosoma, Golji, EPR va vakuola bitta membranali; mitoxondriya, plastida va yadro ikki membranali; ribosoma membranasiz. 23. Qonning AB0 guruhlarini kim kashf etgan? A) L. Paster B) I. I. Mechnikov C) U. Garvey D) K. Landshteyner To'g'ri javob: D) K. Landshteyner ✔ Izoh: Karl Landshteyner 1900-1901-yillarda odam qon guruhlarini aniqlagan. Biologiya olimpiada savollari — mashq testlari | 19 24. Is gazi (CO) bilan zaharlanish qanday mexanizm bilan xavfli? A) Qonni tomirlar ichida ivitib, ularni butunlay berkitadi B) Gemoglobin bilan mustahkam birikib, O2 tashilishini to'xtatadi C) O'pka alveolalari devorini yemirib, shishga olib keladi D) Eritrotsitlar membranasini eritib, ularni yemiradi To'g'ri javob: B) Gemoglobin bilan mustahkam birikib, O2 tashilishini to'xtatadi✔ Izoh: CO gemoglobin bilan karboksigemoglobin hosil qiladi va kislorodga nisbatan ancha mustahkam bog'lanadi. 25. Qisqichbaqasimonlarni hasharot va o'rgimchaksimonlardan farqlovchi belgi qaysi? A) Mo'ylovi umuman yo'qligi B) Bitta juft mo'ylovi borligi C) Ikki juft mo'ylovi borligi D) To'rt juft yurish oyog'i borligi To'g'ri javob: C) Ikki juft mo'ylovi borligi ✔ Izoh: Qisqichbaqasimonlarda 2 juft, hasharotlarda 1 juft mo'ylov bo'ladi, o'rgimchaksimonlarda mo'ylov yo'q. 26. F2 dagi (Aa × Aa) dominant fenotipli ikki o'simlik tasodifan olinib o'zaro chatishtirildi. Avlodda aa genotip ehtimoli qancha? A) 1/16 B) 4/9 C) 1/9 D) 1/6 To'g'ri javob: C) 1/9 ✔ Izoh: Ikkalasi ham Aa bo'lish ehtimoli (2/3)² = 4/9, so'ng aa ehtimoli 1/4: 4/9 × 1/4 = 1/9. 27. O'simlik hujayra devorining asosiy tarkibiy qismi qaysi? A) Glikogen B) Xitin C) Sellyuloza D) Murein To'g'ri javob: C) Sellyuloza ✔ Izoh: O'simlik hujayra devori sellyulozadan, zamburug'larniki xitindan, bakteriyalarniki mureindan iborat. 28. A. N. Severtsov bo'yicha biologik progressning belgisi qaysi? A) Turlar sonining kamayishi B) Individlar sonining ortishi va arealning kengayishi C) Arealning torayishi D) Individlar sonining kamayishi To'g'ri javob: B) Individlar sonining ortishi va arealning kengayishi ✔ Izoh: Biologik progress guruhning muvaffaqiyatini bildiradi: soni ortadi, areal kengayadi, yangi kenja turlar hosil bo'ladi. 29. Elektron mikroskopning ajrata olish qobiliyati yorug'lik mikroskopinikidan ancha yuqori bo'lishining asosiy sababi nima? A) Linzalar soni ko'proq B) Yorug'lik manbai kuchliroq C) Elektronlar oqimining to'lqin uzunligi juda qisqa D) Preparatlar maxsus bo'yoqlar bilan bo'yaladi To'g'ri javob: C) Elektronlar oqimining to'lqin uzunligi juda qisqa ✔ Biologiya olimpiada savollari — mashq testlari | 20 24. Is gazi (CO) bilan zaharlanish qanday mexanizm bilan xavfli? A) Qonni tomirlar ichida ivitib, ularni butunlay berkitadi B) Gemoglobin bilan mustahkam birikib, O2 tashilishini to'xtatadi C) O'pka alveolalari devorini yemirib, shishga olib keladi D) Eritrotsitlar membranasini eritib, ularni yemiradi To'g'ri javob: B) Gemoglobin bilan mustahkam birikib, O2 tashilishini to'xtatadi✔ Izoh: CO gemoglobin bilan karboksigemoglobin hosil qiladi va kislorodga nisbatan ancha mustahkam bog'lanadi. 25. Qisqichbaqasimonlarni hasharot va o'rgimchaksimonlardan farqlovchi belgi qaysi? A) Mo'ylovi umuman yo'qligi B) Bitta juft mo'ylovi borligi C) Ikki juft mo'ylovi borligi D) To'rt juft yurish oyog'i borligi To'g'ri javob: C) Ikki juft mo'ylovi borligi ✔ Izoh: Qisqichbaqasimonlarda 2 juft, hasharotlarda 1 juft mo'ylov bo'ladi, o'rgimchaksimonlarda mo'ylov yo'q. 26. F2 dagi (Aa × Aa) dominant fenotipli ikki o'simlik tasodifan olinib o'zaro chatishtirildi. Avlodda aa genotip ehtimoli qancha? A) 1/16 B) 4/9 C) 1/9 D) 1/6 To'g'ri javob: C) 1/9 ✔ Izoh: Ikkalasi ham Aa bo'lish ehtimoli (2/3)² = 4/9, so'ng aa ehtimoli 1/4: 4/9 × 1/4 = 1/9. 27. O'simlik hujayra devorining asosiy tarkibiy qismi qaysi? A) Glikogen B) Xitin C) Sellyuloza D) Murein To'g'ri javob: C) Sellyuloza ✔ Izoh: O'simlik hujayra devori sellyulozadan, zamburug'larniki xitindan, bakteriyalarniki mureindan iborat. 28. A. N. Severtsov bo'yicha biologik progressning belgisi qaysi? A) Turlar sonining kamayishi B) Individlar sonining ortishi va arealning kengayishi C) Arealning torayishi D) Individlar sonining kamayishi To'g'ri javob: B) Individlar sonining ortishi va arealning kengayishi ✔ Izoh: Biologik progress guruhning muvaffaqiyatini bildiradi: soni ortadi, areal kengayadi, yangi kenja turlar hosil bo'ladi. 29. Elektron mikroskopning ajrata olish qobiliyati yorug'lik mikroskopinikidan ancha yuqori bo'lishining asosiy sababi nima? A) Linzalar soni ko'proq B) Yorug'lik manbai kuchliroq C) Elektronlar oqimining to'lqin uzunligi juda qisqa D) Preparatlar maxsus bo'yoqlar bilan bo'yaladi To'g'ri javob: C) Elektronlar oqimining to'lqin uzunligi juda qisqa ✔ Biologiya olimpiada savollari — mashq testlari | 20 Izoh: Ajrata olish chegarasi to'lqin uzunligiga bog'liq; elektronlarning to'lqin uzunligi ko'rinadigan nurnikidan minglab marta qisqa. 30. Qo'shni o'simlik hujayralarining sitoplazmasini bog'lovchi kanalchalar qanday ataladi? A) Zich birikmalar B) Gemidesmosomalar C) Plazmodesmalar D) Desmosomalar To'g'ri javob: C) Plazmodesmalar✔ Izoh: Plazmodesmalar hujayra devori orqali o'tib, qo'shni hujayralar sitoplazmasini va EPR ini bog'laydi. Biologiya olimpiada savollari — mashq testlari | 21 Izoh: Ajrata olish chegarasi to'lqin uzunligiga bog'liq; elektronlarning to'lqin uzunligi ko'rinadigan nurnikidan minglab marta qisqa. 30. Qo'shni o'simlik hujayralarining sitoplazmasini bog'lovchi kanalchalar qanday ataladi? A) Zich birikmalar B) Gemidesmosomalar C) Plazmodesmalar D) Desmosomalar To'g'ri javob: C) Plazmodesmalar✔ Izoh: Plazmodesmalar hujayra devori orqali o'tib, qo'shni hujayralar sitoplazmasini va EPR ini bog'laydi. Biologiya olimpiada savollari — mashq testlari | 21 4-variant Olimpiada mashq testlari • bitta to'g'ri javob 1. Viroidlar qanday tuzilishga ega? A) Oqsil qobiqli qo'sh zanjirli DNK B) Oqsil qobig'isiz kichik halqasimon bir zanjirli RNK C) Faqat oqsildan iborat zarra D) Lipid qobiqli bir zanjirli DNK To'g'ri javob: B) Oqsil qobig'isiz kichik halqasimon bir zanjirli RNK✔ Izoh: Viroidlar o'simliklarda kasallik qo'zg'atuvchi, oqsil kodlamaydigan kichik halqasimon RNK molekulalaridir. 2. Spirtli bijg'ishda 360 g glyukoza to'liq parchalanganda normal sharoitda necha litr CO2 ajraladi? A) 22,4 l B) 44,8 l C) 134,4 l D) 89,6 l To'g'ri javob: D) 89,6 l ✔ Izoh: 2 mol glyukozadan 4 mol CO2 hosil bo'ladi: 4 × 22,4 = 89,6 l. 3. O'tning yog'lar hazmidagi roli nimadan iborat? A) Yog'larni bevosita glitserin va yog' kislotalariga parchalaydi B) Yog'larni mayda tomchilarga ajratib emulsiyalaydi va lipazani faollashtiradi C) Yog'larni glyukozaga aylantiradi D) Yog'larning so'rilishini to'xtatadi To'g'ri javob: B) Yog'larni mayda tomchilarga ajratib emulsiyalaydi va lipazani faollashtiradi ✔ Izoh: O'tda ferment yo'q; u yog'larni emulsiyalab, lipaza ta'sir qiladigan yuzani oshiradi. 4. Qirqquloqning sporalari qayerda hosil bo'ladi? A) Maxsus qo'ng'ir bahorgi novda uchida B) Barglarining pastki tomonidagi soruslarda C) Urg'ochi gametofit ustidagi ko'sakchada D) Yer ostki poyasidagi tuganaklarda To'g'ri javob: B) Barglarining pastki tomonidagi soruslarda ✔ Izoh: Qirqquloq barglarining orqa tomonida sporangiylar to'plami - soruslar joylashadi. 5. Met–Phe–Gly–Leu tetrapeptidini standart genetik kod bo'yicha nechta turli mRNK ketma-ketligi kodlashi mumkin (stop-kodonsiz)? A) 96 B) 12 C) 24 D) 48 To'g'ri javob: D) 48 ✔ Izoh: Met – 1, Phe – 2, Gly – 4, Leu – 6 kodon: 1 × 2 × 4 × 6 = 48. Biologiya olimpiada savollari — mashq testlari | 22 4-variant Olimpiada mashq testlari • bitta to'g'ri javob 1. Viroidlar qanday tuzilishga ega? A) Oqsil qobiqli qo'sh zanjirli DNK B) Oqsil qobig'isiz kichik halqasimon bir zanjirli RNK C) Faqat oqsildan iborat zarra D) Lipid qobiqli bir zanjirli DNK To'g'ri javob: B) Oqsil qobig'isiz kichik halqasimon bir zanjirli RNK✔ Izoh: Viroidlar o'simliklarda kasallik qo'zg'atuvchi, oqsil kodlamaydigan kichik halqasimon RNK molekulalaridir. 2. Spirtli bijg'ishda 360 g glyukoza to'liq parchalanganda normal sharoitda necha litr CO2 ajraladi? A) 22,4 l B) 44,8 l C) 134,4 l D) 89,6 l To'g'ri javob: D) 89,6 l ✔ Izoh: 2 mol glyukozadan 4 mol CO2 hosil bo'ladi: 4 × 22,4 = 89,6 l. 3. O'tning yog'lar hazmidagi roli nimadan iborat? A) Yog'larni bevosita glitserin va yog' kislotalariga parchalaydi B) Yog'larni mayda tomchilarga ajratib emulsiyalaydi va lipazani faollashtiradi C) Yog'larni glyukozaga aylantiradi D) Yog'larning so'rilishini to'xtatadi To'g'ri javob: B) Yog'larni mayda tomchilarga ajratib emulsiyalaydi va lipazani faollashtiradi ✔ Izoh: O'tda ferment yo'q; u yog'larni emulsiyalab, lipaza ta'sir qiladigan yuzani oshiradi. 4. Qirqquloqning sporalari qayerda hosil bo'ladi? A) Maxsus qo'ng'ir bahorgi novda uchida B) Barglarining pastki tomonidagi soruslarda C) Urg'ochi gametofit ustidagi ko'sakchada D) Yer ostki poyasidagi tuganaklarda To'g'ri javob: B) Barglarining pastki tomonidagi soruslarda ✔ Izoh: Qirqquloq barglarining orqa tomonida sporangiylar to'plami - soruslar joylashadi. 5. Met–Phe–Gly–Leu tetrapeptidini standart genetik kod bo'yicha nechta turli mRNK ketma-ketligi kodlashi mumkin (stop-kodonsiz)? A) 96 B) 12 C) 24 D) 48 To'g'ri javob: D) 48 ✔ Izoh: Met – 1, Phe – 2, Gly – 4, Leu – 6 kodon: 1 × 2 × 4 × 6 = 48. Biologiya olimpiada savollari — mashq testlari | 22 6. Lishayniklar havoning qaysi ifloslantiruvchisiga juda sezgir bo'lgani uchun indikator sifatida ishlatiladi? A) Suv bug'i B) Argon C) Oltingugurt dioksidi (SO2) D) Azot (N2) To'g'ri javob: C) Oltingugurt dioksidi (SO2)✔ Izoh: Lishayniklar SO2 ga juda sezgir; shahar havosi ifloslangan joylarda ular yo'qolib ketadi. 7. Me'da shirasidagi pepsin qanday muhitda faol bo'ladi va qaysi moddalarni parchalaydi? A) Ishqoriy muhitda; kraxmalni B) Kislotali muhitda; oqsillarni C) Neytral muhitda; yog'larni D) Ishqoriy muhitda; oqsillarni To'g'ri javob: B) Kislotali muhitda; oqsillarni ✔ Izoh: Pepsin xlorid kislota hosil qilgan kislotali muhitda faol bo'lib, oqsillarni polipeptidlargacha parchalaydi. 8. Produtsentlarda 10 000 kJ energiya to'plangan. 10% qoidasiga ko'ra uchinchi tartibli konsumentlarga qancha energiya o'tadi? A) 1 kJ B) 100 kJ C) 10 kJ D) 1000 kJ To'g'ri javob: C) 10 kJ ✔ Izoh: Produtsent → I tartib (1000) → II tartib (100) → III tartib (10 kJ). 9. Ayrim zamburug'lar (masalan, rangpar poganka) bilan zaharlanishning xavfli tomoni nima? A) Zahar faqat terini qizartirib, qichishish chaqiradi B) Zaharlanish belgilari darhol paydo bo'lib, tez o'tadi C) Zahar qaynatilganda parchalanmaydi va jigarni yemiradi D) Zahar faqat xom holda ta'sir qilib, pishganda yo'qoladi To'g'ri javob: C) Zahar qaynatilganda parchalanmaydi va jigarni yemiradi ✔ Izoh: Rangpar poganka zahari qaynatilganda ham buzilmaydi; belgilar kech paydo bo'ladi va jigar hujayralari halok bo'ladi. 10. Mushuksimonlarda kuchli rivojlangan qoziq tishlari va kesuvchi «yirtqich tishlar» qaysi oziqlanish usuliga moslashgan? A) O't bilan oziqlanishga B) Go'sht bilan oziqlanishga C) Plankton bilan oziqlanishga D) Hasharotlar bilan oziqlanishga To'g'ri javob: B) Go'sht bilan oziqlanishga ✔ Izoh: Yirtqichlarda qoziq tishlar o'ljani tutish, yirtqich tishlar esa go'shtni kesish uchun xizmat qiladi. 11. Diafragma qaysi umurtqalilarda bo'ladi? A) Sudralib yuruvchilar va qushlarda B) Qushlar va sutemizuvchilarda C) Har qanday quruqlik umurtqalisida D) Faqat sutemizuvchilarda To'g'ri javob: D) Faqat sutemizuvchilarda ✔ Izoh: Ko'krak va qorin bo'shliqlarini ajratuvchi muskulli diafragma faqat sutemizuvchilarga xos. Biologiya olimpiada savollari — mashq testlari | 23 6. Lishayniklar havoning qaysi ifloslantiruvchisiga juda sezgir bo'lgani uchun indikator sifatida ishlatiladi? A) Suv bug'i B) Argon C) Oltingugurt dioksidi (SO2) D) Azot (N2) To'g'ri javob: C) Oltingugurt dioksidi (SO2)✔ Izoh: Lishayniklar SO2 ga juda sezgir; shahar havosi ifloslangan joylarda ular yo'qolib ketadi. 7. Me'da shirasidagi pepsin qanday muhitda faol bo'ladi va qaysi moddalarni parchalaydi? A) Ishqoriy muhitda; kraxmalni B) Kislotali muhitda; oqsillarni C) Neytral muhitda; yog'larni D) Ishqoriy muhitda; oqsillarni To'g'ri javob: B) Kislotali muhitda; oqsillarni ✔ Izoh: Pepsin xlorid kislota hosil qilgan kislotali muhitda faol bo'lib, oqsillarni polipeptidlargacha parchalaydi. 8. Produtsentlarda 10 000 kJ energiya to'plangan. 10% qoidasiga ko'ra uchinchi tartibli konsumentlarga qancha energiya o'tadi? A) 1 kJ B) 100 kJ C) 10 kJ D) 1000 kJ To'g'ri javob: C) 10 kJ ✔ Izoh: Produtsent → I tartib (1000) → II tartib (100) → III tartib (10 kJ). 9. Ayrim zamburug'lar (masalan, rangpar poganka) bilan zaharlanishning xavfli tomoni nima? A) Zahar faqat terini qizartirib, qichishish chaqiradi B) Zaharlanish belgilari darhol paydo bo'lib, tez o'tadi C) Zahar qaynatilganda parchalanmaydi va jigarni yemiradi D) Zahar faqat xom holda ta'sir qilib, pishganda yo'qoladi To'g'ri javob: C) Zahar qaynatilganda parchalanmaydi va jigarni yemiradi ✔ Izoh: Rangpar poganka zahari qaynatilganda ham buzilmaydi; belgilar kech paydo bo'ladi va jigar hujayralari halok bo'ladi. 10. Mushuksimonlarda kuchli rivojlangan qoziq tishlari va kesuvchi «yirtqich tishlar» qaysi oziqlanish usuliga moslashgan? A) O't bilan oziqlanishga B) Go'sht bilan oziqlanishga C) Plankton bilan oziqlanishga D) Hasharotlar bilan oziqlanishga To'g'ri javob: B) Go'sht bilan oziqlanishga ✔ Izoh: Yirtqichlarda qoziq tishlar o'ljani tutish, yirtqich tishlar esa go'shtni kesish uchun xizmat qiladi. 11. Diafragma qaysi umurtqalilarda bo'ladi? A) Sudralib yuruvchilar va qushlarda B) Qushlar va sutemizuvchilarda C) Har qanday quruqlik umurtqalisida D) Faqat sutemizuvchilarda To'g'ri javob: D) Faqat sutemizuvchilarda ✔ Izoh: Ko'krak va qorin bo'shliqlarini ajratuvchi muskulli diafragma faqat sutemizuvchilarga xos. Biologiya olimpiada savollari — mashq testlari | 23 12. Gemofiliya geni bo'yicha tashuvchi ayol (XHXh) sog' erkakka (XHY) turmushga chiqdi. Farzandning gemofil o'g'il bo'lish ehtimoli qancha? A) 0 B) 1/4 C) 1/8 D) 1/2 To'g'ri javob: B) 1/4✔ Izoh: Avlod: XHXH, XHXh, XHY, XhY — har biri 1/4; gemofil o'g'il XhY: 1/4. 13. O'pkaning tiriklik sig'imi qanday hajmlar yig'indisiga teng? A) Qoldiq hajm + zaxira nafas chiqarish + nafas hajmi B) Nafas hajmi + o'lik bo'shliq + zaxira chiqarish C) Nafas hajmi + qo'shimcha nafas olish + zaxira chiqarish D) Nafas hajmi + qo'shimcha nafas olish + qoldiq hajm To'g'ri javob: C) Nafas hajmi + qo'shimcha nafas olish + zaxira chiqarish ✔ Izoh: Tiriklik sig'imi chuqur nafas olgandan keyin chiqarilishi mumkin bo'lgan eng ko'p havo hajmi; unga qoldiq havo kirmaydi. 14. Penitsill zamburug'ining sporalari (konidiyalari) qanday joylashgan? A) Mevali tana qalpoqchasi ostidagi naychalarda B) Kurtaklanib ajraladigan yumaloq hujayralarda C) Konidiya bandlari uchida popuksimon zanjirlarda D) Iplar uchidagi qora sharsimon sporangiylar ichida To'g'ri javob: C) Konidiya bandlari uchida popuksimon zanjirlarda ✔ Izoh: Penitsillning ko'p hujayrali mitseliysidan ko'tarilgan iplar uchida popukka o'xshash konidiyalar zanjiri hosil bo'ladi. 15. Ko'lda 50 ta baliq tutilib belgilandi va qo'yib yuborildi. Keyinroq 40 ta baliq tutildi, ulardan 10 tasi belgilangan bo'lib chiqdi. Ko'ldagi baliqlar soni taxminan qancha? A) 200 B) 80 C) 100 D) 500 To'g'ri javob: A) 200 ✔ Izoh: Linkoln–Petersen usuli: N = 50 × 40 / 10 = 200. 16. Bug'doy va arpa boshoqlarini qora kukunsimon massaga aylantiruvchi parazit zamburug' qaysi? A) Mukor B) Penitsill C) Achitqi D) Qorakuya To'g'ri javob: D) Qorakuya ✔ Izoh: Qorakuya zamburug'i don o'rnida qora sporalar massasini hosil qilib, hosilni keskin kamaytiradi. 17. Glikolizning tayyorlov bosqichida qaysi fermentlar ATP sarflaydi? A) Aldolaza va enolaza B) Laktatdegidrogenaza va piruvatdekarboksilaza C) Geksokinaza va fosfofruktokinaza D) Piruvatkinaza va fosfoglitseratkinaza To'g'ri javob: C) Geksokinaza va fosfofruktokinaza ✔ Biologiya olimpiada savollari — mashq testlari | 24 12. Gemofiliya geni bo'yicha tashuvchi ayol (XHXh) sog' erkakka (XHY) turmushga chiqdi. Farzandning gemofil o'g'il bo'lish ehtimoli qancha? A) 0 B) 1/4 C) 1/8 D) 1/2 To'g'ri javob: B) 1/4✔ Izoh: Avlod: XHXH, XHXh, XHY, XhY — har biri 1/4; gemofil o'g'il XhY: 1/4. 13. O'pkaning tiriklik sig'imi qanday hajmlar yig'indisiga teng? A) Qoldiq hajm + zaxira nafas chiqarish + nafas hajmi B) Nafas hajmi + o'lik bo'shliq + zaxira chiqarish C) Nafas hajmi + qo'shimcha nafas olish + zaxira chiqarish D) Nafas hajmi + qo'shimcha nafas olish + qoldiq hajm To'g'ri javob: C) Nafas hajmi + qo'shimcha nafas olish + zaxira chiqarish ✔ Izoh: Tiriklik sig'imi chuqur nafas olgandan keyin chiqarilishi mumkin bo'lgan eng ko'p havo hajmi; unga qoldiq havo kirmaydi. 14. Penitsill zamburug'ining sporalari (konidiyalari) qanday joylashgan? A) Mevali tana qalpoqchasi ostidagi naychalarda B) Kurtaklanib ajraladigan yumaloq hujayralarda C) Konidiya bandlari uchida popuksimon zanjirlarda D) Iplar uchidagi qora sharsimon sporangiylar ichida To'g'ri javob: C) Konidiya bandlari uchida popuksimon zanjirlarda ✔ Izoh: Penitsillning ko'p hujayrali mitseliysidan ko'tarilgan iplar uchida popukka o'xshash konidiyalar zanjiri hosil bo'ladi. 15. Ko'lda 50 ta baliq tutilib belgilandi va qo'yib yuborildi. Keyinroq 40 ta baliq tutildi, ulardan 10 tasi belgilangan bo'lib chiqdi. Ko'ldagi baliqlar soni taxminan qancha? A) 200 B) 80 C) 100 D) 500 To'g'ri javob: A) 200 ✔ Izoh: Linkoln–Petersen usuli: N = 50 × 40 / 10 = 200. 16. Bug'doy va arpa boshoqlarini qora kukunsimon massaga aylantiruvchi parazit zamburug' qaysi? A) Mukor B) Penitsill C) Achitqi D) Qorakuya To'g'ri javob: D) Qorakuya ✔ Izoh: Qorakuya zamburug'i don o'rnida qora sporalar massasini hosil qilib, hosilni keskin kamaytiradi. 17. Glikolizning tayyorlov bosqichida qaysi fermentlar ATP sarflaydi? A) Aldolaza va enolaza B) Laktatdegidrogenaza va piruvatdekarboksilaza C) Geksokinaza va fosfofruktokinaza D) Piruvatkinaza va fosfoglitseratkinaza To'g'ri javob: C) Geksokinaza va fosfofruktokinaza ✔ Biologiya olimpiada savollari — mashq testlari | 24 Izoh: Geksokinaza glyukozani, fosfofruktokinaza fruktoza-6-fosfatni ATP hisobiga fosforlaydi; piruvatkinaza va fosfoglitseratkinaza esa ATP hosil qiladi. 18. Qaysi juftlikda o'simliklar turli oilalarga mansub? A) Sabzi va kashnich B) Kungaboqar va kartoshka C) Turp va karam D) Loviya va mosh To'g'ri javob: B) Kungaboqar va kartoshka✔ Izoh: Kungaboqar murakkabguldoshlarga, kartoshka ituzumdoshlarga kiradi; qolgan juftliklar bir oiladan. 19. Ultrabinafsha nurlar DNK da ko'pincha qanday shikastlanishni keltirib chiqaradi? A) Gistonlarning DNK dan ajralishi B) Riboza qoldig'ining parchalanishi C) Qo'shni timinlar orasida timin dimerlari D) Adeninning guaninga aylanishi To'g'ri javob: C) Qo'shni timinlar orasida timin dimerlari ✔ Izoh: UB nurlar bir zanjirdagi qo'shni pirimidinlar orasida kovalent bog' hosil qiladi; bu replikatsiyani buzadi. 20. Bargda fotosintez natijasida kraxmal hosil bo'lganini qaysi reaktiv yordamida aniqlash mumkin? A) Mis sulfat eritmasi B) Ohakli suv C) Osh tuzi eritmasi D) Yod eritmasi To'g'ri javob: D) Yod eritmasi ✔ Izoh: Kraxmal yod ta'sirida ko'k-binafsha rangga bo'yaladi. 21. Kavsh qaytaruvchilarda sellyulozaning parchalanishi asosan qaysi bo'limda va kimlar yordamida boradi? A) Og'iz bo'shlig'ida, so'lak amilazasi yordamida B) Shirdonda, pepsin yordamida C) Ingichka ichakda, o't yordamida D) Katta qorinda, simbiont mikroorganizmlar yordamida To'g'ri javob: D) Katta qorinda, simbiont mikroorganizmlar yordamida ✔ Izoh: Sutemizuvchilar sellyulozani parchalovchi ferment ishlab chiqarmaydi, uni katta qorindagi bakteriya va infuzoriyalar parchalaydi. 22. Buyrak kanalchalarida suvning qayta so'rilishini kuchaytiruvchi gormon qaysi? A) Tireotrop gormon B) Somatotrop gormon C) Antidiuretik gormon D) Adrenokortikotrop gormon To'g'ri javob: C) Antidiuretik gormon ✔ Izoh: Antidiuretik gormon kanalchalarda suv reabsorbsiyasini oshiradi; u yetishmasa juda ko'p suyuq siydik ajraladi (qandsiz diabet). 23. Bir pallali o'simliklar sinfiga mansub o'simlikni toping. A) Pomidor B) No'xat C) Sarimsoq D) O'rik To'g'ri javob: C) Sarimsoq ✔ Biologiya olimpiada savollari — mashq testlari | 25 Izoh: Geksokinaza glyukozani, fosfofruktokinaza fruktoza-6-fosfatni ATP hisobiga fosforlaydi; piruvatkinaza va fosfoglitseratkinaza esa ATP hosil qiladi. 18. Qaysi juftlikda o'simliklar turli oilalarga mansub? A) Sabzi va kashnich B) Kungaboqar va kartoshka C) Turp va karam D) Loviya va mosh To'g'ri javob: B) Kungaboqar va kartoshka✔ Izoh: Kungaboqar murakkabguldoshlarga, kartoshka ituzumdoshlarga kiradi; qolgan juftliklar bir oiladan. 19. Ultrabinafsha nurlar DNK da ko'pincha qanday shikastlanishni keltirib chiqaradi? A) Gistonlarning DNK dan ajralishi B) Riboza qoldig'ining parchalanishi C) Qo'shni timinlar orasida timin dimerlari D) Adeninning guaninga aylanishi To'g'ri javob: C) Qo'shni timinlar orasida timin dimerlari ✔ Izoh: UB nurlar bir zanjirdagi qo'shni pirimidinlar orasida kovalent bog' hosil qiladi; bu replikatsiyani buzadi. 20. Bargda fotosintez natijasida kraxmal hosil bo'lganini qaysi reaktiv yordamida aniqlash mumkin? A) Mis sulfat eritmasi B) Ohakli suv C) Osh tuzi eritmasi D) Yod eritmasi To'g'ri javob: D) Yod eritmasi ✔ Izoh: Kraxmal yod ta'sirida ko'k-binafsha rangga bo'yaladi. 21. Kavsh qaytaruvchilarda sellyulozaning parchalanishi asosan qaysi bo'limda va kimlar yordamida boradi? A) Og'iz bo'shlig'ida, so'lak amilazasi yordamida B) Shirdonda, pepsin yordamida C) Ingichka ichakda, o't yordamida D) Katta qorinda, simbiont mikroorganizmlar yordamida To'g'ri javob: D) Katta qorinda, simbiont mikroorganizmlar yordamida ✔ Izoh: Sutemizuvchilar sellyulozani parchalovchi ferment ishlab chiqarmaydi, uni katta qorindagi bakteriya va infuzoriyalar parchalaydi. 22. Buyrak kanalchalarida suvning qayta so'rilishini kuchaytiruvchi gormon qaysi? A) Tireotrop gormon B) Somatotrop gormon C) Antidiuretik gormon D) Adrenokortikotrop gormon To'g'ri javob: C) Antidiuretik gormon ✔ Izoh: Antidiuretik gormon kanalchalarda suv reabsorbsiyasini oshiradi; u yetishmasa juda ko'p suyuq siydik ajraladi (qandsiz diabet). 23. Bir pallali o'simliklar sinfiga mansub o'simlikni toping. A) Pomidor B) No'xat C) Sarimsoq D) O'rik To'g'ri javob: C) Sarimsoq ✔ Biologiya olimpiada savollari — mashq testlari | 25 Izoh: Sarimsoq bir pallali: barglari parallel tomirli, ildizi popuk; qolganlari ikki pallalilar. 24. Qushlarda azot almashinuvining asosiy oxirgi mahsuloti qaysi? A) Kreatin B) Ammiak C) Siydik kislota D) Mochevina To'g'ri javob: C) Siydik kislota✔ Izoh: Qushlar va ko'pchilik sudralib yuruvchilar azotni suvda kam eriydigan siydik kislota holida chiqarib, suvni tejaydi. 25. Nukleosomaning oqsil o'zagi (oktameri) qaysi gistonlardan tuzilgan? A) H1, H2A, H2B va H3 – har biridan ikkitadan B) H3 va H4 – har biridan to'rttadan C) H2A, H2B, H3 va H4 – har biridan ikkitadan D) Faqat H1 gistonining 8 molekulasi To'g'ri javob: C) H2A, H2B, H3 va H4 – har biridan ikkitadan ✔ Izoh: Oktamer H2A, H2B, H3, H4 juftlaridan iborat; H1 bog'lovchi giston nukleosomalar orasidagi DNK ga birikadi. 26. Qushlarning oziqni mexanik maydalaydigan oshqozon bo'limi qaysi? A) Kloaka B) Bezli oshqozon C) Jig'ildon D) Muskulli oshqozon To'g'ri javob: D) Muskulli oshqozon ✔ Izoh: Muskulli oshqozonning qalin devori va yutilgan mayda toshchalar oziqni ezib maydalaydi. 27. A–B = 10 sM, B–C = 20 sM (B o'rtada), interferensiya yo'q. ABC/abc organizmda qo'sh krossingoverli gametalar ulushi qancha? A) 2% B) 10% C) 30% D) 0,2% To'g'ri javob: A) 2% ✔ Izoh: Interferensiya bo'lmasa qo'sh krossingover ehtimoli ikki oraliq ehtimollari ko'paytmasiga teng: 0,1 × 0,2 = 0,02. 28. Nitrifikatsiyalovchi bakteriyalar organik modda sintezi uchun energiyani qayerdan oladi? A) Atmosfera azotini ammiakka qaytarishdan B) Quyosh nuridan C) Ammiakni nitritga, nitritni nitratga oksidlashdan D) Glyukozani bijg'itishdan To'g'ri javob: C) Ammiakni nitritga, nitritni nitratga oksidlashdan ✔ Izoh: Nitrifikatorlar xemoavtotroflardir: ular ammoniy va nitritlarni oksidlab energiya oladi va CO2 dan organik modda hosil qiladi. Biologiya olimpiada savollari — mashq testlari | 26 Izoh: Sarimsoq bir pallali: barglari parallel tomirli, ildizi popuk; qolganlari ikki pallalilar. 24. Qushlarda azot almashinuvining asosiy oxirgi mahsuloti qaysi? A) Kreatin B) Ammiak C) Siydik kislota D) Mochevina To'g'ri javob: C) Siydik kislota✔ Izoh: Qushlar va ko'pchilik sudralib yuruvchilar azotni suvda kam eriydigan siydik kislota holida chiqarib, suvni tejaydi. 25. Nukleosomaning oqsil o'zagi (oktameri) qaysi gistonlardan tuzilgan? A) H1, H2A, H2B va H3 – har biridan ikkitadan B) H3 va H4 – har biridan to'rttadan C) H2A, H2B, H3 va H4 – har biridan ikkitadan D) Faqat H1 gistonining 8 molekulasi To'g'ri javob: C) H2A, H2B, H3 va H4 – har biridan ikkitadan ✔ Izoh: Oktamer H2A, H2B, H3, H4 juftlaridan iborat; H1 bog'lovchi giston nukleosomalar orasidagi DNK ga birikadi. 26. Qushlarning oziqni mexanik maydalaydigan oshqozon bo'limi qaysi? A) Kloaka B) Bezli oshqozon C) Jig'ildon D) Muskulli oshqozon To'g'ri javob: D) Muskulli oshqozon ✔ Izoh: Muskulli oshqozonning qalin devori va yutilgan mayda toshchalar oziqni ezib maydalaydi. 27. A–B = 10 sM, B–C = 20 sM (B o'rtada), interferensiya yo'q. ABC/abc organizmda qo'sh krossingoverli gametalar ulushi qancha? A) 2% B) 10% C) 30% D) 0,2% To'g'ri javob: A) 2% ✔ Izoh: Interferensiya bo'lmasa qo'sh krossingover ehtimoli ikki oraliq ehtimollari ko'paytmasiga teng: 0,1 × 0,2 = 0,02. 28. Nitrifikatsiyalovchi bakteriyalar organik modda sintezi uchun energiyani qayerdan oladi? A) Atmosfera azotini ammiakka qaytarishdan B) Quyosh nuridan C) Ammiakni nitritga, nitritni nitratga oksidlashdan D) Glyukozani bijg'itishdan To'g'ri javob: C) Ammiakni nitritga, nitritni nitratga oksidlashdan ✔ Izoh: Nitrifikatorlar xemoavtotroflardir: ular ammoniy va nitritlarni oksidlab energiya oladi va CO2 dan organik modda hosil qiladi. Biologiya olimpiada savollari — mashq testlari | 26 29. C3 o'simliklarda CO2 o'zlashtirilishining birinchi barqaror mahsuloti qaysi? A) Oksaloatsetat B) 3-fosfoglitserat C) Malat D) Glyukoza To'g'ri javob: B) 3-fosfoglitserat✔ Izoh: Rubisko reaksiyasidan uch uglerodli 3-fosfoglitserat hosil bo'ladi, shuning uchun bu o'simliklar C3 deb ataladi. 30. Gimalay quyonida orqa qismdagi junni olib, shu joyni sovuq bilan ta'sir qilinsa, u yerda qora jun o'sadi. Bu qanday o'zgaruvchanlik? A) Gen mutatsiyasi B) Kombinativ o'zgaruvchanlik C) Modifikatsion o'zgaruvchanlik D) Genom mutatsiyasi To'g'ri javob: C) Modifikatsion o'zgaruvchanlik ✔ Izoh: Pigment sintezlovchi ferment past haroratda faol; genotip o'zgarmaydi, belgi faqat muhit ta'sirida o'zgaradi. Biologiya olimpiada savollari — mashq testlari | 27 29. C3 o'simliklarda CO2 o'zlashtirilishining birinchi barqaror mahsuloti qaysi? A) Oksaloatsetat B) 3-fosfoglitserat C) Malat D) Glyukoza To'g'ri javob: B) 3-fosfoglitserat✔ Izoh: Rubisko reaksiyasidan uch uglerodli 3-fosfoglitserat hosil bo'ladi, shuning uchun bu o'simliklar C3 deb ataladi. 30. Gimalay quyonida orqa qismdagi junni olib, shu joyni sovuq bilan ta'sir qilinsa, u yerda qora jun o'sadi. Bu qanday o'zgaruvchanlik? A) Gen mutatsiyasi B) Kombinativ o'zgaruvchanlik C) Modifikatsion o'zgaruvchanlik D) Genom mutatsiyasi To'g'ri javob: C) Modifikatsion o'zgaruvchanlik ✔ Izoh: Pigment sintezlovchi ferment past haroratda faol; genotip o'zgarmaydi, belgi faqat muhit ta'sirida o'zgaradi. Biologiya olimpiada savollari — mashq testlari | 27 5-variant Olimpiada mashq testlari • bitta to'g'ri javob 1. Quyidagi evolyutsion omillardan qaysi biri yagona yo'naltiruvchi omil hisoblanadi? A) Mutatsion jarayon B) Genlar dreyfi C) Tabiiy tanlanish D) Populyatsiya to'lqinlari To'g'ri javob: C) Tabiiy tanlanish✔ Izoh: Mutatsiya, dreyf va populyatsiya to'lqinlari tasodifiy; faqat tabiiy tanlanish moslanishlarni yo'nalishli hosil qiladi. 2. Mendel qonunlarini 1900-yilda bir-biridan mustaqil ravishda qayta kashf etgan olimlar qaysi? A) T. Morgan, A. Stertevant, K. Bridjes B) N. Vavilov, S. Chetverikov, A. Serebrovskiy C) U. Betson, R. Pennet, V. Iogannsen D) G. de Friz, K. Korrens, E. Chermak To'g'ri javob: D) G. de Friz, K. Korrens, E. Chermak ✔ Izoh: 1900-yilda de Friz, Korrens va Chermak Mendel qonunlarini qayta kashf etgan. 3. Aa × aa chatishtirishdan tug'ilgan 2 avlodning ikkalasi ham retsessiv fenotipli bo'lish ehtimoli qancha? A) 1/8 B) 1/16 C) 1/2 D) 1/4 To'g'ri javob: D) 1/4 ✔ Izoh: Har bir avlodda aa ehtimoli 1/2: (1/2)² = 1/4. 4. Bir populyatsiyada ikki chetki fenotip saqlanib, o'rtachasi yo'qolishiga olib keluvchi tanlanish qaysi? A) Sun'iy tanlash B) Stabillashtiruvchi tanlanish C) Dizruptiv (uzuvchi) tanlanish D) Harakatlantiruvchi tanlanish To'g'ri javob: C) Dizruptiv (uzuvchi) tanlanish ✔ Izoh: Dizruptiv tanlanish populyatsiyani ikki guruhga ajratib, polimorfizm va tur hosil bo'lishiga olib kelishi mumkin. 5. Qon tomirlarining qaysi qismida qon oqish tezligi eng past? A) Arteriyalarda B) Yirik venalarda C) Aortada D) Kapillyarlarda To'g'ri javob: D) Kapillyarlarda ✔ Izoh: Kapillyarlarning umumiy ko'ndalang kesimi eng katta, shuning uchun qon ularda eng sekin oqadi va moddalar almashinuviga vaqt qoladi. Biologiya olimpiada savollari — mashq testlari | 28 5-variant Olimpiada mashq testlari • bitta to'g'ri javob 1. Quyidagi evolyutsion omillardan qaysi biri yagona yo'naltiruvchi omil hisoblanadi? A) Mutatsion jarayon B) Genlar dreyfi C) Tabiiy tanlanish D) Populyatsiya to'lqinlari To'g'ri javob: C) Tabiiy tanlanish✔ Izoh: Mutatsiya, dreyf va populyatsiya to'lqinlari tasodifiy; faqat tabiiy tanlanish moslanishlarni yo'nalishli hosil qiladi. 2. Mendel qonunlarini 1900-yilda bir-biridan mustaqil ravishda qayta kashf etgan olimlar qaysi? A) T. Morgan, A. Stertevant, K. Bridjes B) N. Vavilov, S. Chetverikov, A. Serebrovskiy C) U. Betson, R. Pennet, V. Iogannsen D) G. de Friz, K. Korrens, E. Chermak To'g'ri javob: D) G. de Friz, K. Korrens, E. Chermak ✔ Izoh: 1900-yilda de Friz, Korrens va Chermak Mendel qonunlarini qayta kashf etgan. 3. Aa × aa chatishtirishdan tug'ilgan 2 avlodning ikkalasi ham retsessiv fenotipli bo'lish ehtimoli qancha? A) 1/8 B) 1/16 C) 1/2 D) 1/4 To'g'ri javob: D) 1/4 ✔ Izoh: Har bir avlodda aa ehtimoli 1/2: (1/2)² = 1/4. 4. Bir populyatsiyada ikki chetki fenotip saqlanib, o'rtachasi yo'qolishiga olib keluvchi tanlanish qaysi? A) Sun'iy tanlash B) Stabillashtiruvchi tanlanish C) Dizruptiv (uzuvchi) tanlanish D) Harakatlantiruvchi tanlanish To'g'ri javob: C) Dizruptiv (uzuvchi) tanlanish ✔ Izoh: Dizruptiv tanlanish populyatsiyani ikki guruhga ajratib, polimorfizm va tur hosil bo'lishiga olib kelishi mumkin. 5. Qon tomirlarining qaysi qismida qon oqish tezligi eng past? A) Arteriyalarda B) Yirik venalarda C) Aortada D) Kapillyarlarda To'g'ri javob: D) Kapillyarlarda ✔ Izoh: Kapillyarlarning umumiy ko'ndalang kesimi eng katta, shuning uchun qon ularda eng sekin oqadi va moddalar almashinuviga vaqt qoladi. Biologiya olimpiada savollari — mashq testlari | 28 6. Voyaga yetgan odamning neyronlari hujayra siklining qaysi holatida bo'ladi? A) G2 davrida B) Doimiy mitozda C) G0 – bo'linishdan chiqqan holatda D) S davrida To'g'ri javob: C) G0 – bo'linishdan chiqqan holatda✔ Izoh: Ixtisoslashgan neyronlar sikldan chiqib G0 holatiga o'tadi va odatda bo'linmaydi. 7. Gidraning otuvchi (kuydiruvchi) hujayralari qayerda ko'p joylashgan? A) Tayanch plastinkada B) Paypaslagichlarining ektodermasida C) Ichak bo'shlig'i ichida D) Tovonining entodermasida To'g'ri javob: B) Paypaslagichlarining ektodermasida ✔ Izoh: Otuvchi hujayralar asosan paypaslagichlarda bo'lib, o'ljani falajlab himoya vazifasini bajaradi. 8. Uzoq va yaqindagi narsalarni aniq ko'rish uchun gavhar egriligining o'zgarishi qanday ataladi? A) Refraksiya B) Konvergensiya C) Adaptatsiya D) Akkomodatsiya To'g'ri javob: D) Akkomodatsiya ✔ Izoh: Akkomodatsiyani kiprikli muskul ta'minlaydi: yaqinni ko'rganda gavhar qavariqroq bo'ladi. 9. Bakteriya hujayra devorining asosiy tarkibiy qismi qaysi? A) Xitin B) Sellyuloza C) Pektin D) Peptidoglikan (murein) To'g'ri javob: D) Peptidoglikan (murein) ✔ Izoh: Bakteriyalar hujayra devori murein (peptidoglikan) dan iborat; penitsillin aynan uning sintezini buzadi. 10. Ninachi lichinkasi qayerda yashaydi? A) Daraxt po'stlog'i ostida B) Hayvonlar terisida C) Suv havzalarida D) Tuproqda To'g'ri javob: C) Suv havzalarida ✔ Izoh: Ninachi lichinkalari suvda yashaydigan yirtqichlar bo'lib, jabralar orqali nafas oladi. 11. Apoptozga xos belgi qaysi? A) Hujayra shishib yoriladi va kuchli yallig'lanish boshlanadi B) Hujayra mitozda to'xtab poliploid bo'ladi C) Kaspazalar faollanib, hujayra yallig'lanishsiz apoptotik tanachalarga bo'linadi D) Hujayra ikki marta tez bo'linadi To'g'ri javob: C) Kaspazalar faollanib, hujayra yallig'lanishsiz apoptotik tanachalarga bo'linadi ✔ Izoh: Apoptoz — dasturlangan hujayra o'limi: kaspazalar oqsillarni parchalaydi, bo'laklar fagotsitlar tomonidan yutiladi, yallig'lanish bo'lmaydi. Biologiya olimpiada savollari — mashq testlari | 29 6. Voyaga yetgan odamning neyronlari hujayra siklining qaysi holatida bo'ladi? A) G2 davrida B) Doimiy mitozda C) G0 – bo'linishdan chiqqan holatda D) S davrida To'g'ri javob: C) G0 – bo'linishdan chiqqan holatda✔ Izoh: Ixtisoslashgan neyronlar sikldan chiqib G0 holatiga o'tadi va odatda bo'linmaydi. 7. Gidraning otuvchi (kuydiruvchi) hujayralari qayerda ko'p joylashgan? A) Tayanch plastinkada B) Paypaslagichlarining ektodermasida C) Ichak bo'shlig'i ichida D) Tovonining entodermasida To'g'ri javob: B) Paypaslagichlarining ektodermasida ✔ Izoh: Otuvchi hujayralar asosan paypaslagichlarda bo'lib, o'ljani falajlab himoya vazifasini bajaradi. 8. Uzoq va yaqindagi narsalarni aniq ko'rish uchun gavhar egriligining o'zgarishi qanday ataladi? A) Refraksiya B) Konvergensiya C) Adaptatsiya D) Akkomodatsiya To'g'ri javob: D) Akkomodatsiya ✔ Izoh: Akkomodatsiyani kiprikli muskul ta'minlaydi: yaqinni ko'rganda gavhar qavariqroq bo'ladi. 9. Bakteriya hujayra devorining asosiy tarkibiy qismi qaysi? A) Xitin B) Sellyuloza C) Pektin D) Peptidoglikan (murein) To'g'ri javob: D) Peptidoglikan (murein) ✔ Izoh: Bakteriyalar hujayra devori murein (peptidoglikan) dan iborat; penitsillin aynan uning sintezini buzadi. 10. Ninachi lichinkasi qayerda yashaydi? A) Daraxt po'stlog'i ostida B) Hayvonlar terisida C) Suv havzalarida D) Tuproqda To'g'ri javob: C) Suv havzalarida ✔ Izoh: Ninachi lichinkalari suvda yashaydigan yirtqichlar bo'lib, jabralar orqali nafas oladi. 11. Apoptozga xos belgi qaysi? A) Hujayra shishib yoriladi va kuchli yallig'lanish boshlanadi B) Hujayra mitozda to'xtab poliploid bo'ladi C) Kaspazalar faollanib, hujayra yallig'lanishsiz apoptotik tanachalarga bo'linadi D) Hujayra ikki marta tez bo'linadi To'g'ri javob: C) Kaspazalar faollanib, hujayra yallig'lanishsiz apoptotik tanachalarga bo'linadi ✔ Izoh: Apoptoz — dasturlangan hujayra o'limi: kaspazalar oqsillarni parchalaydi, bo'laklar fagotsitlar tomonidan yutiladi, yallig'lanish bo'lmaydi. Biologiya olimpiada savollari — mashq testlari | 29 12. Sog'lom kattalarda 1 mm³ (1 mkl) qonda taxminan qancha eritrotsit bo'ladi? A) 4-9 ming B) 500-600 ming C) 4,5-5 million D) 180-320 ming To'g'ri javob: C) 4,5-5 million✔ Izoh: Eritrotsitlar soni 1 mm³ da 4,5-5 mln, leykotsitlar 4-9 ming, trombotsitlar 180-320 ming atrofida. 13. O'simlik hujayrasining markaziy vakuolasi qaysi membrana bilan o'ralgan? A) Yadro qobig'i B) Tilakoid membrana C) Tonoplast D) Plazmolemma To'g'ri javob: C) Tonoplast ✔ Izoh: Vakuolani o'rab turgan bir qavatli membrana tonoplast deb ataladi. 14. AaBb × AaBb chatishtirishda (genlar birikmagan, to'liq dominantlik) nechta genotip va nechta fenotip sinfi hosil bo'ladi? A) 9 genotip, 4 fenotip B) 4 genotip, 9 fenotip C) 9 genotip, 9 fenotip D) 16 genotip, 4 fenotip To'g'ri javob: A) 9 genotip, 4 fenotip ✔ Izoh: Har bir gen bo'yicha 3 genotip va 2 fenotip: 3² = 9 genotip, 2² = 4 fenotip. 15. Sellyuloza molekulasidagi glyukoza qoldiqlari orasidagi bog' turi qaysi? A) α-1,6-glikozid bog' B) Peptid bog' C) β-1,4-glikozid bog' D) α-1,4-glikozid bog' To'g'ri javob: C) β-1,4-glikozid bog' ✔ Izoh: Sellyulozada β-glyukoza qoldiqlari β-1,4 bog'lar bilan chiziqli zanjir hosil qiladi; odamda bu bog'ni parchalovchi ferment yo'q. 16. Qovoqda meva rangida F2 da 12 oq : 3 sariq : 1 yashil nisbat olindi. Bu qaysi o'zaro ta'sir? A) Nokumulyativ polimeriya B) Dominant epistaz C) Komplementarlik D) Retsessiv epistaz To'g'ri javob: B) Dominant epistaz ✔ Izoh: Dominant oq gen (A) sariq/yashil rang genining namoyon bo'lishini bosadi: 9 + 3 = 12 oq. 17. Yon ildizlar ildizning qaysi qavatidan hosil bo'ladi? A) Rizoderma B) Ildiz qinchasi C) Perisikl D) Endoderma To'g'ri javob: C) Perisikl ✔ Izoh: Yon ildizlar ichki qavat - perisikl hujayralarining bo'linishidan endogen yo'l bilan hosil bo'ladi. Biologiya olimpiada savollari — mashq testlari | 30 12. Sog'lom kattalarda 1 mm³ (1 mkl) qonda taxminan qancha eritrotsit bo'ladi? A) 4-9 ming B) 500-600 ming C) 4,5-5 million D) 180-320 ming To'g'ri javob: C) 4,5-5 million✔ Izoh: Eritrotsitlar soni 1 mm³ da 4,5-5 mln, leykotsitlar 4-9 ming, trombotsitlar 180-320 ming atrofida. 13. O'simlik hujayrasining markaziy vakuolasi qaysi membrana bilan o'ralgan? A) Yadro qobig'i B) Tilakoid membrana C) Tonoplast D) Plazmolemma To'g'ri javob: C) Tonoplast ✔ Izoh: Vakuolani o'rab turgan bir qavatli membrana tonoplast deb ataladi. 14. AaBb × AaBb chatishtirishda (genlar birikmagan, to'liq dominantlik) nechta genotip va nechta fenotip sinfi hosil bo'ladi? A) 9 genotip, 4 fenotip B) 4 genotip, 9 fenotip C) 9 genotip, 9 fenotip D) 16 genotip, 4 fenotip To'g'ri javob: A) 9 genotip, 4 fenotip ✔ Izoh: Har bir gen bo'yicha 3 genotip va 2 fenotip: 3² = 9 genotip, 2² = 4 fenotip. 15. Sellyuloza molekulasidagi glyukoza qoldiqlari orasidagi bog' turi qaysi? A) α-1,6-glikozid bog' B) Peptid bog' C) β-1,4-glikozid bog' D) α-1,4-glikozid bog' To'g'ri javob: C) β-1,4-glikozid bog' ✔ Izoh: Sellyulozada β-glyukoza qoldiqlari β-1,4 bog'lar bilan chiziqli zanjir hosil qiladi; odamda bu bog'ni parchalovchi ferment yo'q. 16. Qovoqda meva rangida F2 da 12 oq : 3 sariq : 1 yashil nisbat olindi. Bu qaysi o'zaro ta'sir? A) Nokumulyativ polimeriya B) Dominant epistaz C) Komplementarlik D) Retsessiv epistaz To'g'ri javob: B) Dominant epistaz ✔ Izoh: Dominant oq gen (A) sariq/yashil rang genining namoyon bo'lishini bosadi: 9 + 3 = 12 oq. 17. Yon ildizlar ildizning qaysi qavatidan hosil bo'ladi? A) Rizoderma B) Ildiz qinchasi C) Perisikl D) Endoderma To'g'ri javob: C) Perisikl ✔ Izoh: Yon ildizlar ichki qavat - perisikl hujayralarining bo'linishidan endogen yo'l bilan hosil bo'ladi. Biologiya olimpiada savollari — mashq testlari | 30 18. Shartli reflekslarga xos belgi qaysi? A) Hech qachon o'zgarmaydi B) Tug'ma bo'lib, turning hamma individlarida bir xil C) Hayot davomida orttiriladi va mustahkamlanmasa so'nadi D) Faqat orqa miya ishtirokida amalga oshadi To'g'ri javob: C) Hayot davomida orttiriladi va mustahkamlanmasa so'nadi✔ Izoh: Shartli reflekslar individual, ular katta yarim sharlar po'stlog'i ishtirokida hosil bo'ladi va mustahkamlanmasa so'nadi. 19. Xlorofill qaysi rangdagi nurlarni eng kam yutadi? A) Yashil B) Binafsha C) Qizil D) Ko'k To'g'ri javob: A) Yashil ✔ Izoh: Xlorofill qizil va ko'k nurlarni yaxshi yutib, yashil nurlarni qaytaradi; shu sababli barg yashil ko'rinadi. 20. Torf asosan qaysi o'simlik qoldiqlaridan hosil bo'ladi? A) Qarag'ay B) Qo'ng'ir suvo'tlar C) Sfagnum yo'sini D) Qirqbo'g'im To'g'ri javob: C) Sfagnum yo'sini ✔ Izoh: Botqoqlarda sfagnum qoldiqlari kislorodsiz va kislotali muhitda to'liq chirimay to'planib, torfni hosil qiladi. 21. Kolxitsin mitozga qanday ta'sir ko'rsatadi? A) Tubulin polimerlanishini to'sib, bo'linish urchug'i hosil bo'lishiga yo'l qo'ymaydi B) Sitokinezni tezlashtiradi C) Xromosomalar kondensatsiyasini to'xtatadi D) DNK replikatsiyasini to'xtatadi To'g'ri javob: A) Tubulin polimerlanishini to'sib, bo'linish urchug'i hosil bo'lishiga yo'l qo'ymaydi ✔ Izoh: Kolxitsin tubulinga birikib urchuq iplarini hosil qilmaydi; xromosomalar ajralmaydi va poliploid hujayralar paydo bo'ladi. 22. Meyoz II profazasidagi hujayraning genetik formulasi qanday? A) nc B) 2n2c C) n2c D) 2n4c To'g'ri javob: C) n2c ✔ Izoh: Meyoz I dan keyin hujayra gaploid, xromosomalar esa hali ikki xromatidli: n2c. 23. Populyatsiyadagi erkaklarning 8% i daltonik. Muvozanatdagi populyatsiyada ayollar orasida daltoniklar necha foiz? A) 8% B) 4% C) 14,72% D) 0,64% To'g'ri javob: D) 0,64% ✔ Izoh: Erkaklarda belgi chastotasi q = 0,08; ayollarda q² = 0,0064, ya'ni 0,64%. Biologiya olimpiada savollari — mashq testlari | 31 18. Shartli reflekslarga xos belgi qaysi? A) Hech qachon o'zgarmaydi B) Tug'ma bo'lib, turning hamma individlarida bir xil C) Hayot davomida orttiriladi va mustahkamlanmasa so'nadi D) Faqat orqa miya ishtirokida amalga oshadi To'g'ri javob: C) Hayot davomida orttiriladi va mustahkamlanmasa so'nadi✔ Izoh: Shartli reflekslar individual, ular katta yarim sharlar po'stlog'i ishtirokida hosil bo'ladi va mustahkamlanmasa so'nadi. 19. Xlorofill qaysi rangdagi nurlarni eng kam yutadi? A) Yashil B) Binafsha C) Qizil D) Ko'k To'g'ri javob: A) Yashil ✔ Izoh: Xlorofill qizil va ko'k nurlarni yaxshi yutib, yashil nurlarni qaytaradi; shu sababli barg yashil ko'rinadi. 20. Torf asosan qaysi o'simlik qoldiqlaridan hosil bo'ladi? A) Qarag'ay B) Qo'ng'ir suvo'tlar C) Sfagnum yo'sini D) Qirqbo'g'im To'g'ri javob: C) Sfagnum yo'sini ✔ Izoh: Botqoqlarda sfagnum qoldiqlari kislorodsiz va kislotali muhitda to'liq chirimay to'planib, torfni hosil qiladi. 21. Kolxitsin mitozga qanday ta'sir ko'rsatadi? A) Tubulin polimerlanishini to'sib, bo'linish urchug'i hosil bo'lishiga yo'l qo'ymaydi B) Sitokinezni tezlashtiradi C) Xromosomalar kondensatsiyasini to'xtatadi D) DNK replikatsiyasini to'xtatadi To'g'ri javob: A) Tubulin polimerlanishini to'sib, bo'linish urchug'i hosil bo'lishiga yo'l qo'ymaydi ✔ Izoh: Kolxitsin tubulinga birikib urchuq iplarini hosil qilmaydi; xromosomalar ajralmaydi va poliploid hujayralar paydo bo'ladi. 22. Meyoz II profazasidagi hujayraning genetik formulasi qanday? A) nc B) 2n2c C) n2c D) 2n4c To'g'ri javob: C) n2c ✔ Izoh: Meyoz I dan keyin hujayra gaploid, xromosomalar esa hali ikki xromatidli: n2c. 23. Populyatsiyadagi erkaklarning 8% i daltonik. Muvozanatdagi populyatsiyada ayollar orasida daltoniklar necha foiz? A) 8% B) 4% C) 14,72% D) 0,64% To'g'ri javob: D) 0,64% ✔ Izoh: Erkaklarda belgi chastotasi q = 0,08; ayollarda q² = 0,0064, ya'ni 0,64%. Biologiya olimpiada savollari — mashq testlari | 31 24. Sutkalik ritmlarni boshqarishda ishtirok etuvchi melatonin qaysi bezda ishlab chiqariladi? A) Buyrak usti bezida B) Gipofizda C) Qalqonsimon bezda D) Epifizda To'g'ri javob: D) Epifizda✔ Izoh: Epifiz (g'uddasimon bez) qorong'ida ko'proq melatonin ajratadi va uyqu-bedorlik ritmini boshqaradi. 25. Yurakning avtomatiyasini ta'minlovchi asosiy ritm boshqaruvchisi (sinus tuguni) qayerda joylashgan? A) Chap qorincha cho'qqisida B) Qorinchalararo to'siqning pastki qismida C) Aorta devorida D) O'ng bo'lmacha devorida To'g'ri javob: D) O'ng bo'lmacha devorida ✔ Izoh: Sinus-bo'lmacha tuguni o'ng bo'lmachada kovak venalar quyiladigan joy yaqinida joylashgan va impulslarni o'zi hosil qiladi. 26. Yurak ishini sekinlashtiruvchi nerv qaysi? A) Adashgan nerv B) Simpatik nerv C) Ko'ruv nervi D) Uchlik nerv To'g'ri javob: A) Adashgan nerv ✔ Izoh: Adashgan nerv parasimpatik tolalari yurak urishini sekinlashtiradi va kuchsizlantiradi. 27. Odam askaridasining tana bo'shlig'i qanday? A) Tana bo'shlig'i yo'q, parenxima bilan to'la B) Ikkilamchi tana bo'shlig'i (selom) C) Aralash tana bo'shlig'i (miksotsel) D) Birlamchi tana bo'shlig'i To'g'ri javob: D) Birlamchi tana bo'shlig'i ✔ Izoh: To'garak chuvalchanglarda o'z devori bo'lmagan, suyuqlik bilan to'lgan birlamchi tana bo'shlig'i bor. 28. To'r pardaning eng aniq ko'rish joyi, kolbachalar eng zich joylashgan qismi qanday ataladi? A) Rangdor parda B) Kiprikli tana C) Sariq dog' D) Ko'r dog' To'g'ri javob: C) Sariq dog' ✔ Izoh: Sariq dog' markazida faqat kolbachalar bo'ladi va bu yerda tasvir eng aniq ko'rinadi. 29. Oqsillarning N-glikozillanishi (oligosaxarid zanjir biriktirilishi) hujayraning qaysi qismida boshlanadi? A) Peroksisomalarda B) Donador endoplazmatik to'rda C) Lizosomalarda D) Golji apparatining trans-tomonida To'g'ri javob: B) Donador endoplazmatik to'rda ✔ Izoh: N-glikozillanish oqsil sintezi davomida donador EPR bo'shlig'ida boshlanadi, Golji apparatida esa oligosaxaridlar faqat o'zgartiriladi. Biologiya olimpiada savollari — mashq testlari | 32 24. Sutkalik ritmlarni boshqarishda ishtirok etuvchi melatonin qaysi bezda ishlab chiqariladi? A) Buyrak usti bezida B) Gipofizda C) Qalqonsimon bezda D) Epifizda To'g'ri javob: D) Epifizda✔ Izoh: Epifiz (g'uddasimon bez) qorong'ida ko'proq melatonin ajratadi va uyqu-bedorlik ritmini boshqaradi. 25. Yurakning avtomatiyasini ta'minlovchi asosiy ritm boshqaruvchisi (sinus tuguni) qayerda joylashgan? A) Chap qorincha cho'qqisida B) Qorinchalararo to'siqning pastki qismida C) Aorta devorida D) O'ng bo'lmacha devorida To'g'ri javob: D) O'ng bo'lmacha devorida ✔ Izoh: Sinus-bo'lmacha tuguni o'ng bo'lmachada kovak venalar quyiladigan joy yaqinida joylashgan va impulslarni o'zi hosil qiladi. 26. Yurak ishini sekinlashtiruvchi nerv qaysi? A) Adashgan nerv B) Simpatik nerv C) Ko'ruv nervi D) Uchlik nerv To'g'ri javob: A) Adashgan nerv ✔ Izoh: Adashgan nerv parasimpatik tolalari yurak urishini sekinlashtiradi va kuchsizlantiradi. 27. Odam askaridasining tana bo'shlig'i qanday? A) Tana bo'shlig'i yo'q, parenxima bilan to'la B) Ikkilamchi tana bo'shlig'i (selom) C) Aralash tana bo'shlig'i (miksotsel) D) Birlamchi tana bo'shlig'i To'g'ri javob: D) Birlamchi tana bo'shlig'i ✔ Izoh: To'garak chuvalchanglarda o'z devori bo'lmagan, suyuqlik bilan to'lgan birlamchi tana bo'shlig'i bor. 28. To'r pardaning eng aniq ko'rish joyi, kolbachalar eng zich joylashgan qismi qanday ataladi? A) Rangdor parda B) Kiprikli tana C) Sariq dog' D) Ko'r dog' To'g'ri javob: C) Sariq dog' ✔ Izoh: Sariq dog' markazida faqat kolbachalar bo'ladi va bu yerda tasvir eng aniq ko'rinadi. 29. Oqsillarning N-glikozillanishi (oligosaxarid zanjir biriktirilishi) hujayraning qaysi qismida boshlanadi? A) Peroksisomalarda B) Donador endoplazmatik to'rda C) Lizosomalarda D) Golji apparatining trans-tomonida To'g'ri javob: B) Donador endoplazmatik to'rda ✔ Izoh: N-glikozillanish oqsil sintezi davomida donador EPR bo'shlig'ida boshlanadi, Golji apparatida esa oligosaxaridlar faqat o'zgartiriladi. Biologiya olimpiada savollari — mashq testlari | 32 30. Qulupnayning tez ko'payishini ta'minlaydigan uzun o'rmalovchi novdalar (gajaklar) qaysi organ hisoblanadi? A) Shakli o'zgargan ildiz B) Yer ustki o'rmalovchi poya C) Shakli o'zgargan barg D) Gul bandi To'g'ri javob: B) Yer ustki o'rmalovchi poya✔ Izoh: Qulupnay gajaklari yer ustida o'rmalab o'suvchi poyalar bo'lib, bo'g'imlarida ildiz otib yangi o'simlik beradi. Biologiya olimpiada savollari — mashq testlari | 33 30. Qulupnayning tez ko'payishini ta'minlaydigan uzun o'rmalovchi novdalar (gajaklar) qaysi organ hisoblanadi? A) Shakli o'zgargan ildiz B) Yer ustki o'rmalovchi poya C) Shakli o'zgargan barg D) Gul bandi To'g'ri javob: B) Yer ustki o'rmalovchi poya✔ Izoh: Qulupnay gajaklari yer ustida o'rmalab o'suvchi poyalar bo'lib, bo'g'imlarida ildiz otib yangi o'simlik beradi. Biologiya olimpiada savollari — mashq testlari | 33 6-variant Olimpiada mashq testlari • bitta to'g'ri javob 1. Kapalaksimon gultoji (yelkan, eshkak va qayiqcha qismlari) bo'lgan va mevasi dukkak bo'lgan o'simliklar qaysi oilaga kiradi? A) Lolaguldoshlar B) Karamdoshlar C) Gulxayridoshlar D) Dukkakdoshlar To'g'ri javob: D) Dukkakdoshlar✔ Izoh: Dukkakdoshlar gultoji kapalaksimon: 1 yelkan, 2 eshkak va qo'shilgan 2 bargdan qayiqcha hosil bo'ladi. 2. Qalpoqchali zamburug'larning yer ustidagi qismi (oyoqcha va qalpoqcha) qanday ataladi? A) Mevali tana B) Tallom C) Mitseliy D) Sporangiy To'g'ri javob: A) Mevali tana ✔ Izoh: Mevali tana mitseliy iplarining zich chirmashishidan hosil bo'lib, unda sporalar yetiladi. 3. Edvards sindromi qaysi xromosoma trisomiyasi bilan bog'liq? A) X-xromosoma B) 18-xromosoma C) 13-xromosoma D) 21-xromosoma To'g'ri javob: B) 18-xromosoma ✔ Izoh: Edvards sindromi 18-trisomiya, Patau sindromi 13-trisomiya, Daun sindromi 21-trisomiya. 4. Quyidagilardan qaysi biri zamburug' emas? A) Achitqi B) Mukor C) Penitsill D) Laminariya To'g'ri javob: D) Laminariya ✔ Izoh: Laminariya qo'ng'ir suvo't; mukor, penitsill va achitqi zamburug'lar. 5. Xromosomaning bir qismi yo'qolishi qanday mutatsiya? A) Duplikatsiya B) Inversiya C) Deletsiya D) Poliploidiya To'g'ri javob: C) Deletsiya ✔ Izoh: Deletsiyada xromosoma qismi genlari bilan birga yo'qoladi; bu ko'pincha og'ir oqibatlarga olib keladi. Biologiya olimpiada savollari — mashq testlari | 34 6-variant Olimpiada mashq testlari • bitta to'g'ri javob 1. Kapalaksimon gultoji (yelkan, eshkak va qayiqcha qismlari) bo'lgan va mevasi dukkak bo'lgan o'simliklar qaysi oilaga kiradi? A) Lolaguldoshlar B) Karamdoshlar C) Gulxayridoshlar D) Dukkakdoshlar To'g'ri javob: D) Dukkakdoshlar✔ Izoh: Dukkakdoshlar gultoji kapalaksimon: 1 yelkan, 2 eshkak va qo'shilgan 2 bargdan qayiqcha hosil bo'ladi. 2. Qalpoqchali zamburug'larning yer ustidagi qismi (oyoqcha va qalpoqcha) qanday ataladi? A) Mevali tana B) Tallom C) Mitseliy D) Sporangiy To'g'ri javob: A) Mevali tana ✔ Izoh: Mevali tana mitseliy iplarining zich chirmashishidan hosil bo'lib, unda sporalar yetiladi. 3. Edvards sindromi qaysi xromosoma trisomiyasi bilan bog'liq? A) X-xromosoma B) 18-xromosoma C) 13-xromosoma D) 21-xromosoma To'g'ri javob: B) 18-xromosoma ✔ Izoh: Edvards sindromi 18-trisomiya, Patau sindromi 13-trisomiya, Daun sindromi 21-trisomiya. 4. Quyidagilardan qaysi biri zamburug' emas? A) Achitqi B) Mukor C) Penitsill D) Laminariya To'g'ri javob: D) Laminariya ✔ Izoh: Laminariya qo'ng'ir suvo't; mukor, penitsill va achitqi zamburug'lar. 5. Xromosomaning bir qismi yo'qolishi qanday mutatsiya? A) Duplikatsiya B) Inversiya C) Deletsiya D) Poliploidiya To'g'ri javob: C) Deletsiya ✔ Izoh: Deletsiyada xromosoma qismi genlari bilan birga yo'qoladi; bu ko'pincha og'ir oqibatlarga olib keladi. Biologiya olimpiada savollari — mashq testlari | 34 6. Replikatsiyada DNK qo'sh zanjirini ochuvchi, ya'ni asoslar orasidagi vodorod bog'larni uzuvchi ferment qaysi? A) Helikaza B) Telomeraza C) DNK-ligaza D) Primaza To'g'ri javob: A) Helikaza✔ Izoh: Helikaza ATP energiyasi hisobiga replikatsiya vilkasida zanjirlarni bir-biridan ajratadi. 7. Translatsiya terminatsiyasida stop-kodonni nima taniydi? A) Aminoatsil-tRNK sintetaza B) rRNK ning 5' uchi C) Maxsus stop-tRNK D) Oqsil tabiatli ajralish (relizing) omillari To'g'ri javob: D) Oqsil tabiatli ajralish (relizing) omillari ✔ Izoh: Stop-kodonlarga mos tRNK yo'q; ularni ajralish omillari taniydi va polipeptidni tRNK dan ajratadi. 8. Krebs siklining birinchi reaksiyasida qaysi moddalar birikib sitrat hosil qiladi? A) Atsetil-KoA va malat B) Suksinat va atsetil-KoA C) Piruvat va oksaloatsetat D) Atsetil-KoA va oksaloatsetat To'g'ri javob: D) Atsetil-KoA va oksaloatsetat ✔ Izoh: Sitratsintaza 2 uglerodli atsetil qoldig'ini 4 uglerodli oksaloatsetatga biriktirib, 6 uglerodli sitrat hosil qiladi. 9. Hazm fiziologiyasini fistula usuli bilan o'rganib, Nobel mukofotiga sazovor bo'lgan olim kim? A) I. M. Sechenov B) I. I. Mechnikov C) I. P. Pavlov D) N. I. Pirogov To'g'ri javob: C) I. P. Pavlov ✔ Izoh: I. P. Pavlov hazm bezlari ishini o'rgangani uchun 1904-yilda Nobel mukofotini olgan. 10. Genlar orasidagi masofalar: A–B = 12 sM, B–C = 8 sM, A–C = 20 sM. Genlar xromosomada qanday tartibda joylashgan? A) A – B – C B) C – A – B C) A – C – B D) B – A – C To'g'ri javob: A) A – B – C ✔ Izoh: Eng katta masofa chetki genlar orasida bo'ladi: A–C = A–B + B–C = 12 + 8, demak B o'rtada. 11. Agrotsenozning tabiiy biotsenozdan farqi qaysi? A) Tur xilma-xilligi kam va inson aralashuvisiz barqaror emas B) Unda energiya manbai Quyosh emas C) Unda redutsentlar bo'lmaydi D) Tur xilma-xilligi ko'p va o'z-o'zini boshqaradi To'g'ri javob: A) Tur xilma-xilligi kam va inson aralashuvisiz barqaror emas ✔ Izoh: Agrotsenozda bir yoki bir necha madaniy o'simlik ustun bo'ladi; uning barqarorligi o'g'itlash, sug'orish va himoya choralariga bog'liq. Biologiya olimpiada savollari — mashq testlari | 35 6. Replikatsiyada DNK qo'sh zanjirini ochuvchi, ya'ni asoslar orasidagi vodorod bog'larni uzuvchi ferment qaysi? A) Helikaza B) Telomeraza C) DNK-ligaza D) Primaza To'g'ri javob: A) Helikaza✔ Izoh: Helikaza ATP energiyasi hisobiga replikatsiya vilkasida zanjirlarni bir-biridan ajratadi. 7. Translatsiya terminatsiyasida stop-kodonni nima taniydi? A) Aminoatsil-tRNK sintetaza B) rRNK ning 5' uchi C) Maxsus stop-tRNK D) Oqsil tabiatli ajralish (relizing) omillari To'g'ri javob: D) Oqsil tabiatli ajralish (relizing) omillari ✔ Izoh: Stop-kodonlarga mos tRNK yo'q; ularni ajralish omillari taniydi va polipeptidni tRNK dan ajratadi. 8. Krebs siklining birinchi reaksiyasida qaysi moddalar birikib sitrat hosil qiladi? A) Atsetil-KoA va malat B) Suksinat va atsetil-KoA C) Piruvat va oksaloatsetat D) Atsetil-KoA va oksaloatsetat To'g'ri javob: D) Atsetil-KoA va oksaloatsetat ✔ Izoh: Sitratsintaza 2 uglerodli atsetil qoldig'ini 4 uglerodli oksaloatsetatga biriktirib, 6 uglerodli sitrat hosil qiladi. 9. Hazm fiziologiyasini fistula usuli bilan o'rganib, Nobel mukofotiga sazovor bo'lgan olim kim? A) I. M. Sechenov B) I. I. Mechnikov C) I. P. Pavlov D) N. I. Pirogov To'g'ri javob: C) I. P. Pavlov ✔ Izoh: I. P. Pavlov hazm bezlari ishini o'rgangani uchun 1904-yilda Nobel mukofotini olgan. 10. Genlar orasidagi masofalar: A–B = 12 sM, B–C = 8 sM, A–C = 20 sM. Genlar xromosomada qanday tartibda joylashgan? A) A – B – C B) C – A – B C) A – C – B D) B – A – C To'g'ri javob: A) A – B – C ✔ Izoh: Eng katta masofa chetki genlar orasida bo'ladi: A–C = A–B + B–C = 12 + 8, demak B o'rtada. 11. Agrotsenozning tabiiy biotsenozdan farqi qaysi? A) Tur xilma-xilligi kam va inson aralashuvisiz barqaror emas B) Unda energiya manbai Quyosh emas C) Unda redutsentlar bo'lmaydi D) Tur xilma-xilligi ko'p va o'z-o'zini boshqaradi To'g'ri javob: A) Tur xilma-xilligi kam va inson aralashuvisiz barqaror emas ✔ Izoh: Agrotsenozda bir yoki bir necha madaniy o'simlik ustun bo'ladi; uning barqarorligi o'g'itlash, sug'orish va himoya choralariga bog'liq. Biologiya olimpiada savollari — mashq testlari | 35 12. Sutemizuvchilarda qulog'ining o'rta qismida nechta eshitish suyakchasi bo'ladi? A) 3 ta (bolg'acha, sandon, uzangi) B) 1 ta (uzangi) C) 2 ta (bolg'acha va sandon) D) 4 ta To'g'ri javob: A) 3 ta (bolg'acha, sandon, uzangi)✔ Izoh: Suv-quruqlikda yashovchilar, sudralib yuruvchilar va qushlarda bitta, sutemizuvchilarda uchta eshitish suyakchasi bor. 13. M. Nirenberg tajribasida faqat uratsildan iborat sun'iy mRNK (poli-U) qanday polipeptid hosil qilgan? A) Poliglitsin B) Poliprolin C) Polifenilalanin D) Polilizin To'g'ri javob: C) Polifenilalanin ✔ Izoh: Poli-U dan polifenilalanin hosil bo'lishi UUU kodoni fenilalaninni kodlashini ko'rsatdi; bu genetik kodni ochishning birinchi qadami edi. 14. Baqalarda urug'lanish qanday sodir bo'ladi? A) Tashqi - quruqlikda B) Urug'lanishsiz (partenogenez) C) Ichki - urg'ochi tanasida D) Tashqi - suvda To'g'ri javob: D) Tashqi - suvda ✔ Izoh: Baqa urg'ochisi ikrasini suvga qo'yadi va erkak shu zahoti uni urug'lantiradi. 15. Xordalilarning uchta asosiy belgisi to'g'ri ko'rsatilgan javobni toping. A) Tashqi skelet, nerv nayi, o'pka B) Xorda, diffuz nerv sistemasi, mantiya C) Xorda, qorin nerv zanjiri, traxeyalar D) Xorda, nerv nayi, halqumda jabra yoriqlari To'g'ri javob: D) Xorda, nerv nayi, halqumda jabra yoriqlari ✔ Izoh: Xordalilarda hayotining biror bosqichida xorda, uning ustida nerv nayi va halqumda jabra yoriqlari bo'ladi. 16. Nafas markazini qo'zg'atuvchi eng kuchli kimyoviy omil nima? A) Qonda kislorod miqdorining ortishi B) Qonda natriy ionlari miqdorining kamayishi C) Qonda karbonat angidrid miqdorining ortishi D) Qonda glyukoza miqdorining ortishi To'g'ri javob: C) Qonda karbonat angidrid miqdorining ortishi ✔ Izoh: CO2 miqdori oshishi nafas markazini qo'zg'atadi va nafas chuqurlashadi; shu sababli chaqaloqlarning birinchi nafasi ham CO2 ta'sirida boshlanadi. 17. Nima uchun DNK polimeraza yangi zanjirni faqat 5'→3' yo'nalishda sintezlaydi? A) Nukleotidni faqat o'sayotgan zanjirning erkin 3'-OH guruhiga biriktira oladi B) RNK praymerning 5' uchidan boshlaydi C) Matritsani 5'→3' yo'nalishda o'qiydi D) Faqat 5'-OH guruhiga biriktira oladi To'g'ri javob: A) Nukleotidni faqat o'sayotgan zanjirning erkin 3'-OH guruhiga biriktira oladi ✔ Biologiya olimpiada savollari — mashq testlari | 36 12. Sutemizuvchilarda qulog'ining o'rta qismida nechta eshitish suyakchasi bo'ladi? A) 3 ta (bolg'acha, sandon, uzangi) B) 1 ta (uzangi) C) 2 ta (bolg'acha va sandon) D) 4 ta To'g'ri javob: A) 3 ta (bolg'acha, sandon, uzangi)✔ Izoh: Suv-quruqlikda yashovchilar, sudralib yuruvchilar va qushlarda bitta, sutemizuvchilarda uchta eshitish suyakchasi bor. 13. M. Nirenberg tajribasida faqat uratsildan iborat sun'iy mRNK (poli-U) qanday polipeptid hosil qilgan? A) Poliglitsin B) Poliprolin C) Polifenilalanin D) Polilizin To'g'ri javob: C) Polifenilalanin ✔ Izoh: Poli-U dan polifenilalanin hosil bo'lishi UUU kodoni fenilalaninni kodlashini ko'rsatdi; bu genetik kodni ochishning birinchi qadami edi. 14. Baqalarda urug'lanish qanday sodir bo'ladi? A) Tashqi - quruqlikda B) Urug'lanishsiz (partenogenez) C) Ichki - urg'ochi tanasida D) Tashqi - suvda To'g'ri javob: D) Tashqi - suvda ✔ Izoh: Baqa urg'ochisi ikrasini suvga qo'yadi va erkak shu zahoti uni urug'lantiradi. 15. Xordalilarning uchta asosiy belgisi to'g'ri ko'rsatilgan javobni toping. A) Tashqi skelet, nerv nayi, o'pka B) Xorda, diffuz nerv sistemasi, mantiya C) Xorda, qorin nerv zanjiri, traxeyalar D) Xorda, nerv nayi, halqumda jabra yoriqlari To'g'ri javob: D) Xorda, nerv nayi, halqumda jabra yoriqlari ✔ Izoh: Xordalilarda hayotining biror bosqichida xorda, uning ustida nerv nayi va halqumda jabra yoriqlari bo'ladi. 16. Nafas markazini qo'zg'atuvchi eng kuchli kimyoviy omil nima? A) Qonda kislorod miqdorining ortishi B) Qonda natriy ionlari miqdorining kamayishi C) Qonda karbonat angidrid miqdorining ortishi D) Qonda glyukoza miqdorining ortishi To'g'ri javob: C) Qonda karbonat angidrid miqdorining ortishi ✔ Izoh: CO2 miqdori oshishi nafas markazini qo'zg'atadi va nafas chuqurlashadi; shu sababli chaqaloqlarning birinchi nafasi ham CO2 ta'sirida boshlanadi. 17. Nima uchun DNK polimeraza yangi zanjirni faqat 5'→3' yo'nalishda sintezlaydi? A) Nukleotidni faqat o'sayotgan zanjirning erkin 3'-OH guruhiga biriktira oladi B) RNK praymerning 5' uchidan boshlaydi C) Matritsani 5'→3' yo'nalishda o'qiydi D) Faqat 5'-OH guruhiga biriktira oladi To'g'ri javob: A) Nukleotidni faqat o'sayotgan zanjirning erkin 3'-OH guruhiga biriktira oladi ✔ Biologiya olimpiada savollari — mashq testlari | 36 Izoh: DNK polimeraza kiruvchi nukleotidning 5'-trifosfatini zanjir oxiridagi 3'-OH bilan bog'laydi, shuning uchun zanjir 3' tomonga o'sadi. 18. Daraxt tanasida yashab, yog'ochni yemiruvchi zamburug' qaysi? A) Mukor B) Qavxa C) Penitsill D) Achitqi To'g'ri javob: B) Qavxa✔ Izoh: Qavxa zamburug'lari daraxt yog'ochini parchalaydi va uning chirishiga sabab bo'ladi. 19. Penitsill zamburug'ining antibiotik ajratib, atrofdagi bakteriyalarni o'ldirishi qanday biotik munosabat? A) Kommensalizm B) Parazitizm C) Mutualizm D) Amensalizm (antibioz) To'g'ri javob: D) Amensalizm (antibioz) ✔ Izoh: Amensalizmda bir tur ikkinchisiga zarar yetkazadi, o'zi esa bu munosabatdan foyda ham, zarar ham ko'rmaydi. 20. Kana ensefaliti (miya yallig'lanishi) virusini odamga kim yuqtiradi? A) Iksod kanalari B) Burgalar C) Bezgak chivinlari D) Uy pashshalari To'g'ri javob: A) Iksod kanalari ✔ Izoh: Iksod kanalari qon so'rish vaqtida kana ensefaliti virusini odamga yuqtiradi. 21. Glyukozaning parchalanishida 10 mol sut kislota va 24 mol CO2 hosil bo'ldi. Jami nechta mol ATP sintezlangan? (To'liq oksidlanishda 1 mol glyukozadan 38 mol ATP.) A) 342 B) 124 C) 152 D) 162 To'g'ri javob: D) 162 ✔ Izoh: Sut kislota: 10/2 = 5 mol glyukoza → 10 ATP; CO2: 24/6 = 4 mol glyukoza → 152 ATP. Jami 162 mol ATP. 22. Qarag'ay urug'idagi zaxira to'qima (birlamchi endosperm) xromosomalar to'plami bo'yicha qanday? A) Gaploid (n) B) Diploid (2n) C) Triploid (3n) D) Tetraploid (4n) To'g'ri javob: A) Gaploid (n) ✔ Izoh: Ochiq urug'lilarda zaxira to'qima urug'lanishgacha hosil bo'lgan urg'ochi gametofitdir, shu sababli u gaploid. Biologiya olimpiada savollari — mashq testlari | 37 Izoh: DNK polimeraza kiruvchi nukleotidning 5'-trifosfatini zanjir oxiridagi 3'-OH bilan bog'laydi, shuning uchun zanjir 3' tomonga o'sadi. 18. Daraxt tanasida yashab, yog'ochni yemiruvchi zamburug' qaysi? A) Mukor B) Qavxa C) Penitsill D) Achitqi To'g'ri javob: B) Qavxa✔ Izoh: Qavxa zamburug'lari daraxt yog'ochini parchalaydi va uning chirishiga sabab bo'ladi. 19. Penitsill zamburug'ining antibiotik ajratib, atrofdagi bakteriyalarni o'ldirishi qanday biotik munosabat? A) Kommensalizm B) Parazitizm C) Mutualizm D) Amensalizm (antibioz) To'g'ri javob: D) Amensalizm (antibioz) ✔ Izoh: Amensalizmda bir tur ikkinchisiga zarar yetkazadi, o'zi esa bu munosabatdan foyda ham, zarar ham ko'rmaydi. 20. Kana ensefaliti (miya yallig'lanishi) virusini odamga kim yuqtiradi? A) Iksod kanalari B) Burgalar C) Bezgak chivinlari D) Uy pashshalari To'g'ri javob: A) Iksod kanalari ✔ Izoh: Iksod kanalari qon so'rish vaqtida kana ensefaliti virusini odamga yuqtiradi. 21. Glyukozaning parchalanishida 10 mol sut kislota va 24 mol CO2 hosil bo'ldi. Jami nechta mol ATP sintezlangan? (To'liq oksidlanishda 1 mol glyukozadan 38 mol ATP.) A) 342 B) 124 C) 152 D) 162 To'g'ri javob: D) 162 ✔ Izoh: Sut kislota: 10/2 = 5 mol glyukoza → 10 ATP; CO2: 24/6 = 4 mol glyukoza → 152 ATP. Jami 162 mol ATP. 22. Qarag'ay urug'idagi zaxira to'qima (birlamchi endosperm) xromosomalar to'plami bo'yicha qanday? A) Gaploid (n) B) Diploid (2n) C) Triploid (3n) D) Tetraploid (4n) To'g'ri javob: A) Gaploid (n) ✔ Izoh: Ochiq urug'lilarda zaxira to'qima urug'lanishgacha hosil bo'lgan urg'ochi gametofitdir, shu sababli u gaploid. Biologiya olimpiada savollari — mashq testlari | 37 23. Oziqlanishda oqsillarning asosiy ahamiyati nima? A) Hujayra va to'qimalar uchun qurilish materiali bo'ladi B) Faqat suv-tuz almashinuvini boshqarib turadi C) Organizmda asosiy zaxira energiya manbai bo'ladi D) Faqat yog'da eriydigan vitaminlar manbai bo'ladi To'g'ri javob: A) Hujayra va to'qimalar uchun qurilish materiali bo'ladi✔ Izoh: Oqsillar hujayra tuzilmalari, fermentlar va gormonlar uchun zarur; ularni boshqa moddalar bilan to'liq almashtirib bo'lmaydi. 24. Qoqshol qo'zg'atuvchisi organizmga asosan qanday yo'l bilan tushadi? A) Bemor yo'talganda havo-tomchi yo'li orqali B) Ifloslangan ichimlik suvi ichilganda ichak orqali C) Qon so'ruvchi chivinlar chaqqanda qon orqali D) Tuproq bilan ifloslangan chuqur jarohatlar orqali To'g'ri javob: D) Tuproq bilan ifloslangan chuqur jarohatlar orqali ✔ Izoh: Qoqshol anaerob bakteriyasi sporalari tuproqda saqlanadi va chuqur jarohatlarda kislorodsiz sharoitda rivojlanadi. 25. Xemosintez hodisasini kim kashf etgan? A) K. A. Timiryazev B) D. I. Ivanovskiy C) I. I. Mechnikov D) S. N. Vinogradskiy To'g'ri javob: D) S. N. Vinogradskiy ✔ Izoh: S. N. Vinogradskiy 1887-yilda temir va oltingugurt bakteriyalarida noorganik moddalarni oksidlash hisobiga organik modda sintezini kashf etgan. 26. O'q barg (strelolist) o'simligining suv ostidagi barglari tasmasimon, suv ustidagilari o'q shaklida bo'lishi nimani ko'rsatadi? A) Somatik mutatsiyalarni B) Bir xil genotip turli sharoitda turli fenotip berishini C) Krossingover natijasini D) Poliploidiyani To'g'ri javob: B) Bir xil genotip turli sharoitda turli fenotip berishini ✔ Izoh: Barcha barglar genotipi bir xil; ularning shakli muhit sharoitiga bog'liq — bu modifikatsion o'zgaruvchanlik. 27. Qirqquloq sporasidan unib chiqadigan yurak shaklidagi kichik yashil plastinka (o'simta) nima hisoblanadi? A) Sporangiy B) Gametofit C) Murtak D) Sporofit To'g'ri javob: B) Gametofit ✔ Izoh: O'simta gaploid gametofit bo'lib, unda jinsiy organlar hosil bo'ladi; urug'lanish uchun suv kerak. Biologiya olimpiada savollari — mashq testlari | 38 23. Oziqlanishda oqsillarning asosiy ahamiyati nima? A) Hujayra va to'qimalar uchun qurilish materiali bo'ladi B) Faqat suv-tuz almashinuvini boshqarib turadi C) Organizmda asosiy zaxira energiya manbai bo'ladi D) Faqat yog'da eriydigan vitaminlar manbai bo'ladi To'g'ri javob: A) Hujayra va to'qimalar uchun qurilish materiali bo'ladi✔ Izoh: Oqsillar hujayra tuzilmalari, fermentlar va gormonlar uchun zarur; ularni boshqa moddalar bilan to'liq almashtirib bo'lmaydi. 24. Qoqshol qo'zg'atuvchisi organizmga asosan qanday yo'l bilan tushadi? A) Bemor yo'talganda havo-tomchi yo'li orqali B) Ifloslangan ichimlik suvi ichilganda ichak orqali C) Qon so'ruvchi chivinlar chaqqanda qon orqali D) Tuproq bilan ifloslangan chuqur jarohatlar orqali To'g'ri javob: D) Tuproq bilan ifloslangan chuqur jarohatlar orqali ✔ Izoh: Qoqshol anaerob bakteriyasi sporalari tuproqda saqlanadi va chuqur jarohatlarda kislorodsiz sharoitda rivojlanadi. 25. Xemosintez hodisasini kim kashf etgan? A) K. A. Timiryazev B) D. I. Ivanovskiy C) I. I. Mechnikov D) S. N. Vinogradskiy To'g'ri javob: D) S. N. Vinogradskiy ✔ Izoh: S. N. Vinogradskiy 1887-yilda temir va oltingugurt bakteriyalarida noorganik moddalarni oksidlash hisobiga organik modda sintezini kashf etgan. 26. O'q barg (strelolist) o'simligining suv ostidagi barglari tasmasimon, suv ustidagilari o'q shaklida bo'lishi nimani ko'rsatadi? A) Somatik mutatsiyalarni B) Bir xil genotip turli sharoitda turli fenotip berishini C) Krossingover natijasini D) Poliploidiyani To'g'ri javob: B) Bir xil genotip turli sharoitda turli fenotip berishini ✔ Izoh: Barcha barglar genotipi bir xil; ularning shakli muhit sharoitiga bog'liq — bu modifikatsion o'zgaruvchanlik. 27. Qirqquloq sporasidan unib chiqadigan yurak shaklidagi kichik yashil plastinka (o'simta) nima hisoblanadi? A) Sporangiy B) Gametofit C) Murtak D) Sporofit To'g'ri javob: B) Gametofit ✔ Izoh: O'simta gaploid gametofit bo'lib, unda jinsiy organlar hosil bo'ladi; urug'lanish uchun suv kerak. Biologiya olimpiada savollari — mashq testlari | 38 28. Bir molekula glyukoza to'liq oksidlanganda Krebs siklining o'zida jami nechta CO2 molekulasi ajraladi? A) 4 B) 6 C) 3 D) 2 To'g'ri javob: A) 4✔ Izoh: Glyukozadan 2 atsetil-KoA hosil bo'ladi, har bir aylanishda 2 CO2 ajraladi: 2×2 = 4. Qolgan 2 CO2 piruvat dekarboksillanishida ajraladi. 29. O'zbekiston paxtachiligida g'o'za tunlamiga qarshi biologik kurashda ko'paytirib dalaga chiqariladigan mayda parazit hasharot qaysi? A) Asalari B) Trixogramma C) Chigirtka D) Xonqizi To'g'ri javob: B) Trixogramma ✔ Izoh: Trixogramma tunlam tuxumlariga o'z tuxumini qo'yadi va ularni nobud qiladi; bu kimyoviy pestitsidlarni kamaytirishga yordam beradi. 30. Siydikning organizmdan chiqish yo'li to'g'ri ko'rsatilgan qatorni toping. A) Buyrak jomi - siydik yo'li - qovuq - siydik chiqarish kanali B) Qovuq - buyrak jomi - siydik yo'li - siydik chiqarish kanali C) Siydik yo'li - buyrak jomi - qovuq - siydik chiqarish kanali D) Buyrak jomi - qovuq - siydik yo'li - siydik chiqarish kanali To'g'ri javob: A) Buyrak jomi - siydik yo'li - qovuq - siydik chiqarish kanali ✔ Izoh: Ikkilamchi siydik buyrak jomiga to'planib, siydik yo'llari orqali qovuqqa tushadi va kanal orqali chiqariladi. Biologiya olimpiada savollari — mashq testlari | 39 28. Bir molekula glyukoza to'liq oksidlanganda Krebs siklining o'zida jami nechta CO2 molekulasi ajraladi? A) 4 B) 6 C) 3 D) 2 To'g'ri javob: A) 4✔ Izoh: Glyukozadan 2 atsetil-KoA hosil bo'ladi, har bir aylanishda 2 CO2 ajraladi: 2×2 = 4. Qolgan 2 CO2 piruvat dekarboksillanishida ajraladi. 29. O'zbekiston paxtachiligida g'o'za tunlamiga qarshi biologik kurashda ko'paytirib dalaga chiqariladigan mayda parazit hasharot qaysi? A) Asalari B) Trixogramma C) Chigirtka D) Xonqizi To'g'ri javob: B) Trixogramma ✔ Izoh: Trixogramma tunlam tuxumlariga o'z tuxumini qo'yadi va ularni nobud qiladi; bu kimyoviy pestitsidlarni kamaytirishga yordam beradi. 30. Siydikning organizmdan chiqish yo'li to'g'ri ko'rsatilgan qatorni toping. A) Buyrak jomi - siydik yo'li - qovuq - siydik chiqarish kanali B) Qovuq - buyrak jomi - siydik yo'li - siydik chiqarish kanali C) Siydik yo'li - buyrak jomi - qovuq - siydik chiqarish kanali D) Buyrak jomi - qovuq - siydik yo'li - siydik chiqarish kanali To'g'ri javob: A) Buyrak jomi - siydik yo'li - qovuq - siydik chiqarish kanali ✔ Izoh: Ikkilamchi siydik buyrak jomiga to'planib, siydik yo'llari orqali qovuqqa tushadi va kanal orqali chiqariladi. Biologiya olimpiada savollari — mashq testlari | 39 7-variant Olimpiada mashq testlari • bitta to'g'ri javob 1. Oq planariyada birinchi marta paydo bo'lgan belgi qaysi? A) Anal teshigi B) Ikkilamchi tana bo'shlig'i C) Uchinchi embrional qavat - mezoderma D) Yopiq qon aylanish sistemasi To'g'ri javob: C) Uchinchi embrional qavat - mezoderma✔ Izoh: Yassi chuvalchanglar uch qavatli hayvonlarning eng soddalari; ularda mezoderma va ikki tomonlama simmetriya paydo bo'lgan. 2. Yaqin o'simlik turlarining turli oylarda gullashi natijasida chatisha olmasligi qanday izolyatsiya? A) Duragay sterilligi B) Etologik izolyatsiya C) Mexanik izolyatsiya D) Vaqtinchalik (mavsumiy) izolyatsiya To'g'ri javob: D) Vaqtinchalik (mavsumiy) izolyatsiya ✔ Izoh: Vaqtinchalik izolyatsiya prezigotik to'siq bo'lib, gametalarning uchrashishiga yo'l qo'ymaydi. 3. Ch. Darvinning «Turlarning paydo bo'lishi» asari qachon nashr etilgan? A) 1859-yilda B) 1809-yilda C) 1900-yilda D) 1865-yilda To'g'ri javob: A) 1859-yilda ✔ Izoh: «Tabiiy tanlanish yo'li bilan turlarning paydo bo'lishi» 1859-yilda chop etilgan; 1809 – Lamarkning «Zoologiya falsafasi» yili. 4. Tirik hujayralardan iborat, devorlari notekis qalinlashgan va yosh poya hamda barg bandida uchraydigan mexanik to'qima qaysi? A) Sklerenxima B) Sklereidlar C) Kolenxima D) Lub tolalari To'g'ri javob: C) Kolenxima ✔ Izoh: Kolenxima tirik mexanik to'qima bo'lib, o'sayotgan organlarga mustahkamlik beradi; sklerenxima esa ko'pincha o'lik. 5. Infuzoriya tufelkada katta yadro (makronukleus) qanday vazifani bajaradi? A) Oziqlanish va harakat kabi jarayonlarni boshqaradi B) Ortiqcha suvni hujayradan tashqariga chiqaradi C) Faqat konyugatsiya jarayonida ishtirok etadi D) Hujayra og'zi orqali oziqni qamrab oladi To'g'ri javob: A) Oziqlanish va harakat kabi jarayonlarni boshqaradi ✔ Izoh: Tufelkada katta yadro vegetativ, kichik yadro esa jinsiy (generativ) vazifani bajaradi. Biologiya olimpiada savollari — mashq testlari | 40 7-variant Olimpiada mashq testlari • bitta to'g'ri javob 1. Oq planariyada birinchi marta paydo bo'lgan belgi qaysi? A) Anal teshigi B) Ikkilamchi tana bo'shlig'i C) Uchinchi embrional qavat - mezoderma D) Yopiq qon aylanish sistemasi To'g'ri javob: C) Uchinchi embrional qavat - mezoderma✔ Izoh: Yassi chuvalchanglar uch qavatli hayvonlarning eng soddalari; ularda mezoderma va ikki tomonlama simmetriya paydo bo'lgan. 2. Yaqin o'simlik turlarining turli oylarda gullashi natijasida chatisha olmasligi qanday izolyatsiya? A) Duragay sterilligi B) Etologik izolyatsiya C) Mexanik izolyatsiya D) Vaqtinchalik (mavsumiy) izolyatsiya To'g'ri javob: D) Vaqtinchalik (mavsumiy) izolyatsiya ✔ Izoh: Vaqtinchalik izolyatsiya prezigotik to'siq bo'lib, gametalarning uchrashishiga yo'l qo'ymaydi. 3. Ch. Darvinning «Turlarning paydo bo'lishi» asari qachon nashr etilgan? A) 1859-yilda B) 1809-yilda C) 1900-yilda D) 1865-yilda To'g'ri javob: A) 1859-yilda ✔ Izoh: «Tabiiy tanlanish yo'li bilan turlarning paydo bo'lishi» 1859-yilda chop etilgan; 1809 – Lamarkning «Zoologiya falsafasi» yili. 4. Tirik hujayralardan iborat, devorlari notekis qalinlashgan va yosh poya hamda barg bandida uchraydigan mexanik to'qima qaysi? A) Sklerenxima B) Sklereidlar C) Kolenxima D) Lub tolalari To'g'ri javob: C) Kolenxima ✔ Izoh: Kolenxima tirik mexanik to'qima bo'lib, o'sayotgan organlarga mustahkamlik beradi; sklerenxima esa ko'pincha o'lik. 5. Infuzoriya tufelkada katta yadro (makronukleus) qanday vazifani bajaradi? A) Oziqlanish va harakat kabi jarayonlarni boshqaradi B) Ortiqcha suvni hujayradan tashqariga chiqaradi C) Faqat konyugatsiya jarayonida ishtirok etadi D) Hujayra og'zi orqali oziqni qamrab oladi To'g'ri javob: A) Oziqlanish va harakat kabi jarayonlarni boshqaradi ✔ Izoh: Tufelkada katta yadro vegetativ, kichik yadro esa jinsiy (generativ) vazifani bajaradi. Biologiya olimpiada savollari — mashq testlari | 40 6. Gemoglobin molekulasi nechta polipeptid zanjirdan tuzilgan? A) 4 ta (2α va 2β) B) 1 ta C) 2 ta (α va β) D) 8 ta To'g'ri javob: A) 4 ta (2α va 2β)✔ Izoh: Kattalar gemoglobini ikki α va ikki β zanjirdan iborat, har birida gem bor — bu to'rtlamchi struktura. 7. Simpatik nerv sistemasi qo'zg'alganda qanday o'zgarish kuzatiladi? A) Qorachiq kengayadi, yurak urishi tezlashadi B) Bronxlar torayadi C) Hazm bezlari faolligi kuchayadi D) Qorachiq torayadi, yurak urishi sekinlashadi To'g'ri javob: A) Qorachiq kengayadi, yurak urishi tezlashadi ✔ Izoh: Simpatik sistema organizmni zo'riqishga tayyorlaydi: yurak tezlashadi, bronxlar kengayadi, hazm sekinlashadi. 8. Asalari ona (malika)sining somatik hujayrasida 32 ta xromosoma bor. Trutenning somatik hujayrasida nechta xromosoma bo'ladi? A) 16 B) 32 C) 64 D) 8 To'g'ri javob: A) 16 ✔ Izoh: Truten urug'lanmagan tuxumdan rivojlangani uchun gaploid: n = 16. 9. Tahliliy chatishtirishda AaBbCc × aabbcc (genlar birikmagan) avlodida nechta fenotip sinfi va qanday nisbatda bo'ladi? A) 4 sinf, 1:1:1:1 B) 8 sinf, 27:9:9:9:3:3:3:1 C) 27 sinf, teng nisbatda D) 8 sinf, teng nisbatda (har biri 1/8) To'g'ri javob: D) 8 sinf, teng nisbatda (har biri 1/8) ✔ Izoh: Triduragay 8 xil gametani teng hosil qiladi, retsessiv ota-ona faqat abc beradi: 8 ta sinf, har biri 1/8. 10. Ba'zi ranglarni (ko'pincha qizil va yashil) farqlay olmaslik qanday ataladi? A) Astigmatizm B) Daltonizm C) Katarakta D) Miopiya To'g'ri javob: B) Daltonizm ✔ Izoh: Daltonizm irsiy holat bo'lib, kolbachalardan birining faoliyati buzilishi bilan bog'liq. 11. Xushbo'y no'xatda ikki xil oq gulli liniya chatishtirilib F1 da hammasi binafsha, F2 da 9 binafsha : 7 oq olindi. Bu genlarning qaysi o'zaro ta'siri? A) Chala dominantlik B) Komplementarlik C) Kumulyativ polimeriya D) Dominant epistaz To'g'ri javob: B) Komplementarlik ✔ Biologiya olimpiada savollari — mashq testlari | 41 6. Gemoglobin molekulasi nechta polipeptid zanjirdan tuzilgan? A) 4 ta (2α va 2β) B) 1 ta C) 2 ta (α va β) D) 8 ta To'g'ri javob: A) 4 ta (2α va 2β)✔ Izoh: Kattalar gemoglobini ikki α va ikki β zanjirdan iborat, har birida gem bor — bu to'rtlamchi struktura. 7. Simpatik nerv sistemasi qo'zg'alganda qanday o'zgarish kuzatiladi? A) Qorachiq kengayadi, yurak urishi tezlashadi B) Bronxlar torayadi C) Hazm bezlari faolligi kuchayadi D) Qorachiq torayadi, yurak urishi sekinlashadi To'g'ri javob: A) Qorachiq kengayadi, yurak urishi tezlashadi ✔ Izoh: Simpatik sistema organizmni zo'riqishga tayyorlaydi: yurak tezlashadi, bronxlar kengayadi, hazm sekinlashadi. 8. Asalari ona (malika)sining somatik hujayrasida 32 ta xromosoma bor. Trutenning somatik hujayrasida nechta xromosoma bo'ladi? A) 16 B) 32 C) 64 D) 8 To'g'ri javob: A) 16 ✔ Izoh: Truten urug'lanmagan tuxumdan rivojlangani uchun gaploid: n = 16. 9. Tahliliy chatishtirishda AaBbCc × aabbcc (genlar birikmagan) avlodida nechta fenotip sinfi va qanday nisbatda bo'ladi? A) 4 sinf, 1:1:1:1 B) 8 sinf, 27:9:9:9:3:3:3:1 C) 27 sinf, teng nisbatda D) 8 sinf, teng nisbatda (har biri 1/8) To'g'ri javob: D) 8 sinf, teng nisbatda (har biri 1/8) ✔ Izoh: Triduragay 8 xil gametani teng hosil qiladi, retsessiv ota-ona faqat abc beradi: 8 ta sinf, har biri 1/8. 10. Ba'zi ranglarni (ko'pincha qizil va yashil) farqlay olmaslik qanday ataladi? A) Astigmatizm B) Daltonizm C) Katarakta D) Miopiya To'g'ri javob: B) Daltonizm ✔ Izoh: Daltonizm irsiy holat bo'lib, kolbachalardan birining faoliyati buzilishi bilan bog'liq. 11. Xushbo'y no'xatda ikki xil oq gulli liniya chatishtirilib F1 da hammasi binafsha, F2 da 9 binafsha : 7 oq olindi. Bu genlarning qaysi o'zaro ta'siri? A) Chala dominantlik B) Komplementarlik C) Kumulyativ polimeriya D) Dominant epistaz To'g'ri javob: B) Komplementarlik ✔ Biologiya olimpiada savollari — mashq testlari | 41 Izoh: Binafsha rang uchun ikkala dominant gen (A_B_) birga bo'lishi kerak; qolgan 7/16 oq — komplementar ta'sir. 12. Leykotsitlarning eritrotsitlardan asosiy farqi nima? A) Ikki tomoni botiq disk shaklida B) Qon ivishida asosiy rol o'ynaydi C) Yadrosi bor va amyobasimon harakatlana oladi D) Gemoglobinga boy To'g'ri javob: C) Yadrosi bor va amyobasimon harakatlana oladi✔ Izoh: Leykotsitlar yadroli, rangsiz hujayralar; ular tomir devoridan chiqib, yot zarralarni yutadi. 13. Eukariot hujayrada ribosoma subbirliklari qayerda yig'iladi? A) Silliq EPR da B) Golji apparatida C) Hujayra markazida D) Yadrochada To'g'ri javob: D) Yadrochada ✔ Izoh: Yadrochada rRNK sintezlanadi va sitoplazmadan kelgan oqsillar bilan birikib ribosoma subbirliklari hosil bo'ladi. 14. Asalari trutenlari (erkaklari) qaysi hujayradan rivojlanadi? A) Urug'lanmagan tuxum hujayradan B) Ikki spermatozoid bilan urug'langan tuxumdan C) Ishchi asalarining somatik hujayrasidan D) Urug'langan tuxum hujayradan To'g'ri javob: A) Urug'lanmagan tuxum hujayradan ✔ Izoh: Asalarilarda urug'lanmagan tuxumdan partenogenez yo'li bilan gaploid trutenlar, urug'langan tuxumdan diploid urg'ochilar rivojlanadi. 15. Gemoglobinning tarkibida qaysi metall bor? A) Magniy B) Kalsiy C) Mis D) Temir To'g'ri javob: D) Temir ✔ Izoh: Gemoglobindagi gem guruhi temir ionini saqlaydi va kislorodni shu temir biriktiradi. 16. Jag'-jag' (Capsella) o'simligida qo'zoq shakli bo'yicha F2 da 15 : 1 nisbat olinishi qaysi o'zaro ta'sirga xos? A) Retsessiv epistaz B) Kumulyativ polimeriya C) Komplementarlik D) Nokumulyativ (bo'yanmagan) polimeriya To'g'ri javob: D) Nokumulyativ (bo'yanmagan) polimeriya ✔ Izoh: Bitta bo'lsa ham dominant allel belgini to'liq namoyon qiladi; faqat a1a1a2a2 boshqa fenotipga ega: 15 : 1. Biologiya olimpiada savollari — mashq testlari | 42 Izoh: Binafsha rang uchun ikkala dominant gen (A_B_) birga bo'lishi kerak; qolgan 7/16 oq — komplementar ta'sir. 12. Leykotsitlarning eritrotsitlardan asosiy farqi nima? A) Ikki tomoni botiq disk shaklida B) Qon ivishida asosiy rol o'ynaydi C) Yadrosi bor va amyobasimon harakatlana oladi D) Gemoglobinga boy To'g'ri javob: C) Yadrosi bor va amyobasimon harakatlana oladi✔ Izoh: Leykotsitlar yadroli, rangsiz hujayralar; ular tomir devoridan chiqib, yot zarralarni yutadi. 13. Eukariot hujayrada ribosoma subbirliklari qayerda yig'iladi? A) Silliq EPR da B) Golji apparatida C) Hujayra markazida D) Yadrochada To'g'ri javob: D) Yadrochada ✔ Izoh: Yadrochada rRNK sintezlanadi va sitoplazmadan kelgan oqsillar bilan birikib ribosoma subbirliklari hosil bo'ladi. 14. Asalari trutenlari (erkaklari) qaysi hujayradan rivojlanadi? A) Urug'lanmagan tuxum hujayradan B) Ikki spermatozoid bilan urug'langan tuxumdan C) Ishchi asalarining somatik hujayrasidan D) Urug'langan tuxum hujayradan To'g'ri javob: A) Urug'lanmagan tuxum hujayradan ✔ Izoh: Asalarilarda urug'lanmagan tuxumdan partenogenez yo'li bilan gaploid trutenlar, urug'langan tuxumdan diploid urg'ochilar rivojlanadi. 15. Gemoglobinning tarkibida qaysi metall bor? A) Magniy B) Kalsiy C) Mis D) Temir To'g'ri javob: D) Temir ✔ Izoh: Gemoglobindagi gem guruhi temir ionini saqlaydi va kislorodni shu temir biriktiradi. 16. Jag'-jag' (Capsella) o'simligida qo'zoq shakli bo'yicha F2 da 15 : 1 nisbat olinishi qaysi o'zaro ta'sirga xos? A) Retsessiv epistaz B) Kumulyativ polimeriya C) Komplementarlik D) Nokumulyativ (bo'yanmagan) polimeriya To'g'ri javob: D) Nokumulyativ (bo'yanmagan) polimeriya ✔ Izoh: Bitta bo'lsa ham dominant allel belgini to'liq namoyon qiladi; faqat a1a1a2a2 boshqa fenotipga ega: 15 : 1. Biologiya olimpiada savollari — mashq testlari | 42 17. O'z-o'zidan changlanuvchi o'simlik populyatsiyasi dastlab 100% geterozigotalardan (Aa) iborat edi. Uch avloddan keyin geterozigotalar ulushi qancha bo'ladi? A) 6,25% B) 12,5% C) 25% D) 50% To'g'ri javob: B) 12,5%✔ Izoh: Har bir o'z-o'zidan changlanishda geterozigotalar ulushi ikki marta kamayadi: (1/2)³ = 1/8 = 12,5%. 18. Yassi tovonlik (yassi oyoqlik) nima bilan bog'liq? A) Oyoq panjasi gumbazining pasayishi bilan B) Umurtqa pog'onasining yon tomonga qiyshayishi bilan C) Son suyagining egilishi bilan D) Tizza bo'g'imining kengayishi bilan To'g'ri javob: A) Oyoq panjasi gumbazining pasayishi bilan ✔ Izoh: Oyoq panjasi gumbazi yurganda zarbani yumshatadi; uning pasayishi yassi tovonlikka olib keladi. 19. Bir ajdodning avlodlari turli sharoitlarga moslashib, belgilari bo'yicha bir-biridan uzoqlashishi qanday ataladi? A) Degeneratsiya B) Atavizm C) Divergensiya D) Konvergensiya To'g'ri javob: C) Divergensiya ✔ Izoh: Darvin divergensiyani yaqin shakllar o'rtasidagi kuchli raqobat va oraliq shakllarning yo'qolishi bilan izohlagan. 20. Katta yarim sharlar po'stlog'ining ko'rish markazi qaysi bo'lakda joylashgan? A) Chakka bo'lagida B) Tepa bo'lagida C) Peshona bo'lagida D) Ensa bo'lagida To'g'ri javob: D) Ensa bo'lagida ✔ Izoh: Ko'rish zonasi ensa bo'lagida, eshitish zonasi chakka bo'lagida joylashgan. 21. Avtofagiya deganda nima tushuniladi? A) Hujayraning o'z eskirgan organoidlarini lizosomalarda parchalashi B) Hujayra moddalarini ekzotsitoz bilan chiqarishi C) Hujayraning dasturlangan bo'linishi D) Hujayraning boshqa hujayralarni yutishi To'g'ri javob: A) Hujayraning o'z eskirgan organoidlarini lizosomalarda parchalashi ✔ Izoh: Avtofagiyada eskirgan organoidlar membranaga o'ralib autofagosoma hosil qiladi va lizosoma bilan qo'shilib hazm bo'ladi. 22. Sekretor oqsilning sintezdan hujayradan chiqishigacha bo'lgan yo'li qaysi javobda to'g'ri ko'rsatilgan? A) Ribosoma → Golji apparati → donador EPR → lizosoma → plazmatik membrana B) Donador EPR → lizosoma → Golji apparati → plazmatik membrana C) Yadro → Golji apparati → silliq EPR → plazmatik membrana D) Ribosoma → donador EPR → Golji apparati → sekretor pufakcha → plazmatik membrana To'g'ri javob: D) Ribosoma → donador EPR → Golji apparati → sekretor pufakcha → plazmatik ✔ membrana Biologiya olimpiada savollari — mashq testlari | 43 17. O'z-o'zidan changlanuvchi o'simlik populyatsiyasi dastlab 100% geterozigotalardan (Aa) iborat edi. Uch avloddan keyin geterozigotalar ulushi qancha bo'ladi? A) 6,25% B) 12,5% C) 25% D) 50% To'g'ri javob: B) 12,5%✔ Izoh: Har bir o'z-o'zidan changlanishda geterozigotalar ulushi ikki marta kamayadi: (1/2)³ = 1/8 = 12,5%. 18. Yassi tovonlik (yassi oyoqlik) nima bilan bog'liq? A) Oyoq panjasi gumbazining pasayishi bilan B) Umurtqa pog'onasining yon tomonga qiyshayishi bilan C) Son suyagining egilishi bilan D) Tizza bo'g'imining kengayishi bilan To'g'ri javob: A) Oyoq panjasi gumbazining pasayishi bilan ✔ Izoh: Oyoq panjasi gumbazi yurganda zarbani yumshatadi; uning pasayishi yassi tovonlikka olib keladi. 19. Bir ajdodning avlodlari turli sharoitlarga moslashib, belgilari bo'yicha bir-biridan uzoqlashishi qanday ataladi? A) Degeneratsiya B) Atavizm C) Divergensiya D) Konvergensiya To'g'ri javob: C) Divergensiya ✔ Izoh: Darvin divergensiyani yaqin shakllar o'rtasidagi kuchli raqobat va oraliq shakllarning yo'qolishi bilan izohlagan. 20. Katta yarim sharlar po'stlog'ining ko'rish markazi qaysi bo'lakda joylashgan? A) Chakka bo'lagida B) Tepa bo'lagida C) Peshona bo'lagida D) Ensa bo'lagida To'g'ri javob: D) Ensa bo'lagida ✔ Izoh: Ko'rish zonasi ensa bo'lagida, eshitish zonasi chakka bo'lagida joylashgan. 21. Avtofagiya deganda nima tushuniladi? A) Hujayraning o'z eskirgan organoidlarini lizosomalarda parchalashi B) Hujayra moddalarini ekzotsitoz bilan chiqarishi C) Hujayraning dasturlangan bo'linishi D) Hujayraning boshqa hujayralarni yutishi To'g'ri javob: A) Hujayraning o'z eskirgan organoidlarini lizosomalarda parchalashi ✔ Izoh: Avtofagiyada eskirgan organoidlar membranaga o'ralib autofagosoma hosil qiladi va lizosoma bilan qo'shilib hazm bo'ladi. 22. Sekretor oqsilning sintezdan hujayradan chiqishigacha bo'lgan yo'li qaysi javobda to'g'ri ko'rsatilgan? A) Ribosoma → Golji apparati → donador EPR → lizosoma → plazmatik membrana B) Donador EPR → lizosoma → Golji apparati → plazmatik membrana C) Yadro → Golji apparati → silliq EPR → plazmatik membrana D) Ribosoma → donador EPR → Golji apparati → sekretor pufakcha → plazmatik membrana To'g'ri javob: D) Ribosoma → donador EPR → Golji apparati → sekretor pufakcha → plazmatik ✔ membrana Biologiya olimpiada savollari — mashq testlari | 43 Izoh: Sekretor oqsil EPR ga bog'langan ribosomada sintezlanadi, Golji apparatida qayta ishlanadi va ekzotsitoz bilan chiqariladi. 23. Vegetativ nerv sistemasi qaysi organlar faoliyatini boshqarmaydi? A) Bezlar faoliyatini B) Skelet muskullarining ixtiyoriy qisqarishini C) Ichki organlar silliq muskullarini D) Yurak ishini To'g'ri javob: B) Skelet muskullarining ixtiyoriy qisqarishini✔ Izoh: Ixtiyoriy harakatlarni somatik nerv sistemasi boshqaradi; vegetativ sistema ichki organlar va bezlarni boshqaradi. 24. Qurg'oqchilikda og'izchalarning yopilishi va urug'larning tinim holatiga o'tishini qaysi fitogormon boshqaradi? A) Gibberellin B) Sitokinin C) Auksin D) Abssiz kislota To'g'ri javob: D) Abssiz kislota ✔ Izoh: Abssiz kislota stress gormoni bo'lib, og'izchalarni yopadi va o'sishni to'xtatib tinim holatini saqlaydi. 25. Chuchuk suv gidrasining tana devori qanday tuzilgan? A) Bir qavat hujayradan B) Uch qavat hujayradan: ekto-, mezo- va entoderma C) Ikki qavat hujayradan: ektoderma va entoderma D) Kutikula bilan qoplangan teri-muskul xaltasidan To'g'ri javob: C) Ikki qavat hujayradan: ektoderma va entoderma ✔ Izoh: Bo'shliqichlilar ikki qavatli hayvonlar bo'lib, qavatlar orasida hujayrasiz tayanch plastinka bor. 26. Bug'doy don rangi bo'yicha ikki juft polimer gen (kumulyativ ta'sir) uchun F2 da fenotip nisbati qanday? A) 9 : 3 : 3 : 1 B) 1 : 4 : 6 : 4 : 1 C) 15 : 1 D) 1 : 2 : 1 To'g'ri javob: B) 1 : 4 : 6 : 4 : 1 ✔ Izoh: Rang intensivligi dominant allellar soniga (0–4) bog'liq; ularning chastotasi 1 : 4 : 6 : 4 : 1. 27. Gulli o'simlik chang donasidagi generativ hujayraning bo'linishidan nima hosil bo'ladi? A) Ikkita spermiy B) Vegetativ hujayra va spermiy C) Tuxum hujayra va sinergidalar D) To'rtta mikrospora To'g'ri javob: A) Ikkita spermiy ✔ Izoh: Generativ hujayra mitoz bilan bo'linib ikkita spermiy hosil qiladi; vegetativ hujayra chang naychasini o'stiradi. Biologiya olimpiada savollari — mashq testlari | 44 Izoh: Sekretor oqsil EPR ga bog'langan ribosomada sintezlanadi, Golji apparatida qayta ishlanadi va ekzotsitoz bilan chiqariladi. 23. Vegetativ nerv sistemasi qaysi organlar faoliyatini boshqarmaydi? A) Bezlar faoliyatini B) Skelet muskullarining ixtiyoriy qisqarishini C) Ichki organlar silliq muskullarini D) Yurak ishini To'g'ri javob: B) Skelet muskullarining ixtiyoriy qisqarishini✔ Izoh: Ixtiyoriy harakatlarni somatik nerv sistemasi boshqaradi; vegetativ sistema ichki organlar va bezlarni boshqaradi. 24. Qurg'oqchilikda og'izchalarning yopilishi va urug'larning tinim holatiga o'tishini qaysi fitogormon boshqaradi? A) Gibberellin B) Sitokinin C) Auksin D) Abssiz kislota To'g'ri javob: D) Abssiz kislota ✔ Izoh: Abssiz kislota stress gormoni bo'lib, og'izchalarni yopadi va o'sishni to'xtatib tinim holatini saqlaydi. 25. Chuchuk suv gidrasining tana devori qanday tuzilgan? A) Bir qavat hujayradan B) Uch qavat hujayradan: ekto-, mezo- va entoderma C) Ikki qavat hujayradan: ektoderma va entoderma D) Kutikula bilan qoplangan teri-muskul xaltasidan To'g'ri javob: C) Ikki qavat hujayradan: ektoderma va entoderma ✔ Izoh: Bo'shliqichlilar ikki qavatli hayvonlar bo'lib, qavatlar orasida hujayrasiz tayanch plastinka bor. 26. Bug'doy don rangi bo'yicha ikki juft polimer gen (kumulyativ ta'sir) uchun F2 da fenotip nisbati qanday? A) 9 : 3 : 3 : 1 B) 1 : 4 : 6 : 4 : 1 C) 15 : 1 D) 1 : 2 : 1 To'g'ri javob: B) 1 : 4 : 6 : 4 : 1 ✔ Izoh: Rang intensivligi dominant allellar soniga (0–4) bog'liq; ularning chastotasi 1 : 4 : 6 : 4 : 1. 27. Gulli o'simlik chang donasidagi generativ hujayraning bo'linishidan nima hosil bo'ladi? A) Ikkita spermiy B) Vegetativ hujayra va spermiy C) Tuxum hujayra va sinergidalar D) To'rtta mikrospora To'g'ri javob: A) Ikkita spermiy ✔ Izoh: Generativ hujayra mitoz bilan bo'linib ikkita spermiy hosil qiladi; vegetativ hujayra chang naychasini o'stiradi. Biologiya olimpiada savollari — mashq testlari | 44 28. Kun va tun uzunligi nisbatiga o'simliklarning javob reaksiyasi qanday ataladi? A) Fotoliz B) Fotoperiodizm C) Fototaksis D) Fototropizm To'g'ri javob: B) Fotoperiodizm✔ Izoh: Fotoperiodizm - gullash kabi jarayonlarning kun uzunligiga bog'liqligi. 29. Sentromerasi xromosomaning deyarli o'rtasida joylashgan, yelkalari teng xromosoma qanday ataladi? A) Submetasentrik B) Metasentrik C) Telosentrik D) Akrosentrik To'g'ri javob: B) Metasentrik ✔ Izoh: Metasentrik xromosomada sentromera o'rtada bo'lib, ikki yelka deyarli teng bo'ladi. 30. Bosh skeletidagi yagona harakatchan birikkan suyak qaysi? A) Yuqori jag' suyagi B) Ensa suyagi C) Peshona suyagi D) Pastki jag' suyagi To'g'ri javob: D) Pastki jag' suyagi ✔ Izoh: Pastki jag' chakka suyagi bilan bo'g'im hosil qiladi, qolgan bosh suyaklari choklar bilan harakatsiz birikkan. Biologiya olimpiada savollari — mashq testlari | 45 28. Kun va tun uzunligi nisbatiga o'simliklarning javob reaksiyasi qanday ataladi? A) Fotoliz B) Fotoperiodizm C) Fototaksis D) Fototropizm To'g'ri javob: B) Fotoperiodizm✔ Izoh: Fotoperiodizm - gullash kabi jarayonlarning kun uzunligiga bog'liqligi. 29. Sentromerasi xromosomaning deyarli o'rtasida joylashgan, yelkalari teng xromosoma qanday ataladi? A) Submetasentrik B) Metasentrik C) Telosentrik D) Akrosentrik To'g'ri javob: B) Metasentrik ✔ Izoh: Metasentrik xromosomada sentromera o'rtada bo'lib, ikki yelka deyarli teng bo'ladi. 30. Bosh skeletidagi yagona harakatchan birikkan suyak qaysi? A) Yuqori jag' suyagi B) Ensa suyagi C) Peshona suyagi D) Pastki jag' suyagi To'g'ri javob: D) Pastki jag' suyagi ✔ Izoh: Pastki jag' chakka suyagi bilan bo'g'im hosil qiladi, qolgan bosh suyaklari choklar bilan harakatsiz birikkan. Biologiya olimpiada savollari — mashq testlari | 45 8-variant Olimpiada mashq testlari • bitta to'g'ri javob 1. Xlorofill molekulasining porfirin halqasi markazida qaysi metall ioni joylashgan? A) Temir B) Magniy C) Mis D) Marganets To'g'ri javob: B) Magniy✔ Izoh: Xlorofill markazida Mg2+, gem markazida esa Fe2+ joylashgan. 2. «Ekologiya» atamasini fanga kim va qachon kiritgan? A) V. I. Vernadskiy, 1926-yilda B) Ch. Darvin, 1859-yilda C) A. Tensli, 1935-yilda D) E. Gekkel, 1866-yilda To'g'ri javob: D) E. Gekkel, 1866-yilda ✔ Izoh: Nemis biologi E. Gekkel 1866-yilda organizmlarning muhit bilan munosabatini o'rganuvchi fanni ekologiya deb atagan. 3. Qushlarning siydik pufagi yo'qligi qanday ahamiyatga ega? A) Nafas olishni kuchaytiradi B) Tuxum qo'yishni osonlashtiradi C) Tana massasini yengillashtiradi D) Suvni tejaydi To'g'ri javob: C) Tana massasini yengillashtiradi ✔ Izoh: Qushlarda siydik to'planmay, kloaka orqali najas bilan birga tez chiqariladi; bu uchishga moslanish. 4. Genetik kodda nechta kodon aminokislotalarni kodlaydi (ma'noli kodonlar)? A) 60 B) 64 C) 20 D) 61 To'g'ri javob: D) 61 ✔ Izoh: Jami 4³ = 64 kodondan 3 tasi (UAA, UAG, UGA) stop-kodon, qolgan 61 tasi aminokislotalarni kodlaydi. 5. Organizmning chidamliligi minimal miqdorda bo'lgan omil bilan cheklanishini ifodalovchi qonun qaysi? A) Gauzening raqobat istisnosi qoidasi B) Shelfordning tolerantlik qonuni C) Bergman qoidasi D) Libixning minimum qonuni To'g'ri javob: D) Libixning minimum qonuni ✔ Izoh: Yu. Libix hosil miqdori tuproqda eng kam bo'lgan zarur element bilan belgilanishini ko'rsatgan. Biologiya olimpiada savollari — mashq testlari | 46 8-variant Olimpiada mashq testlari • bitta to'g'ri javob 1. Xlorofill molekulasining porfirin halqasi markazida qaysi metall ioni joylashgan? A) Temir B) Magniy C) Mis D) Marganets To'g'ri javob: B) Magniy✔ Izoh: Xlorofill markazida Mg2+, gem markazida esa Fe2+ joylashgan. 2. «Ekologiya» atamasini fanga kim va qachon kiritgan? A) V. I. Vernadskiy, 1926-yilda B) Ch. Darvin, 1859-yilda C) A. Tensli, 1935-yilda D) E. Gekkel, 1866-yilda To'g'ri javob: D) E. Gekkel, 1866-yilda ✔ Izoh: Nemis biologi E. Gekkel 1866-yilda organizmlarning muhit bilan munosabatini o'rganuvchi fanni ekologiya deb atagan. 3. Qushlarning siydik pufagi yo'qligi qanday ahamiyatga ega? A) Nafas olishni kuchaytiradi B) Tuxum qo'yishni osonlashtiradi C) Tana massasini yengillashtiradi D) Suvni tejaydi To'g'ri javob: C) Tana massasini yengillashtiradi ✔ Izoh: Qushlarda siydik to'planmay, kloaka orqali najas bilan birga tez chiqariladi; bu uchishga moslanish. 4. Genetik kodda nechta kodon aminokislotalarni kodlaydi (ma'noli kodonlar)? A) 60 B) 64 C) 20 D) 61 To'g'ri javob: D) 61 ✔ Izoh: Jami 4³ = 64 kodondan 3 tasi (UAA, UAG, UGA) stop-kodon, qolgan 61 tasi aminokislotalarni kodlaydi. 5. Organizmning chidamliligi minimal miqdorda bo'lgan omil bilan cheklanishini ifodalovchi qonun qaysi? A) Gauzening raqobat istisnosi qoidasi B) Shelfordning tolerantlik qonuni C) Bergman qoidasi D) Libixning minimum qonuni To'g'ri javob: D) Libixning minimum qonuni ✔ Izoh: Yu. Libix hosil miqdori tuproqda eng kam bo'lgan zarur element bilan belgilanishini ko'rsatgan. Biologiya olimpiada savollari — mashq testlari | 46 6. Ayolda oogenezning meyoz I bosqichida X xromosomalar ajralmasa va XX tuxum hujayra Y tutgan spermatozoid bilan urug'lansa, qanday zigota hosil bo'ladi? A) XYY B) XXY C) X0 D) XXX To'g'ri javob: B) XXY✔ Izoh: Ajralmaslik natijasida XX tuxum hosil bo'ladi; Y spermatozoid bilan qo'shilib Klaynfelter sindromli XXY zigota beradi. 7. K-strategiyali turlarga xos xususiyat qaysi? A) Tez ko'payish va populyatsiya sonining keskin tebranishi B) Nasl haqida umuman g'amxo'rlik qilmaslik C) Ko'p sonli mayda nasl va qisqa umr D) Kam nasl, avlodga uzoq g'amxo'rlik va uzoq umr To'g'ri javob: D) Kam nasl, avlodga uzoq g'amxo'rlik va uzoq umr ✔ Izoh: K-strateglar muhit sig'imiga yaqin barqaror populyatsiyalarda yashaydi (masalan, fillar); r-strateglar esa tez ko'payadi. 8. Bir hujayrali zamburug'larga misol qaysi? A) Shampinyon B) Achitqi C) Qavxa D) Penitsill To'g'ri javob: B) Achitqi ✔ Izoh: Achitqi zamburug'lari bir hujayrali, qolganlari ko'p hujayrali mitseliyga ega. 9. Javdar boshog'ida qora-binafsha shoxsimon tuzilmalar hosil qiluvchi va zaharli alkaloidlar saqlovchi zamburug' qaysi? A) Qorakuya B) Zang zamburug'i C) Mukor D) Shoxkuya (sporinya) To'g'ri javob: D) Shoxkuya (sporinya) ✔ Izoh: Shoxkuya sklerotsiylari zaharli bo'lib, ular aralashgan undan tayyorlangan non jiddiy zaharlanishga sabab bo'ladi. 10. NAD+ koenzimi qaysi vitaminning hosilasi hisoblanadi? A) Tiamin (B1) B) Riboflavin (B2) C) Nikotin kislota (PP, B3) D) Pantoten kislota (B5) To'g'ri javob: C) Nikotin kislota (PP, B3) ✔ Izoh: NAD+ va NADP+ nikotinamid (vitamin PP) asosida hosil bo'ladi; uning yetishmovchiligi pellagraga olib keladi. 11. Qirqbo'g'imning bahorda chiqadigan qo'ng'ir, xlorofillsiz novdasi qanday vazifani bajaradi? A) Zaxira suvni to'playdi B) Vegetativ ko'payish uchun ildiz otadi C) Fotosintez qilib organik modda to'playdi D) Sporali boshoqcha hosil qilib, spora tarqatadi To'g'ri javob: D) Sporali boshoqcha hosil qilib, spora tarqatadi ✔ Biologiya olimpiada savollari — mashq testlari | 47 6. Ayolda oogenezning meyoz I bosqichida X xromosomalar ajralmasa va XX tuxum hujayra Y tutgan spermatozoid bilan urug'lansa, qanday zigota hosil bo'ladi? A) XYY B) XXY C) X0 D) XXX To'g'ri javob: B) XXY✔ Izoh: Ajralmaslik natijasida XX tuxum hosil bo'ladi; Y spermatozoid bilan qo'shilib Klaynfelter sindromli XXY zigota beradi. 7. K-strategiyali turlarga xos xususiyat qaysi? A) Tez ko'payish va populyatsiya sonining keskin tebranishi B) Nasl haqida umuman g'amxo'rlik qilmaslik C) Ko'p sonli mayda nasl va qisqa umr D) Kam nasl, avlodga uzoq g'amxo'rlik va uzoq umr To'g'ri javob: D) Kam nasl, avlodga uzoq g'amxo'rlik va uzoq umr ✔ Izoh: K-strateglar muhit sig'imiga yaqin barqaror populyatsiyalarda yashaydi (masalan, fillar); r-strateglar esa tez ko'payadi. 8. Bir hujayrali zamburug'larga misol qaysi? A) Shampinyon B) Achitqi C) Qavxa D) Penitsill To'g'ri javob: B) Achitqi ✔ Izoh: Achitqi zamburug'lari bir hujayrali, qolganlari ko'p hujayrali mitseliyga ega. 9. Javdar boshog'ida qora-binafsha shoxsimon tuzilmalar hosil qiluvchi va zaharli alkaloidlar saqlovchi zamburug' qaysi? A) Qorakuya B) Zang zamburug'i C) Mukor D) Shoxkuya (sporinya) To'g'ri javob: D) Shoxkuya (sporinya) ✔ Izoh: Shoxkuya sklerotsiylari zaharli bo'lib, ular aralashgan undan tayyorlangan non jiddiy zaharlanishga sabab bo'ladi. 10. NAD+ koenzimi qaysi vitaminning hosilasi hisoblanadi? A) Tiamin (B1) B) Riboflavin (B2) C) Nikotin kislota (PP, B3) D) Pantoten kislota (B5) To'g'ri javob: C) Nikotin kislota (PP, B3) ✔ Izoh: NAD+ va NADP+ nikotinamid (vitamin PP) asosida hosil bo'ladi; uning yetishmovchiligi pellagraga olib keladi. 11. Qirqbo'g'imning bahorda chiqadigan qo'ng'ir, xlorofillsiz novdasi qanday vazifani bajaradi? A) Zaxira suvni to'playdi B) Vegetativ ko'payish uchun ildiz otadi C) Fotosintez qilib organik modda to'playdi D) Sporali boshoqcha hosil qilib, spora tarqatadi To'g'ri javob: D) Sporali boshoqcha hosil qilib, spora tarqatadi ✔ Biologiya olimpiada savollari — mashq testlari | 47 Izoh: Qirqbo'g'imning bahorgi qo'ng'ir novdasi uchida sporali boshoqcha bo'ladi, yozgi yashil novdasi esa fotosintez qiladi. 12. Tiamin (B1) yetishmovchiligida (beri-beri) qaysi reaksiya ayniqsa buziladi? A) Piruvatning atsetil-KoA ga aylanishi B) Aminokislotalarning transaminlanishi C) Laktatning piruvatga aylanishi D) Glyukozaning glyukoza-6-fosfatga aylanishi To'g'ri javob: A) Piruvatning atsetil-KoA ga aylanishi✔ Izoh: Piruvatdegidrogenaza kompleksiga kofaktor sifatida tiaminpirofosfat kerak; u yetishmasa, piruvat va laktat to'planadi. 13. Tugunak bakteriyalar va dukkakli o'simliklar o'rtasidagi munosabat qanday ataladi? A) Mutualizm B) Kommensalizm C) Amensalizm D) Raqobat To'g'ri javob: A) Mutualizm ✔ Izoh: Bakteriyalar o'simlikka bog'langan azot beradi, o'simlik esa ularni organik moddalar bilan ta'minlaydi — ikkala tomon foyda ko'radi. 14. So'lak tarkibidagi amilaza fermenti qaysi moddani parchalaydi? A) Kraxmalni B) Oqsillarni C) Yog'larni D) Nuklein kislotalarni To'g'ri javob: A) Kraxmalni ✔ Izoh: So'lak amilazasi kuchsiz ishqoriy muhitda kraxmalni maltozagacha parchalay boshlaydi. 15. Fenilketonuriya qanday irsiy kasallik? A) X xromosoma bilan birikkan dominant kasallik B) Mitoxondriya DNK si mutatsiyasi C) 21-xromosoma trisomiyasi D) Fenilalanin gidroksilaza yetishmasligi bilan bog'liq autosom-retsessiv gen kasalligi To'g'ri javob: D) Fenilalanin gidroksilaza yetishmasligi bilan bog'liq autosom-retsessiv gen kasalligi ✔ Izoh: Fenilalanin tirozinga aylanmay to'planadi va asab tizimiga zarar yetkazadi; erta aniqlansa parhez bilan oldini olish mumkin. 16. Qaysi oila vakillarining barglari va mevalari tarkibida efir moylari ko'p bo'lib, ziravor sifatida ishlatiladi? A) Lolaguldoshlar B) Soyabonguldoshlar C) Dukkakdoshlar D) G'alladoshlar To'g'ri javob: B) Soyabonguldoshlar ✔ Izoh: Zira, kashnich, shivit kabi soyabonguldoshlar efir moylariga boy va ziravor sifatida ishlatiladi. Biologiya olimpiada savollari — mashq testlari | 48 Izoh: Qirqbo'g'imning bahorgi qo'ng'ir novdasi uchida sporali boshoqcha bo'ladi, yozgi yashil novdasi esa fotosintez qiladi. 12. Tiamin (B1) yetishmovchiligida (beri-beri) qaysi reaksiya ayniqsa buziladi? A) Piruvatning atsetil-KoA ga aylanishi B) Aminokislotalarning transaminlanishi C) Laktatning piruvatga aylanishi D) Glyukozaning glyukoza-6-fosfatga aylanishi To'g'ri javob: A) Piruvatning atsetil-KoA ga aylanishi✔ Izoh: Piruvatdegidrogenaza kompleksiga kofaktor sifatida tiaminpirofosfat kerak; u yetishmasa, piruvat va laktat to'planadi. 13. Tugunak bakteriyalar va dukkakli o'simliklar o'rtasidagi munosabat qanday ataladi? A) Mutualizm B) Kommensalizm C) Amensalizm D) Raqobat To'g'ri javob: A) Mutualizm ✔ Izoh: Bakteriyalar o'simlikka bog'langan azot beradi, o'simlik esa ularni organik moddalar bilan ta'minlaydi — ikkala tomon foyda ko'radi. 14. So'lak tarkibidagi amilaza fermenti qaysi moddani parchalaydi? A) Kraxmalni B) Oqsillarni C) Yog'larni D) Nuklein kislotalarni To'g'ri javob: A) Kraxmalni ✔ Izoh: So'lak amilazasi kuchsiz ishqoriy muhitda kraxmalni maltozagacha parchalay boshlaydi. 15. Fenilketonuriya qanday irsiy kasallik? A) X xromosoma bilan birikkan dominant kasallik B) Mitoxondriya DNK si mutatsiyasi C) 21-xromosoma trisomiyasi D) Fenilalanin gidroksilaza yetishmasligi bilan bog'liq autosom-retsessiv gen kasalligi To'g'ri javob: D) Fenilalanin gidroksilaza yetishmasligi bilan bog'liq autosom-retsessiv gen kasalligi ✔ Izoh: Fenilalanin tirozinga aylanmay to'planadi va asab tizimiga zarar yetkazadi; erta aniqlansa parhez bilan oldini olish mumkin. 16. Qaysi oila vakillarining barglari va mevalari tarkibida efir moylari ko'p bo'lib, ziravor sifatida ishlatiladi? A) Lolaguldoshlar B) Soyabonguldoshlar C) Dukkakdoshlar D) G'alladoshlar To'g'ri javob: B) Soyabonguldoshlar ✔ Izoh: Zira, kashnich, shivit kabi soyabonguldoshlar efir moylariga boy va ziravor sifatida ishlatiladi. Biologiya olimpiada savollari — mashq testlari | 48 17. 1200 nukleotiddan iborat qo'sh zanjirli DNK fragmentida adenin 30% ni tashkil etadi. Fragmentdagi vodorod bog'lar soni nechta? A) 1680 B) 1440 C) 1200 D) 1560 To'g'ri javob: B) 1440✔ Izoh: A = T = 360, G = C = 240. A–T orasida 2, G–C orasida 3 ta bog': 360 × 2 + 240 × 3 = 1440. 18. Antibiotiklarni noto'g'ri va asossiz qabul qilishning xavfli oqibati qaysi? A) Bakteriyalarning antibiotiklarga chidamli bo'lib qolishi B) Immunitetning haddan tashqari keskin kuchayishi C) Organizmdagi viruslarning butunlay yo'qolib ketishi D) Qonda eritrotsitlar sonining tez ko'payib ketishi To'g'ri javob: A) Bakteriyalarning antibiotiklarga chidamli bo'lib qolishi ✔ Izoh: Antibiotiklar to'g'ri qo'llanilmasa chidamli bakteriyalar tanlanib qoladi va keyinchalik davolash qiyinlashadi. 19. Suv-quruqlikda yashovchilarda o'pkaga havo qanday kiradi? A) Og'iz tubini ko'tarib havoni o'pkaga haydaydi B) O'pkaga havo kirmaydi, faqat teri ishlaydi C) Diafragmani qisqartirib havoni so'rib oladi D) Qovurg'alarni ko'tarib ko'krakni kengaytiradi To'g'ri javob: A) Og'iz tubini ko'tarib havoni o'pkaga haydaydi ✔ Izoh: Baqada qovurg'a va diafragma yo'q; burun teshiklari yopilib, og'iz tubi ko'tarilganda havo o'pkaga haydaladi. 20. Ko'pchilik qushlar urg'ochisida tuxumdon nechta rivojlangan? A) Uchta B) Bitta (chap) C) Bitta (o'ng) D) Ikkita To'g'ri javob: B) Bitta (chap) ✔ Izoh: Ko'pchilik qushlarda faqat chap tuxumdon va tuxum yo'li rivojlangan, bu tana massasini kamaytiradi. 21. Yo'g'on ichakda asosan qanday jarayon boradi? A) Suvning so'rilishi va najasning shakllanishi B) Oqsillarning asosiy hazmi C) Yog'larning emulsiyalanishi D) Kraxmalning amilaza bilan parchalanishi To'g'ri javob: A) Suvning so'rilishi va najasning shakllanishi ✔ Izoh: Yo'g'on ichakda suv so'riladi, bakteriyalar sellyulozani qisman parchalaydi va ba'zi vitaminlarni sintezlaydi. 22. Prokariot mRNK sidagi Shayn-Dalgarno ketma-ketligining vazifasi nima? A) Transkripsiyani tugatadi B) mRNK ni nukleazalardan himoya qiluvchi qalpoqcha hosil qiladi C) Kichik ribosoma subbirligining 16S rRNK si bilan juftlashib, translatsiya boshlanish joyini belgilaydi D) RNK polimerazaning birikish joyi bo'ladi To'g'ri javob: C) Kichik ribosoma subbirligining 16S rRNK si bilan juftlashib, translatsiya boshlanish ✔ joyini belgilaydi Izoh: Bu purin boy qism start-kodondan oldin joylashib, 16S rRNK ning 3' uchiga komplementar bog'lanadi. Biologiya olimpiada savollari — mashq testlari | 49 17. 1200 nukleotiddan iborat qo'sh zanjirli DNK fragmentida adenin 30% ni tashkil etadi. Fragmentdagi vodorod bog'lar soni nechta? A) 1680 B) 1440 C) 1200 D) 1560 To'g'ri javob: B) 1440✔ Izoh: A = T = 360, G = C = 240. A–T orasida 2, G–C orasida 3 ta bog': 360 × 2 + 240 × 3 = 1440. 18. Antibiotiklarni noto'g'ri va asossiz qabul qilishning xavfli oqibati qaysi? A) Bakteriyalarning antibiotiklarga chidamli bo'lib qolishi B) Immunitetning haddan tashqari keskin kuchayishi C) Organizmdagi viruslarning butunlay yo'qolib ketishi D) Qonda eritrotsitlar sonining tez ko'payib ketishi To'g'ri javob: A) Bakteriyalarning antibiotiklarga chidamli bo'lib qolishi ✔ Izoh: Antibiotiklar to'g'ri qo'llanilmasa chidamli bakteriyalar tanlanib qoladi va keyinchalik davolash qiyinlashadi. 19. Suv-quruqlikda yashovchilarda o'pkaga havo qanday kiradi? A) Og'iz tubini ko'tarib havoni o'pkaga haydaydi B) O'pkaga havo kirmaydi, faqat teri ishlaydi C) Diafragmani qisqartirib havoni so'rib oladi D) Qovurg'alarni ko'tarib ko'krakni kengaytiradi To'g'ri javob: A) Og'iz tubini ko'tarib havoni o'pkaga haydaydi ✔ Izoh: Baqada qovurg'a va diafragma yo'q; burun teshiklari yopilib, og'iz tubi ko'tarilganda havo o'pkaga haydaladi. 20. Ko'pchilik qushlar urg'ochisida tuxumdon nechta rivojlangan? A) Uchta B) Bitta (chap) C) Bitta (o'ng) D) Ikkita To'g'ri javob: B) Bitta (chap) ✔ Izoh: Ko'pchilik qushlarda faqat chap tuxumdon va tuxum yo'li rivojlangan, bu tana massasini kamaytiradi. 21. Yo'g'on ichakda asosan qanday jarayon boradi? A) Suvning so'rilishi va najasning shakllanishi B) Oqsillarning asosiy hazmi C) Yog'larning emulsiyalanishi D) Kraxmalning amilaza bilan parchalanishi To'g'ri javob: A) Suvning so'rilishi va najasning shakllanishi ✔ Izoh: Yo'g'on ichakda suv so'riladi, bakteriyalar sellyulozani qisman parchalaydi va ba'zi vitaminlarni sintezlaydi. 22. Prokariot mRNK sidagi Shayn-Dalgarno ketma-ketligining vazifasi nima? A) Transkripsiyani tugatadi B) mRNK ni nukleazalardan himoya qiluvchi qalpoqcha hosil qiladi C) Kichik ribosoma subbirligining 16S rRNK si bilan juftlashib, translatsiya boshlanish joyini belgilaydi D) RNK polimerazaning birikish joyi bo'ladi To'g'ri javob: C) Kichik ribosoma subbirligining 16S rRNK si bilan juftlashib, translatsiya boshlanish ✔ joyini belgilaydi Izoh: Bu purin boy qism start-kodondan oldin joylashib, 16S rRNK ning 3' uchiga komplementar bog'lanadi. Biologiya olimpiada savollari — mashq testlari | 49 23. Kungaboqar «urug'i» botanik nuqtai nazardan qanday meva? A) Pista B) Don C) Danak D) Yong'oqcha To'g'ri javob: A) Pista✔ Izoh: Kungaboqar va boshqa murakkabguldoshlar mevasi pista: qattiq po'stli, bir urug'li, urug'i po'stga yopishmagan. 24. Sog' ota-onadan daltonik o'g'il tug'ildi. Ularning keyingi qizining daltonik bo'lish ehtimoli qancha? A) 1/2 B) 0 C) 1/8 D) 1/4 To'g'ri javob: B) 0 ✔ Izoh: Ona tashuvchi (XDXd), ota sog' (XDY); qiz otadan albatta XD oladi, shuning uchun daltonik bo'lmaydi. 25. O't suyuqligi (safro) qayerda ishlab chiqariladi? A) Jigarda B) O'n ikki barmoq ichakda C) O't pufagida D) Oshqozon osti bezida To'g'ri javob: A) Jigarda ✔ Izoh: O't jigar hujayralarida hosil bo'ladi, o't pufagida to'planadi va o'n ikki barmoq ichakka quyiladi. 26. C4 o'simliklarida Kalvin sikli asosan qaysi hujayralarda boradi? A) Mezofill hujayralarida B) O'tkazuvchi bog'lam qini hujayralarida C) Epidermis hujayralarida D) Ustitsa tutashtiruvchi hujayralarida To'g'ri javob: B) O'tkazuvchi bog'lam qini hujayralarida ✔ Izoh: Mezofillda to'plangan CO2 bog'lam qini (Kranz) hujayralariga tashilib, u yerda Rubisko yordamida Kalvin siklida o'zlashtiriladi. 27. Okazaki fragmentlari replikatsiyaning qaysi zanjirida hosil bo'ladi? A) Ikkala zanjirda teng B) Faqat mRNK sintezida C) Yetakchi zanjirda D) Kechikuvchi zanjirda To'g'ri javob: D) Kechikuvchi zanjirda ✔ Izoh: DNK polimeraza faqat 5'→3' yo'nalishda sintezlay oladi; kechikuvchi zanjir qisqa bo'laklar shaklida sintezlanib, so'ng ligaza bilan biriktiriladi. 28. «Mushuk chinqirig'i» sindromi qanday mutatsiya natijasida yuzaga keladi? A) X xromosoma monosomiyasi B) 5-xromosoma qisqa yelkasining deletsiyasi C) 9 va 22-xromosomalar translokatsiyasi D) 21-xromosoma trisomiyasi To'g'ri javob: B) 5-xromosoma qisqa yelkasining deletsiyasi ✔ Izoh: Bu xromosoma mutatsiyasi bo'lib, 5-xromosoma qisqa yelkasining bir qismi yo'qolishi bilan bog'liq. Biologiya olimpiada savollari — mashq testlari | 50 23. Kungaboqar «urug'i» botanik nuqtai nazardan qanday meva? A) Pista B) Don C) Danak D) Yong'oqcha To'g'ri javob: A) Pista✔ Izoh: Kungaboqar va boshqa murakkabguldoshlar mevasi pista: qattiq po'stli, bir urug'li, urug'i po'stga yopishmagan. 24. Sog' ota-onadan daltonik o'g'il tug'ildi. Ularning keyingi qizining daltonik bo'lish ehtimoli qancha? A) 1/2 B) 0 C) 1/8 D) 1/4 To'g'ri javob: B) 0 ✔ Izoh: Ona tashuvchi (XDXd), ota sog' (XDY); qiz otadan albatta XD oladi, shuning uchun daltonik bo'lmaydi. 25. O't suyuqligi (safro) qayerda ishlab chiqariladi? A) Jigarda B) O'n ikki barmoq ichakda C) O't pufagida D) Oshqozon osti bezida To'g'ri javob: A) Jigarda ✔ Izoh: O't jigar hujayralarida hosil bo'ladi, o't pufagida to'planadi va o'n ikki barmoq ichakka quyiladi. 26. C4 o'simliklarida Kalvin sikli asosan qaysi hujayralarda boradi? A) Mezofill hujayralarida B) O'tkazuvchi bog'lam qini hujayralarida C) Epidermis hujayralarida D) Ustitsa tutashtiruvchi hujayralarida To'g'ri javob: B) O'tkazuvchi bog'lam qini hujayralarida ✔ Izoh: Mezofillda to'plangan CO2 bog'lam qini (Kranz) hujayralariga tashilib, u yerda Rubisko yordamida Kalvin siklida o'zlashtiriladi. 27. Okazaki fragmentlari replikatsiyaning qaysi zanjirida hosil bo'ladi? A) Ikkala zanjirda teng B) Faqat mRNK sintezida C) Yetakchi zanjirda D) Kechikuvchi zanjirda To'g'ri javob: D) Kechikuvchi zanjirda ✔ Izoh: DNK polimeraza faqat 5'→3' yo'nalishda sintezlay oladi; kechikuvchi zanjir qisqa bo'laklar shaklida sintezlanib, so'ng ligaza bilan biriktiriladi. 28. «Mushuk chinqirig'i» sindromi qanday mutatsiya natijasida yuzaga keladi? A) X xromosoma monosomiyasi B) 5-xromosoma qisqa yelkasining deletsiyasi C) 9 va 22-xromosomalar translokatsiyasi D) 21-xromosoma trisomiyasi To'g'ri javob: B) 5-xromosoma qisqa yelkasining deletsiyasi ✔ Izoh: Bu xromosoma mutatsiyasi bo'lib, 5-xromosoma qisqa yelkasining bir qismi yo'qolishi bilan bog'liq. Biologiya olimpiada savollari — mashq testlari | 50 29. Mahsulotni 60-70 °C gacha qizdirib, bakteriyalarning vegetativ shakllarini yo'qotish usuli qanday ataladi va uni kim taklif qilgan? A) Vaksinatsiya; E. Jenner B) Sterilizatsiya; R. Kox C) Pasterizatsiya; L. Paster D) Konservatsiya; I. I. Mechnikov To'g'ri javob: C) Pasterizatsiya; L. Paster✔ Izoh: Pasterizatsiyada mahsulot ta'mi kam o'zgaradi, lekin bakteriya sporalari to'liq o'lmaydi. 30. Traxeya devoridagi tog'ay halqalarining orqa tomoni ochiq (yarim halqa) bo'lishi qanday ahamiyatga ega? A) Havodagi chang zarralarini tutib qoladi B) Qizilo'ngachdan luqma o'tishiga xalaqit bermaydi C) Ovoz paychalari bilan birga ovoz hosil qiladi D) Nafas olinadigan havoni isitib, namlab beradi To'g'ri javob: B) Qizilo'ngachdan luqma o'tishiga xalaqit bermaydi ✔ Izoh: Traxeyaning yumshoq orqa devori qizilo'ngachga tegib turadi, luqma o'tganda u bir oz bukilishi mumkin. Biologiya olimpiada savollari — mashq testlari | 51 29. Mahsulotni 60-70 °C gacha qizdirib, bakteriyalarning vegetativ shakllarini yo'qotish usuli qanday ataladi va uni kim taklif qilgan? A) Vaksinatsiya; E. Jenner B) Sterilizatsiya; R. Kox C) Pasterizatsiya; L. Paster D) Konservatsiya; I. I. Mechnikov To'g'ri javob: C) Pasterizatsiya; L. Paster✔ Izoh: Pasterizatsiyada mahsulot ta'mi kam o'zgaradi, lekin bakteriya sporalari to'liq o'lmaydi. 30. Traxeya devoridagi tog'ay halqalarining orqa tomoni ochiq (yarim halqa) bo'lishi qanday ahamiyatga ega? A) Havodagi chang zarralarini tutib qoladi B) Qizilo'ngachdan luqma o'tishiga xalaqit bermaydi C) Ovoz paychalari bilan birga ovoz hosil qiladi D) Nafas olinadigan havoni isitib, namlab beradi To'g'ri javob: B) Qizilo'ngachdan luqma o'tishiga xalaqit bermaydi ✔ Izoh: Traxeyaning yumshoq orqa devori qizilo'ngachga tegib turadi, luqma o'tganda u bir oz bukilishi mumkin. Biologiya olimpiada savollari — mashq testlari | 51 9-variant Olimpiada mashq testlari • bitta to'g'ri javob 1. II qon guruhli geterozigota ota (IAi) va IV qon guruhli ona (IAIB) farzandining III qon guruhli bo'lish ehtimoli qancha? A) 0 B) 1/4 C) 1/2 D) 3/4 To'g'ri javob: B) 1/4✔ Izoh: Avlod: IAIA, IAIB, IAi, IBi — har biri 1/4; III guruh faqat IBi: 1/4. 2. Kumulyativ polimeriyada uchta gen bo'yicha (AaBbCc × AaBbCc) F2 da nechta fenotip sinfi hosil bo'ladi? A) 7 B) 27 C) 6 D) 8 To'g'ri javob: A) 7 ✔ Izoh: Fenotip dominant allellar soniga bog'liq: 0 dan 6 gacha – 7 ta sinf. 3. Kiprikcha va xivchin aksonemasida mikronaychalarning joylashuv formulasi qanday? A) 9×2 + 0 B) 9×2 + 2 C) 9×3 + 0 D) 9×3 + 2 To'g'ri javob: B) 9×2 + 2 ✔ Izoh: Aksonemada periferiyada 9 ta juft (dublet) va markazda 2 ta yakka mikronaycha bo'ladi. 4. Qaysi juftlikda gormon va uning yetishmasligi bilan bog'liq kasallik to'g'ri ko'rsatilgan? A) O'sish gormoni - Bazedov kasalligi B) Adrenalin - kretinizm C) Insulin - qandli diabet D) Tiroksin - akromegaliya To'g'ri javob: C) Insulin - qandli diabet ✔ Izoh: Insulin yetishmasa qandli diabet rivojlanadi; boshqa juftliklarda gormon va kasallik mos kelmaydi. 5. Achitqi zamburug'lari asosan qanday ko'payadi? A) Ikkiga bo'linish orqali B) Faqat konidiyalar orqali C) Mitseliy bo'laklari orqali D) Kurtaklanish orqali To'g'ri javob: D) Kurtaklanish orqali ✔ Izoh: Achitqi hujayrasida bo'rtma (kurtak) paydo bo'lib, o'sadi va ajraladi. Biologiya olimpiada savollari — mashq testlari | 52 9-variant Olimpiada mashq testlari • bitta to'g'ri javob 1. II qon guruhli geterozigota ota (IAi) va IV qon guruhli ona (IAIB) farzandining III qon guruhli bo'lish ehtimoli qancha? A) 0 B) 1/4 C) 1/2 D) 3/4 To'g'ri javob: B) 1/4✔ Izoh: Avlod: IAIA, IAIB, IAi, IBi — har biri 1/4; III guruh faqat IBi: 1/4. 2. Kumulyativ polimeriyada uchta gen bo'yicha (AaBbCc × AaBbCc) F2 da nechta fenotip sinfi hosil bo'ladi? A) 7 B) 27 C) 6 D) 8 To'g'ri javob: A) 7 ✔ Izoh: Fenotip dominant allellar soniga bog'liq: 0 dan 6 gacha – 7 ta sinf. 3. Kiprikcha va xivchin aksonemasida mikronaychalarning joylashuv formulasi qanday? A) 9×2 + 0 B) 9×2 + 2 C) 9×3 + 0 D) 9×3 + 2 To'g'ri javob: B) 9×2 + 2 ✔ Izoh: Aksonemada periferiyada 9 ta juft (dublet) va markazda 2 ta yakka mikronaycha bo'ladi. 4. Qaysi juftlikda gormon va uning yetishmasligi bilan bog'liq kasallik to'g'ri ko'rsatilgan? A) O'sish gormoni - Bazedov kasalligi B) Adrenalin - kretinizm C) Insulin - qandli diabet D) Tiroksin - akromegaliya To'g'ri javob: C) Insulin - qandli diabet ✔ Izoh: Insulin yetishmasa qandli diabet rivojlanadi; boshqa juftliklarda gormon va kasallik mos kelmaydi. 5. Achitqi zamburug'lari asosan qanday ko'payadi? A) Ikkiga bo'linish orqali B) Faqat konidiyalar orqali C) Mitseliy bo'laklari orqali D) Kurtaklanish orqali To'g'ri javob: D) Kurtaklanish orqali ✔ Izoh: Achitqi hujayrasida bo'rtma (kurtak) paydo bo'lib, o'sadi va ajraladi. Biologiya olimpiada savollari — mashq testlari | 52 6. Oq kurakning qishki oq rangi qor erigandan keyin uni ochiq ko'rsatib qo'yishi nimaga misol? A) Moslanishlarning nisbiyligiga B) Divergensiyaga C) Biologik regressga D) Atavizmga To'g'ri javob: A) Moslanishlarning nisbiyligiga✔ Izoh: Har qanday moslanish faqat ma'lum sharoitda foydali; sharoit o'zgarsa u zararli bo'lishi mumkin. 7. F2 dagi (Aa × Aa) dominant fenotipli o'simliklardan biri tasodifan olinib o'z-o'zidan changlantirildi. Avlodda retsessiv fenotip paydo bo'lish ehtimoli qancha? A) 1/8 B) 1/3 C) 1/6 D) 1/4 To'g'ri javob: C) 1/6 ✔ Izoh: Dominantlar ichida Aa ulushi 2/3; Aa o'z-o'zidan changlanganda aa 1/4: 2/3 × 1/4 = 1/6. 8. II va III qon guruhli ota-onaning birinchi farzandi I qon guruhli tug'ildi. Ularning keyingi farzandi IV qon guruhli bo'lish ehtimoli qancha? A) 1/4 B) 3/4 C) 1/2 D) 0 To'g'ri javob: A) 1/4 ✔ Izoh: I guruhli farzand (ii) tufayli ota-ona IAi va IBi ekanligi aniq; IAIB ehtimoli 1/2 × 1/2 = 1/4. 9. Kariotipni o'rganish uchun xromosomalar odatda mitozning qaysi fazasida tekshiriladi? A) Metafazada B) Telofazada C) Profazaning boshida D) Interfazada To'g'ri javob: A) Metafazada ✔ Izoh: Metafazada xromosomalar maksimal spirallashgan va ekvatorda joylashgan bo'lib, shakli va soni aniq ko'rinadi. 10. Voyaga yetgan dengiz yulduzi radial simmetriyali bo'lsa-da, uning ikki tomonlama simmetriyali ajdodlardan kelib chiqqanini qaysi dalil ko'rsatadi? A) Otuvchi hujayralari borligi B) Lichinkasining ikki tomonlama simmetriyali bo'lishi C) Ichagining bitta teshikka ega bo'lishi D) Diffuz nerv sistemasi borligi To'g'ri javob: B) Lichinkasining ikki tomonlama simmetriyali bo'lishi ✔ Izoh: Ninatanlilar lichinkasi bilateral simmetriyali, radial simmetriya esa ikkilamchi tarzda o'troq hayotga moslanish natijasidir. 11. Yopiq urug'lilarning odatiy (Polygonum tipidagi) murtak xaltasi nechta yadro va nechta hujayradan iborat? A) 8 yadro, 7 hujayra B) 8 yadro, 8 hujayra C) 7 yadro, 7 hujayra D) 4 yadro, 4 hujayra To'g'ri javob: A) 8 yadro, 7 hujayra ✔ Biologiya olimpiada savollari — mashq testlari | 53 6. Oq kurakning qishki oq rangi qor erigandan keyin uni ochiq ko'rsatib qo'yishi nimaga misol? A) Moslanishlarning nisbiyligiga B) Divergensiyaga C) Biologik regressga D) Atavizmga To'g'ri javob: A) Moslanishlarning nisbiyligiga✔ Izoh: Har qanday moslanish faqat ma'lum sharoitda foydali; sharoit o'zgarsa u zararli bo'lishi mumkin. 7. F2 dagi (Aa × Aa) dominant fenotipli o'simliklardan biri tasodifan olinib o'z-o'zidan changlantirildi. Avlodda retsessiv fenotip paydo bo'lish ehtimoli qancha? A) 1/8 B) 1/3 C) 1/6 D) 1/4 To'g'ri javob: C) 1/6 ✔ Izoh: Dominantlar ichida Aa ulushi 2/3; Aa o'z-o'zidan changlanganda aa 1/4: 2/3 × 1/4 = 1/6. 8. II va III qon guruhli ota-onaning birinchi farzandi I qon guruhli tug'ildi. Ularning keyingi farzandi IV qon guruhli bo'lish ehtimoli qancha? A) 1/4 B) 3/4 C) 1/2 D) 0 To'g'ri javob: A) 1/4 ✔ Izoh: I guruhli farzand (ii) tufayli ota-ona IAi va IBi ekanligi aniq; IAIB ehtimoli 1/2 × 1/2 = 1/4. 9. Kariotipni o'rganish uchun xromosomalar odatda mitozning qaysi fazasida tekshiriladi? A) Metafazada B) Telofazada C) Profazaning boshida D) Interfazada To'g'ri javob: A) Metafazada ✔ Izoh: Metafazada xromosomalar maksimal spirallashgan va ekvatorda joylashgan bo'lib, shakli va soni aniq ko'rinadi. 10. Voyaga yetgan dengiz yulduzi radial simmetriyali bo'lsa-da, uning ikki tomonlama simmetriyali ajdodlardan kelib chiqqanini qaysi dalil ko'rsatadi? A) Otuvchi hujayralari borligi B) Lichinkasining ikki tomonlama simmetriyali bo'lishi C) Ichagining bitta teshikka ega bo'lishi D) Diffuz nerv sistemasi borligi To'g'ri javob: B) Lichinkasining ikki tomonlama simmetriyali bo'lishi ✔ Izoh: Ninatanlilar lichinkasi bilateral simmetriyali, radial simmetriya esa ikkilamchi tarzda o'troq hayotga moslanish natijasidir. 11. Yopiq urug'lilarning odatiy (Polygonum tipidagi) murtak xaltasi nechta yadro va nechta hujayradan iborat? A) 8 yadro, 7 hujayra B) 8 yadro, 8 hujayra C) 7 yadro, 7 hujayra D) 4 yadro, 4 hujayra To'g'ri javob: A) 8 yadro, 7 hujayra ✔ Biologiya olimpiada savollari — mashq testlari | 53 Izoh: Megasporadan uch marta mitoz bilan 8 yadro hosil bo'ladi; ikki qutb yadrosi bitta markaziy hujayrada bo'lgani uchun hujayralar 7 ta. 12. Ko'r dog' nima? A) Kolbachalar eng zich to'plangan joy B) Rangdor pardaning markazidagi teshik C) Ko'ruv nervi chiqadigan, retseptorsiz joy D) Gavharning xiralashgan markaziy qismi To'g'ri javob: C) Ko'ruv nervi chiqadigan, retseptorsiz joy✔ Izoh: Ko'r dog'da tayoqcha ham, kolbacha ham yo'q, shuning uchun unga tushgan tasvir ko'rinmaydi. 13. Pulsni qayerda sanash mumkin? A) Kovak vena ustida B) Bilakdagi bilak arteriyasi ustida C) Qo'l panjasi ustidagi venalarda D) Kapillyarlar ustida To'g'ri javob: B) Bilakdagi bilak arteriyasi ustida ✔ Izoh: Puls - qorinchalar qisqarganda arteriya devorining ritmik tebranishi; u arteriya suyak ustidan yuza o'tgan joyda yaxshi seziladi. 14. Qorong'i xonaga kirganda ko'zning asta-sekin ko'ra boshlashi qanday hodisa? A) Daltonizm B) Adaptatsiya C) Akkomodatsiya D) Astigmatizm To'g'ri javob: B) Adaptatsiya ✔ Izoh: Qorong'ida tayoqchalarda rodopsin qayta tiklanib, ularning sezgirligi oshadi va ko'rish yaxshilanadi. 15. Quyidagilardan qaysi biri silliq EPR ning vazifasiga kirmaydi? A) Muskul tolalarida Ca2+ ionlarini to'plash B) Ribosomalarda membrana oqsillarini sintezlash C) Jigarda dorilar va zaharlarni zararsizlantirish D) Lipid va steroidlar sintezi To'g'ri javob: B) Ribosomalarda membrana oqsillarini sintezlash ✔ Izoh: Silliq EPR da ribosomalar bo'lmaydi, shuning uchun oqsil sintezi donador EPR ga xos. 16. Yopiq urug'li o'simliklarda endosperm hujayralari qanday ploidlikka ega? A) Diploid (2n) B) Tetraploid (4n) C) Gaploid (n) D) Triploid (3n) To'g'ri javob: D) Triploid (3n) ✔ Izoh: Endosperm ikkinchi spermiy (n) va diploid markaziy hujayra (2n) qo'shilishidan hosil bo'ladi: 3n. 17. Kartoshka tuganagi qaysi organning shakli o'zgargan qismidir? A) Yer osti poyasining B) Qo'shimcha ildizning C) Bargning D) Asosiy ildizning To'g'ri javob: A) Yer osti poyasining ✔ Izoh: Tuganakda kurtaklar (ko'zchalar) va qobiq barg izlari bor; bu uning poya ekanini ko'rsatadi. Biologiya olimpiada savollari — mashq testlari | 54 Izoh: Megasporadan uch marta mitoz bilan 8 yadro hosil bo'ladi; ikki qutb yadrosi bitta markaziy hujayrada bo'lgani uchun hujayralar 7 ta. 12. Ko'r dog' nima? A) Kolbachalar eng zich to'plangan joy B) Rangdor pardaning markazidagi teshik C) Ko'ruv nervi chiqadigan, retseptorsiz joy D) Gavharning xiralashgan markaziy qismi To'g'ri javob: C) Ko'ruv nervi chiqadigan, retseptorsiz joy✔ Izoh: Ko'r dog'da tayoqcha ham, kolbacha ham yo'q, shuning uchun unga tushgan tasvir ko'rinmaydi. 13. Pulsni qayerda sanash mumkin? A) Kovak vena ustida B) Bilakdagi bilak arteriyasi ustida C) Qo'l panjasi ustidagi venalarda D) Kapillyarlar ustida To'g'ri javob: B) Bilakdagi bilak arteriyasi ustida ✔ Izoh: Puls - qorinchalar qisqarganda arteriya devorining ritmik tebranishi; u arteriya suyak ustidan yuza o'tgan joyda yaxshi seziladi. 14. Qorong'i xonaga kirganda ko'zning asta-sekin ko'ra boshlashi qanday hodisa? A) Daltonizm B) Adaptatsiya C) Akkomodatsiya D) Astigmatizm To'g'ri javob: B) Adaptatsiya ✔ Izoh: Qorong'ida tayoqchalarda rodopsin qayta tiklanib, ularning sezgirligi oshadi va ko'rish yaxshilanadi. 15. Quyidagilardan qaysi biri silliq EPR ning vazifasiga kirmaydi? A) Muskul tolalarida Ca2+ ionlarini to'plash B) Ribosomalarda membrana oqsillarini sintezlash C) Jigarda dorilar va zaharlarni zararsizlantirish D) Lipid va steroidlar sintezi To'g'ri javob: B) Ribosomalarda membrana oqsillarini sintezlash ✔ Izoh: Silliq EPR da ribosomalar bo'lmaydi, shuning uchun oqsil sintezi donador EPR ga xos. 16. Yopiq urug'li o'simliklarda endosperm hujayralari qanday ploidlikka ega? A) Diploid (2n) B) Tetraploid (4n) C) Gaploid (n) D) Triploid (3n) To'g'ri javob: D) Triploid (3n) ✔ Izoh: Endosperm ikkinchi spermiy (n) va diploid markaziy hujayra (2n) qo'shilishidan hosil bo'ladi: 3n. 17. Kartoshka tuganagi qaysi organning shakli o'zgargan qismidir? A) Yer osti poyasining B) Qo'shimcha ildizning C) Bargning D) Asosiy ildizning To'g'ri javob: A) Yer osti poyasining ✔ Izoh: Tuganakda kurtaklar (ko'zchalar) va qobiq barg izlari bor; bu uning poya ekanini ko'rsatadi. Biologiya olimpiada savollari — mashq testlari | 54 18. Organizmning hayoti davomida orttirgan belgilari nasldan naslga o'tadi, degan fikr qaysi olimning evolyutsion ta'limotiga xos? A) Ch. Darvin B) J. B. Lamark C) A. Uolles D) A. Veysman To'g'ri javob: B) J. B. Lamark✔ Izoh: Lamark organlarning mashq qilinishi yoki qilinmasligi natijasida orttirilgan o'zgarishlar irsiylanadi deb hisoblagan. 19. Peroksisomalarda hosil bo'lgan zaharli vodorod peroksidni suv va kislorodga parchalovchi ferment qaysi? A) Amilaza B) Lizotsim C) Kislotali fosfataza D) Katalaza To'g'ri javob: D) Katalaza ✔ Izoh: Katalaza peroksisomalarning asosiy fermenti bo'lib, 2H2O2 ni 2H2O va O2 ga parchalaydi. 20. Quyidagi hasharotlardan qaysi biri chala o'zgarish bilan rivojlanadi? A) Chigirtka B) Kapalak C) Qo'ng'iz D) Pashsha To'g'ri javob: A) Chigirtka ✔ Izoh: Chala o'zgarishda g'umbak bosqichi bo'lmaydi: tuxum - lichinka - voyaga yetgan; chigirtka shunday rivojlanadi. 21. Muskul tolasining qisqarishida bevosita ishtirok etuvchi oqsillar qaysi? A) Keratin va kollagen B) Gemoglobin va mioglobin C) Fibrinogen va trombin D) Aktin va miozin To'g'ri javob: D) Aktin va miozin ✔ Izoh: Qisqarishda aktin iplari miozin iplari orasiga sirpanib kiradi; bu jarayon Ca2+ ionlari va ATF energiyasini talab qiladi. 22. Krossingover asosan meyoz I profazasining qaysi bosqichida sodir bo'ladi? A) Paxinemada B) Diakinezda C) Leptonemada D) Zigonemada To'g'ri javob: A) Paxinemada ✔ Izoh: Paxinemada konyugatsiya to'liq bo'ladi va gomologlarning opa-singil bo'lmagan xromatidlari orasida qismlar almashinadi. 23. Qaysi o'simlik C4 tipidagi fotosintez yo'liga ega? A) Makkajo'xori B) Kartoshka C) Bug'doy D) Loviya To'g'ri javob: A) Makkajo'xori ✔ Biologiya olimpiada savollari — mashq testlari | 55 18. Organizmning hayoti davomida orttirgan belgilari nasldan naslga o'tadi, degan fikr qaysi olimning evolyutsion ta'limotiga xos? A) Ch. Darvin B) J. B. Lamark C) A. Uolles D) A. Veysman To'g'ri javob: B) J. B. Lamark✔ Izoh: Lamark organlarning mashq qilinishi yoki qilinmasligi natijasida orttirilgan o'zgarishlar irsiylanadi deb hisoblagan. 19. Peroksisomalarda hosil bo'lgan zaharli vodorod peroksidni suv va kislorodga parchalovchi ferment qaysi? A) Amilaza B) Lizotsim C) Kislotali fosfataza D) Katalaza To'g'ri javob: D) Katalaza ✔ Izoh: Katalaza peroksisomalarning asosiy fermenti bo'lib, 2H2O2 ni 2H2O va O2 ga parchalaydi. 20. Quyidagi hasharotlardan qaysi biri chala o'zgarish bilan rivojlanadi? A) Chigirtka B) Kapalak C) Qo'ng'iz D) Pashsha To'g'ri javob: A) Chigirtka ✔ Izoh: Chala o'zgarishda g'umbak bosqichi bo'lmaydi: tuxum - lichinka - voyaga yetgan; chigirtka shunday rivojlanadi. 21. Muskul tolasining qisqarishida bevosita ishtirok etuvchi oqsillar qaysi? A) Keratin va kollagen B) Gemoglobin va mioglobin C) Fibrinogen va trombin D) Aktin va miozin To'g'ri javob: D) Aktin va miozin ✔ Izoh: Qisqarishda aktin iplari miozin iplari orasiga sirpanib kiradi; bu jarayon Ca2+ ionlari va ATF energiyasini talab qiladi. 22. Krossingover asosan meyoz I profazasining qaysi bosqichida sodir bo'ladi? A) Paxinemada B) Diakinezda C) Leptonemada D) Zigonemada To'g'ri javob: A) Paxinemada ✔ Izoh: Paxinemada konyugatsiya to'liq bo'ladi va gomologlarning opa-singil bo'lmagan xromatidlari orasida qismlar almashinadi. 23. Qaysi o'simlik C4 tipidagi fotosintez yo'liga ega? A) Makkajo'xori B) Kartoshka C) Bug'doy D) Loviya To'g'ri javob: A) Makkajo'xori ✔ Biologiya olimpiada savollari — mashq testlari | 55 Izoh: Makkajo'xori va shakarqamish C4 o'simliklar bo'lib, issiq va yorug' sharoitda CO2 ni samarali o'zlashtiradi. 24. Birinchi sut emizuvchilar qaysi davrda paydo bo'lgan? A) Paleogen davrida (kaynozoy) B) Kembriy davrida (paleozoy) C) Trias davrida (mezozoy) D) Toshko'mir davrida (paleozoy) To'g'ri javob: C) Trias davrida (mezozoy)✔ Izoh: Dastlabki mayda sut emizuvchilar mezozoyning trias davrida hayvonsimon kaltakesaklardan kelib chiqqan. 25. Lizosoma fermentlari Golji apparatida qaysi «manzil belgisi» orqali taniladi va lizosomaga yo'naltiriladi? A) Mannoza-6-fosfat B) Sialik kislota C) Glyukoza-6-fosfat D) Fruktoza-1,6-bisfosfat To'g'ri javob: A) Mannoza-6-fosfat ✔ Izoh: Lizosoma gidrolazalariga Golji apparatida mannoza-6-fosfat qo'shiladi va maxsus retseptorlar ularni lizosomaga yo'naltiradi. 26. Qaysi qon guruhiga ega odam «universal retsipient» deb ataladi? A) II (A) B) I (0) C) III (B) D) IV (AB) To'g'ri javob: D) IV (AB) ✔ Izoh: IV guruh plazmasida α va β agglyutininlar yo'q, shuning uchun nazariy jihatdan u boshqa guruh qonini qabul qila oladi. 27. Gulli o'simliklarning yetilgan murtak xaltasida odatda nechta hujayra bo'ladi? A) 2 ta B) 8 ta C) 4 ta D) 7 ta To'g'ri javob: D) 7 ta ✔ Izoh: Murtak xaltasida 8 ta yadro bor, lekin markaziy hujayra ikki yadroli bo'lgani uchun hujayralar soni 7 ta. 28. Tut ipak qurtining pillasi qaysi rivojlanish bosqichida to'qiladi? A) Kapalak uchib ketgandan keyin B) Tuxumdan chiqqan zahoti C) Kapalak tuxum qo'yishidan oldin D) Lichinka (qurt) g'umbakka aylanishi oldidan To'g'ri javob: D) Lichinka (qurt) g'umbakka aylanishi oldidan ✔ Izoh: Lichinka ipak bezlari ajratgan ipdan pilla to'qib, ichida g'umbakka aylanadi. Biologiya olimpiada savollari — mashq testlari | 56 Izoh: Makkajo'xori va shakarqamish C4 o'simliklar bo'lib, issiq va yorug' sharoitda CO2 ni samarali o'zlashtiradi. 24. Birinchi sut emizuvchilar qaysi davrda paydo bo'lgan? A) Paleogen davrida (kaynozoy) B) Kembriy davrida (paleozoy) C) Trias davrida (mezozoy) D) Toshko'mir davrida (paleozoy) To'g'ri javob: C) Trias davrida (mezozoy)✔ Izoh: Dastlabki mayda sut emizuvchilar mezozoyning trias davrida hayvonsimon kaltakesaklardan kelib chiqqan. 25. Lizosoma fermentlari Golji apparatida qaysi «manzil belgisi» orqali taniladi va lizosomaga yo'naltiriladi? A) Mannoza-6-fosfat B) Sialik kislota C) Glyukoza-6-fosfat D) Fruktoza-1,6-bisfosfat To'g'ri javob: A) Mannoza-6-fosfat ✔ Izoh: Lizosoma gidrolazalariga Golji apparatida mannoza-6-fosfat qo'shiladi va maxsus retseptorlar ularni lizosomaga yo'naltiradi. 26. Qaysi qon guruhiga ega odam «universal retsipient» deb ataladi? A) II (A) B) I (0) C) III (B) D) IV (AB) To'g'ri javob: D) IV (AB) ✔ Izoh: IV guruh plazmasida α va β agglyutininlar yo'q, shuning uchun nazariy jihatdan u boshqa guruh qonini qabul qila oladi. 27. Gulli o'simliklarning yetilgan murtak xaltasida odatda nechta hujayra bo'ladi? A) 2 ta B) 8 ta C) 4 ta D) 7 ta To'g'ri javob: D) 7 ta ✔ Izoh: Murtak xaltasida 8 ta yadro bor, lekin markaziy hujayra ikki yadroli bo'lgani uchun hujayralar soni 7 ta. 28. Tut ipak qurtining pillasi qaysi rivojlanish bosqichida to'qiladi? A) Kapalak uchib ketgandan keyin B) Tuxumdan chiqqan zahoti C) Kapalak tuxum qo'yishidan oldin D) Lichinka (qurt) g'umbakka aylanishi oldidan To'g'ri javob: D) Lichinka (qurt) g'umbakka aylanishi oldidan ✔ Izoh: Lichinka ipak bezlari ajratgan ipdan pilla to'qib, ichida g'umbakka aylanadi. Biologiya olimpiada savollari — mashq testlari | 56 29. Odamning qo'li, kitning kuragi va ko'rshapalakning qanoti qanday organlar? A) Atavizmlar B) Rudiment organlar C) Analogik organlar D) Gomologik organlar To'g'ri javob: D) Gomologik organlar✔ Izoh: Bu a'zolar bir xil skelet tuzilishiga va umumiy kelib chiqishga ega, vazifalari esa divergensiya tufayli turlicha. 30. Xlorofill molekulasining markazida qaysi metall atomi joylashgan? A) Magniy B) Mis C) Rux D) Temir To'g'ri javob: A) Magniy ✔ Izoh: Xlorofill porfirin halqasining markazida magniy atomi bor, shuning uchun Mg yetishmasa xloroz kuzatiladi. Biologiya olimpiada savollari — mashq testlari | 57 29. Odamning qo'li, kitning kuragi va ko'rshapalakning qanoti qanday organlar? A) Atavizmlar B) Rudiment organlar C) Analogik organlar D) Gomologik organlar To'g'ri javob: D) Gomologik organlar✔ Izoh: Bu a'zolar bir xil skelet tuzilishiga va umumiy kelib chiqishga ega, vazifalari esa divergensiya tufayli turlicha. 30. Xlorofill molekulasining markazida qaysi metall atomi joylashgan? A) Magniy B) Mis C) Rux D) Temir To'g'ri javob: A) Magniy ✔ Izoh: Xlorofill porfirin halqasining markazida magniy atomi bor, shuning uchun Mg yetishmasa xloroz kuzatiladi. Biologiya olimpiada savollari — mashq testlari | 57 10-variant Olimpiada mashq testlari • bitta to'g'ri javob 1. O'lik organik moddalar (barg xazoni, hayvon qoldiqlari) bilan boshlanadigan oziq zanjiri qanday ataladi? A) Yaylov (o'tlatish) zanjiri B) Parazitlar zanjiri C) Yirtqichlar zanjiri D) Detrit zanjiri To'g'ri javob: D) Detrit zanjiri✔ Izoh: Detrit zanjirida energiya o'lik organik moddadan detritofaglar (masalan, yomg'ir chuvalchangi) va redutsentlarga o'tadi. 2. Kalvin siklida CO2 ni biriktiruvchi ferment va CO2 akseptori to'g'ri ko'rsatilgan javobni toping. A) Rubisko va ribulozo-1,5-bisfosfat B) Karboangidraza va ribulozo-5-fosfat C) Rubisko va fosfoglitserat D) FEP-karboksilaza va fosfoenolpiruvat To'g'ri javob: A) Rubisko va ribulozo-1,5-bisfosfat ✔ Izoh: Ribulozobisfosfatkarboksilaza (Rubisko) CO2 ni 5 uglerodli RuBF ga biriktiradi va ikki molekula 3- fosfoglitserat hosil bo'ladi. 3. mRNK qismi 5'-AUG GCU AAA UGG UAG-3' translatsiya qilinsa, peptidda nechta aminokislota bo'ladi? A) 5 B) 3 C) 4 D) 15 To'g'ri javob: C) 4 ✔ Izoh: AUG (Met), GCU (Ala), AAA (Lys), UGG (Trp) – 4 aminokislota; UAG stop-kodon bo'lib, aminokislota kodlamaydi. 4. Giston oqsillarining atsetillanishi gen faolligiga qanday ta'sir qiladi? A) DNK ketma-ketligini o'zgartiradi B) Xromatinni bo'shashtirib, transkripsiyani kuchaytiradi C) Replikatsiyani butunlay to'xtatadi D) Xromatinni zichlashtirib, transkripsiyani to'xtatadi To'g'ri javob: B) Xromatinni bo'shashtirib, transkripsiyani kuchaytiradi ✔ Izoh: Atsetillanish gistonlarning musbat zaryadini kamaytiradi, ular DNK bilan zaif bog'lanadi va xromatin transkripsiya uchun ochiladi. 5. Bitta daraxtda minglab hasharotlar oziqlanadi, ularni o'nlab qushlar yeydi. Bu ekotizimda qaysi piramida teskari shaklda bo'ladi? A) Sonlar piramidasi B) Mahsuldorlik piramidasi C) Biomassa piramidasi D) Energiya piramidasi To'g'ri javob: A) Sonlar piramidasi ✔ Izoh: Produtsent bitta yirik daraxt bo'lgani uchun sonlar piramidasining asosi tor bo'ladi; energiya piramidasi esa doim to'g'ri. Biologiya olimpiada savollari — mashq testlari | 58 10-variant Olimpiada mashq testlari • bitta to'g'ri javob 1. O'lik organik moddalar (barg xazoni, hayvon qoldiqlari) bilan boshlanadigan oziq zanjiri qanday ataladi? A) Yaylov (o'tlatish) zanjiri B) Parazitlar zanjiri C) Yirtqichlar zanjiri D) Detrit zanjiri To'g'ri javob: D) Detrit zanjiri✔ Izoh: Detrit zanjirida energiya o'lik organik moddadan detritofaglar (masalan, yomg'ir chuvalchangi) va redutsentlarga o'tadi. 2. Kalvin siklida CO2 ni biriktiruvchi ferment va CO2 akseptori to'g'ri ko'rsatilgan javobni toping. A) Rubisko va ribulozo-1,5-bisfosfat B) Karboangidraza va ribulozo-5-fosfat C) Rubisko va fosfoglitserat D) FEP-karboksilaza va fosfoenolpiruvat To'g'ri javob: A) Rubisko va ribulozo-1,5-bisfosfat ✔ Izoh: Ribulozobisfosfatkarboksilaza (Rubisko) CO2 ni 5 uglerodli RuBF ga biriktiradi va ikki molekula 3- fosfoglitserat hosil bo'ladi. 3. mRNK qismi 5'-AUG GCU AAA UGG UAG-3' translatsiya qilinsa, peptidda nechta aminokislota bo'ladi? A) 5 B) 3 C) 4 D) 15 To'g'ri javob: C) 4 ✔ Izoh: AUG (Met), GCU (Ala), AAA (Lys), UGG (Trp) – 4 aminokislota; UAG stop-kodon bo'lib, aminokislota kodlamaydi. 4. Giston oqsillarining atsetillanishi gen faolligiga qanday ta'sir qiladi? A) DNK ketma-ketligini o'zgartiradi B) Xromatinni bo'shashtirib, transkripsiyani kuchaytiradi C) Replikatsiyani butunlay to'xtatadi D) Xromatinni zichlashtirib, transkripsiyani to'xtatadi To'g'ri javob: B) Xromatinni bo'shashtirib, transkripsiyani kuchaytiradi ✔ Izoh: Atsetillanish gistonlarning musbat zaryadini kamaytiradi, ular DNK bilan zaif bog'lanadi va xromatin transkripsiya uchun ochiladi. 5. Bitta daraxtda minglab hasharotlar oziqlanadi, ularni o'nlab qushlar yeydi. Bu ekotizimda qaysi piramida teskari shaklda bo'ladi? A) Sonlar piramidasi B) Mahsuldorlik piramidasi C) Biomassa piramidasi D) Energiya piramidasi To'g'ri javob: A) Sonlar piramidasi ✔ Izoh: Produtsent bitta yirik daraxt bo'lgani uchun sonlar piramidasining asosi tor bo'ladi; energiya piramidasi esa doim to'g'ri. Biologiya olimpiada savollari — mashq testlari | 58 6. Jigarning to'siq (barer) vazifasi nimadan iborat? A) Siydikni hosil qiladi B) Qondagi zaharli moddalarni zararsizlantiradi C) Kislorodni qonga yetkazadi D) Oqsillarni aminokislotalarga parchalaydi To'g'ri javob: B) Qondagi zaharli moddalarni zararsizlantiradi✔ Izoh: Jigar ichakdan kelgan qonni zaharli moddalardan tozalaydi, masalan, ammiakni mochevinaga aylantiradi. 7. Baliqlarning yuragi orqali qanday qon oqadi? A) Bo'lmachada arterial, qorinchada venoz qon B) Faqat venoz qon C) Aralash qon D) Faqat arterial qon To'g'ri javob: B) Faqat venoz qon ✔ Izoh: Baliqlarda bitta qon aylanish doirasi bor: yurak venoz qonni jabralarga haydaydi, u yerda qon oksigenlanadi. 8. Qishda bargini to'kadigan ignabargli daraxt qaysi? A) Sarv B) Tilog'och C) Qarag'ay D) Oq qarag'ay To'g'ri javob: B) Tilog'och ✔ Izoh: Tilog'och ignabargli bo'lishiga qaramay kuzda barglarini to'kadi; ko'pchilik ignabarglilar doim yashil. 9. Yaqin turdagi issiqqonli hayvonlarning sovuq hududlarda kattaroq tana o'lchamiga ega bo'lishi qaysi qoidaga mos? A) Libix qonuni B) Lindeman qoidasi C) Allen qoidasi D) Bergman qoidasi To'g'ri javob: D) Bergman qoidasi ✔ Izoh: Tana kattalashganda yuzaning hajmga nisbati kamayadi va issiqlik yo'qotish nisbatan kamayadi. 10. Quyidagilardan qaysi biri bakterial kasallik? A) Suvchechak B) Gripp C) Qizamiq D) Bo'g'ma (difteriya) To'g'ri javob: D) Bo'g'ma (difteriya) ✔ Izoh: Bo'g'ma difteriya tayoqchasi keltirib chiqaradigan kasallik; gripp, suvchechak va qizamiq virusli. 11. Triploid tarvuz va bananlarning urug'siz bo'lishiga sabab nima? A) Ular faqat mitoz bilan gameta hosil qiladi B) Ularda urug'lanish ikki marta bo'ladi C) Meyozda xromosomalar teng taqsimlanmay, gametalar yashovchan bo'lmaydi D) Ularda meyoz umuman bo'lmaydi To'g'ri javob: C) Meyozda xromosomalar teng taqsimlanmay, gametalar yashovchan bo'lmaydi ✔ Izoh: Toq to'plamda gomologlar uchtadan bo'lib, meyozda notekis taqsimlanadi va gametalar aneuploid bo'ladi. Biologiya olimpiada savollari — mashq testlari | 59 6. Jigarning to'siq (barer) vazifasi nimadan iborat? A) Siydikni hosil qiladi B) Qondagi zaharli moddalarni zararsizlantiradi C) Kislorodni qonga yetkazadi D) Oqsillarni aminokislotalarga parchalaydi To'g'ri javob: B) Qondagi zaharli moddalarni zararsizlantiradi✔ Izoh: Jigar ichakdan kelgan qonni zaharli moddalardan tozalaydi, masalan, ammiakni mochevinaga aylantiradi. 7. Baliqlarning yuragi orqali qanday qon oqadi? A) Bo'lmachada arterial, qorinchada venoz qon B) Faqat venoz qon C) Aralash qon D) Faqat arterial qon To'g'ri javob: B) Faqat venoz qon ✔ Izoh: Baliqlarda bitta qon aylanish doirasi bor: yurak venoz qonni jabralarga haydaydi, u yerda qon oksigenlanadi. 8. Qishda bargini to'kadigan ignabargli daraxt qaysi? A) Sarv B) Tilog'och C) Qarag'ay D) Oq qarag'ay To'g'ri javob: B) Tilog'och ✔ Izoh: Tilog'och ignabargli bo'lishiga qaramay kuzda barglarini to'kadi; ko'pchilik ignabarglilar doim yashil. 9. Yaqin turdagi issiqqonli hayvonlarning sovuq hududlarda kattaroq tana o'lchamiga ega bo'lishi qaysi qoidaga mos? A) Libix qonuni B) Lindeman qoidasi C) Allen qoidasi D) Bergman qoidasi To'g'ri javob: D) Bergman qoidasi ✔ Izoh: Tana kattalashganda yuzaning hajmga nisbati kamayadi va issiqlik yo'qotish nisbatan kamayadi. 10. Quyidagilardan qaysi biri bakterial kasallik? A) Suvchechak B) Gripp C) Qizamiq D) Bo'g'ma (difteriya) To'g'ri javob: D) Bo'g'ma (difteriya) ✔ Izoh: Bo'g'ma difteriya tayoqchasi keltirib chiqaradigan kasallik; gripp, suvchechak va qizamiq virusli. 11. Triploid tarvuz va bananlarning urug'siz bo'lishiga sabab nima? A) Ular faqat mitoz bilan gameta hosil qiladi B) Ularda urug'lanish ikki marta bo'ladi C) Meyozda xromosomalar teng taqsimlanmay, gametalar yashovchan bo'lmaydi D) Ularda meyoz umuman bo'lmaydi To'g'ri javob: C) Meyozda xromosomalar teng taqsimlanmay, gametalar yashovchan bo'lmaydi ✔ Izoh: Toq to'plamda gomologlar uchtadan bo'lib, meyozda notekis taqsimlanadi va gametalar aneuploid bo'ladi. Biologiya olimpiada savollari — mashq testlari | 59 12. Qaysi organizmda hujayra devori bo'lmaydi? A) Amyoba B) Ichak tayoqchasi C) Achitqi zamburug'i D) Xlorella To'g'ri javob: A) Amyoba✔ Izoh: Amyoba hayvonsimon bir hujayrali bo'lib, faqat plazmatik membrana bilan o'ralgan; boshqalarda hujayra devori bor. 13. Sil (tuberkulyoz) kasalligining qo'zg'atuvchisini kim kashf etgan? A) R. Kox B) I. I. Mechnikov C) L. Paster D) A. Fleming To'g'ri javob: A) R. Kox ✔ Izoh: Robert Kox 1882-yilda sil tayoqchasini kashf etgan. 14. «Fitoplankton → zooplankton → mayda baliq → cho'rtan» zanjirida 1 kg cho'rtan hosil bo'lishi uchun qancha fitoplankton kerak (10% qoidasi)? A) 1000 kg B) 300 kg C) 100 kg D) 10 000 kg To'g'ri javob: A) 1000 kg ✔ Izoh: Cho'rtan 4-trofik darajada: 1 × 10 × 10 × 10 = 1000 kg fitoplankton. 15. Glikoliz hujayraning qaysi qismida boradi? A) Mitoxondriya kristalarida B) Mitoxondriya matriksida C) Xloroplast stromasida D) Sitozolda To'g'ri javob: D) Sitozolda ✔ Izoh: Glikoliz fermentlari sitozolda erigan holda bo'ladi; keyingi bosqichlar mitoxondriyada boradi. 16. Mitoxondriya DNK sidagi mutatsiya bilan bog'liq kasallik qanday irsiylanadi? A) Mendel qonunlari bo'yicha 3 : 1 nisbatda B) Faqat onadan qizlarga C) Kasal onadan ham o'g'il, ham qizlarga o'tadi, otadan o'tmaydi D) Faqat otadan o'g'illarga To'g'ri javob: C) Kasal onadan ham o'g'il, ham qizlarga o'tadi, otadan o'tmaydi ✔ Izoh: Zigota mitoxondriyalarini asosan tuxum hujayradan oladi, shuning uchun sitoplazmatik irsiyat ona chizig'i bo'yicha boradi. 17. Suli va sholining to'pguli qanday ataladi? A) Kuchala B) Murakkab boshoq C) Ro'vak D) Qalqon To'g'ri javob: C) Ro'vak ✔ Izoh: Suli va sholida to'pgul shoxlangan ro'vak bo'lib, uning shoxchalari uchida boshoqchalar joylashadi. Biologiya olimpiada savollari — mashq testlari | 60 12. Qaysi organizmda hujayra devori bo'lmaydi? A) Amyoba B) Ichak tayoqchasi C) Achitqi zamburug'i D) Xlorella To'g'ri javob: A) Amyoba✔ Izoh: Amyoba hayvonsimon bir hujayrali bo'lib, faqat plazmatik membrana bilan o'ralgan; boshqalarda hujayra devori bor. 13. Sil (tuberkulyoz) kasalligining qo'zg'atuvchisini kim kashf etgan? A) R. Kox B) I. I. Mechnikov C) L. Paster D) A. Fleming To'g'ri javob: A) R. Kox ✔ Izoh: Robert Kox 1882-yilda sil tayoqchasini kashf etgan. 14. «Fitoplankton → zooplankton → mayda baliq → cho'rtan» zanjirida 1 kg cho'rtan hosil bo'lishi uchun qancha fitoplankton kerak (10% qoidasi)? A) 1000 kg B) 300 kg C) 100 kg D) 10 000 kg To'g'ri javob: A) 1000 kg ✔ Izoh: Cho'rtan 4-trofik darajada: 1 × 10 × 10 × 10 = 1000 kg fitoplankton. 15. Glikoliz hujayraning qaysi qismida boradi? A) Mitoxondriya kristalarida B) Mitoxondriya matriksida C) Xloroplast stromasida D) Sitozolda To'g'ri javob: D) Sitozolda ✔ Izoh: Glikoliz fermentlari sitozolda erigan holda bo'ladi; keyingi bosqichlar mitoxondriyada boradi. 16. Mitoxondriya DNK sidagi mutatsiya bilan bog'liq kasallik qanday irsiylanadi? A) Mendel qonunlari bo'yicha 3 : 1 nisbatda B) Faqat onadan qizlarga C) Kasal onadan ham o'g'il, ham qizlarga o'tadi, otadan o'tmaydi D) Faqat otadan o'g'illarga To'g'ri javob: C) Kasal onadan ham o'g'il, ham qizlarga o'tadi, otadan o'tmaydi ✔ Izoh: Zigota mitoxondriyalarini asosan tuxum hujayradan oladi, shuning uchun sitoplazmatik irsiyat ona chizig'i bo'yicha boradi. 17. Suli va sholining to'pguli qanday ataladi? A) Kuchala B) Murakkab boshoq C) Ro'vak D) Qalqon To'g'ri javob: C) Ro'vak ✔ Izoh: Suli va sholida to'pgul shoxlangan ro'vak bo'lib, uning shoxchalari uchida boshoqchalar joylashadi. Biologiya olimpiada savollari — mashq testlari | 60 18. Suvda hamda quruqlikda yashovchilarda birinchi marta qaysi organ paydo bo'lgan? A) To'rt kamerali yurak B) Suzgich pufagi C) O'rta quloq D) Diafragma To'g'ri javob: C) O'rta quloq✔ Izoh: Quruqlikka chiqish bilan havodagi tovushni qabul qilish uchun o'rta quloq paydo bo'lgan; unda bitta eshitish suyakchasi bor. 19. Ingichka ichak shilliq qavati ajratadigan ichak shirasining qaysi fermenti disaxaridlarni monosaxaridlargacha parchalaydi? A) Lipaza B) Maltaza C) Tripsin D) Pepsin To'g'ri javob: B) Maltaza ✔ Izoh: Maltaza maltozani ikki molekula glyukozaga parchalaydi; ichak shirasida boshqa disaxaridlarni parchalovchi fermentlar ham bor. 20. DNK qo'sh spirali modelini yaratishda qaysi olimning rentgenostruktur tasvirlari muhim rol o'ynagan? A) Rozalind Franklin B) Erwin Chargaff C) Fridrix Misher D) Barbara Makklintok To'g'ri javob: A) Rozalind Franklin ✔ Izoh: Uotson va Krik 1953-yilda modelni yaratishda R. Franklin va M. Uilkins olgan rentgen difraksiya ma'lumotlaridan foydalangan. 21. Krebs siklining bir aylanishida (1 molekula atsetil-KoA uchun) nima hosil bo'ladi? A) 2 NADH, 2 FADH2, 2 ATP, 3 CO2 B) 4 NADH, 1 FADH2, 1 ATP, 1 CO2 C) 3 NADH, 1 FADH2, 1 GTF (ATP), 2 CO2 D) 3 NADH, 2 FADH2, 2 ATP, 2 CO2 To'g'ri javob: C) 3 NADH, 1 FADH2, 1 GTF (ATP), 2 CO2 ✔ Izoh: Bir aylanishda uchta NAD+ va bitta FAD qaytariladi, bitta GTF substrat darajasida hosil bo'ladi va ikki CO2 ajraladi. 22. Xlamidomonada qanday tuzilishga ega? A) Bir hujayrali, ikki xivchinli, kosachasimon xromatoforli B) Ko'p hujayrali, ipsimon, spiral xromatoforli C) Koloniyali, minglab xivchinsiz hujayrali D) Bir hujayrali, xivchinsiz, qobiqsiz To'g'ri javob: A) Bir hujayrali, ikki xivchinli, kosachasimon xromatoforli ✔ Izoh: Xlamidomonada harakatchan bir hujayrali yashil suvo't: 2 xivchin, qizil ko'zcha va kosachasimon xromatofor bor. Biologiya olimpiada savollari — mashq testlari | 61 18. Suvda hamda quruqlikda yashovchilarda birinchi marta qaysi organ paydo bo'lgan? A) To'rt kamerali yurak B) Suzgich pufagi C) O'rta quloq D) Diafragma To'g'ri javob: C) O'rta quloq✔ Izoh: Quruqlikka chiqish bilan havodagi tovushni qabul qilish uchun o'rta quloq paydo bo'lgan; unda bitta eshitish suyakchasi bor. 19. Ingichka ichak shilliq qavati ajratadigan ichak shirasining qaysi fermenti disaxaridlarni monosaxaridlargacha parchalaydi? A) Lipaza B) Maltaza C) Tripsin D) Pepsin To'g'ri javob: B) Maltaza ✔ Izoh: Maltaza maltozani ikki molekula glyukozaga parchalaydi; ichak shirasida boshqa disaxaridlarni parchalovchi fermentlar ham bor. 20. DNK qo'sh spirali modelini yaratishda qaysi olimning rentgenostruktur tasvirlari muhim rol o'ynagan? A) Rozalind Franklin B) Erwin Chargaff C) Fridrix Misher D) Barbara Makklintok To'g'ri javob: A) Rozalind Franklin ✔ Izoh: Uotson va Krik 1953-yilda modelni yaratishda R. Franklin va M. Uilkins olgan rentgen difraksiya ma'lumotlaridan foydalangan. 21. Krebs siklining bir aylanishida (1 molekula atsetil-KoA uchun) nima hosil bo'ladi? A) 2 NADH, 2 FADH2, 2 ATP, 3 CO2 B) 4 NADH, 1 FADH2, 1 ATP, 1 CO2 C) 3 NADH, 1 FADH2, 1 GTF (ATP), 2 CO2 D) 3 NADH, 2 FADH2, 2 ATP, 2 CO2 To'g'ri javob: C) 3 NADH, 1 FADH2, 1 GTF (ATP), 2 CO2 ✔ Izoh: Bir aylanishda uchta NAD+ va bitta FAD qaytariladi, bitta GTF substrat darajasida hosil bo'ladi va ikki CO2 ajraladi. 22. Xlamidomonada qanday tuzilishga ega? A) Bir hujayrali, ikki xivchinli, kosachasimon xromatoforli B) Ko'p hujayrali, ipsimon, spiral xromatoforli C) Koloniyali, minglab xivchinsiz hujayrali D) Bir hujayrali, xivchinsiz, qobiqsiz To'g'ri javob: A) Bir hujayrali, ikki xivchinli, kosachasimon xromatoforli ✔ Izoh: Xlamidomonada harakatchan bir hujayrali yashil suvo't: 2 xivchin, qizil ko'zcha va kosachasimon xromatofor bor. Biologiya olimpiada savollari — mashq testlari | 61 23. Qaysi hayvon issiqqonli emas? A) Ko'rshapalak B) Kit C) Pingvin D) Toshbaqa To'g'ri javob: D) Toshbaqa✔ Izoh: Toshbaqa sudralib yuruvchi va o'zgaruvchan haroratli; pingvin qush, ko'rshapalak va kit sutemizuvchilar. 24. Yadro qobig'ini ichki tomondan tayanch bilan ta'minlovchi lamina qaysi oqsillardan tuzilgan? A) Laminlardan B) Tubulinlardan C) Aktindan D) Klatrindan To'g'ri javob: A) Laminlardan ✔ Izoh: Yadro laminasi oraliq filamentlar oilasiga kiruvchi lamin oqsillaridan iborat bo'lib, yadro shaklini saqlaydi. 25. Ab/aB × Ab/aB chatishtirishda genlar to'liq birikkan, dominantlik to'liq. Avlodda fenotip bo'yicha qanday nisbat bo'ladi? A) 1 : 1 B) 3 : 1 C) 9 : 3 : 3 : 1 D) 1 A_bb : 2 A_B_ : 1 aaB_ To'g'ri javob: D) 1 A_bb : 2 A_B_ : 1 aaB_ ✔ Izoh: Gametalar faqat Ab va aB: Ab/Ab : Ab/aB : aB/aB = 1 : 2 : 1, ya'ni 1 A_bb : 2 A_B_ : 1 aaB_. 26. Me'da devori o'z shirasi bilan hazm bo'lib ketmasligining asosiy sababi nima? A) Ichki yuzasini qoplagan shilimshiq qavat B) Me'da devori tarkibida oqsil bo'lmasligi C) Me'da shirasida kislota bo'lmasligi D) Pepsinning faqat ichakda faollashishi To'g'ri javob: A) Ichki yuzasini qoplagan shilimshiq qavat ✔ Izoh: Shilimshiq qavat kislota va pepsindan himoya qiladi; uning buzilishi yara kasalligiga sabab bo'lishi mumkin. 27. 1 g yog' organizmda to'liq oksidlanganda taxminan qancha energiya ajraladi? A) 38,9 kJ B) 96 kJ C) 4,1 kJ D) 17,6 kJ To'g'ri javob: A) 38,9 kJ ✔ Izoh: Yog'lar uglevod va oqsillarga qaraganda (≈17,6 kJ/g) qariyb ikki baravar ko'p energiya beradi (≈38,9 kJ/g). 28. Ituzumdoshlar oilasiga mansub qaysi o'simlik zaharli alkaloidlarga boy bo'lib, dorivor sifatida ham ishlatiladi? A) Bug'doyiq B) Bangidevona C) Sholg'om D) Shivit To'g'ri javob: B) Bangidevona ✔ Biologiya olimpiada savollari — mashq testlari | 62 23. Qaysi hayvon issiqqonli emas? A) Ko'rshapalak B) Kit C) Pingvin D) Toshbaqa To'g'ri javob: D) Toshbaqa✔ Izoh: Toshbaqa sudralib yuruvchi va o'zgaruvchan haroratli; pingvin qush, ko'rshapalak va kit sutemizuvchilar. 24. Yadro qobig'ini ichki tomondan tayanch bilan ta'minlovchi lamina qaysi oqsillardan tuzilgan? A) Laminlardan B) Tubulinlardan C) Aktindan D) Klatrindan To'g'ri javob: A) Laminlardan ✔ Izoh: Yadro laminasi oraliq filamentlar oilasiga kiruvchi lamin oqsillaridan iborat bo'lib, yadro shaklini saqlaydi. 25. Ab/aB × Ab/aB chatishtirishda genlar to'liq birikkan, dominantlik to'liq. Avlodda fenotip bo'yicha qanday nisbat bo'ladi? A) 1 : 1 B) 3 : 1 C) 9 : 3 : 3 : 1 D) 1 A_bb : 2 A_B_ : 1 aaB_ To'g'ri javob: D) 1 A_bb : 2 A_B_ : 1 aaB_ ✔ Izoh: Gametalar faqat Ab va aB: Ab/Ab : Ab/aB : aB/aB = 1 : 2 : 1, ya'ni 1 A_bb : 2 A_B_ : 1 aaB_. 26. Me'da devori o'z shirasi bilan hazm bo'lib ketmasligining asosiy sababi nima? A) Ichki yuzasini qoplagan shilimshiq qavat B) Me'da devori tarkibida oqsil bo'lmasligi C) Me'da shirasida kislota bo'lmasligi D) Pepsinning faqat ichakda faollashishi To'g'ri javob: A) Ichki yuzasini qoplagan shilimshiq qavat ✔ Izoh: Shilimshiq qavat kislota va pepsindan himoya qiladi; uning buzilishi yara kasalligiga sabab bo'lishi mumkin. 27. 1 g yog' organizmda to'liq oksidlanganda taxminan qancha energiya ajraladi? A) 38,9 kJ B) 96 kJ C) 4,1 kJ D) 17,6 kJ To'g'ri javob: A) 38,9 kJ ✔ Izoh: Yog'lar uglevod va oqsillarga qaraganda (≈17,6 kJ/g) qariyb ikki baravar ko'p energiya beradi (≈38,9 kJ/g). 28. Ituzumdoshlar oilasiga mansub qaysi o'simlik zaharli alkaloidlarga boy bo'lib, dorivor sifatida ham ishlatiladi? A) Bug'doyiq B) Bangidevona C) Sholg'om D) Shivit To'g'ri javob: B) Bangidevona ✔ Biologiya olimpiada savollari — mashq testlari | 62 Izoh: Bangidevona ituzumdoshlarga kiradi; uning tarkibida kuchli zaharli alkaloidlar mavjud. 29. Ab/aB (trans holat) genotipli organizm ab/ab bilan chatishtirildi; genlar orasi 20 sM. Avlodda AaBb ulushi qancha? A) 20% B) 25% C) 10% D) 40% To'g'ri javob: C) 10%✔ Izoh: Trans holatda AB gameta rekombinant hisoblanadi: 20% / 2 = 10%; demak AaBb ham 10%. 30. DNK molekulasida adeninli nukleotidlar 22% ni tashkil etadi. Guaninli nukleotidlar necha foiz? A) 56% B) 22% C) 78% D) 28% To'g'ri javob: D) 28% ✔ Izoh: Chargaff qoidasi: A = T = 22%, demak G + C = 56%, G = C = 28%. Biologiya olimpiada savollari — mashq testlari | 63 Izoh: Bangidevona ituzumdoshlarga kiradi; uning tarkibida kuchli zaharli alkaloidlar mavjud. 29. Ab/aB (trans holat) genotipli organizm ab/ab bilan chatishtirildi; genlar orasi 20 sM. Avlodda AaBb ulushi qancha? A) 20% B) 25% C) 10% D) 40% To'g'ri javob: C) 10%✔ Izoh: Trans holatda AB gameta rekombinant hisoblanadi: 20% / 2 = 10%; demak AaBb ham 10%. 30. DNK molekulasida adeninli nukleotidlar 22% ni tashkil etadi. Guaninli nukleotidlar necha foiz? A) 56% B) 22% C) 78% D) 28% To'g'ri javob: D) 28% ✔ Izoh: Chargaff qoidasi: A = T = 22%, demak G + C = 56%, G = C = 28%. Biologiya olimpiada savollari — mashq testlari | 63 11-variant Olimpiada mashq testlari • bitta to'g'ri javob 1. Fotosintezning qorong'ilik bosqichi (Kalvin sikli) reaksiyalari xloroplastning qaysi qismida boradi? A) Tilakoid membranasida B) Stromada C) Granalar ichki bo'shlig'ida D) Tashqi membranada To'g'ri javob: B) Stromada✔ Izoh: Kalvin sikli fermentlari xloroplast stromasida joylashgan, yorug'lik reaksiyalari esa tilakoidlarda boradi. 2. Mumlar kimyoviy jihatdan qanday birikmalardir? A) Glitserin, ikki yog' kislotasi va fosfat qoldig'i birikmasi B) Yuqori yog' kislotalari va bir atomli yuqori molekulali spirtlarning murakkab efirlari C) Siklopentanoperhidrofenantren halqasiga ega steroidlar D) Glitserin va uchta yog' kislotasining efirlari To'g'ri javob: B) Yuqori yog' kislotalari va bir atomli yuqori molekulali spirtlarning murakkab ✔ efirlari Izoh: Mumlar uzun zanjirli yog' kislotalari va uzun zanjirli bir atomli spirtlardan hosil bo'lgan efirlardir. 3. Neyronning qaysi o'simtasi nerv impulsini hujayra tanasidan boshqa hujayraga uzatadi? A) Sinaps B) Mielin qobig'i C) Dendrit D) Akson To'g'ri javob: D) Akson ✔ Izoh: Dendritlar impulsni hujayra tanasiga olib keladi, akson esa uni tanadan uzoqqa o'tkazadi. 4. Komplementar ta'sir (9 : 7) bo'yicha binafsha gulli digeterozigota (AaBb) oq gulli aabb bilan chatishtirildi. Avlodda qanday nisbat kutiladi? A) 3 binafsha : 1 oq B) 1 binafsha : 3 oq C) 1 binafsha : 1 oq D) 9 binafsha : 7 oq To'g'ri javob: B) 1 binafsha : 3 oq ✔ Izoh: Avlod: AaBb, Aabb, aaBb, aabb (har biri 1/4); faqat AaBb binafsha, qolgan uchtasi oq. 5. Diduragay F2 da sariq silliq urug'li (A_B_) no'xatlar ichida digeterozigotalar (AaBb) ulushi qancha? A) 4/9 B) 1/9 C) 2/9 D) 1/4 To'g'ri javob: A) 4/9 ✔ Izoh: A_B_ 9/16 ni tashkil etadi, AaBb – 4/16; nisbat 4/9. Biologiya olimpiada savollari — mashq testlari | 64 11-variant Olimpiada mashq testlari • bitta to'g'ri javob 1. Fotosintezning qorong'ilik bosqichi (Kalvin sikli) reaksiyalari xloroplastning qaysi qismida boradi? A) Tilakoid membranasida B) Stromada C) Granalar ichki bo'shlig'ida D) Tashqi membranada To'g'ri javob: B) Stromada✔ Izoh: Kalvin sikli fermentlari xloroplast stromasida joylashgan, yorug'lik reaksiyalari esa tilakoidlarda boradi. 2. Mumlar kimyoviy jihatdan qanday birikmalardir? A) Glitserin, ikki yog' kislotasi va fosfat qoldig'i birikmasi B) Yuqori yog' kislotalari va bir atomli yuqori molekulali spirtlarning murakkab efirlari C) Siklopentanoperhidrofenantren halqasiga ega steroidlar D) Glitserin va uchta yog' kislotasining efirlari To'g'ri javob: B) Yuqori yog' kislotalari va bir atomli yuqori molekulali spirtlarning murakkab ✔ efirlari Izoh: Mumlar uzun zanjirli yog' kislotalari va uzun zanjirli bir atomli spirtlardan hosil bo'lgan efirlardir. 3. Neyronning qaysi o'simtasi nerv impulsini hujayra tanasidan boshqa hujayraga uzatadi? A) Sinaps B) Mielin qobig'i C) Dendrit D) Akson To'g'ri javob: D) Akson ✔ Izoh: Dendritlar impulsni hujayra tanasiga olib keladi, akson esa uni tanadan uzoqqa o'tkazadi. 4. Komplementar ta'sir (9 : 7) bo'yicha binafsha gulli digeterozigota (AaBb) oq gulli aabb bilan chatishtirildi. Avlodda qanday nisbat kutiladi? A) 3 binafsha : 1 oq B) 1 binafsha : 3 oq C) 1 binafsha : 1 oq D) 9 binafsha : 7 oq To'g'ri javob: B) 1 binafsha : 3 oq ✔ Izoh: Avlod: AaBb, Aabb, aaBb, aabb (har biri 1/4); faqat AaBb binafsha, qolgan uchtasi oq. 5. Diduragay F2 da sariq silliq urug'li (A_B_) no'xatlar ichida digeterozigotalar (AaBb) ulushi qancha? A) 4/9 B) 1/9 C) 2/9 D) 1/4 To'g'ri javob: A) 4/9 ✔ Izoh: A_B_ 9/16 ni tashkil etadi, AaBb – 4/16; nisbat 4/9. Biologiya olimpiada savollari — mashq testlari | 64 6. Fotosintezda 90 g glyukoza hosil bo'lganda normal sharoitda necha litr kislorod ajraladi? A) 44,8 l B) 67,2 l C) 22,4 l D) 134,4 l To'g'ri javob: B) 67,2 l✔ Izoh: 90 g glyukoza 0,5 mol; har mol glyukozaga 6 mol O2 to'g'ri keladi: 3 mol × 22,4 l = 67,2 l. 7. Bolalarda ko'p uchraydigan, tuxumlarini kechasi anal teshigi atrofiga qo'yadigan to'garak chuvalchang qaysi? A) Trixinella B) Askarida C) Exinokokk D) Ostritsa To'g'ri javob: D) Ostritsa ✔ Izoh: Ostritsa urg'ochilari kechasi anal atrofiga chiqib tuxum qo'yadi, qichishish natijasida qayta yuqish ro'y beradi. 8. «RNK dunyosi» gipotezasining asosiy dalili nima? A) RNK faqat oqsillar ishtirokida sintezlanadi B) RNK da timin bo'ladi C) RNK ham axborotni saqlay oladi, ham ribozim sifatida reaksiyalarni katalizlay oladi D) RNK DNK dan barqarorroq To'g'ri javob: C) RNK ham axborotni saqlay oladi, ham ribozim sifatida reaksiyalarni katalizlay oladi ✔ Izoh: Ribozimlarning kashf etilishi dastlabki hayotda RNK ham genetik material, ham katalizator bo'lganini taxmin qilishga imkon berdi. 9. «Bosh miya reflekslari» asarida markaziy tormozlanish hodisasini birinchi bo'lib tavsiflagan olim kim? A) I. M. Sechenov B) I. P. Pavlov C) I. I. Mechnikov D) S. P. Botkin To'g'ri javob: A) I. M. Sechenov ✔ Izoh: I. M. Sechenov baqada markaziy tormozlanishni aniqlagan va psixik faoliyatning reflektor asosini ko'rsatgan. 10. Qaysi hasharot g'umbak bosqichisiz rivojlanadi? A) Ari B) Burga C) Suvarak D) Chivin To'g'ri javob: C) Suvarak ✔ Izoh: Suvarak chala o'zgarish bilan rivojlanadi; chivin, ari va burgada to'liq o'zgarish (g'umbak bilan) bor. 11. A. N. Severtsov bo'yicha quyidagilardan qaysi biri aromorfozga misol? A) To'rt kamerali yurak va issiqqonlilikning paydo bo'lishi B) Qushlar tumshug'i shaklining xilma-xilligi C) Lentasimon chuvalchanglarda hazm tizimining yo'qolishi D) Kaltakesaklarning himoya rangi To'g'ri javob: A) To'rt kamerali yurak va issiqqonlilikning paydo bo'lishi ✔ Biologiya olimpiada savollari — mashq testlari | 65 6. Fotosintezda 90 g glyukoza hosil bo'lganda normal sharoitda necha litr kislorod ajraladi? A) 44,8 l B) 67,2 l C) 22,4 l D) 134,4 l To'g'ri javob: B) 67,2 l✔ Izoh: 90 g glyukoza 0,5 mol; har mol glyukozaga 6 mol O2 to'g'ri keladi: 3 mol × 22,4 l = 67,2 l. 7. Bolalarda ko'p uchraydigan, tuxumlarini kechasi anal teshigi atrofiga qo'yadigan to'garak chuvalchang qaysi? A) Trixinella B) Askarida C) Exinokokk D) Ostritsa To'g'ri javob: D) Ostritsa ✔ Izoh: Ostritsa urg'ochilari kechasi anal atrofiga chiqib tuxum qo'yadi, qichishish natijasida qayta yuqish ro'y beradi. 8. «RNK dunyosi» gipotezasining asosiy dalili nima? A) RNK faqat oqsillar ishtirokida sintezlanadi B) RNK da timin bo'ladi C) RNK ham axborotni saqlay oladi, ham ribozim sifatida reaksiyalarni katalizlay oladi D) RNK DNK dan barqarorroq To'g'ri javob: C) RNK ham axborotni saqlay oladi, ham ribozim sifatida reaksiyalarni katalizlay oladi ✔ Izoh: Ribozimlarning kashf etilishi dastlabki hayotda RNK ham genetik material, ham katalizator bo'lganini taxmin qilishga imkon berdi. 9. «Bosh miya reflekslari» asarida markaziy tormozlanish hodisasini birinchi bo'lib tavsiflagan olim kim? A) I. M. Sechenov B) I. P. Pavlov C) I. I. Mechnikov D) S. P. Botkin To'g'ri javob: A) I. M. Sechenov ✔ Izoh: I. M. Sechenov baqada markaziy tormozlanishni aniqlagan va psixik faoliyatning reflektor asosini ko'rsatgan. 10. Qaysi hasharot g'umbak bosqichisiz rivojlanadi? A) Ari B) Burga C) Suvarak D) Chivin To'g'ri javob: C) Suvarak ✔ Izoh: Suvarak chala o'zgarish bilan rivojlanadi; chivin, ari va burgada to'liq o'zgarish (g'umbak bilan) bor. 11. A. N. Severtsov bo'yicha quyidagilardan qaysi biri aromorfozga misol? A) To'rt kamerali yurak va issiqqonlilikning paydo bo'lishi B) Qushlar tumshug'i shaklining xilma-xilligi C) Lentasimon chuvalchanglarda hazm tizimining yo'qolishi D) Kaltakesaklarning himoya rangi To'g'ri javob: A) To'rt kamerali yurak va issiqqonlilikning paydo bo'lishi ✔ Biologiya olimpiada savollari — mashq testlari | 65 Izoh: Aromorfoz tuzilish darajasini oshiruvchi umumiy o'zgarishdir; himoya rangi – idioadaptatsiya, organ yo'qolishi – degeneratsiya. 12. Odam tanasidagi eng uzun va eng mustahkam suyak qaysi? A) Katta boldir suyagi B) Son suyagi C) Umurtqa pog'onasi D) Yelka suyagi To'g'ri javob: B) Son suyagi✔ Izoh: Son suyagi odam skeletidagi eng uzun va eng mustahkam naysimon suyakdir. 13. Suvning yuqori issiqlik sig'imi va yuqori qaynash harorati asosan nimaga bog'liq? A) Molekulalar orasidagi kovalent bog'larga B) Molekulalar orasidagi vodorod bog'larga C) Gidrofob o'zaro ta'sirlarga D) Molekula ichidagi ion bog'larga To'g'ri javob: B) Molekulalar orasidagi vodorod bog'larga ✔ Izoh: Suv molekulalari o'zaro vodorod bog'lar hosil qiladi; ularni uzish uchun ko'p energiya kerak bo'ladi. 14. Yetilgan holatida o'lik hujayralardan iborat bo'lib, suv va mineral tuzlarni o'tkazadigan element qaysi? A) Kolenxima hujayrasi B) Yo'ldosh hujayra C) Elaksimon nay D) Traxeya (suv o'tkazuvchi nay) To'g'ri javob: D) Traxeya (suv o'tkazuvchi nay) ✔ Izoh: Traxeya va traxeidlar ksilema elementlari bo'lib, yetilganda protoplastini yo'qotadi va bo'sh nayga aylanadi. 15. Geterozigota ota-onadan (Aa × Aa) tug'ilgan 3 farzanddan aynan 2 tasining retsessiv belgili bo'lish ehtimoli qancha? A) 27/64 B) 9/64 C) 3/64 D) 1/16 To'g'ri javob: B) 9/64 ✔ Izoh: Binomial ehtimollik: C(3,2) × (1/4)² × (3/4) = 3 × 1/16 × 3/4 = 9/64. 16. Mitoz telofazasidan va sitokinezdan keyin hosil bo'lgan har bir qiz hujayraning genetik formulasi qanday? A) 2n2c B) 2n4c C) 4n4c D) n2c To'g'ri javob: A) 2n2c ✔ Izoh: Mitozda hosil bo'lgan hujayralar ona hujayra bilan bir xil diploid to'plamga ega, xromosomalar bir xromatidli. Biologiya olimpiada savollari — mashq testlari | 66 Izoh: Aromorfoz tuzilish darajasini oshiruvchi umumiy o'zgarishdir; himoya rangi – idioadaptatsiya, organ yo'qolishi – degeneratsiya. 12. Odam tanasidagi eng uzun va eng mustahkam suyak qaysi? A) Katta boldir suyagi B) Son suyagi C) Umurtqa pog'onasi D) Yelka suyagi To'g'ri javob: B) Son suyagi✔ Izoh: Son suyagi odam skeletidagi eng uzun va eng mustahkam naysimon suyakdir. 13. Suvning yuqori issiqlik sig'imi va yuqori qaynash harorati asosan nimaga bog'liq? A) Molekulalar orasidagi kovalent bog'larga B) Molekulalar orasidagi vodorod bog'larga C) Gidrofob o'zaro ta'sirlarga D) Molekula ichidagi ion bog'larga To'g'ri javob: B) Molekulalar orasidagi vodorod bog'larga ✔ Izoh: Suv molekulalari o'zaro vodorod bog'lar hosil qiladi; ularni uzish uchun ko'p energiya kerak bo'ladi. 14. Yetilgan holatida o'lik hujayralardan iborat bo'lib, suv va mineral tuzlarni o'tkazadigan element qaysi? A) Kolenxima hujayrasi B) Yo'ldosh hujayra C) Elaksimon nay D) Traxeya (suv o'tkazuvchi nay) To'g'ri javob: D) Traxeya (suv o'tkazuvchi nay) ✔ Izoh: Traxeya va traxeidlar ksilema elementlari bo'lib, yetilganda protoplastini yo'qotadi va bo'sh nayga aylanadi. 15. Geterozigota ota-onadan (Aa × Aa) tug'ilgan 3 farzanddan aynan 2 tasining retsessiv belgili bo'lish ehtimoli qancha? A) 27/64 B) 9/64 C) 3/64 D) 1/16 To'g'ri javob: B) 9/64 ✔ Izoh: Binomial ehtimollik: C(3,2) × (1/4)² × (3/4) = 3 × 1/16 × 3/4 = 9/64. 16. Mitoz telofazasidan va sitokinezdan keyin hosil bo'lgan har bir qiz hujayraning genetik formulasi qanday? A) 2n2c B) 2n4c C) 4n4c D) n2c To'g'ri javob: A) 2n2c ✔ Izoh: Mitozda hosil bo'lgan hujayralar ona hujayra bilan bir xil diploid to'plamga ega, xromosomalar bir xromatidli. Biologiya olimpiada savollari — mashq testlari | 66 17. Hozirgi odam irqlari haqidagi to'g'ri fikrni toping. A) Irqlar o'zaro nasl bermaydi B) Irqlar alohida biologik turlardir C) Irqlar bitta biologik tur – Homo sapiens doirasidagi guruhlardir D) Irqlar aqliy qobiliyati bo'yicha biologik jihatdan tengsiz To'g'ri javob: C) Irqlar bitta biologik tur – Homo sapiens doirasidagi guruhlardir✔ Izoh: Irqlar orasida erkin chatishish va serpusht nasl berish mumkin; ular faqat tashqi belgilar bo'yicha farqlanadi. 18. Floemadagi yadrosiz elaksimon naylar faoliyatini ta'minlab turuvchi qo'shni tirik hujayralar qanday ataladi? A) Sklereidlar B) Qorovul hujayralar C) Yo'ldosh hujayralar D) Traxeidlar To'g'ri javob: C) Yo'ldosh hujayralar ✔ Izoh: Elaksimon nay hujayralarida yadro bo'lmaydi, ularning hayot faoliyatini yonidagi yo'ldosh hujayralar ta'minlaydi. 19. Suyak xlorid kislota eritmasida bir necha kun saqlandi. Natijada u qanday holatga keladi? A) Mo'rt bo'lib ushalib ketadi, chunki organik moddalar yonadi B) Hech qanday o'zgarmaydi C) Butunlay erib ketadi D) Egiluvchan bo'lib qoladi, chunki mineral tuzlar eriydi To'g'ri javob: D) Egiluvchan bo'lib qoladi, chunki mineral tuzlar eriydi ✔ Izoh: Kislota kalsiy tuzlarini eritadi, organik modda (ossein) qoladi va suyak egiluvchan bo'ladi. 20. Qazilma faunalarning almashinishini katastrofalar nazariyasi bilan tushuntirgan olim kim? A) K. Linney B) A. Uolles C) Ch. Layel D) J. Kyuve To'g'ri javob: D) J. Kyuve ✔ Izoh: J. Kyuve qazilma qoldiqlarning almashinishini tabiiy halokatlar natijasida tirik mavjudotlarning qirilishi bilan izohlagan. 21. Qaysi bez ham endokrin, ham ekzokrin (aralash) bez hisoblanadi? A) Qalqonsimon bez B) Oshqozon osti bezi C) Buyrak usti bezi D) Gipofiz To'g'ri javob: B) Oshqozon osti bezi ✔ Izoh: Oshqozon osti bezi ichakka hazm shirasi va qonga gormonlar ajratadi, shuning uchun aralash bez. 22. Hujayraning suyuqlik tomchilarini membrana botiqlari orqali yutishi qanday ataladi? A) Fagotsitoz B) Osmos C) Ekzotsitoz D) Pinotsitoz To'g'ri javob: D) Pinotsitoz ✔ Izoh: Pinotsitoz — suyuqlik va unda erigan moddalarni mayda pufakchalar ko'rinishida yutish. Biologiya olimpiada savollari — mashq testlari | 67 17. Hozirgi odam irqlari haqidagi to'g'ri fikrni toping. A) Irqlar o'zaro nasl bermaydi B) Irqlar alohida biologik turlardir C) Irqlar bitta biologik tur – Homo sapiens doirasidagi guruhlardir D) Irqlar aqliy qobiliyati bo'yicha biologik jihatdan tengsiz To'g'ri javob: C) Irqlar bitta biologik tur – Homo sapiens doirasidagi guruhlardir✔ Izoh: Irqlar orasida erkin chatishish va serpusht nasl berish mumkin; ular faqat tashqi belgilar bo'yicha farqlanadi. 18. Floemadagi yadrosiz elaksimon naylar faoliyatini ta'minlab turuvchi qo'shni tirik hujayralar qanday ataladi? A) Sklereidlar B) Qorovul hujayralar C) Yo'ldosh hujayralar D) Traxeidlar To'g'ri javob: C) Yo'ldosh hujayralar ✔ Izoh: Elaksimon nay hujayralarida yadro bo'lmaydi, ularning hayot faoliyatini yonidagi yo'ldosh hujayralar ta'minlaydi. 19. Suyak xlorid kislota eritmasida bir necha kun saqlandi. Natijada u qanday holatga keladi? A) Mo'rt bo'lib ushalib ketadi, chunki organik moddalar yonadi B) Hech qanday o'zgarmaydi C) Butunlay erib ketadi D) Egiluvchan bo'lib qoladi, chunki mineral tuzlar eriydi To'g'ri javob: D) Egiluvchan bo'lib qoladi, chunki mineral tuzlar eriydi ✔ Izoh: Kislota kalsiy tuzlarini eritadi, organik modda (ossein) qoladi va suyak egiluvchan bo'ladi. 20. Qazilma faunalarning almashinishini katastrofalar nazariyasi bilan tushuntirgan olim kim? A) K. Linney B) A. Uolles C) Ch. Layel D) J. Kyuve To'g'ri javob: D) J. Kyuve ✔ Izoh: J. Kyuve qazilma qoldiqlarning almashinishini tabiiy halokatlar natijasida tirik mavjudotlarning qirilishi bilan izohlagan. 21. Qaysi bez ham endokrin, ham ekzokrin (aralash) bez hisoblanadi? A) Qalqonsimon bez B) Oshqozon osti bezi C) Buyrak usti bezi D) Gipofiz To'g'ri javob: B) Oshqozon osti bezi ✔ Izoh: Oshqozon osti bezi ichakka hazm shirasi va qonga gormonlar ajratadi, shuning uchun aralash bez. 22. Hujayraning suyuqlik tomchilarini membrana botiqlari orqali yutishi qanday ataladi? A) Fagotsitoz B) Osmos C) Ekzotsitoz D) Pinotsitoz To'g'ri javob: D) Pinotsitoz ✔ Izoh: Pinotsitoz — suyuqlik va unda erigan moddalarni mayda pufakchalar ko'rinishida yutish. Biologiya olimpiada savollari — mashq testlari | 67 23. Glikolizning tezligini boshqaruvchi asosiy (allosterik) ferment qaysi? A) Aldolaza B) Enolaza C) Triozofosfatizomeraza D) Fosfofruktokinaza-1 To'g'ri javob: D) Fosfofruktokinaza-1✔ Izoh: Fosfofruktokinaza-1 ATP va sitrat ko'p bo'lganda tormozlanadi, AMF ko'p bo'lganda faollanadi — glikolizning asosiy nazorat nuqtasi. 24. Jigar qurtining oraliq xo'jayini qaysi? A) Odam B) Kichik chuchuk suv shillig'i C) Uy iti D) Qoramol yoki qo'y To'g'ri javob: B) Kichik chuchuk suv shillig'i ✔ Izoh: Jigar qurti lichinkalari kichik chuchuk suv shillig'ida rivojlanadi; asosiy xo'jayin qoramol, qo'y va ba'zan odam. 25. Hasharotlar qaysi organlar orqali nafas oladi? A) O'pka xaltachalari B) Teri orqali faqat C) Traxeyalar D) Jabralar To'g'ri javob: C) Traxeyalar ✔ Izoh: Hasharotlarda traxeyalar tana bo'ylab tarmoqlanib, havoni bevosita to'qimalarga yetkazadi; ular nafas teshiklari bilan ochiladi. 26. AaBb × Aabb chatishtirishda (genlar birikmagan, to'liq dominantlik) ikkala dominant belgili (A_B_) avlod ulushi qancha? A) 3/8 B) 1/4 C) 3/16 D) 9/16 To'g'ri javob: A) 3/8 ✔ Izoh: A_ ehtimoli 3/4, B_ (Bb × bb) ehtimoli 1/2: 3/4 × 1/2 = 3/8. 27. Meyozning biologik ahamiyati to'g'ri ko'rsatilgan javobni toping. A) Ko'p hujayrali organizmning o'sishini ta'minlaydi B) Shikastlangan to'qimalarni tiklaydi C) Turning xromosoma sonini avlodlarda doimiy saqlaydi va kombinativ o'zgaruvchanlikni ta'minlaydi D) Hujayralarning genetik jihatdan bir xilligini ta'minlaydi To'g'ri javob: C) Turning xromosoma sonini avlodlarda doimiy saqlaydi va kombinativ ✔ o'zgaruvchanlikni ta'minlaydi Izoh: Meyoz gametalarni gaploid qiladi (urug'lanishda 2n tiklanadi) va krossingover hamda mustaqil taqsimlanish orqali yangi kombinatsiyalar hosil qiladi. Biologiya olimpiada savollari — mashq testlari | 68 23. Glikolizning tezligini boshqaruvchi asosiy (allosterik) ferment qaysi? A) Aldolaza B) Enolaza C) Triozofosfatizomeraza D) Fosfofruktokinaza-1 To'g'ri javob: D) Fosfofruktokinaza-1✔ Izoh: Fosfofruktokinaza-1 ATP va sitrat ko'p bo'lganda tormozlanadi, AMF ko'p bo'lganda faollanadi — glikolizning asosiy nazorat nuqtasi. 24. Jigar qurtining oraliq xo'jayini qaysi? A) Odam B) Kichik chuchuk suv shillig'i C) Uy iti D) Qoramol yoki qo'y To'g'ri javob: B) Kichik chuchuk suv shillig'i ✔ Izoh: Jigar qurti lichinkalari kichik chuchuk suv shillig'ida rivojlanadi; asosiy xo'jayin qoramol, qo'y va ba'zan odam. 25. Hasharotlar qaysi organlar orqali nafas oladi? A) O'pka xaltachalari B) Teri orqali faqat C) Traxeyalar D) Jabralar To'g'ri javob: C) Traxeyalar ✔ Izoh: Hasharotlarda traxeyalar tana bo'ylab tarmoqlanib, havoni bevosita to'qimalarga yetkazadi; ular nafas teshiklari bilan ochiladi. 26. AaBb × Aabb chatishtirishda (genlar birikmagan, to'liq dominantlik) ikkala dominant belgili (A_B_) avlod ulushi qancha? A) 3/8 B) 1/4 C) 3/16 D) 9/16 To'g'ri javob: A) 3/8 ✔ Izoh: A_ ehtimoli 3/4, B_ (Bb × bb) ehtimoli 1/2: 3/4 × 1/2 = 3/8. 27. Meyozning biologik ahamiyati to'g'ri ko'rsatilgan javobni toping. A) Ko'p hujayrali organizmning o'sishini ta'minlaydi B) Shikastlangan to'qimalarni tiklaydi C) Turning xromosoma sonini avlodlarda doimiy saqlaydi va kombinativ o'zgaruvchanlikni ta'minlaydi D) Hujayralarning genetik jihatdan bir xilligini ta'minlaydi To'g'ri javob: C) Turning xromosoma sonini avlodlarda doimiy saqlaydi va kombinativ ✔ o'zgaruvchanlikni ta'minlaydi Izoh: Meyoz gametalarni gaploid qiladi (urug'lanishda 2n tiklanadi) va krossingover hamda mustaqil taqsimlanish orqali yangi kombinatsiyalar hosil qiladi. Biologiya olimpiada savollari — mashq testlari | 68 28. Odamda nondisjunction (ajralmaslik) natijasida yuzaga keladigan Daun sindromi qaysi xromosoma trisomiyasi? A) 13-xromosoma B) 21-xromosoma C) X-xromosoma D) 18-xromosoma To'g'ri javob: B) 21-xromosoma✔ Izoh: Daun sindromi 21-juft xromosoma uchtaligi bilan bog'liq; 13 – Patau, 18 – Edvards sindromi. 29. Trombotsitlarning asosiy vazifasi nima? A) Antitelalar ishlab chiqarish B) Qon ivishida ishtirok etish C) Karbonat angidridni bog'lash D) Kislorod tashish To'g'ri javob: B) Qon ivishida ishtirok etish ✔ Izoh: Trombotsitlar jarohat joyida yopishib, qon ivishini boshlovchi moddalarni ajratadi. 30. O'simlik va hayvon hujayralarida sitokinezning farqi to'g'ri ko'rsatilgan javobni toping. A) O'simliklarda sitokinez bo'lmaydi B) Ikkalasida ham hujayra plastinkasi hosil bo'ladi C) O'simlikda bo'g'ilish halqasi, hayvonda hujayra plastinkasi hosil bo'ladi D) O'simlikda hujayra plastinkasi hosil bo'ladi, hayvonda aktin-miozin halqa bilan bo'g'iladi To'g'ri javob: D) O'simlikda hujayra plastinkasi hosil bo'ladi, hayvonda aktin-miozin halqa bilan ✔ bo'g'iladi Izoh: O'simlikda Golji pufakchalari fragmoplast yordamida markazda qo'shilib plastinka hosil qiladi; hayvonda qisqaruvchi halqa hujayrani bo'g'adi. Biologiya olimpiada savollari — mashq testlari | 69 28. Odamda nondisjunction (ajralmaslik) natijasida yuzaga keladigan Daun sindromi qaysi xromosoma trisomiyasi? A) 13-xromosoma B) 21-xromosoma C) X-xromosoma D) 18-xromosoma To'g'ri javob: B) 21-xromosoma✔ Izoh: Daun sindromi 21-juft xromosoma uchtaligi bilan bog'liq; 13 – Patau, 18 – Edvards sindromi. 29. Trombotsitlarning asosiy vazifasi nima? A) Antitelalar ishlab chiqarish B) Qon ivishida ishtirok etish C) Karbonat angidridni bog'lash D) Kislorod tashish To'g'ri javob: B) Qon ivishida ishtirok etish ✔ Izoh: Trombotsitlar jarohat joyida yopishib, qon ivishini boshlovchi moddalarni ajratadi. 30. O'simlik va hayvon hujayralarida sitokinezning farqi to'g'ri ko'rsatilgan javobni toping. A) O'simliklarda sitokinez bo'lmaydi B) Ikkalasida ham hujayra plastinkasi hosil bo'ladi C) O'simlikda bo'g'ilish halqasi, hayvonda hujayra plastinkasi hosil bo'ladi D) O'simlikda hujayra plastinkasi hosil bo'ladi, hayvonda aktin-miozin halqa bilan bo'g'iladi To'g'ri javob: D) O'simlikda hujayra plastinkasi hosil bo'ladi, hayvonda aktin-miozin halqa bilan ✔ bo'g'iladi Izoh: O'simlikda Golji pufakchalari fragmoplast yordamida markazda qo'shilib plastinka hosil qiladi; hayvonda qisqaruvchi halqa hujayrani bo'g'adi. Biologiya olimpiada savollari — mashq testlari | 69 12-variant Olimpiada mashq testlari • bitta to'g'ri javob 1. Marshantsiya yo'sini tanasi qanday tuzilgan? A) Poya va mayda barglarga ajralgan, rizoidli B) Yassi tallom shaklida, poya va barglarga ajralmagan C) Ignabargli, poyasi yog'ochlangan va ildizli D) Ipsimon, shoxlanmagan, bir qator hujayrali To'g'ri javob: B) Yassi tallom shaklida, poya va barglarga ajralmagan✔ Izoh: Marshantsiya jigarsimon yo'sin bo'lib, tanasi yassi tallomdan iborat, pastki tomonida rizoidlari bor. 2. Konservalar yaxshi sterilizatsiya qilinmaganda rivojlanib, kuchli zahar ishlab chiqaradigan anaerob bakteriya qanday kasallik qo'zg'atadi? A) Botulizm B) Sil C) Vabo D) Bo'g'ma To'g'ri javob: A) Botulizm ✔ Izoh: Botulizm qo'zg'atuvchisi germetik yopilgan idishda kislorodsiz sharoitda ko'payib, kuchli nerv zahari ajratadi. 3. Qaysi belgi maymunlarni (primatlarni) boshqa sutemizuvchilardan ajratib turadi? A) Kurak tishlari ildizsiz bo'lib, umr bo'yi o'sadi B) Bosh barmoq qolgan barmoqlarga qarama-qarshi turadi C) Oldingi oyoqlari teri pardali qanotga aylangan D) Oshqozoni to'rt bo'limli, kavsh qaytaradi To'g'ri javob: B) Bosh barmoq qolgan barmoqlarga qarama-qarshi turadi ✔ Izoh: Primatlarda bosh barmoq qarama-qarshi qo'yilgani uchun ular narsalarni ushlay oladi. 4. Fermentning faol markazidan uzoqda joylashgan maxsus joyga effektor birikib, uning faolligini o'zgartirishi qanday boshqaruv deyiladi? A) Allosterik boshqaruv B) Denaturatsiya C) Proteoliz bilan faollanish D) Raqobatli ingibirlash To'g'ri javob: A) Allosterik boshqaruv ✔ Izoh: Allosterik effektor fermentning boshqa markaziga birikib, uning konformatsiyasini va faolligini o'zgartiradi (masalan, ATP – fosfofruktokinazaga). 5. Atmosfera azotini bog'lovchi (azot fiksatsiyasi) asosiy ferment qaysi? A) Rubisko B) Nitratreduktaza C) Ureaza D) Nitrogenaza To'g'ri javob: D) Nitrogenaza ✔ Izoh: Nitrogenaza N2 ni ammiakka qaytaradi; u kislorodga sezgir, shuning uchun tugunaklarda leggemoglobin O2 ni bog'lab turadi. Biologiya olimpiada savollari — mashq testlari | 70 12-variant Olimpiada mashq testlari • bitta to'g'ri javob 1. Marshantsiya yo'sini tanasi qanday tuzilgan? A) Poya va mayda barglarga ajralgan, rizoidli B) Yassi tallom shaklida, poya va barglarga ajralmagan C) Ignabargli, poyasi yog'ochlangan va ildizli D) Ipsimon, shoxlanmagan, bir qator hujayrali To'g'ri javob: B) Yassi tallom shaklida, poya va barglarga ajralmagan✔ Izoh: Marshantsiya jigarsimon yo'sin bo'lib, tanasi yassi tallomdan iborat, pastki tomonida rizoidlari bor. 2. Konservalar yaxshi sterilizatsiya qilinmaganda rivojlanib, kuchli zahar ishlab chiqaradigan anaerob bakteriya qanday kasallik qo'zg'atadi? A) Botulizm B) Sil C) Vabo D) Bo'g'ma To'g'ri javob: A) Botulizm ✔ Izoh: Botulizm qo'zg'atuvchisi germetik yopilgan idishda kislorodsiz sharoitda ko'payib, kuchli nerv zahari ajratadi. 3. Qaysi belgi maymunlarni (primatlarni) boshqa sutemizuvchilardan ajratib turadi? A) Kurak tishlari ildizsiz bo'lib, umr bo'yi o'sadi B) Bosh barmoq qolgan barmoqlarga qarama-qarshi turadi C) Oldingi oyoqlari teri pardali qanotga aylangan D) Oshqozoni to'rt bo'limli, kavsh qaytaradi To'g'ri javob: B) Bosh barmoq qolgan barmoqlarga qarama-qarshi turadi ✔ Izoh: Primatlarda bosh barmoq qarama-qarshi qo'yilgani uchun ular narsalarni ushlay oladi. 4. Fermentning faol markazidan uzoqda joylashgan maxsus joyga effektor birikib, uning faolligini o'zgartirishi qanday boshqaruv deyiladi? A) Allosterik boshqaruv B) Denaturatsiya C) Proteoliz bilan faollanish D) Raqobatli ingibirlash To'g'ri javob: A) Allosterik boshqaruv ✔ Izoh: Allosterik effektor fermentning boshqa markaziga birikib, uning konformatsiyasini va faolligini o'zgartiradi (masalan, ATP – fosfofruktokinazaga). 5. Atmosfera azotini bog'lovchi (azot fiksatsiyasi) asosiy ferment qaysi? A) Rubisko B) Nitratreduktaza C) Ureaza D) Nitrogenaza To'g'ri javob: D) Nitrogenaza ✔ Izoh: Nitrogenaza N2 ni ammiakka qaytaradi; u kislorodga sezgir, shuning uchun tugunaklarda leggemoglobin O2 ni bog'lab turadi. Biologiya olimpiada savollari — mashq testlari | 70 6. Baqaning yuragi qanday tuzilgan? A) To'rt kamerali: ikki bo'lmacha va ikki qorincha B) Uch kamerali: ikki bo'lmacha va bitta qorincha C) Uch kamerali: bitta bo'lmacha va ikki qorincha D) Ikki kamerali: bitta bo'lmacha va bitta qorincha To'g'ri javob: B) Uch kamerali: ikki bo'lmacha va bitta qorincha✔ Izoh: Suvda hamda quruqlikda yashovchilarda yurak 3 kamerali bo'lib, ikki qon aylanish doirasi paydo bo'lgan. 7. Skelet muskulidagi glikogen nima uchun bevosita qonga glyukoza bera olmaydi? A) Muskul glikogeni tarmoqlanmagan B) Muskulda glikogenfosforilaza yo'q C) Glyukoza muskul membranasidan o'ta olmaydi D) Muskulda glyukoza-6-fosfataza fermenti yo'q To'g'ri javob: D) Muskulda glyukoza-6-fosfataza fermenti yo'q ✔ Izoh: Glyukoza-6-fosfatni erkin glyukozaga aylantiruvchi ferment jigarda bor, muskulda esa yo'q; muskul glikogeni faqat o'zi uchun ishlatiladi. 8. Beri-beri kasalligi (nerv sistemasi shikastlanishi) qaysi vitamin yetishmasligidan kelib chiqadi? A) B1 vitamini B) D vitamini C) A vitamini D) C vitamini To'g'ri javob: A) B1 vitamini ✔ Izoh: B1 (tiamin) vitamini asosan oqlanmagan don qobig'ida bo'ladi; tozalangan guruch bilan oziqlanganda beri-beri kuzatiladi. 9. Operon nazariyasini kim ishlab chiqqan? A) A. Xershi va M. Cheyz B) J. Uotson va F. Krik C) F. Jakob va J. Mono D) M. Meselson va F. Stal To'g'ri javob: C) F. Jakob va J. Mono ✔ Izoh: F. Jakob va J. Mono 1961-yilda E. coli lak-operoni misolida genlar faolligi boshqaruvini tushuntirgan. 10. Sudralib yuruvchilarni suv-quruqlikda yashovchilardan farqlovchi belgi qaysi? A) Nam, shilimshiq bezli teri B) Tashqi urug'lanish C) Lichinkasining jabra bilan nafas olishi D) Quruq, muguz tangachali teri va embrion pardali tuxum To'g'ri javob: D) Quruq, muguz tangachali teri va embrion pardali tuxum ✔ Izoh: Sudralib yuruvchilar terisi muguz qoplamli, tuxumi qobiq va embrion pardalari bilan himoyalangan; ular quruqlikda ko'payadi. 11. Trofik darajalar orasida energiyaning taxminan 10% i o'tishi (10% qoidasi) kimning nomi bilan bog'liq? A) V. Vernadskiy B) A. Tensli C) R. Lindeman D) Ch. Elton To'g'ri javob: C) R. Lindeman ✔ Izoh: R. Lindeman 1942-yilda ekotizimlarda energiya oqimini o'rganib, bir trofik darajadan ikkinchisiga taxminan 10% energiya o'tishini ko'rsatgan. Biologiya olimpiada savollari — mashq testlari | 71 6. Baqaning yuragi qanday tuzilgan? A) To'rt kamerali: ikki bo'lmacha va ikki qorincha B) Uch kamerali: ikki bo'lmacha va bitta qorincha C) Uch kamerali: bitta bo'lmacha va ikki qorincha D) Ikki kamerali: bitta bo'lmacha va bitta qorincha To'g'ri javob: B) Uch kamerali: ikki bo'lmacha va bitta qorincha✔ Izoh: Suvda hamda quruqlikda yashovchilarda yurak 3 kamerali bo'lib, ikki qon aylanish doirasi paydo bo'lgan. 7. Skelet muskulidagi glikogen nima uchun bevosita qonga glyukoza bera olmaydi? A) Muskul glikogeni tarmoqlanmagan B) Muskulda glikogenfosforilaza yo'q C) Glyukoza muskul membranasidan o'ta olmaydi D) Muskulda glyukoza-6-fosfataza fermenti yo'q To'g'ri javob: D) Muskulda glyukoza-6-fosfataza fermenti yo'q ✔ Izoh: Glyukoza-6-fosfatni erkin glyukozaga aylantiruvchi ferment jigarda bor, muskulda esa yo'q; muskul glikogeni faqat o'zi uchun ishlatiladi. 8. Beri-beri kasalligi (nerv sistemasi shikastlanishi) qaysi vitamin yetishmasligidan kelib chiqadi? A) B1 vitamini B) D vitamini C) A vitamini D) C vitamini To'g'ri javob: A) B1 vitamini ✔ Izoh: B1 (tiamin) vitamini asosan oqlanmagan don qobig'ida bo'ladi; tozalangan guruch bilan oziqlanganda beri-beri kuzatiladi. 9. Operon nazariyasini kim ishlab chiqqan? A) A. Xershi va M. Cheyz B) J. Uotson va F. Krik C) F. Jakob va J. Mono D) M. Meselson va F. Stal To'g'ri javob: C) F. Jakob va J. Mono ✔ Izoh: F. Jakob va J. Mono 1961-yilda E. coli lak-operoni misolida genlar faolligi boshqaruvini tushuntirgan. 10. Sudralib yuruvchilarni suv-quruqlikda yashovchilardan farqlovchi belgi qaysi? A) Nam, shilimshiq bezli teri B) Tashqi urug'lanish C) Lichinkasining jabra bilan nafas olishi D) Quruq, muguz tangachali teri va embrion pardali tuxum To'g'ri javob: D) Quruq, muguz tangachali teri va embrion pardali tuxum ✔ Izoh: Sudralib yuruvchilar terisi muguz qoplamli, tuxumi qobiq va embrion pardalari bilan himoyalangan; ular quruqlikda ko'payadi. 11. Trofik darajalar orasida energiyaning taxminan 10% i o'tishi (10% qoidasi) kimning nomi bilan bog'liq? A) V. Vernadskiy B) A. Tensli C) R. Lindeman D) Ch. Elton To'g'ri javob: C) R. Lindeman ✔ Izoh: R. Lindeman 1942-yilda ekotizimlarda energiya oqimini o'rganib, bir trofik darajadan ikkinchisiga taxminan 10% energiya o'tishini ko'rsatgan. Biologiya olimpiada savollari — mashq testlari | 71 12. «Shapko'rlik» (qorong'ida yomon ko'rish) qaysi vitamin yetishmasligi belgisi? A) B1 vitamini B) K vitamini C) A vitamini D) D vitamini To'g'ri javob: C) A vitamini✔ Izoh: A vitamini to'r pardadagi ko'ruv pigmenti rodopsin hosil bo'lishi uchun zarur. 13. Yo'g'on ichak bakteriyalari qaysi vitaminni sintezlab, organizmni u bilan qisman ta'minlaydi? A) K vitamini B) C vitamini C) A vitamini D) D vitamini To'g'ri javob: A) K vitamini ✔ Izoh: Ichak mikroflorasi K vitamini va B guruhining ayrim vitaminlarini sintezlaydi. 14. Bakteriyalarning sporasi qanday vazifani bajaradi? A) Jinsiy ko'payishni ta'minlaydi B) Noqulay sharoitni o'tkazishga xizmat qiladi C) Fotosintez qiladi D) Asosiy ko'payish usuli hisoblanadi To'g'ri javob: B) Noqulay sharoitni o'tkazishga xizmat qiladi ✔ Izoh: Bakteriyada odatda bitta hujayradan bitta spora hosil bo'ladi, shuning uchun u ko'payish emas, chidamlilik shakli. 15. Qaysi juftlikda ikkala o'simlik ham bir oilaga mansub? A) Beda va sabzi B) Tamaki va karam C) Olcha va nok D) Bug'doy va lola To'g'ri javob: C) Olcha va nok ✔ Izoh: Olcha va nok ra'noguldoshlar oilasiga kiradi; boshqa juftliklarda o'simliklar turli oilalarga mansub. 16. Kariotipi XXXY bo'lgan odam hujayralarida nechta Barr tanachasi kuzatiladi? A) 2 B) 0 C) 1 D) 3 To'g'ri javob: A) 2 ✔ Izoh: Faqat bitta X faol qoladi, qolganlari inaktivlanadi: 3 − 1 = 2 Barr tanachasi. 17. Bir hujayrali, xivchinsiz, oqsilga boy va kosmik kemalarda kislorod manbai sifatida sinalgan yashil suvo't qaysi? A) Xlamidomonada B) Ulotriks C) Volvoks D) Xlorella To'g'ri javob: D) Xlorella ✔ Izoh: Xlorella bir hujayrali, harakatsiz yashil suvo't bo'lib, tez ko'payadi va ko'p kislorod ajratadi. Biologiya olimpiada savollari — mashq testlari | 72 12. «Shapko'rlik» (qorong'ida yomon ko'rish) qaysi vitamin yetishmasligi belgisi? A) B1 vitamini B) K vitamini C) A vitamini D) D vitamini To'g'ri javob: C) A vitamini✔ Izoh: A vitamini to'r pardadagi ko'ruv pigmenti rodopsin hosil bo'lishi uchun zarur. 13. Yo'g'on ichak bakteriyalari qaysi vitaminni sintezlab, organizmni u bilan qisman ta'minlaydi? A) K vitamini B) C vitamini C) A vitamini D) D vitamini To'g'ri javob: A) K vitamini ✔ Izoh: Ichak mikroflorasi K vitamini va B guruhining ayrim vitaminlarini sintezlaydi. 14. Bakteriyalarning sporasi qanday vazifani bajaradi? A) Jinsiy ko'payishni ta'minlaydi B) Noqulay sharoitni o'tkazishga xizmat qiladi C) Fotosintez qiladi D) Asosiy ko'payish usuli hisoblanadi To'g'ri javob: B) Noqulay sharoitni o'tkazishga xizmat qiladi ✔ Izoh: Bakteriyada odatda bitta hujayradan bitta spora hosil bo'ladi, shuning uchun u ko'payish emas, chidamlilik shakli. 15. Qaysi juftlikda ikkala o'simlik ham bir oilaga mansub? A) Beda va sabzi B) Tamaki va karam C) Olcha va nok D) Bug'doy va lola To'g'ri javob: C) Olcha va nok ✔ Izoh: Olcha va nok ra'noguldoshlar oilasiga kiradi; boshqa juftliklarda o'simliklar turli oilalarga mansub. 16. Kariotipi XXXY bo'lgan odam hujayralarida nechta Barr tanachasi kuzatiladi? A) 2 B) 0 C) 1 D) 3 To'g'ri javob: A) 2 ✔ Izoh: Faqat bitta X faol qoladi, qolganlari inaktivlanadi: 3 − 1 = 2 Barr tanachasi. 17. Bir hujayrali, xivchinsiz, oqsilga boy va kosmik kemalarda kislorod manbai sifatida sinalgan yashil suvo't qaysi? A) Xlamidomonada B) Ulotriks C) Volvoks D) Xlorella To'g'ri javob: D) Xlorella ✔ Izoh: Xlorella bir hujayrali, harakatsiz yashil suvo't bo'lib, tez ko'payadi va ko'p kislorod ajratadi. Biologiya olimpiada savollari — mashq testlari | 72 18. Muhitda ham glyukoza, ham laktoza ko'p bo'lsa, E. coli da lak-operon transkripsiyasi nima uchun kuchsiz bo'ladi? A) Repressor operatorga mahkam birikib qoladi B) Laktoza hujayraga umuman kirmaydi C) cAMF darajasi past bo'lib, CAP oqsili promotorni faollashtirmaydi D) RNK polimeraza glyukozaga birikadi To'g'ri javob: C) cAMF darajasi past bo'lib, CAP oqsili promotorni faollashtirmaydi✔ Izoh: Glyukoza ko'p bo'lsa cAMF kam, CAP–cAMF kompleksi hosil bo'lmaydi va repressor olib tashlansa ham transkripsiya past bo'ladi (katabolit repressiya). 19. Gen muhandisligida begona genni bakteriya hujayrasiga kiritish uchun eng ko'p ishlatiladigan vektor qaysi? A) Prion B) Plazmida C) Mitoxondriya DNK si D) Ribosoma To'g'ri javob: B) Plazmida ✔ Izoh: Plazmidalar avtonom ko'payadigan halqasimon DNK lar bo'lib, ularga gen kiritilib bakteriyaga transformatsiya qilinadi. 20. Bakteriyalarda translatsiya qaysi aminokislota qoldig'i bilan boshlanadi? A) Valin B) Triptofan C) N-formilmetionin D) Metionin To'g'ri javob: C) N-formilmetionin ✔ Izoh: Prokariotlarda start-kodon AUG maxsus initsiator tRNK ga birikkan formilmetioninni kiritadi; eukariotlarda oddiy metionin. 21. Bakteriyalarni zararlovchi viruslar qanday ataladi? A) Plazmidalar B) Bakteroidlar C) Fagotsitlar D) Bakteriofaglar To'g'ri javob: D) Bakteriofaglar ✔ Izoh: Bakteriofaglar bakteriya hujayrasiga o'z nuklein kislotasini kiritib, unda ko'payadi va hujayrani yemiradi. 22. DNK ning B-shaklida qo'sh spiralning bitta to'liq o'rami nechta nukleotid juftini o'z ichiga oladi va uzunligi qancha? A) ≈10 juft, 0,34 nm B) ≈20 juft, 3,4 nm C) ≈3 juft, 1 nm D) ≈10 juft, 3,4 nm To'g'ri javob: D) ≈10 juft, 3,4 nm ✔ Izoh: B-DNK da bir o'ramga taxminan 10 juft asos to'g'ri keladi, juftlar orasidagi masofa 0,34 nm, o'ram qadami 3,4 nm. Biologiya olimpiada savollari — mashq testlari | 73 18. Muhitda ham glyukoza, ham laktoza ko'p bo'lsa, E. coli da lak-operon transkripsiyasi nima uchun kuchsiz bo'ladi? A) Repressor operatorga mahkam birikib qoladi B) Laktoza hujayraga umuman kirmaydi C) cAMF darajasi past bo'lib, CAP oqsili promotorni faollashtirmaydi D) RNK polimeraza glyukozaga birikadi To'g'ri javob: C) cAMF darajasi past bo'lib, CAP oqsili promotorni faollashtirmaydi✔ Izoh: Glyukoza ko'p bo'lsa cAMF kam, CAP–cAMF kompleksi hosil bo'lmaydi va repressor olib tashlansa ham transkripsiya past bo'ladi (katabolit repressiya). 19. Gen muhandisligida begona genni bakteriya hujayrasiga kiritish uchun eng ko'p ishlatiladigan vektor qaysi? A) Prion B) Plazmida C) Mitoxondriya DNK si D) Ribosoma To'g'ri javob: B) Plazmida ✔ Izoh: Plazmidalar avtonom ko'payadigan halqasimon DNK lar bo'lib, ularga gen kiritilib bakteriyaga transformatsiya qilinadi. 20. Bakteriyalarda translatsiya qaysi aminokislota qoldig'i bilan boshlanadi? A) Valin B) Triptofan C) N-formilmetionin D) Metionin To'g'ri javob: C) N-formilmetionin ✔ Izoh: Prokariotlarda start-kodon AUG maxsus initsiator tRNK ga birikkan formilmetioninni kiritadi; eukariotlarda oddiy metionin. 21. Bakteriyalarni zararlovchi viruslar qanday ataladi? A) Plazmidalar B) Bakteroidlar C) Fagotsitlar D) Bakteriofaglar To'g'ri javob: D) Bakteriofaglar ✔ Izoh: Bakteriofaglar bakteriya hujayrasiga o'z nuklein kislotasini kiritib, unda ko'payadi va hujayrani yemiradi. 22. DNK ning B-shaklida qo'sh spiralning bitta to'liq o'rami nechta nukleotid juftini o'z ichiga oladi va uzunligi qancha? A) ≈10 juft, 0,34 nm B) ≈20 juft, 3,4 nm C) ≈3 juft, 1 nm D) ≈10 juft, 3,4 nm To'g'ri javob: D) ≈10 juft, 3,4 nm ✔ Izoh: B-DNK da bir o'ramga taxminan 10 juft asos to'g'ri keladi, juftlar orasidagi masofa 0,34 nm, o'ram qadami 3,4 nm. Biologiya olimpiada savollari — mashq testlari | 73 23. Drozofilada «Bar» (tasmasimon ko'z) belgisi qanday xromosoma mutatsiyasi natijasida hosil bo'ladi? A) Inversiya B) X xromosoma qismining duplikatsiyasi C) Deletsiya D) Gomologik bo'lmagan xromosomalar translokatsiyasi To'g'ri javob: B) X xromosoma qismining duplikatsiyasi✔ Izoh: Bar mutatsiyasi X xromosomadagi 16A qismining ikkilanishi (duplikatsiya) natijasida yuzaga keladi. 24. Suvi 18O izotopi bilan belgilangan muhitda fotosintez o'tkazilsa, ajralgan kislorod qanday bo'ladi? A) O2 umuman ajralmaydi B) Belgilanmagan bo'ladi, chunki O2 CO2 dan hosil bo'ladi C) Belgilangan bo'ladi, chunki O2 suvning fotolizidan hosil bo'ladi D) Yarmi belgilangan, yarmi belgilanmagan bo'ladi To'g'ri javob: C) Belgilangan bo'ladi, chunki O2 suvning fotolizidan hosil bo'ladi ✔ Izoh: Ruben va Kamen tajribalari fotosintezda ajraladigan kislorodning manbai suv ekanligini isbotlagan. 25. Diatom suvo'tlarining kremniyni, ba'zi bakteriyalarning temirni to'plashi tirik moddaning qaysi funksiyasiga misol? A) Gaz funksiyasi B) Konsentratsion funksiya C) Energetik funksiya D) Destruktiv funksiya To'g'ri javob: B) Konsentratsion funksiya ✔ Izoh: Tirik organizmlar muhitdagi kimyoviy elementlarni tanlab o'z tanasida to'playdi — bu konsentratsion funksiya. 26. Golandrik (Y xromosoma bilan birikkan) belgilar qanday irsiylanadi? A) Onadan o'g'il va qizlarga teng B) Otadan faqat qizlarga C) Faqat otadan o'g'illarga D) Onadan faqat o'g'illarga To'g'ri javob: C) Faqat otadan o'g'illarga ✔ Izoh: Y xromosoma faqat erkaklarda bo'lib, otadan o'g'ilga o'tadi; shuning uchun golandrik belgilar faqat erkaklar orqali uzatiladi. 27. Odamda embrionning erkak jinsi bo'yicha rivojlanishini qaysi gen ishga tushiradi? A) Autosomadagi insulin geni B) X xromosomadagi XIST geni C) Y xromosomadagi SRY geni D) Mitoxondriyadagi sitoxrom b geni To'g'ri javob: C) Y xromosomadagi SRY geni ✔ Izoh: SRY oqsili jinsiy bezni moyakka aylantiradi; Y bo'lsa ham SRY yo'qolgan holatda fenotip ayol bo'lishi mumkin. 28. Ko'pchilik sutemizuvchilarda bo'yin umurtqalari soni nechta? A) 12 ta B) 7 ta C) Turlarga qarab 3 tadan 25 tagacha D) 5 ta To'g'ri javob: B) 7 ta ✔ Biologiya olimpiada savollari — mashq testlari | 74 23. Drozofilada «Bar» (tasmasimon ko'z) belgisi qanday xromosoma mutatsiyasi natijasida hosil bo'ladi? A) Inversiya B) X xromosoma qismining duplikatsiyasi C) Deletsiya D) Gomologik bo'lmagan xromosomalar translokatsiyasi To'g'ri javob: B) X xromosoma qismining duplikatsiyasi✔ Izoh: Bar mutatsiyasi X xromosomadagi 16A qismining ikkilanishi (duplikatsiya) natijasida yuzaga keladi. 24. Suvi 18O izotopi bilan belgilangan muhitda fotosintez o'tkazilsa, ajralgan kislorod qanday bo'ladi? A) O2 umuman ajralmaydi B) Belgilanmagan bo'ladi, chunki O2 CO2 dan hosil bo'ladi C) Belgilangan bo'ladi, chunki O2 suvning fotolizidan hosil bo'ladi D) Yarmi belgilangan, yarmi belgilanmagan bo'ladi To'g'ri javob: C) Belgilangan bo'ladi, chunki O2 suvning fotolizidan hosil bo'ladi ✔ Izoh: Ruben va Kamen tajribalari fotosintezda ajraladigan kislorodning manbai suv ekanligini isbotlagan. 25. Diatom suvo'tlarining kremniyni, ba'zi bakteriyalarning temirni to'plashi tirik moddaning qaysi funksiyasiga misol? A) Gaz funksiyasi B) Konsentratsion funksiya C) Energetik funksiya D) Destruktiv funksiya To'g'ri javob: B) Konsentratsion funksiya ✔ Izoh: Tirik organizmlar muhitdagi kimyoviy elementlarni tanlab o'z tanasida to'playdi — bu konsentratsion funksiya. 26. Golandrik (Y xromosoma bilan birikkan) belgilar qanday irsiylanadi? A) Onadan o'g'il va qizlarga teng B) Otadan faqat qizlarga C) Faqat otadan o'g'illarga D) Onadan faqat o'g'illarga To'g'ri javob: C) Faqat otadan o'g'illarga ✔ Izoh: Y xromosoma faqat erkaklarda bo'lib, otadan o'g'ilga o'tadi; shuning uchun golandrik belgilar faqat erkaklar orqali uzatiladi. 27. Odamda embrionning erkak jinsi bo'yicha rivojlanishini qaysi gen ishga tushiradi? A) Autosomadagi insulin geni B) X xromosomadagi XIST geni C) Y xromosomadagi SRY geni D) Mitoxondriyadagi sitoxrom b geni To'g'ri javob: C) Y xromosomadagi SRY geni ✔ Izoh: SRY oqsili jinsiy bezni moyakka aylantiradi; Y bo'lsa ham SRY yo'qolgan holatda fenotip ayol bo'lishi mumkin. 28. Ko'pchilik sutemizuvchilarda bo'yin umurtqalari soni nechta? A) 12 ta B) 7 ta C) Turlarga qarab 3 tadan 25 tagacha D) 5 ta To'g'ri javob: B) 7 ta ✔ Biologiya olimpiada savollari — mashq testlari | 74 Izoh: Jirafada ham, sichqonda ham, deyarli barcha sutemizuvchilarda bo'yin umurtqalari 7 ta. 29. Ekotizimda modda va energiya harakati haqidagi to'g'ri fikrni toping. A) Energiya aylanadi, moddalar bir yo'nalishda oqadi B) Modda ham, energiya ham to'liq aylanadi C) Modda ham, energiya ham faqat bir yo'nalishda harakatlanadi D) Moddalar aylanadi, energiya esa bir yo'nalishda oqib, issiqlik sifatida tarqaladi To'g'ri javob: D) Moddalar aylanadi, energiya esa bir yo'nalishda oqib, issiqlik sifatida tarqaladi✔ Izoh: Kimyoviy elementlar biogeokimyoviy sikllarda qayta ishlatiladi; Quyosh energiyasi esa har bir pog'onada issiqlikka aylanib yo'qoladi. 30. Qaysi o'simliklar guruhida ilk bor urug' paydo bo'lgan? A) Ochiq urug'lilar B) Qirqquloqlar C) Plaunlar D) Yo'sinlar To'g'ri javob: A) Ochiq urug'lilar ✔ Izoh: Urug' birinchi bo'lib ochiq urug'lilarda paydo bo'lgan; ularda urug'kurtaklar urug'chi ichida emas, qubba tangachalarida ochiq yotadi. Biologiya olimpiada savollari — mashq testlari | 75 Izoh: Jirafada ham, sichqonda ham, deyarli barcha sutemizuvchilarda bo'yin umurtqalari 7 ta. 29. Ekotizimda modda va energiya harakati haqidagi to'g'ri fikrni toping. A) Energiya aylanadi, moddalar bir yo'nalishda oqadi B) Modda ham, energiya ham to'liq aylanadi C) Modda ham, energiya ham faqat bir yo'nalishda harakatlanadi D) Moddalar aylanadi, energiya esa bir yo'nalishda oqib, issiqlik sifatida tarqaladi To'g'ri javob: D) Moddalar aylanadi, energiya esa bir yo'nalishda oqib, issiqlik sifatida tarqaladi✔ Izoh: Kimyoviy elementlar biogeokimyoviy sikllarda qayta ishlatiladi; Quyosh energiyasi esa har bir pog'onada issiqlikka aylanib yo'qoladi. 30. Qaysi o'simliklar guruhida ilk bor urug' paydo bo'lgan? A) Ochiq urug'lilar B) Qirqquloqlar C) Plaunlar D) Yo'sinlar To'g'ri javob: A) Ochiq urug'lilar ✔ Izoh: Urug' birinchi bo'lib ochiq urug'lilarda paydo bo'lgan; ularda urug'kurtaklar urug'chi ichida emas, qubba tangachalarida ochiq yotadi. Biologiya olimpiada savollari — mashq testlari | 75 13-variant Olimpiada mashq testlari • bitta to'g'ri javob 1. Kattalarda o'sish gormoni ortiqcha ishlab chiqarilganda qo'l-oyoq panjalari, burun va jag'ning kattalashishi qanday ataladi? A) Gigantizm B) Bazedov kasalligi C) Akromegaliya D) Gipofizar pakanalik To'g'ri javob: C) Akromegaliya✔ Izoh: Kattalarda suyaklarning bo'yiga o'sishi to'xtagan, shu sababli tananing chekka qismlari kattalashadi. 2. Mendelning gametalar sofligi gipotezasining mohiyati nimada? A) Gametalarda allellar o'zaro aralashib ketadi B) Gametalar faqat dominant allellarni oladi C) Gametalar ikkala allelni ham saqlaydi D) Har bir gameta har bir gendan faqat bitta allelni oladi To'g'ri javob: D) Har bir gameta har bir gendan faqat bitta allelni oladi ✔ Izoh: Duragayda allellar aralashmaydi; gameta hosil bo'lishida ular ajraladi va har bir gameta bitta allelni oladi. 3. Ildiz endodermasidagi Kaspari belbog'chasining vazifasi nima? A) Yon ildizlar va ildiz tukchalarining hosil bo'lishini ta'minlaydi B) Organik moddalarni ildizdan bargga tomon faol o'tkazib beradi C) Suvni devorlar bo'ylab emas, sitoplazma orqali o'tishga majbur qiladi D) Ildizni tuproq zarralaridan va mikroblardan mexanik himoya qiladi To'g'ri javob: C) Suvni devorlar bo'ylab emas, sitoplazma orqali o'tishga majbur qiladi ✔ Izoh: Kaspari belbog'chasi suberinli bo'lib, apoplast yo'lini yopadi; shu sababli moddalar membranalar orqali tanlab o'tadi. 4. Bo'g'imoyoqlilarning tashqi skeleti qaysi moddadan iborat bo'lib, o'sish uchun vaqti-vaqti bilan tashlanadi? A) Keratin B) Kollagen C) Sellyuloza D) Xitin To'g'ri javob: D) Xitin ✔ Izoh: Bo'g'imoyoqlilar kutikulasi xitinli; u cho'zilmagani uchun hayvon o'sish davrida tullaydi. 5. Bakteriyalarda bo'linish joyida halqa hosil qiluvchi, tubulinga o'xshash oqsil qaysi? A) FtsZ B) MreB C) Aktin D) Dinein To'g'ri javob: A) FtsZ ✔ Izoh: FtsZ evolyutsion jihatdan tubulin gomologi bo'lib, bakteriyaning o'rtasida Z-halqa hosil qilib binar bo'linishni boshqaradi. Biologiya olimpiada savollari — mashq testlari | 76 13-variant Olimpiada mashq testlari • bitta to'g'ri javob 1. Kattalarda o'sish gormoni ortiqcha ishlab chiqarilganda qo'l-oyoq panjalari, burun va jag'ning kattalashishi qanday ataladi? A) Gigantizm B) Bazedov kasalligi C) Akromegaliya D) Gipofizar pakanalik To'g'ri javob: C) Akromegaliya✔ Izoh: Kattalarda suyaklarning bo'yiga o'sishi to'xtagan, shu sababli tananing chekka qismlari kattalashadi. 2. Mendelning gametalar sofligi gipotezasining mohiyati nimada? A) Gametalarda allellar o'zaro aralashib ketadi B) Gametalar faqat dominant allellarni oladi C) Gametalar ikkala allelni ham saqlaydi D) Har bir gameta har bir gendan faqat bitta allelni oladi To'g'ri javob: D) Har bir gameta har bir gendan faqat bitta allelni oladi ✔ Izoh: Duragayda allellar aralashmaydi; gameta hosil bo'lishida ular ajraladi va har bir gameta bitta allelni oladi. 3. Ildiz endodermasidagi Kaspari belbog'chasining vazifasi nima? A) Yon ildizlar va ildiz tukchalarining hosil bo'lishini ta'minlaydi B) Organik moddalarni ildizdan bargga tomon faol o'tkazib beradi C) Suvni devorlar bo'ylab emas, sitoplazma orqali o'tishga majbur qiladi D) Ildizni tuproq zarralaridan va mikroblardan mexanik himoya qiladi To'g'ri javob: C) Suvni devorlar bo'ylab emas, sitoplazma orqali o'tishga majbur qiladi ✔ Izoh: Kaspari belbog'chasi suberinli bo'lib, apoplast yo'lini yopadi; shu sababli moddalar membranalar orqali tanlab o'tadi. 4. Bo'g'imoyoqlilarning tashqi skeleti qaysi moddadan iborat bo'lib, o'sish uchun vaqti-vaqti bilan tashlanadi? A) Keratin B) Kollagen C) Sellyuloza D) Xitin To'g'ri javob: D) Xitin ✔ Izoh: Bo'g'imoyoqlilar kutikulasi xitinli; u cho'zilmagani uchun hayvon o'sish davrida tullaydi. 5. Bakteriyalarda bo'linish joyida halqa hosil qiluvchi, tubulinga o'xshash oqsil qaysi? A) FtsZ B) MreB C) Aktin D) Dinein To'g'ri javob: A) FtsZ ✔ Izoh: FtsZ evolyutsion jihatdan tubulin gomologi bo'lib, bakteriyaning o'rtasida Z-halqa hosil qilib binar bo'linishni boshqaradi. Biologiya olimpiada savollari — mashq testlari | 76 6. Tok (uzum) jingalaklari qaysi organdan hosil bo'lgan? A) Yon bargchadan B) Ildizdan C) Poyadan D) Bargdan To'g'ri javob: C) Poyadan✔ Izoh: Uzum jingalaklari shakli o'zgargan poyalardir, no'xat jingalaklari esa barg qismidan hosil bo'ladi. 7. Sog' ota-onaning (ikkalasi Aa) sog' qizi retsessiv allelni tashuvchi (geterozigota) bo'lish ehtimoli qancha? A) 3/4 B) 1/2 C) 1/4 D) 2/3 To'g'ri javob: D) 2/3 ✔ Izoh: Sog' farzandlar AA (1) va Aa (2) dan iborat, shuning uchun Aa ehtimoli 2/3. 8. Ikkala jinsda ham genlari bo'lgan, ammo faqat bir jinsda namoyon bo'ladigan belgilar (masalan, qoramollarda sut mahsuldorligi) qanday ataladi? A) Jins bilan birikkan belgilar B) Jins bilan chegaralangan belgilar C) Golandrik belgilar D) Sitoplazmatik belgilar To'g'ri javob: B) Jins bilan chegaralangan belgilar ✔ Izoh: Bunday genlar autosomalarda joylashishi mumkin, lekin belgi gormonal farqlar tufayli faqat bir jinsda yuzaga chiqadi. 9. Tirik o'simlik hujayrasi konsentrlangan tuz eritmasiga solinganda kuzatiladigan hodisa qaysi? A) Plazmoliz B) Deplazmoliz C) Gemoliz D) Turgor bosimining ortishi To'g'ri javob: A) Plazmoliz ✔ Izoh: Gipertonik eritmada vakuoladan suv chiqadi va protoplast hujayra devoridan ajraladi — bu plazmoliz. 10. Umurtqalar tanalari orasidagi birikish turi qanday? A) Qo'shilib bitta suyak hosil qilgan B) Harakatchan (bo'g'im orqali) C) Yarim harakatchan (tog'ay disklar orqali) D) Harakatsiz (choklar orqali) To'g'ri javob: C) Yarim harakatchan (tog'ay disklar orqali) ✔ Izoh: Umurtqalararo tog'ay disklar umurtqalarning bir-biriga nisbatan cheklangan harakatini ta'minlaydi. 11. Gomologik xromosomalar bir-biridan ajrala boshlab, xiazmalar aniq ko'rinadigan bosqich qaysi? A) Metafaza I B) Zigonema C) Leptonema D) Diplonema To'g'ri javob: D) Diplonema ✔ Izoh: Diplonemada sinaptonemal kompleks parchalanadi va gomologlar faqat xiazmalar orqali bog'langan holda qoladi. Biologiya olimpiada savollari — mashq testlari | 77 6. Tok (uzum) jingalaklari qaysi organdan hosil bo'lgan? A) Yon bargchadan B) Ildizdan C) Poyadan D) Bargdan To'g'ri javob: C) Poyadan✔ Izoh: Uzum jingalaklari shakli o'zgargan poyalardir, no'xat jingalaklari esa barg qismidan hosil bo'ladi. 7. Sog' ota-onaning (ikkalasi Aa) sog' qizi retsessiv allelni tashuvchi (geterozigota) bo'lish ehtimoli qancha? A) 3/4 B) 1/2 C) 1/4 D) 2/3 To'g'ri javob: D) 2/3 ✔ Izoh: Sog' farzandlar AA (1) va Aa (2) dan iborat, shuning uchun Aa ehtimoli 2/3. 8. Ikkala jinsda ham genlari bo'lgan, ammo faqat bir jinsda namoyon bo'ladigan belgilar (masalan, qoramollarda sut mahsuldorligi) qanday ataladi? A) Jins bilan birikkan belgilar B) Jins bilan chegaralangan belgilar C) Golandrik belgilar D) Sitoplazmatik belgilar To'g'ri javob: B) Jins bilan chegaralangan belgilar ✔ Izoh: Bunday genlar autosomalarda joylashishi mumkin, lekin belgi gormonal farqlar tufayli faqat bir jinsda yuzaga chiqadi. 9. Tirik o'simlik hujayrasi konsentrlangan tuz eritmasiga solinganda kuzatiladigan hodisa qaysi? A) Plazmoliz B) Deplazmoliz C) Gemoliz D) Turgor bosimining ortishi To'g'ri javob: A) Plazmoliz ✔ Izoh: Gipertonik eritmada vakuoladan suv chiqadi va protoplast hujayra devoridan ajraladi — bu plazmoliz. 10. Umurtqalar tanalari orasidagi birikish turi qanday? A) Qo'shilib bitta suyak hosil qilgan B) Harakatchan (bo'g'im orqali) C) Yarim harakatchan (tog'ay disklar orqali) D) Harakatsiz (choklar orqali) To'g'ri javob: C) Yarim harakatchan (tog'ay disklar orqali) ✔ Izoh: Umurtqalararo tog'ay disklar umurtqalarning bir-biriga nisbatan cheklangan harakatini ta'minlaydi. 11. Gomologik xromosomalar bir-biridan ajrala boshlab, xiazmalar aniq ko'rinadigan bosqich qaysi? A) Metafaza I B) Zigonema C) Leptonema D) Diplonema To'g'ri javob: D) Diplonema ✔ Izoh: Diplonemada sinaptonemal kompleks parchalanadi va gomologlar faqat xiazmalar orqali bog'langan holda qoladi. Biologiya olimpiada savollari — mashq testlari | 77 12. Dominant epistaz (12 : 3 : 1) bo'yicha AaBb oq mevali qovoq aabb yashil mevali qovoq bilan chatishtirildi. Avlodda qanday nisbat bo'ladi? A) 3 oq : 1 yashil B) 1 oq : 1 sariq : 1 yashil : 1 oq C) 1 oq : 2 sariq : 1 yashil D) 2 oq : 1 sariq : 1 yashil To'g'ri javob: D) 2 oq : 1 sariq : 1 yashil✔ Izoh: AaBb va Aabb (A_) – oq, aaBb – sariq, aabb – yashil: 2 : 1 : 1. 13. Hujayra sikli 20 soat davom etadi. Asinxron bo'linayotgan populyatsiyada hujayralarning 5% i mitozda topildi. Mitoz taxminan qancha davom etadi? A) 5 soat B) 0,25 soat C) 4 soat D) 1 soat To'g'ri javob: D) 1 soat ✔ Izoh: Asinxron populyatsiyada faza ulushi uning davomiyligiga proporsional: 20 × 0,05 = 1 soat. 14. Odamda o'rtacha vazn bilan tug'ilgan chaqaloqlarning yashovchanligi eng yuqori bo'lishi tanlanishning qaysi shakli? A) Dizruptiv tanlanish B) Stabillashtiruvchi tanlanish C) Sun'iy tanlash D) Harakatlantiruvchi tanlanish To'g'ri javob: B) Stabillashtiruvchi tanlanish ✔ Izoh: Stabillashtiruvchi tanlanish chetki variantlarni yo'q qilib, o'rtacha fenotipni saqlaydi. 15. Bulutlarning (g'ovaktanlilarning) tanasi devoridagi teshikchalar orqali suv oqimini qaysi hujayralar hosil qiladi? A) Muskul hujayralari B) Nerv hujayralari C) Otuvchi hujayralar D) Xivchinli yoqachali hujayralar To'g'ri javob: D) Xivchinli yoqachali hujayralar ✔ Izoh: Bulutlarda xivchinli yoqachali hujayralar suvni harakatlantirib, undagi oziq zarralarini tutib qoladi. 16. Kub shaklidagi hujayraning qirrasi 2 marta uzaysa, uning sirt yuzasining hajmga nisbati qanday o'zgaradi? A) 8 marta kamayadi B) 4 marta kamayadi C) 2 marta kamayadi D) 2 marta ortadi To'g'ri javob: C) 2 marta kamayadi ✔ Izoh: S/V = 6a²/a³ = 6/a; qirra 2 marta oshsa nisbat 2 marta kamayadi. Shu sababli hujayralar juda katta bo'la olmaydi. Biologiya olimpiada savollari — mashq testlari | 78 12. Dominant epistaz (12 : 3 : 1) bo'yicha AaBb oq mevali qovoq aabb yashil mevali qovoq bilan chatishtirildi. Avlodda qanday nisbat bo'ladi? A) 3 oq : 1 yashil B) 1 oq : 1 sariq : 1 yashil : 1 oq C) 1 oq : 2 sariq : 1 yashil D) 2 oq : 1 sariq : 1 yashil To'g'ri javob: D) 2 oq : 1 sariq : 1 yashil✔ Izoh: AaBb va Aabb (A_) – oq, aaBb – sariq, aabb – yashil: 2 : 1 : 1. 13. Hujayra sikli 20 soat davom etadi. Asinxron bo'linayotgan populyatsiyada hujayralarning 5% i mitozda topildi. Mitoz taxminan qancha davom etadi? A) 5 soat B) 0,25 soat C) 4 soat D) 1 soat To'g'ri javob: D) 1 soat ✔ Izoh: Asinxron populyatsiyada faza ulushi uning davomiyligiga proporsional: 20 × 0,05 = 1 soat. 14. Odamda o'rtacha vazn bilan tug'ilgan chaqaloqlarning yashovchanligi eng yuqori bo'lishi tanlanishning qaysi shakli? A) Dizruptiv tanlanish B) Stabillashtiruvchi tanlanish C) Sun'iy tanlash D) Harakatlantiruvchi tanlanish To'g'ri javob: B) Stabillashtiruvchi tanlanish ✔ Izoh: Stabillashtiruvchi tanlanish chetki variantlarni yo'q qilib, o'rtacha fenotipni saqlaydi. 15. Bulutlarning (g'ovaktanlilarning) tanasi devoridagi teshikchalar orqali suv oqimini qaysi hujayralar hosil qiladi? A) Muskul hujayralari B) Nerv hujayralari C) Otuvchi hujayralar D) Xivchinli yoqachali hujayralar To'g'ri javob: D) Xivchinli yoqachali hujayralar ✔ Izoh: Bulutlarda xivchinli yoqachali hujayralar suvni harakatlantirib, undagi oziq zarralarini tutib qoladi. 16. Kub shaklidagi hujayraning qirrasi 2 marta uzaysa, uning sirt yuzasining hajmga nisbati qanday o'zgaradi? A) 8 marta kamayadi B) 4 marta kamayadi C) 2 marta kamayadi D) 2 marta ortadi To'g'ri javob: C) 2 marta kamayadi ✔ Izoh: S/V = 6a²/a³ = 6/a; qirra 2 marta oshsa nisbat 2 marta kamayadi. Shu sababli hujayralar juda katta bo'la olmaydi. Biologiya olimpiada savollari — mashq testlari | 78 17. Hardi–Vaynberg muvozanati saqlanishi uchun qaysi shart talab qilinmaydi? A) Migratsiya va mutatsiyalar bo'lmasligi B) Populyatsiya juda katta bo'lishi C) Erkin chatishish (panmiksiya) D) Populyatsiyada kuchli tabiiy tanlanish bo'lishi To'g'ri javob: D) Populyatsiyada kuchli tabiiy tanlanish bo'lishi✔ Izoh: Tanlanish allellar chastotasini o'zgartiradi; muvozanat faqat tanlanish, mutatsiya, migratsiya va dreyf bo'lmaganda saqlanadi. 18. Infuzoriya tufelkada genetik axborot almashinadigan, lekin son ko'paymaydigan jinsiy jarayon qanday ataladi? A) Kurtaklanish B) Konyugatsiya C) Partenogenez D) Kopulyatsiya To'g'ri javob: B) Konyugatsiya ✔ Izoh: Konyugatsiyada ikki tufelka kichik yadrolar materialini almashadi; keyin ajraladi, sonlari o'zgarmaydi. 19. L. Paster S-simon bo'yinli kolbalar bilan o'tkazgan tajribasida nimani isbotlagan? A) Bijg'ishni fermentlar emas, kislorod chaqirishini B) Mikroorganizmlar o'z-o'zidan paydo bo'lmasligini C) Bakteriyalar qaynatilganda o'lmasligini D) Hayot koatservatlardan paydo bo'lganini To'g'ri javob: B) Mikroorganizmlar o'z-o'zidan paydo bo'lmasligini ✔ Izoh: Qaynatilgan sho'rva havo bilan tutashsa ham, chang ushlanib qolgan kolbada mikroorganizmlar paydo bo'lmagan. 20. Bezgak kasalligida bemorda davriy isitma xurujlari nima bilan bog'liq? A) Parazitlarning qondan o'pkaga ko'chib o'tishi bilan B) Eritrotsitlarning bir vaqtda ommaviy yemirilishi bilan C) Bemorni chivinlar qayta-qayta chaqishi bilan D) Parazitlarning ingichka ichakda ko'payishi bilan To'g'ri javob: B) Eritrotsitlarning bir vaqtda ommaviy yemirilishi bilan ✔ Izoh: Plazmodiylar eritrotsitlarda sinxron ko'payib, ularni bir vaqtda yemiradi; zaharli moddalar qonga tushib isitma chiqaradi. 21. Zirk (barbaris) tikanlari qaysi organning shakli o'zgarishidan hosil bo'lgan? A) Poya B) Ildiz C) Gul bandi D) Barg To'g'ri javob: D) Barg ✔ Izoh: Zirk tikanlari barglarning shakli o'zgarishidan kelib chiqqan, ularning qo'ltig'ida kurtaklar bo'ladi. 22. Yurak urishi daqiqasiga 75 marta bo'lsa, bitta yurak siklining davomiyligi qancha? A) 0,8 s B) 0,75 s C) 1,25 s D) 0,6 s To'g'ri javob: A) 0,8 s ✔ Izoh: 60 s : 75 = 0,8 s; bu vaqtda bo'lmachalar 0,1 s, qorinchalar 0,3 s qisqaradi, umumiy pauza 0,4 s. Biologiya olimpiada savollari — mashq testlari | 79 17. Hardi–Vaynberg muvozanati saqlanishi uchun qaysi shart talab qilinmaydi? A) Migratsiya va mutatsiyalar bo'lmasligi B) Populyatsiya juda katta bo'lishi C) Erkin chatishish (panmiksiya) D) Populyatsiyada kuchli tabiiy tanlanish bo'lishi To'g'ri javob: D) Populyatsiyada kuchli tabiiy tanlanish bo'lishi✔ Izoh: Tanlanish allellar chastotasini o'zgartiradi; muvozanat faqat tanlanish, mutatsiya, migratsiya va dreyf bo'lmaganda saqlanadi. 18. Infuzoriya tufelkada genetik axborot almashinadigan, lekin son ko'paymaydigan jinsiy jarayon qanday ataladi? A) Kurtaklanish B) Konyugatsiya C) Partenogenez D) Kopulyatsiya To'g'ri javob: B) Konyugatsiya ✔ Izoh: Konyugatsiyada ikki tufelka kichik yadrolar materialini almashadi; keyin ajraladi, sonlari o'zgarmaydi. 19. L. Paster S-simon bo'yinli kolbalar bilan o'tkazgan tajribasida nimani isbotlagan? A) Bijg'ishni fermentlar emas, kislorod chaqirishini B) Mikroorganizmlar o'z-o'zidan paydo bo'lmasligini C) Bakteriyalar qaynatilganda o'lmasligini D) Hayot koatservatlardan paydo bo'lganini To'g'ri javob: B) Mikroorganizmlar o'z-o'zidan paydo bo'lmasligini ✔ Izoh: Qaynatilgan sho'rva havo bilan tutashsa ham, chang ushlanib qolgan kolbada mikroorganizmlar paydo bo'lmagan. 20. Bezgak kasalligida bemorda davriy isitma xurujlari nima bilan bog'liq? A) Parazitlarning qondan o'pkaga ko'chib o'tishi bilan B) Eritrotsitlarning bir vaqtda ommaviy yemirilishi bilan C) Bemorni chivinlar qayta-qayta chaqishi bilan D) Parazitlarning ingichka ichakda ko'payishi bilan To'g'ri javob: B) Eritrotsitlarning bir vaqtda ommaviy yemirilishi bilan ✔ Izoh: Plazmodiylar eritrotsitlarda sinxron ko'payib, ularni bir vaqtda yemiradi; zaharli moddalar qonga tushib isitma chiqaradi. 21. Zirk (barbaris) tikanlari qaysi organning shakli o'zgarishidan hosil bo'lgan? A) Poya B) Ildiz C) Gul bandi D) Barg To'g'ri javob: D) Barg ✔ Izoh: Zirk tikanlari barglarning shakli o'zgarishidan kelib chiqqan, ularning qo'ltig'ida kurtaklar bo'ladi. 22. Yurak urishi daqiqasiga 75 marta bo'lsa, bitta yurak siklining davomiyligi qancha? A) 0,8 s B) 0,75 s C) 1,25 s D) 0,6 s To'g'ri javob: A) 0,8 s ✔ Izoh: 60 s : 75 = 0,8 s; bu vaqtda bo'lmachalar 0,1 s, qorinchalar 0,3 s qisqaradi, umumiy pauza 0,4 s. Biologiya olimpiada savollari — mashq testlari | 79 23. Arteriyadan qon ketganda bog'lam (jgut) qanday qo'yiladi? A) Jarohatdan pastroqqa B) Jarohatning aynan ustiga C) Faqat bosuvchi bog'lam, jgutsiz D) Jarohatdan yuqoriroqqa (yurakka yaqinroq) To'g'ri javob: D) Jarohatdan yuqoriroqqa (yurakka yaqinroq)✔ Izoh: Arteriyada qon yurakdan oqib keladi, shuning uchun uni to'xtatish uchun jgut jarohatdan yuqoriga qo'yiladi. 24. Odamda nechta juft qovurg'a to'sh suyagiga bevosita o'z tog'ayi bilan birikadi (chin qovurg'alar)? A) 5 juft B) 12 juft C) 10 juft D) 7 juft To'g'ri javob: D) 7 juft ✔ Izoh: 12 juft qovurg'aning yuqori 7 jufti chin, keyingi 3 jufti soxta, oxirgi 2 jufti erkin (tebranuvchi) qovurg'alar. 25. Hid bilish retseptorlari qayerda joylashgan? A) Halqumning orqa devorida B) Burun teshiklari atrofidagi terida C) Tilning ildiz qismida D) Burun bo'shlig'ining yuqori qismida To'g'ri javob: D) Burun bo'shlig'ining yuqori qismida ✔ Izoh: Hid bilish epiteliysi burun bo'shlig'ining yuqori qismida joylashgan, shuning uchun hidlaganda havo chuqur tortiladi. 26. Ot evolyutsiyasining filogenetik qatorini kim tiklagan? A) V. O. Kovalevskiy B) S. S. Chetverikov C) I. I. Shmalgauzen D) A. N. Severtsov To'g'ri javob: A) V. O. Kovalevskiy ✔ Izoh: V. O. Kovalevskiy qazilma qoldiqlar asosida otning ajdodlaridan hozirgi otgacha bo'lgan qatorni tiklagan. 27. Quyidagi organoidlardan qaysi birida nuklein kislotalar bo'lmaydi? A) Mitoxondriyada B) Xloroplastda C) Ribosomada D) Golji apparatida To'g'ri javob: D) Golji apparatida ✔ Izoh: Mitoxondriya va xloroplastda o'z DNK si va RNK si, ribosomada rRNK bor; Golji apparatida nuklein kislota yo'q. 28. G'alladoshlar poyasining bo'g'im oraliqlari tagidan o'sishini qaysi meristema ta'minlaydi? A) Lateral (yon) meristema B) Interkalyar (oraliq) meristema C) Jarohat (travmatik) meristemasi D) Apikal (uchki) meristema To'g'ri javob: B) Interkalyar (oraliq) meristema ✔ Izoh: G'alladoshlarda bo'g'im oraliqlari asosida joylashgan interkalyar meristema poyani bo'yiga o'stiradi. Biologiya olimpiada savollari — mashq testlari | 80 23. Arteriyadan qon ketganda bog'lam (jgut) qanday qo'yiladi? A) Jarohatdan pastroqqa B) Jarohatning aynan ustiga C) Faqat bosuvchi bog'lam, jgutsiz D) Jarohatdan yuqoriroqqa (yurakka yaqinroq) To'g'ri javob: D) Jarohatdan yuqoriroqqa (yurakka yaqinroq)✔ Izoh: Arteriyada qon yurakdan oqib keladi, shuning uchun uni to'xtatish uchun jgut jarohatdan yuqoriga qo'yiladi. 24. Odamda nechta juft qovurg'a to'sh suyagiga bevosita o'z tog'ayi bilan birikadi (chin qovurg'alar)? A) 5 juft B) 12 juft C) 10 juft D) 7 juft To'g'ri javob: D) 7 juft ✔ Izoh: 12 juft qovurg'aning yuqori 7 jufti chin, keyingi 3 jufti soxta, oxirgi 2 jufti erkin (tebranuvchi) qovurg'alar. 25. Hid bilish retseptorlari qayerda joylashgan? A) Halqumning orqa devorida B) Burun teshiklari atrofidagi terida C) Tilning ildiz qismida D) Burun bo'shlig'ining yuqori qismida To'g'ri javob: D) Burun bo'shlig'ining yuqori qismida ✔ Izoh: Hid bilish epiteliysi burun bo'shlig'ining yuqori qismida joylashgan, shuning uchun hidlaganda havo chuqur tortiladi. 26. Ot evolyutsiyasining filogenetik qatorini kim tiklagan? A) V. O. Kovalevskiy B) S. S. Chetverikov C) I. I. Shmalgauzen D) A. N. Severtsov To'g'ri javob: A) V. O. Kovalevskiy ✔ Izoh: V. O. Kovalevskiy qazilma qoldiqlar asosida otning ajdodlaridan hozirgi otgacha bo'lgan qatorni tiklagan. 27. Quyidagi organoidlardan qaysi birida nuklein kislotalar bo'lmaydi? A) Mitoxondriyada B) Xloroplastda C) Ribosomada D) Golji apparatida To'g'ri javob: D) Golji apparatida ✔ Izoh: Mitoxondriya va xloroplastda o'z DNK si va RNK si, ribosomada rRNK bor; Golji apparatida nuklein kislota yo'q. 28. G'alladoshlar poyasining bo'g'im oraliqlari tagidan o'sishini qaysi meristema ta'minlaydi? A) Lateral (yon) meristema B) Interkalyar (oraliq) meristema C) Jarohat (travmatik) meristemasi D) Apikal (uchki) meristema To'g'ri javob: B) Interkalyar (oraliq) meristema ✔ Izoh: G'alladoshlarda bo'g'im oraliqlari asosida joylashgan interkalyar meristema poyani bo'yiga o'stiradi. Biologiya olimpiada savollari — mashq testlari | 80 29. Bolalikda o'sish gormoni ortiqcha ishlab chiqarilsa, qanday holat yuzaga keladi? A) Kretinizm B) Akromegaliya C) Miksedema D) Gigantizm To'g'ri javob: D) Gigantizm✔ Izoh: Gipofiz o'sish gormoni bolalikda ko'p bo'lsa gigantizm, kattalarda ko'p bo'lsa akromegaliya rivojlanadi. 30. I qon guruhli ona va IV qon guruhli ota farzandlarida qaysi qon guruhlari bo'lishi mumkin? A) I, II, III yoki IV B) Faqat IV C) Faqat II yoki III D) Faqat I yoki IV To'g'ri javob: C) Faqat II yoki III ✔ Izoh: ii × IAIB → IAi (II) yoki IBi (III); ona faqat i allelini beradi, ota IA yoki IB ni beradi. Biologiya olimpiada savollari — mashq testlari | 81 29. Bolalikda o'sish gormoni ortiqcha ishlab chiqarilsa, qanday holat yuzaga keladi? A) Kretinizm B) Akromegaliya C) Miksedema D) Gigantizm To'g'ri javob: D) Gigantizm✔ Izoh: Gipofiz o'sish gormoni bolalikda ko'p bo'lsa gigantizm, kattalarda ko'p bo'lsa akromegaliya rivojlanadi. 30. I qon guruhli ona va IV qon guruhli ota farzandlarida qaysi qon guruhlari bo'lishi mumkin? A) I, II, III yoki IV B) Faqat IV C) Faqat II yoki III D) Faqat I yoki IV To'g'ri javob: C) Faqat II yoki III ✔ Izoh: ii × IAIB → IAi (II) yoki IBi (III); ona faqat i allelini beradi, ota IA yoki IB ni beradi. Biologiya olimpiada savollari — mashq testlari | 81 14-variant Olimpiada mashq testlari • bitta to'g'ri javob 1. Kavsh qaytaruvchilar oshqozonining qaysi bo'limi haqiqiy (bezli) oshqozon hisoblanadi va hazm shirasi ajratadi? A) Qatqorin B) To'rqorin C) Shirdon D) Katta qorin To'g'ri javob: C) Shirdon✔ Izoh: Kavsh qaytaruvchilar oshqozonining dastlabki uch bo'limi oldingi qismlar bo'lib, hazm shirasini faqat shirdon ajratadi. 2. O'simlik vegetatsiya davrida 2,5 kg quruq modda hosil qilib, 750 kg suv sarflagan. Uning transpiratsiya koeffitsiyenti qancha? A) 30 B) 300 C) 1875 D) 3000 To'g'ri javob: B) 300 ✔ Izoh: Transpiratsiya koeffitsiyenti = sarflangan suv (g) / quruq modda (g) = 750000 / 2500 = 300. 3. Ingichka ichakning boshlang'ich bo'limi qaysi va unga qaysi bezlar shirasi quyiladi? A) O'n ikki barmoq ichak; jigar va oshqozon osti bezi B) Och ichak; me'da devoridagi asosiy va qoplovchi bezlar C) Ko'r ichak; quloq oldi va jag' osti so'lak bezlari D) Yonbosh ichak; qalqonsimon va qalqonsimon oldi bezlari To'g'ri javob: A) O'n ikki barmoq ichak; jigar va oshqozon osti bezi ✔ Izoh: O'n ikki barmoq ichakka o't yo'li va oshqozon osti bezi yo'li ochiladi; hazmning asosiy qismi shu yerda boradi. 4. Qaysi o'simlik «tirik qazilma» deb ataladi va ochiq urug'lilarga kiradi? A) Laminariya B) Marshantsiya C) Ginkgo D) Qirqbo'g'im To'g'ri javob: C) Ginkgo ✔ Izoh: Ginkgo biloba qadimgi ochiq urug'lilarning hozirgacha saqlanib qolgan yagona turidir. 5. Chiqarilayotgan havoda karbonat angidrid miqdori taxminan qancha bo'ladi? A) Taxminan 0,03% B) Taxminan 16% C) Taxminan 4% D) Taxminan 21% To'g'ri javob: C) Taxminan 4% ✔ Izoh: Atmosfera havosida CO2 juda kam (taxminan 0,03-0,04%), chiqarilgan havoda esa u taxminan 4% ga yetadi. Biologiya olimpiada savollari — mashq testlari | 82 14-variant Olimpiada mashq testlari • bitta to'g'ri javob 1. Kavsh qaytaruvchilar oshqozonining qaysi bo'limi haqiqiy (bezli) oshqozon hisoblanadi va hazm shirasi ajratadi? A) Qatqorin B) To'rqorin C) Shirdon D) Katta qorin To'g'ri javob: C) Shirdon✔ Izoh: Kavsh qaytaruvchilar oshqozonining dastlabki uch bo'limi oldingi qismlar bo'lib, hazm shirasini faqat shirdon ajratadi. 2. O'simlik vegetatsiya davrida 2,5 kg quruq modda hosil qilib, 750 kg suv sarflagan. Uning transpiratsiya koeffitsiyenti qancha? A) 30 B) 300 C) 1875 D) 3000 To'g'ri javob: B) 300 ✔ Izoh: Transpiratsiya koeffitsiyenti = sarflangan suv (g) / quruq modda (g) = 750000 / 2500 = 300. 3. Ingichka ichakning boshlang'ich bo'limi qaysi va unga qaysi bezlar shirasi quyiladi? A) O'n ikki barmoq ichak; jigar va oshqozon osti bezi B) Och ichak; me'da devoridagi asosiy va qoplovchi bezlar C) Ko'r ichak; quloq oldi va jag' osti so'lak bezlari D) Yonbosh ichak; qalqonsimon va qalqonsimon oldi bezlari To'g'ri javob: A) O'n ikki barmoq ichak; jigar va oshqozon osti bezi ✔ Izoh: O'n ikki barmoq ichakka o't yo'li va oshqozon osti bezi yo'li ochiladi; hazmning asosiy qismi shu yerda boradi. 4. Qaysi o'simlik «tirik qazilma» deb ataladi va ochiq urug'lilarga kiradi? A) Laminariya B) Marshantsiya C) Ginkgo D) Qirqbo'g'im To'g'ri javob: C) Ginkgo ✔ Izoh: Ginkgo biloba qadimgi ochiq urug'lilarning hozirgacha saqlanib qolgan yagona turidir. 5. Chiqarilayotgan havoda karbonat angidrid miqdori taxminan qancha bo'ladi? A) Taxminan 0,03% B) Taxminan 16% C) Taxminan 4% D) Taxminan 21% To'g'ri javob: C) Taxminan 4% ✔ Izoh: Atmosfera havosida CO2 juda kam (taxminan 0,03-0,04%), chiqarilgan havoda esa u taxminan 4% ga yetadi. Biologiya olimpiada savollari — mashq testlari | 82 6. DDT kabi parchalanmaydigan zaharli moddalar qaysi organizmlarda eng yuqori konsentratsiyada to'planadi? A) Produtsentlarda B) Redutsentlarda C) Oziq zanjirining yuqori pog'onasidagi yirtqichlarda D) I tartibli konsumentlarda To'g'ri javob: C) Oziq zanjirining yuqori pog'onasidagi yirtqichlarda✔ Izoh: Biomagnifikatsiya: har bir trofik darajada zahar organizmlarda to'planib, yuqori darajalarga ko'proq konsentratsiyada o'tadi. 7. Bakteriyalar asosan qanday ko'payadi? A) Kurtaklanish orqali B) Faqat konyugatsiya orqali C) Hujayraning ikkiga bo'linishi orqali D) Spora hosil qilib, har hujayradan ko'p spora chiqarib To'g'ri javob: C) Hujayraning ikkiga bo'linishi orqali ✔ Izoh: Qulay sharoitda bakteriya oddiy ikkiga bo'linish yo'li bilan juda tez ko'payadi. 8. Aminokislota tRNK ning qaysi qismiga biriktiriladi? A) 5' uchidagi fosfat guruhiga B) 3' uchidagi CCA ketma-ketligining adenozin qoldig'iga C) D-halqaga D) Antikodon halqasiga To'g'ri javob: B) 3' uchidagi CCA ketma-ketligining adenozin qoldig'iga ✔ Izoh: Aminoatsil-tRNK sintetaza aminokislotani tRNK ning 3'-CCA uchidagi adenozinning gidroksil guruhiga efir bog' bilan biriktiradi. 9. Bakteriya har 20 daqiqada bir marta bo'linadi. Bitta hujayradan 2 soatda (cheklovsiz sharoitda) nechta hujayra hosil bo'ladi? A) 12 B) 128 C) 64 D) 32 To'g'ri javob: C) 64 ✔ Izoh: 2 soatda 6 ta bo'linish: 2^6 = 64. 10. Ammoniy ionlarini nitritga oksidlovchi bakteriyalar qaysi? A) Nitrobacter B) Nitrosomonas C) Azotobacter D) Rhizobium To'g'ri javob: B) Nitrosomonas ✔ Izoh: Nitrifikatsiyaning birinchi bosqichini Nitrosomonas (NH4+ → NO2−), ikkinchisini Nitrobacter (NO2− → NO3−) bajaradi. 11. Birlamchi siydik nefronning qaysi qismida hosil bo'ladi? A) Buyrak jomi va siydik yo'lining boshida B) Henle qovuzlog'ining tushuvchi qismida C) Koptokcha va uni o'rab olgan kapsulada D) Nefronlardan keyingi yig'uvchi naychada To'g'ri javob: C) Koptokcha va uni o'rab olgan kapsulada ✔ Biologiya olimpiada savollari — mashq testlari | 83 6. DDT kabi parchalanmaydigan zaharli moddalar qaysi organizmlarda eng yuqori konsentratsiyada to'planadi? A) Produtsentlarda B) Redutsentlarda C) Oziq zanjirining yuqori pog'onasidagi yirtqichlarda D) I tartibli konsumentlarda To'g'ri javob: C) Oziq zanjirining yuqori pog'onasidagi yirtqichlarda✔ Izoh: Biomagnifikatsiya: har bir trofik darajada zahar organizmlarda to'planib, yuqori darajalarga ko'proq konsentratsiyada o'tadi. 7. Bakteriyalar asosan qanday ko'payadi? A) Kurtaklanish orqali B) Faqat konyugatsiya orqali C) Hujayraning ikkiga bo'linishi orqali D) Spora hosil qilib, har hujayradan ko'p spora chiqarib To'g'ri javob: C) Hujayraning ikkiga bo'linishi orqali ✔ Izoh: Qulay sharoitda bakteriya oddiy ikkiga bo'linish yo'li bilan juda tez ko'payadi. 8. Aminokislota tRNK ning qaysi qismiga biriktiriladi? A) 5' uchidagi fosfat guruhiga B) 3' uchidagi CCA ketma-ketligining adenozin qoldig'iga C) D-halqaga D) Antikodon halqasiga To'g'ri javob: B) 3' uchidagi CCA ketma-ketligining adenozin qoldig'iga ✔ Izoh: Aminoatsil-tRNK sintetaza aminokislotani tRNK ning 3'-CCA uchidagi adenozinning gidroksil guruhiga efir bog' bilan biriktiradi. 9. Bakteriya har 20 daqiqada bir marta bo'linadi. Bitta hujayradan 2 soatda (cheklovsiz sharoitda) nechta hujayra hosil bo'ladi? A) 12 B) 128 C) 64 D) 32 To'g'ri javob: C) 64 ✔ Izoh: 2 soatda 6 ta bo'linish: 2^6 = 64. 10. Ammoniy ionlarini nitritga oksidlovchi bakteriyalar qaysi? A) Nitrobacter B) Nitrosomonas C) Azotobacter D) Rhizobium To'g'ri javob: B) Nitrosomonas ✔ Izoh: Nitrifikatsiyaning birinchi bosqichini Nitrosomonas (NH4+ → NO2−), ikkinchisini Nitrobacter (NO2− → NO3−) bajaradi. 11. Birlamchi siydik nefronning qaysi qismida hosil bo'ladi? A) Buyrak jomi va siydik yo'lining boshida B) Henle qovuzlog'ining tushuvchi qismida C) Koptokcha va uni o'rab olgan kapsulada D) Nefronlardan keyingi yig'uvchi naychada To'g'ri javob: C) Koptokcha va uni o'rab olgan kapsulada ✔ Biologiya olimpiada savollari — mashq testlari | 83 Izoh: Koptokchadagi yuqori bosim tufayli qon plazmasi kapsulaga filtrlanib, birlamchi siydik hosil bo'ladi. 12. Kalvin siklida bir molekula glyukoza (6 CO2) sintezi uchun nechta ATP va NADPH sarflanadi? A) 18 ATP va 12 NADPH B) 12 ATP va 18 NADPH C) 6 ATP va 6 NADPH D) 36 ATP va 12 NADPH To'g'ri javob: A) 18 ATP va 12 NADPH✔ Izoh: Har bir CO2 ni o'zlashtirish uchun 3 ATP va 2 NADPH kerak; 6 CO2 uchun 18 ATP va 12 NADPH. 13. Lansetnik qaysi kenja tipga mansub? A) To'garak og'izlilar B) Boshskeletsizlar C) Qobiqlilar D) Umurtqalilar To'g'ri javob: B) Boshskeletsizlar ✔ Izoh: Lansetnik xordalilar tipining boshskeletsizlar kenja tipiga kiradi; unda bosh skeleti va umurtqa bo'lmaydi. 14. Qaysi o'simlikning poyasi g'alladoshlar uchun xos bo'lmagan holda, bo'g'im oraliqlari ichi to'la bo'ladi? A) Arpa B) Bug'doy C) Makkajo'xori D) Sholi To'g'ri javob: C) Makkajo'xori ✔ Izoh: Ko'pchilik g'alladoshlarda bo'g'im oraliqlari kovak, makkajo'xori poyasi esa yumshoq to'qima bilan to'la. 15. Bug'doy boshoqlaridagi boshoqchalar soni bo'yicha variatsion qator: 14 (2 ta), 15 (5 ta), 16 (8 ta), 17 (4 ta), 18 (1 ta). O'rtacha qiymat qancha? A) 15,85 B) 16,00 C) 16,25 D) 15,50 To'g'ri javob: A) 15,85 ✔ Izoh: (14·2 + 15·5 + 16·8 + 17·4 + 18·1) / 20 = 317 / 20 = 15,85. 16. Qaysi hayvonda tashqi quloq suprasi bo'ladi? A) Suv-quruqlikda yashovchilarda B) Sutemizuvchilarda C) Qushlarda D) Sudralib yuruvchilarda To'g'ri javob: B) Sutemizuvchilarda ✔ Izoh: Tashqi quloq suprasi faqat sutemizuvchilarga xos, u tovushni tutib eshitish yo'liga yo'naltiradi. 17. Mikroorganizmlarni birinchi bo'lib o'zi yasagan mikroskopda kuzatgan olim kim? A) Robert Kox B) Robert Guk C) Lui Paster D) Antoni van Levenguk To'g'ri javob: D) Antoni van Levenguk ✔ Izoh: A. van Levenguk XVII asrda mikroskop yordamida bakteriya va bir hujayralilarni birinchi bo'lib tasvirlagan. Biologiya olimpiada savollari — mashq testlari | 84 Izoh: Koptokchadagi yuqori bosim tufayli qon plazmasi kapsulaga filtrlanib, birlamchi siydik hosil bo'ladi. 12. Kalvin siklida bir molekula glyukoza (6 CO2) sintezi uchun nechta ATP va NADPH sarflanadi? A) 18 ATP va 12 NADPH B) 12 ATP va 18 NADPH C) 6 ATP va 6 NADPH D) 36 ATP va 12 NADPH To'g'ri javob: A) 18 ATP va 12 NADPH✔ Izoh: Har bir CO2 ni o'zlashtirish uchun 3 ATP va 2 NADPH kerak; 6 CO2 uchun 18 ATP va 12 NADPH. 13. Lansetnik qaysi kenja tipga mansub? A) To'garak og'izlilar B) Boshskeletsizlar C) Qobiqlilar D) Umurtqalilar To'g'ri javob: B) Boshskeletsizlar ✔ Izoh: Lansetnik xordalilar tipining boshskeletsizlar kenja tipiga kiradi; unda bosh skeleti va umurtqa bo'lmaydi. 14. Qaysi o'simlikning poyasi g'alladoshlar uchun xos bo'lmagan holda, bo'g'im oraliqlari ichi to'la bo'ladi? A) Arpa B) Bug'doy C) Makkajo'xori D) Sholi To'g'ri javob: C) Makkajo'xori ✔ Izoh: Ko'pchilik g'alladoshlarda bo'g'im oraliqlari kovak, makkajo'xori poyasi esa yumshoq to'qima bilan to'la. 15. Bug'doy boshoqlaridagi boshoqchalar soni bo'yicha variatsion qator: 14 (2 ta), 15 (5 ta), 16 (8 ta), 17 (4 ta), 18 (1 ta). O'rtacha qiymat qancha? A) 15,85 B) 16,00 C) 16,25 D) 15,50 To'g'ri javob: A) 15,85 ✔ Izoh: (14·2 + 15·5 + 16·8 + 17·4 + 18·1) / 20 = 317 / 20 = 15,85. 16. Qaysi hayvonda tashqi quloq suprasi bo'ladi? A) Suv-quruqlikda yashovchilarda B) Sutemizuvchilarda C) Qushlarda D) Sudralib yuruvchilarda To'g'ri javob: B) Sutemizuvchilarda ✔ Izoh: Tashqi quloq suprasi faqat sutemizuvchilarga xos, u tovushni tutib eshitish yo'liga yo'naltiradi. 17. Mikroorganizmlarni birinchi bo'lib o'zi yasagan mikroskopda kuzatgan olim kim? A) Robert Kox B) Robert Guk C) Lui Paster D) Antoni van Levenguk To'g'ri javob: D) Antoni van Levenguk ✔ Izoh: A. van Levenguk XVII asrda mikroskop yordamida bakteriya va bir hujayralilarni birinchi bo'lib tasvirlagan. Biologiya olimpiada savollari — mashq testlari | 84 18. Anaerob sharoitda muskulda piruvatning laktatga aylanishining asosiy ahamiyati nimada? A) Laktatning glyukozadan ko'p energiya berishida B) NAD+ ni qayta tiklab, glikolizning davom etishini ta'minlashda C) CO2 ajratib, kislotalikni kamaytirishda D) Qo'shimcha ATP hosil qilishda To'g'ri javob: B) NAD+ ni qayta tiklab, glikolizning davom etishini ta'minlashda✔ Izoh: Glikoliz uchun NAD+ zarur; laktatdegidrogenaza NADH ni oksidlab NAD+ ni qaytaradi, laktat hosil bo'lishi ATP bermaydi. 19. Ko'k-yashil suvo'tlar (sianobakteriyalar) qolgan suvo'tlardan qanday asosiy belgisi bilan farq qiladi? A) Xlorofill bo'lmagani uchun fotosintez qilmaydi B) Hujayrasida shakllangan yadro bo'lmaydi C) Ko'p hujayrali, poya-bargli tallomga ega D) Faqat sho'r dengiz suvlarida tarqalgan To'g'ri javob: B) Hujayrasida shakllangan yadro bo'lmaydi ✔ Izoh: Sianobakteriyalar prokariotlar: ularda yadro membranasi va xloroplast yo'q, ammo fotosintez qiladi. 20. Qaysi baliq «tirik qazilma» hisoblanadi va quruqlik umurtqalilarining ajdodlariga yaqin bo'lgan guruhga kiradi? A) Latimeriya B) Akula C) Zog'ora baliq D) Laqqa baliq To'g'ri javob: A) Latimeriya ✔ Izoh: Latimeriya panjaqanotli baliq bo'lib, uning qanotlari skeleti quruqlik umurtqalilari oyog'i skeletiga o'xshash. 21. Bitta aminokislotaning bir nechta turli kodon bilan kodlanishi genetik kodning qaysi xususiyati? A) Degeneratsiya (ortiqchalik) B) Uzluksizlik C) Universallik D) Bir ma'nolilik (spetsifiklik) To'g'ri javob: A) Degeneratsiya (ortiqchalik) ✔ Izoh: Degeneratsiya: 61 ma'noli kodon 20 aminokislotani kodlaydi, ko'p aminokislotalar 2–6 kodonga ega. 22. mRNK qismi 5'-AUG UUU GGC CCA UAA-3'. UUU kodonidagi bitta uratsil tushib qolsa, hosil bo'lgan peptid ketma-ketligi qanday bo'ladi? A) Met–Phe–Gly–Pro B) Met–Phe–Ala–His… C) Met–Leu–Ala–His… D) Met–Leu–Gly–Pro To'g'ri javob: C) Met–Leu–Ala–His… ✔ Izoh: Deletsiyadan keyin o'qish: AUG UUG GCC CAU AA… → Met–Leu–Ala–His; o'qish ramkasi siljiydi. 23. Quyidagilardan qaysi biri yashil suvo't emas? A) Spirogira B) Ulotriks C) Laminariya D) Xlorella To'g'ri javob: C) Laminariya ✔ Biologiya olimpiada savollari — mashq testlari | 85 18. Anaerob sharoitda muskulda piruvatning laktatga aylanishining asosiy ahamiyati nimada? A) Laktatning glyukozadan ko'p energiya berishida B) NAD+ ni qayta tiklab, glikolizning davom etishini ta'minlashda C) CO2 ajratib, kislotalikni kamaytirishda D) Qo'shimcha ATP hosil qilishda To'g'ri javob: B) NAD+ ni qayta tiklab, glikolizning davom etishini ta'minlashda✔ Izoh: Glikoliz uchun NAD+ zarur; laktatdegidrogenaza NADH ni oksidlab NAD+ ni qaytaradi, laktat hosil bo'lishi ATP bermaydi. 19. Ko'k-yashil suvo'tlar (sianobakteriyalar) qolgan suvo'tlardan qanday asosiy belgisi bilan farq qiladi? A) Xlorofill bo'lmagani uchun fotosintez qilmaydi B) Hujayrasida shakllangan yadro bo'lmaydi C) Ko'p hujayrali, poya-bargli tallomga ega D) Faqat sho'r dengiz suvlarida tarqalgan To'g'ri javob: B) Hujayrasida shakllangan yadro bo'lmaydi ✔ Izoh: Sianobakteriyalar prokariotlar: ularda yadro membranasi va xloroplast yo'q, ammo fotosintez qiladi. 20. Qaysi baliq «tirik qazilma» hisoblanadi va quruqlik umurtqalilarining ajdodlariga yaqin bo'lgan guruhga kiradi? A) Latimeriya B) Akula C) Zog'ora baliq D) Laqqa baliq To'g'ri javob: A) Latimeriya ✔ Izoh: Latimeriya panjaqanotli baliq bo'lib, uning qanotlari skeleti quruqlik umurtqalilari oyog'i skeletiga o'xshash. 21. Bitta aminokislotaning bir nechta turli kodon bilan kodlanishi genetik kodning qaysi xususiyati? A) Degeneratsiya (ortiqchalik) B) Uzluksizlik C) Universallik D) Bir ma'nolilik (spetsifiklik) To'g'ri javob: A) Degeneratsiya (ortiqchalik) ✔ Izoh: Degeneratsiya: 61 ma'noli kodon 20 aminokislotani kodlaydi, ko'p aminokislotalar 2–6 kodonga ega. 22. mRNK qismi 5'-AUG UUU GGC CCA UAA-3'. UUU kodonidagi bitta uratsil tushib qolsa, hosil bo'lgan peptid ketma-ketligi qanday bo'ladi? A) Met–Phe–Gly–Pro B) Met–Phe–Ala–His… C) Met–Leu–Ala–His… D) Met–Leu–Gly–Pro To'g'ri javob: C) Met–Leu–Ala–His… ✔ Izoh: Deletsiyadan keyin o'qish: AUG UUG GCC CAU AA… → Met–Leu–Ala–His; o'qish ramkasi siljiydi. 23. Quyidagilardan qaysi biri yashil suvo't emas? A) Spirogira B) Ulotriks C) Laminariya D) Xlorella To'g'ri javob: C) Laminariya ✔ Biologiya olimpiada savollari — mashq testlari | 85 Izoh: Laminariya qo'ng'ir suvo'tlarga kiradi; xlorella, ulotriks va spirogira yashil suvo'tlar. 24. Odam organizmida glyukoneogenez asosan qaysi a'zoda boradi? A) Eritrotsitlarda B) Skelet muskullarida C) Bosh miyada D) Jigarda To'g'ri javob: D) Jigarda✔ Izoh: Glyukoneogenez asosan jigarda (qisman buyrakda) boradi va och qolganda qondagi glyukoza darajasini saqlaydi. 25. Irsiy o'zgaruvchanlikning gomologik qatorlar qonunini kim yaratgan? A) I. V. Michurin B) G. de Friz C) S. S. Chetverikov D) N. I. Vavilov To'g'ri javob: D) N. I. Vavilov ✔ Izoh: N. I. Vavilov 1920-yilda yaqin turlar va avlodlarda o'xshash irsiy o'zgaruvchanlik qatorlari kuzatilishini ko'rsatgan. 26. Yirtqich va o'lja populyatsiyalari sonining davriy tebranishlarini matematik model bilan tushuntirgan olimlar kim? A) V. Shelford va K. Bergman B) A. Lotka va V. Volterra C) Ch. Elton va R. Lindeman D) G. Gauze va Yu. Libix To'g'ri javob: B) A. Lotka va V. Volterra ✔ Izoh: Lotka–Volterra modelida o'lja ko'payganda yirtqich soni ortadi, so'ng o'lja kamayadi va yirtqich soni ham kamayadi — sikl takrorlanadi. 27. G. D. Karpechenko karam va turpni chatishtirib olgan fertil duragay qanday mutatsiya natijasida nasl bera olgan? A) Deletsiya B) Avtopoliploidiya C) Allopoliploidiya – xromosomalar to'plamining ikki hissa oshishi D) Trisomiya To'g'ri javob: C) Allopoliploidiya – xromosomalar to'plamining ikki hissa oshishi ✔ Izoh: Karam (2n=18) va turp (2n=18) duragayi steril edi; xromosomalar ikki hissa oshgach (4n=36) har bir xromosoma jufti tiklanib, fertil bo'ldi. 28. Bir tuxumli egizaklar usuli odam genetikasida asosan nimani aniqlash uchun qo'llaniladi? A) Kariotipdagi o'zgarishlarni B) Populyatsiyadagi allellar chastotasini C) Belgining rivojlanishida irsiyat va muhitning nisbiy rolini D) Genlarning xromosomadagi joylashuvini To'g'ri javob: C) Belgining rivojlanishida irsiyat va muhitning nisbiy rolini ✔ Izoh: Bir tuxumli egizaklar genotipi bir xil; ular orasidagi farqlar muhit ta'siriga bog'liq. Biologiya olimpiada savollari — mashq testlari | 86 Izoh: Laminariya qo'ng'ir suvo'tlarga kiradi; xlorella, ulotriks va spirogira yashil suvo'tlar. 24. Odam organizmida glyukoneogenez asosan qaysi a'zoda boradi? A) Eritrotsitlarda B) Skelet muskullarida C) Bosh miyada D) Jigarda To'g'ri javob: D) Jigarda✔ Izoh: Glyukoneogenez asosan jigarda (qisman buyrakda) boradi va och qolganda qondagi glyukoza darajasini saqlaydi. 25. Irsiy o'zgaruvchanlikning gomologik qatorlar qonunini kim yaratgan? A) I. V. Michurin B) G. de Friz C) S. S. Chetverikov D) N. I. Vavilov To'g'ri javob: D) N. I. Vavilov ✔ Izoh: N. I. Vavilov 1920-yilda yaqin turlar va avlodlarda o'xshash irsiy o'zgaruvchanlik qatorlari kuzatilishini ko'rsatgan. 26. Yirtqich va o'lja populyatsiyalari sonining davriy tebranishlarini matematik model bilan tushuntirgan olimlar kim? A) V. Shelford va K. Bergman B) A. Lotka va V. Volterra C) Ch. Elton va R. Lindeman D) G. Gauze va Yu. Libix To'g'ri javob: B) A. Lotka va V. Volterra ✔ Izoh: Lotka–Volterra modelida o'lja ko'payganda yirtqich soni ortadi, so'ng o'lja kamayadi va yirtqich soni ham kamayadi — sikl takrorlanadi. 27. G. D. Karpechenko karam va turpni chatishtirib olgan fertil duragay qanday mutatsiya natijasida nasl bera olgan? A) Deletsiya B) Avtopoliploidiya C) Allopoliploidiya – xromosomalar to'plamining ikki hissa oshishi D) Trisomiya To'g'ri javob: C) Allopoliploidiya – xromosomalar to'plamining ikki hissa oshishi ✔ Izoh: Karam (2n=18) va turp (2n=18) duragayi steril edi; xromosomalar ikki hissa oshgach (4n=36) har bir xromosoma jufti tiklanib, fertil bo'ldi. 28. Bir tuxumli egizaklar usuli odam genetikasida asosan nimani aniqlash uchun qo'llaniladi? A) Kariotipdagi o'zgarishlarni B) Populyatsiyadagi allellar chastotasini C) Belgining rivojlanishida irsiyat va muhitning nisbiy rolini D) Genlarning xromosomadagi joylashuvini To'g'ri javob: C) Belgining rivojlanishida irsiyat va muhitning nisbiy rolini ✔ Izoh: Bir tuxumli egizaklar genotipi bir xil; ular orasidagi farqlar muhit ta'siriga bog'liq. Biologiya olimpiada savollari — mashq testlari | 86 29. Lishayniklarning hayotiy shakllari qaysi qatorda to'g'ri ko'rsatilgan? A) Qalpoqchali, mog'orsimon, achitqisimon B) Tallomli, poyabargli, ildizli C) Ipsimon, sharsimon, naysimon D) Qobiqsimon, bargsimon, butasimon To'g'ri javob: D) Qobiqsimon, bargsimon, butasimon✔ Izoh: Lishayniklar tallomi shakliga ko'ra qobiqsimon, bargsimon va butasimon guruhlarga bo'linadi. 30. Pavlovning «soxta oziqlantirish» tajribasida itning qizilo'ngachi kesib tashqariga chiqarilgan bo'lsa-da, me'dada shira ajralgan. Bu nimani isbotlaydi? A) Me'da shirasi ajralishi uzluksiz va ovqatlanishga bog'liq emas B) Me'da shirasi faqat oziq me'daga tushganda ajraladi C) Me'da shirasi ajralishi og'izdagi retseptorlardan keluvchi reflekslar bilan boshlanadi D) Me'da shirasi faqat gormonlar ta'sirida ajraladi To'g'ri javob: C) Me'da shirasi ajralishi og'izdagi retseptorlardan keluvchi reflekslar bilan ✔ boshlanadi Izoh: Oziq me'daga tushmasa ham shira ajralgani, uning ajralishi nerv-reflektor yo'l bilan boshlanishini ko'rsatadi. Biologiya olimpiada savollari — mashq testlari | 87 29. Lishayniklarning hayotiy shakllari qaysi qatorda to'g'ri ko'rsatilgan? A) Qalpoqchali, mog'orsimon, achitqisimon B) Tallomli, poyabargli, ildizli C) Ipsimon, sharsimon, naysimon D) Qobiqsimon, bargsimon, butasimon To'g'ri javob: D) Qobiqsimon, bargsimon, butasimon✔ Izoh: Lishayniklar tallomi shakliga ko'ra qobiqsimon, bargsimon va butasimon guruhlarga bo'linadi. 30. Pavlovning «soxta oziqlantirish» tajribasida itning qizilo'ngachi kesib tashqariga chiqarilgan bo'lsa-da, me'dada shira ajralgan. Bu nimani isbotlaydi? A) Me'da shirasi ajralishi uzluksiz va ovqatlanishga bog'liq emas B) Me'da shirasi faqat oziq me'daga tushganda ajraladi C) Me'da shirasi ajralishi og'izdagi retseptorlardan keluvchi reflekslar bilan boshlanadi D) Me'da shirasi faqat gormonlar ta'sirida ajraladi To'g'ri javob: C) Me'da shirasi ajralishi og'izdagi retseptorlardan keluvchi reflekslar bilan ✔ boshlanadi Izoh: Oziq me'daga tushmasa ham shira ajralgani, uning ajralishi nerv-reflektor yo'l bilan boshlanishini ko'rsatadi. Biologiya olimpiada savollari — mashq testlari | 87 15-variant Olimpiada mashq testlari • bitta to'g'ri javob 1. Retsessiv kasallik bo'yicha sog' ota-onaning birinchi farzandi kasal tug'ildi. Ularning ikkinchi farzandi ham kasal bo'lish ehtimoli qancha? A) 1/4 B) 1/16 C) 0 D) 1/2 To'g'ri javob: A) 1/4✔ Izoh: Kasal farzand tufayli ota-ona ikkalasi ham Aa ekanligi aniq; har bir keyingi farzand uchun aa ehtimoli mustaqil ravishda 1/4. 2. Shamol yordamida changlanuvchi gullar uchun qaysi belgi xos? A) Nektar va kuchli hid ajratadi B) Gultoji yirik va yorqin rangli C) Changi ko'p, mayda va quruq; gultoji rangsiz D) Changi yopishqoq va kam miqdorda To'g'ri javob: C) Changi ko'p, mayda va quruq; gultoji rangsiz ✔ Izoh: Shamolda changlanuvchi gullar hasharotni jalb qilmaydi; ular ko'p miqdorda yengil quruq chang hosil qiladi. 3. Somatik hujayralarning bo'linish soni cheklanganligi (Heyflik chegarasi) asosan nima bilan bog'liq? A) Mitoxondriyalarning ko'payishi bilan B) Ribosomalar sonining kamayishi bilan C) Sentriolalarning yo'qolishi bilan D) Har bir replikatsiyada telomerlarning qisqarishi bilan To'g'ri javob: D) Har bir replikatsiyada telomerlarning qisqarishi bilan ✔ Izoh: DNK polimeraza chiziqli DNK uchini to'liq ko'chira olmaydi; telomerlar kritik qisqarganda hujayra bo'linishdan to'xtaydi. 4. Barg mozaikasi deb ataladigan hodisaning ahamiyati nimada? A) Barglar bir-biriga yaqinlashib suvni kamroq bug'latadi B) Barglar bir-birini soyalamay yorug'likdan to'liq foydalanadi C) Barglar zich joylashib kuchli shamolda sinmaydi D) Barglar rang-barang ko'rinib hasharotlarni jalb qiladi To'g'ri javob: B) Barglar bir-birini soyalamay yorug'likdan to'liq foydalanadi ✔ Izoh: Barg bandlari uzunligi va joylashuvi turlicha bo'lib, barglar bir-birini to'smagan holda yorug'likni tutadi. 5. Qon ivishida eruvchan oqsil fibrinogen nimaga aylanadi? A) Albuminga B) Antitelaga C) Gemoglobinga D) Fibringa To'g'ri javob: D) Fibringa ✔ Izoh: Trombin ta'sirida fibrinogen erimaydigan fibrin iplariga aylanadi va ular qon hujayralarini tutib tromb hosil qiladi. Biologiya olimpiada savollari — mashq testlari | 88 15-variant Olimpiada mashq testlari • bitta to'g'ri javob 1. Retsessiv kasallik bo'yicha sog' ota-onaning birinchi farzandi kasal tug'ildi. Ularning ikkinchi farzandi ham kasal bo'lish ehtimoli qancha? A) 1/4 B) 1/16 C) 0 D) 1/2 To'g'ri javob: A) 1/4✔ Izoh: Kasal farzand tufayli ota-ona ikkalasi ham Aa ekanligi aniq; har bir keyingi farzand uchun aa ehtimoli mustaqil ravishda 1/4. 2. Shamol yordamida changlanuvchi gullar uchun qaysi belgi xos? A) Nektar va kuchli hid ajratadi B) Gultoji yirik va yorqin rangli C) Changi ko'p, mayda va quruq; gultoji rangsiz D) Changi yopishqoq va kam miqdorda To'g'ri javob: C) Changi ko'p, mayda va quruq; gultoji rangsiz ✔ Izoh: Shamolda changlanuvchi gullar hasharotni jalb qilmaydi; ular ko'p miqdorda yengil quruq chang hosil qiladi. 3. Somatik hujayralarning bo'linish soni cheklanganligi (Heyflik chegarasi) asosan nima bilan bog'liq? A) Mitoxondriyalarning ko'payishi bilan B) Ribosomalar sonining kamayishi bilan C) Sentriolalarning yo'qolishi bilan D) Har bir replikatsiyada telomerlarning qisqarishi bilan To'g'ri javob: D) Har bir replikatsiyada telomerlarning qisqarishi bilan ✔ Izoh: DNK polimeraza chiziqli DNK uchini to'liq ko'chira olmaydi; telomerlar kritik qisqarganda hujayra bo'linishdan to'xtaydi. 4. Barg mozaikasi deb ataladigan hodisaning ahamiyati nimada? A) Barglar bir-biriga yaqinlashib suvni kamroq bug'latadi B) Barglar bir-birini soyalamay yorug'likdan to'liq foydalanadi C) Barglar zich joylashib kuchli shamolda sinmaydi D) Barglar rang-barang ko'rinib hasharotlarni jalb qiladi To'g'ri javob: B) Barglar bir-birini soyalamay yorug'likdan to'liq foydalanadi ✔ Izoh: Barg bandlari uzunligi va joylashuvi turlicha bo'lib, barglar bir-birini to'smagan holda yorug'likni tutadi. 5. Qon ivishida eruvchan oqsil fibrinogen nimaga aylanadi? A) Albuminga B) Antitelaga C) Gemoglobinga D) Fibringa To'g'ri javob: D) Fibringa ✔ Izoh: Trombin ta'sirida fibrinogen erimaydigan fibrin iplariga aylanadi va ular qon hujayralarini tutib tromb hosil qiladi. Biologiya olimpiada savollari — mashq testlari | 88 6. Populyatsiyada MN qon guruhlari kodominant: M – 36%, MN – 48%, N – 16%. M allelining chastotasi qancha? A) 0,4 B) 0,36 C) 0,6 D) 0,84 To'g'ri javob: C) 0,6✔ Izoh: p(M) = 0,36 + 0,48/2 = 0,6. 7. Odam eritrotsitlari 0,3% li NaCl eritmasiga solinsa nima kuzatiladi? A) Suv kirib, eritrotsitlar yoriladi (gemoliz) B) Suv chiqib, eritrotsitlar burishadi C) Eritrotsitlar plazmolizga uchraydi D) Hajmi o'zgarmaydi To'g'ri javob: A) Suv kirib, eritrotsitlar yoriladi (gemoliz) ✔ Izoh: 0,3% li eritma qon plazmasiga (≈0,9%) nisbatan gipotonik, shuning uchun suv hujayraga kirib, uni yoradi. 8. Odam somatik hujayrasi (2n = 46) mitoz metafazasida nechta xromosoma va nechta xromatid bo'ladi? A) 92 xromosoma, 92 xromatid B) 23 xromosoma, 46 xromatid C) 46 xromosoma, 46 xromatid D) 46 xromosoma, 92 xromatid To'g'ri javob: D) 46 xromosoma, 92 xromatid ✔ Izoh: S davrda replikatsiya bo'lgani uchun metafazada har bir xromosoma 2 xromatidli: 46 × 2 = 92 xromatid. 9. Yo'sinlarda gametalar qanday bo'linish yo'li bilan hosil bo'ladi? A) Gaploid gametofitda meyoz yo'li bilan B) Gaploid gametofitda mitoz yo'li bilan C) Diploid sporofitda mitoz yo'li bilan D) Diploid sporofitda meyoz yo'li bilan To'g'ri javob: B) Gaploid gametofitda mitoz yo'li bilan ✔ Izoh: O'simliklarda meyoz spora hosil bo'lishida boradi; gametalar gaploid gametofitda mitoz bilan hosil bo'ladi. 10. Qaysi qon tomirida venoz qon oqadi? A) Aortada B) Uyqu arteriyasida C) O'pka venalarida D) O'pka arteriyasida To'g'ri javob: D) O'pka arteriyasida ✔ Izoh: O'pka arteriyasi o'ng qorinchadan venoz qonni o'pkaga olib boradi; o'pka venalarida esa arterial qon oqadi. 11. Bezgak chivinining (urg'ochisining) og'iz apparati qanday tipda? A) So'ruvchi spiral xartum B) Sanchib so'ruvchi C) Yalovchi D) Kemiruvchi To'g'ri javob: B) Sanchib so'ruvchi ✔ Izoh: Urg'ochi chivinlar terini teshib qon so'radi; shu orqali bezgak plazmodiysini yuqtiradi. Biologiya olimpiada savollari — mashq testlari | 89 6. Populyatsiyada MN qon guruhlari kodominant: M – 36%, MN – 48%, N – 16%. M allelining chastotasi qancha? A) 0,4 B) 0,36 C) 0,6 D) 0,84 To'g'ri javob: C) 0,6✔ Izoh: p(M) = 0,36 + 0,48/2 = 0,6. 7. Odam eritrotsitlari 0,3% li NaCl eritmasiga solinsa nima kuzatiladi? A) Suv kirib, eritrotsitlar yoriladi (gemoliz) B) Suv chiqib, eritrotsitlar burishadi C) Eritrotsitlar plazmolizga uchraydi D) Hajmi o'zgarmaydi To'g'ri javob: A) Suv kirib, eritrotsitlar yoriladi (gemoliz) ✔ Izoh: 0,3% li eritma qon plazmasiga (≈0,9%) nisbatan gipotonik, shuning uchun suv hujayraga kirib, uni yoradi. 8. Odam somatik hujayrasi (2n = 46) mitoz metafazasida nechta xromosoma va nechta xromatid bo'ladi? A) 92 xromosoma, 92 xromatid B) 23 xromosoma, 46 xromatid C) 46 xromosoma, 46 xromatid D) 46 xromosoma, 92 xromatid To'g'ri javob: D) 46 xromosoma, 92 xromatid ✔ Izoh: S davrda replikatsiya bo'lgani uchun metafazada har bir xromosoma 2 xromatidli: 46 × 2 = 92 xromatid. 9. Yo'sinlarda gametalar qanday bo'linish yo'li bilan hosil bo'ladi? A) Gaploid gametofitda meyoz yo'li bilan B) Gaploid gametofitda mitoz yo'li bilan C) Diploid sporofitda mitoz yo'li bilan D) Diploid sporofitda meyoz yo'li bilan To'g'ri javob: B) Gaploid gametofitda mitoz yo'li bilan ✔ Izoh: O'simliklarda meyoz spora hosil bo'lishida boradi; gametalar gaploid gametofitda mitoz bilan hosil bo'ladi. 10. Qaysi qon tomirida venoz qon oqadi? A) Aortada B) Uyqu arteriyasida C) O'pka venalarida D) O'pka arteriyasida To'g'ri javob: D) O'pka arteriyasida ✔ Izoh: O'pka arteriyasi o'ng qorinchadan venoz qonni o'pkaga olib boradi; o'pka venalarida esa arterial qon oqadi. 11. Bezgak chivinining (urg'ochisining) og'iz apparati qanday tipda? A) So'ruvchi spiral xartum B) Sanchib so'ruvchi C) Yalovchi D) Kemiruvchi To'g'ri javob: B) Sanchib so'ruvchi ✔ Izoh: Urg'ochi chivinlar terini teshib qon so'radi; shu orqali bezgak plazmodiysini yuqtiradi. Biologiya olimpiada savollari — mashq testlari | 89 12. Daraxtsimon qirqbo'g'imlar, plaunlar va paporotniklardan toshko'mir konlari asosan qaysi davrda hosil bo'lgan? A) Trias davrida B) Ordovik davrida C) Neogen davrida D) Karbon (toshko'mir) davrida To'g'ri javob: D) Karbon (toshko'mir) davrida✔ Izoh: Paleozoyning karbon davrida nam iqlimda daraxtsimon sporali o'simliklar o'rmonlari ko'mir qatlamlarini hosil qilgan. 13. Membrananing suyuq-mozaik modelini 1972-yilda kim taklif etgan? A) Gorter va Grendel B) Shleyden va Shvann C) Devson va Danielli D) S. Singer va G. Nikolson To'g'ri javob: D) S. Singer va G. Nikolson ✔ Izoh: Suyuq-mozaik model Singer va Nikolson tomonidan 1972-yilda taklif etilgan: oqsillar lipid qo'sh qavatida «suzib» yuradi. 14. Simpatik nervlar ta'sirlanganda yurak faoliyati qanday o'zgaradi? A) Yurak urishi sekinlashadi B) Hech qanday o'zgarmaydi C) Yurak to'xtaydi D) Yurak urishi tezlashadi va kuchayadi To'g'ri javob: D) Yurak urishi tezlashadi va kuchayadi ✔ Izoh: Simpatik nervlar va adrenalin yurakni kuchaytiradi; adashgan (parasimpatik) nerv esa sekinlashtiradi. 15. Odam bo'yi uchta polimer gen bilan belgilanadi deb faraz qilaylik: aabbcc – 150 sm, har bir dominant allel bo'yni 5 sm oshiradi. AaBbCc odamning bo'yi qancha? A) 160 sm B) 165 sm C) 155 sm D) 180 sm To'g'ri javob: B) 165 sm ✔ Izoh: AaBbCc da 3 ta dominant allel: 150 + 3 × 5 = 165 sm. 16. Zaharli yoki yoqimsiz ta'mli hayvonlarning (masalan, xonqizi) yorqin rangi qanday ataladi? A) Ogohlantiruvchi rang B) Yashiruvchi rang C) Mavsumiy rang o'zgarishi D) Bates mimikriyasi To'g'ri javob: A) Ogohlantiruvchi rang ✔ Izoh: Yorqin rang yirtqichga hayvonning yeyishga yaroqsizligini eslatadi va u bunday o'ljani keyinchalik chetlab o'tadi. 17. Odam ichagiga tushgan askarida lichinkasi qanday yo'l bosib o'tadi? A) Ichakdan to'g'ridan-to'g'ri jigarga o'tib qoladi B) Ichakdan qonga, so'ng o'pkaga, keyin yutilib qayta ichakka C) Faqat ichakda qoladi va harakatlanmaydi D) Ichakdan miyaga o'tadi To'g'ri javob: B) Ichakdan qonga, so'ng o'pkaga, keyin yutilib qayta ichakka ✔ Biologiya olimpiada savollari — mashq testlari | 90 12. Daraxtsimon qirqbo'g'imlar, plaunlar va paporotniklardan toshko'mir konlari asosan qaysi davrda hosil bo'lgan? A) Trias davrida B) Ordovik davrida C) Neogen davrida D) Karbon (toshko'mir) davrida To'g'ri javob: D) Karbon (toshko'mir) davrida✔ Izoh: Paleozoyning karbon davrida nam iqlimda daraxtsimon sporali o'simliklar o'rmonlari ko'mir qatlamlarini hosil qilgan. 13. Membrananing suyuq-mozaik modelini 1972-yilda kim taklif etgan? A) Gorter va Grendel B) Shleyden va Shvann C) Devson va Danielli D) S. Singer va G. Nikolson To'g'ri javob: D) S. Singer va G. Nikolson ✔ Izoh: Suyuq-mozaik model Singer va Nikolson tomonidan 1972-yilda taklif etilgan: oqsillar lipid qo'sh qavatida «suzib» yuradi. 14. Simpatik nervlar ta'sirlanganda yurak faoliyati qanday o'zgaradi? A) Yurak urishi sekinlashadi B) Hech qanday o'zgarmaydi C) Yurak to'xtaydi D) Yurak urishi tezlashadi va kuchayadi To'g'ri javob: D) Yurak urishi tezlashadi va kuchayadi ✔ Izoh: Simpatik nervlar va adrenalin yurakni kuchaytiradi; adashgan (parasimpatik) nerv esa sekinlashtiradi. 15. Odam bo'yi uchta polimer gen bilan belgilanadi deb faraz qilaylik: aabbcc – 150 sm, har bir dominant allel bo'yni 5 sm oshiradi. AaBbCc odamning bo'yi qancha? A) 160 sm B) 165 sm C) 155 sm D) 180 sm To'g'ri javob: B) 165 sm ✔ Izoh: AaBbCc da 3 ta dominant allel: 150 + 3 × 5 = 165 sm. 16. Zaharli yoki yoqimsiz ta'mli hayvonlarning (masalan, xonqizi) yorqin rangi qanday ataladi? A) Ogohlantiruvchi rang B) Yashiruvchi rang C) Mavsumiy rang o'zgarishi D) Bates mimikriyasi To'g'ri javob: A) Ogohlantiruvchi rang ✔ Izoh: Yorqin rang yirtqichga hayvonning yeyishga yaroqsizligini eslatadi va u bunday o'ljani keyinchalik chetlab o'tadi. 17. Odam ichagiga tushgan askarida lichinkasi qanday yo'l bosib o'tadi? A) Ichakdan to'g'ridan-to'g'ri jigarga o'tib qoladi B) Ichakdan qonga, so'ng o'pkaga, keyin yutilib qayta ichakka C) Faqat ichakda qoladi va harakatlanmaydi D) Ichakdan miyaga o'tadi To'g'ri javob: B) Ichakdan qonga, so'ng o'pkaga, keyin yutilib qayta ichakka ✔ Biologiya olimpiada savollari — mashq testlari | 90 Izoh: Askarida lichinkasi ichak devorini teshib qon bilan o'pkaga boradi, nafas yo'li orqali halqumga chiqib, qayta yutiladi. 18. Suyakni olovda kuydirilganda u mo'rt bo'lib qolishining sababi nima? A) Suyak tarkibida suv va tuzlar miqdori ko'payadi B) Organik moddalar yonib, faqat mineral tuzlar qoladi C) Mineral tuzlar bug'lanib, faqat ossein qoladi D) Suyak ichidagi ilik qotib, toshga aylanib qoladi To'g'ri javob: B) Organik moddalar yonib, faqat mineral tuzlar qoladi✔ Izoh: Kuydirishda organik qism yonadi; mineral qism qattiqlik beradi, lekin egiluvchanlik yo'qoladi. 19. Odamda nechta juft orqa miya nervi bor? A) 33 juft B) 31 juft C) 12 juft D) 24 juft To'g'ri javob: B) 31 juft ✔ Izoh: Orqa miyadan 31 juft aralash nerv chiqadi; bosh miyadan esa 12 juft nerv chiqadi. 20. Danakli meva qaysi o'simlikka xos? A) Behi B) O'rik C) Olma D) Qulupnay To'g'ri javob: B) O'rik ✔ Izoh: O'rik, olcha, shaftoli mevasi danakli; olma va behi olmameva, qulupnayda gul o'rni o'sib yeyiladi. 21. Mendel tajribalarida no'xatda dominant bo'lgan urug' belgilari juftini toping. A) Sariq rang va silliq shakl B) Sariq rang va burishgan shakl C) Yashil rang va silliq shakl D) Yashil rang va burishgan shakl To'g'ri javob: A) Sariq rang va silliq shakl ✔ Izoh: Mendel no'xatda urug'ning sariq rangi va silliq shakli dominant ekanligini aniqlagan. 22. Parasimpatik nerv sistemasi qo'zg'alganda qaysi o'zgarish kuzatiladi? A) Qorachiq kengayadi B) Ichak peristaltikasi kuchayadi C) Qonda glyukoza ko'payadi D) Yurak urishi tezlashadi To'g'ri javob: B) Ichak peristaltikasi kuchayadi ✔ Izoh: Parasimpatik sistema dam olish va tiklanishni ta'minlaydi, hazm organlari faoliyatini kuchaytiradi. 23. Yopiq urug'li o'simliklar hujayralarida odatda qaysi tuzilma bo'lmaydi? A) Sentriolalar B) Golji apparati C) Mitoxondriyalar D) Ribosomalar To'g'ri javob: A) Sentriolalar ✔ Izoh: Yuksak o'simliklarda bo'linish urchug'i sentriolalarsiz hosil bo'ladi; sentriolalar hayvon va ba'zi tuban o'simliklarda bor. Biologiya olimpiada savollari — mashq testlari | 91 Izoh: Askarida lichinkasi ichak devorini teshib qon bilan o'pkaga boradi, nafas yo'li orqali halqumga chiqib, qayta yutiladi. 18. Suyakni olovda kuydirilganda u mo'rt bo'lib qolishining sababi nima? A) Suyak tarkibida suv va tuzlar miqdori ko'payadi B) Organik moddalar yonib, faqat mineral tuzlar qoladi C) Mineral tuzlar bug'lanib, faqat ossein qoladi D) Suyak ichidagi ilik qotib, toshga aylanib qoladi To'g'ri javob: B) Organik moddalar yonib, faqat mineral tuzlar qoladi✔ Izoh: Kuydirishda organik qism yonadi; mineral qism qattiqlik beradi, lekin egiluvchanlik yo'qoladi. 19. Odamda nechta juft orqa miya nervi bor? A) 33 juft B) 31 juft C) 12 juft D) 24 juft To'g'ri javob: B) 31 juft ✔ Izoh: Orqa miyadan 31 juft aralash nerv chiqadi; bosh miyadan esa 12 juft nerv chiqadi. 20. Danakli meva qaysi o'simlikka xos? A) Behi B) O'rik C) Olma D) Qulupnay To'g'ri javob: B) O'rik ✔ Izoh: O'rik, olcha, shaftoli mevasi danakli; olma va behi olmameva, qulupnayda gul o'rni o'sib yeyiladi. 21. Mendel tajribalarida no'xatda dominant bo'lgan urug' belgilari juftini toping. A) Sariq rang va silliq shakl B) Sariq rang va burishgan shakl C) Yashil rang va silliq shakl D) Yashil rang va burishgan shakl To'g'ri javob: A) Sariq rang va silliq shakl ✔ Izoh: Mendel no'xatda urug'ning sariq rangi va silliq shakli dominant ekanligini aniqlagan. 22. Parasimpatik nerv sistemasi qo'zg'alganda qaysi o'zgarish kuzatiladi? A) Qorachiq kengayadi B) Ichak peristaltikasi kuchayadi C) Qonda glyukoza ko'payadi D) Yurak urishi tezlashadi To'g'ri javob: B) Ichak peristaltikasi kuchayadi ✔ Izoh: Parasimpatik sistema dam olish va tiklanishni ta'minlaydi, hazm organlari faoliyatini kuchaytiradi. 23. Yopiq urug'li o'simliklar hujayralarida odatda qaysi tuzilma bo'lmaydi? A) Sentriolalar B) Golji apparati C) Mitoxondriyalar D) Ribosomalar To'g'ri javob: A) Sentriolalar ✔ Izoh: Yuksak o'simliklarda bo'linish urchug'i sentriolalarsiz hosil bo'ladi; sentriolalar hayvon va ba'zi tuban o'simliklarda bor. Biologiya olimpiada savollari — mashq testlari | 91 24. Dastlabki quruqlik o'simliklari — psilofitlar (riniofitlar) qaysi davrda paydo bo'lgan? A) Bo'r davrida B) Neogen davrida C) Yura davrida D) Silur davrida To'g'ri javob: D) Silur davrida✔ Izoh: Maktab darsliklariga ko'ra psilofitlar paleozoyning silur davrida quruqlikka chiqqan birinchi o'simliklardir. 25. Nafas olish, yurak faoliyati, yutish, yo'talish va aksirish markazlari bosh miyaning qaysi bo'limida joylashgan? A) Peshona bo'lagida B) Miyachada C) O'rta miyada D) Uzunchoq miyada To'g'ri javob: D) Uzunchoq miyada ✔ Izoh: Uzunchoq miya hayotiy muhim markazlarga ega, shuning uchun uning shikastlanishi o'limga olib kelishi mumkin. 26. O'simlik hujayrasi konsentrlangan osh tuzi eritmasiga solinganda sitoplazmaning hujayra devoridan ajralishi nima deyiladi? A) Deplazmoliz B) Turgor C) Guttatsiya D) Plazmoliz To'g'ri javob: D) Plazmoliz ✔ Izoh: Gipertonik eritmada hujayradan suv chiqib ketadi va protoplast devordan ajraladi; bu plazmoliz. 27. Halqali chuvalchanglarda ilk bor qaysi belgi paydo bo'lgan? A) Bitta teshikli ichak B) Ikki qavatli tana tuzilishi C) Ikkilamchi tana bo'shlig'i (selom) D) Diffuz nerv sistemasi To'g'ri javob: C) Ikkilamchi tana bo'shlig'i (selom) ✔ Izoh: Halqali chuvalchanglarda o'z epiteliy qoplamiga ega ikkilamchi tana bo'shlig'i va yopiq qon aylanish paydo bo'lgan. 28. Orqa miya nervlarining orqa ildizlari qanday tolalardan iborat? A) Aralash tolalar B) Harakatlantiruvchi tolalar C) Faqat vegetativ tolalar D) Sezuvchi (markazga intiluvchi) tolalar To'g'ri javob: D) Sezuvchi (markazga intiluvchi) tolalar ✔ Izoh: Orqa ildizlar sezuvchi, oldingi ildizlar harakatlantiruvchi tolalardan iborat; ular qo'shilib aralash nervni hosil qiladi. Biologiya olimpiada savollari — mashq testlari | 92 24. Dastlabki quruqlik o'simliklari — psilofitlar (riniofitlar) qaysi davrda paydo bo'lgan? A) Bo'r davrida B) Neogen davrida C) Yura davrida D) Silur davrida To'g'ri javob: D) Silur davrida✔ Izoh: Maktab darsliklariga ko'ra psilofitlar paleozoyning silur davrida quruqlikka chiqqan birinchi o'simliklardir. 25. Nafas olish, yurak faoliyati, yutish, yo'talish va aksirish markazlari bosh miyaning qaysi bo'limida joylashgan? A) Peshona bo'lagida B) Miyachada C) O'rta miyada D) Uzunchoq miyada To'g'ri javob: D) Uzunchoq miyada ✔ Izoh: Uzunchoq miya hayotiy muhim markazlarga ega, shuning uchun uning shikastlanishi o'limga olib kelishi mumkin. 26. O'simlik hujayrasi konsentrlangan osh tuzi eritmasiga solinganda sitoplazmaning hujayra devoridan ajralishi nima deyiladi? A) Deplazmoliz B) Turgor C) Guttatsiya D) Plazmoliz To'g'ri javob: D) Plazmoliz ✔ Izoh: Gipertonik eritmada hujayradan suv chiqib ketadi va protoplast devordan ajraladi; bu plazmoliz. 27. Halqali chuvalchanglarda ilk bor qaysi belgi paydo bo'lgan? A) Bitta teshikli ichak B) Ikki qavatli tana tuzilishi C) Ikkilamchi tana bo'shlig'i (selom) D) Diffuz nerv sistemasi To'g'ri javob: C) Ikkilamchi tana bo'shlig'i (selom) ✔ Izoh: Halqali chuvalchanglarda o'z epiteliy qoplamiga ega ikkilamchi tana bo'shlig'i va yopiq qon aylanish paydo bo'lgan. 28. Orqa miya nervlarining orqa ildizlari qanday tolalardan iborat? A) Aralash tolalar B) Harakatlantiruvchi tolalar C) Faqat vegetativ tolalar D) Sezuvchi (markazga intiluvchi) tolalar To'g'ri javob: D) Sezuvchi (markazga intiluvchi) tolalar ✔ Izoh: Orqa ildizlar sezuvchi, oldingi ildizlar harakatlantiruvchi tolalardan iborat; ular qo'shilib aralash nervni hosil qiladi. Biologiya olimpiada savollari — mashq testlari | 92 29. Barg og'izchasining ochilishi qorovul hujayralarga qaysi ionning faol kirishi va natijada turgorning oshishi bilan bog'liq? A) Temir ionlari (Fe2+) B) Kaliy ionlari (K+) C) Kalsiy ionlari (Ca2+) D) Natriy ionlari (Na+) To'g'ri javob: B) Kaliy ionlari (K+)✔ Izoh: Qorovul hujayralarga K+ ionlari kirsa, suv osmos yo'li bilan kiradi, turgor oshadi va og'izcha ochiladi. 30. Ninatanlilarga xos bo'lgan va harakatlanishda ishtirok etuvchi sistema qaysi? A) Ambulakral (suv-tomir) sistemasi B) Traxeyalar sistemasi C) Malpigi naychalari sistemasi D) Protonefridiyal sistema To'g'ri javob: A) Ambulakral (suv-tomir) sistemasi ✔ Izoh: Ninatanlilarda suv bilan to'lgan ambulakral sistema naychasimon oyoqchalar harakatini ta'minlaydi. Biologiya olimpiada savollari — mashq testlari | 93 29. Barg og'izchasining ochilishi qorovul hujayralarga qaysi ionning faol kirishi va natijada turgorning oshishi bilan bog'liq? A) Temir ionlari (Fe2+) B) Kaliy ionlari (K+) C) Kalsiy ionlari (Ca2+) D) Natriy ionlari (Na+) To'g'ri javob: B) Kaliy ionlari (K+)✔ Izoh: Qorovul hujayralarga K+ ionlari kirsa, suv osmos yo'li bilan kiradi, turgor oshadi va og'izcha ochiladi. 30. Ninatanlilarga xos bo'lgan va harakatlanishda ishtirok etuvchi sistema qaysi? A) Ambulakral (suv-tomir) sistemasi B) Traxeyalar sistemasi C) Malpigi naychalari sistemasi D) Protonefridiyal sistema To'g'ri javob: A) Ambulakral (suv-tomir) sistemasi ✔ Izoh: Ninatanlilarda suv bilan to'lgan ambulakral sistema naychasimon oyoqchalar harakatini ta'minlaydi. Biologiya olimpiada savollari — mashq testlari | 93 16-variant Olimpiada mashq testlari • bitta to'g'ri javob 1. Kodon va antikodonning uchinchi (kodonning 3') asosi orasida nostandart juftlanishga ruxsat beruvchi gipoteza qanday ataladi? A) Krikning «tebranish» (wobble) gipotezasi B) Oparin gipotezasi C) Bidl–Teytem «bir gen – bir ferment» gipotezasi D) Chargaff qoidasi To'g'ri javob: A) Krikning «tebranish» (wobble) gipotezasi✔ Izoh: Tebranish gipotezasiga ko'ra antikodonning 5' asosi kodonning 3' asosi bilan erkinroq juftlashadi, shuning uchun bitta tRNK bir necha kodonni taniydi. 2. Krebs sikli eukariot hujayrada qayerda amalga oshadi? A) Sitozolda B) Mitoxondriyaning tashqi membranasida C) Mitoxondriya matriksida D) Membranalararo bo'shliqda To'g'ri javob: C) Mitoxondriya matriksida ✔ Izoh: Krebs sikli fermentlari (suksinatdegidrogenazadan tashqari) mitoxondriya matriksida joylashgan. 3. Odam bilan bir qatorda qaysi hayvonda ham qon aylanishning ikki to'liq ajralgan doirasi bor? A) Akula B) Baqa C) Qarg'a D) Kaltakesak To'g'ri javob: C) Qarg'a ✔ Izoh: Qushlar va sutemizuvchilarda yurak 4 kamerali bo'lib, katta va kichik qon aylanish doiralari to'liq ajralgan. 4. Lola gulining tuzilishi to'g'ri ko'rsatilgan javobni toping. A) Oddiy gulqo'rg'on 6 bargli, changchilar 6 ta, urug'chi 1 ta B) Kapalaksimon gultoj, 10 changchi C) Qo'sh gulqo'rg'on, 5 kosachabarg, 5 tojbarg, ko'p changchi D) Gulqo'rg'on 4 bargli, changchilar 6 ta To'g'ri javob: A) Oddiy gulqo'rg'on 6 bargli, changchilar 6 ta, urug'chi 1 ta ✔ Izoh: Lolaguldoshlarda gulqo'rg'on oddiy, 3+3 bargli, changchilar 3+3, uch mevabargdan tuzilgan bitta urug'chi bo'ladi. 5. Sudralib yuruvchilar orasida qaysi hayvonda yurak qorinchasi to'liq to'siq bilan ikkiga bo'lingan? A) Ilon B) Timsoh C) Kaltakesak D) Toshbaqa To'g'ri javob: B) Timsoh ✔ Izoh: Timsohda qorinchalar orasidagi to'siq to'liq, boshqa sudralib yuruvchilarda u to'liq bo'lmaydi. Biologiya olimpiada savollari — mashq testlari | 94 16-variant Olimpiada mashq testlari • bitta to'g'ri javob 1. Kodon va antikodonning uchinchi (kodonning 3') asosi orasida nostandart juftlanishga ruxsat beruvchi gipoteza qanday ataladi? A) Krikning «tebranish» (wobble) gipotezasi B) Oparin gipotezasi C) Bidl–Teytem «bir gen – bir ferment» gipotezasi D) Chargaff qoidasi To'g'ri javob: A) Krikning «tebranish» (wobble) gipotezasi✔ Izoh: Tebranish gipotezasiga ko'ra antikodonning 5' asosi kodonning 3' asosi bilan erkinroq juftlashadi, shuning uchun bitta tRNK bir necha kodonni taniydi. 2. Krebs sikli eukariot hujayrada qayerda amalga oshadi? A) Sitozolda B) Mitoxondriyaning tashqi membranasida C) Mitoxondriya matriksida D) Membranalararo bo'shliqda To'g'ri javob: C) Mitoxondriya matriksida ✔ Izoh: Krebs sikli fermentlari (suksinatdegidrogenazadan tashqari) mitoxondriya matriksida joylashgan. 3. Odam bilan bir qatorda qaysi hayvonda ham qon aylanishning ikki to'liq ajralgan doirasi bor? A) Akula B) Baqa C) Qarg'a D) Kaltakesak To'g'ri javob: C) Qarg'a ✔ Izoh: Qushlar va sutemizuvchilarda yurak 4 kamerali bo'lib, katta va kichik qon aylanish doiralari to'liq ajralgan. 4. Lola gulining tuzilishi to'g'ri ko'rsatilgan javobni toping. A) Oddiy gulqo'rg'on 6 bargli, changchilar 6 ta, urug'chi 1 ta B) Kapalaksimon gultoj, 10 changchi C) Qo'sh gulqo'rg'on, 5 kosachabarg, 5 tojbarg, ko'p changchi D) Gulqo'rg'on 4 bargli, changchilar 6 ta To'g'ri javob: A) Oddiy gulqo'rg'on 6 bargli, changchilar 6 ta, urug'chi 1 ta ✔ Izoh: Lolaguldoshlarda gulqo'rg'on oddiy, 3+3 bargli, changchilar 3+3, uch mevabargdan tuzilgan bitta urug'chi bo'ladi. 5. Sudralib yuruvchilar orasida qaysi hayvonda yurak qorinchasi to'liq to'siq bilan ikkiga bo'lingan? A) Ilon B) Timsoh C) Kaltakesak D) Toshbaqa To'g'ri javob: B) Timsoh ✔ Izoh: Timsohda qorinchalar orasidagi to'siq to'liq, boshqa sudralib yuruvchilarda u to'liq bo'lmaydi. Biologiya olimpiada savollari — mashq testlari | 94 6. Itbaliqning (baqa lichinkasining) qaysi belgisi uni baliqqa o'xshatadi? A) Ikki juft oyoq va o'pka B) Uch kamerali yurak va teri orqali nafas C) Jabralar, ikki kamerali yurak va yon chiziq organi D) Ichki urug'lanish va tuxum po'sti To'g'ri javob: C) Jabralar, ikki kamerali yurak va yon chiziq organi✔ Izoh: Itbaliq jabra bilan nafas oladi, yuragi ikki kamerali, bitta qon aylanish doirasi va yon chizig'i bor. 7. Dukkakdoshlar oilasi vakillarida odatda nechta changchi bo'ladi? A) 5 ta (changdonlari qo'shilgan) B) 6 ta (4 tasi uzun, 2 tasi kalta) C) 10 ta (9 tasi qo'shilgan, 1 tasi erkin) D) Ko'p sonli (cheksiz) To'g'ri javob: C) 10 ta (9 tasi qo'shilgan, 1 tasi erkin) ✔ Izoh: Dukkakdoshlarda 10 changchi bo'lib, ko'pincha 9 tasining iplari qo'shilgan, bittasi erkin bo'ladi. 8. Dengiz karami (laminariya) qaysi suvo'tlar bo'limiga kiradi va qaysi element manbai sifatida qadrlanadi? A) Diatom suvo'tlar; kremniy B) Yashil suvo'tlar; kalsiy C) Qizil suvo'tlar; temir D) Qo'ng'ir suvo'tlar; yod To'g'ri javob: D) Qo'ng'ir suvo'tlar; yod ✔ Izoh: Laminariya qo'ng'ir suvo't bo'lib, tarkibida yod ko'p; u oziq-ovqatda va yod olishda ishlatiladi. 9. Triptofan operonida triptofan qanday rol o'ynaydi? A) Korepressor: repressorni faollashtirib operatorga biriktiradi B) RNK polimerazaning subbirligi C) Promotorni faollashtiruvchi aktivator D) Induktor: repressorni operatordan ajratadi To'g'ri javob: A) Korepressor: repressorni faollashtirib operatorga biriktiradi ✔ Izoh: Triptofan ko'p bo'lsa u repressorga birikib uni faol qiladi va sintez genlarining transkripsiyasi to'xtaydi. 10. Qaysi belgi zamburug'larni o'simliklarga yaqinlashtiradi? A) Hujayra devorida xitin hosil qilishi B) Tayyor organik moddalar bilan oziqlanishi C) Zaxira uglevodni glikogen holida to'plashi D) Cheksiz o'sishi va hujayra devori borligi To'g'ri javob: D) Cheksiz o'sishi va hujayra devori borligi ✔ Izoh: Zamburug'lar o'simliklar kabi umr bo'yi o'sadi, harakatsiz va hujayra devoriga ega; boshqa belgilar hayvonlarga xos. 11. Bo'g'imoyoqlilarning qon aylanish sistemasi qanday? A) Ochiq: gemolimfa tana bo'shlig'iga quyiladi B) Qon aylanish sistemasi yo'q C) Yopiq: qon faqat tomirlarda harakatlanadi D) Yopiq: ikki kamerali yurak bor To'g'ri javob: A) Ochiq: gemolimfa tana bo'shlig'iga quyiladi ✔ Izoh: Bo'g'imoyoqlilarda tomirlar ochiq tugaydi, gemolimfa organlar orasidagi bo'shliqlarni yuvib o'tadi. Biologiya olimpiada savollari — mashq testlari | 95 6. Itbaliqning (baqa lichinkasining) qaysi belgisi uni baliqqa o'xshatadi? A) Ikki juft oyoq va o'pka B) Uch kamerali yurak va teri orqali nafas C) Jabralar, ikki kamerali yurak va yon chiziq organi D) Ichki urug'lanish va tuxum po'sti To'g'ri javob: C) Jabralar, ikki kamerali yurak va yon chiziq organi✔ Izoh: Itbaliq jabra bilan nafas oladi, yuragi ikki kamerali, bitta qon aylanish doirasi va yon chizig'i bor. 7. Dukkakdoshlar oilasi vakillarida odatda nechta changchi bo'ladi? A) 5 ta (changdonlari qo'shilgan) B) 6 ta (4 tasi uzun, 2 tasi kalta) C) 10 ta (9 tasi qo'shilgan, 1 tasi erkin) D) Ko'p sonli (cheksiz) To'g'ri javob: C) 10 ta (9 tasi qo'shilgan, 1 tasi erkin) ✔ Izoh: Dukkakdoshlarda 10 changchi bo'lib, ko'pincha 9 tasining iplari qo'shilgan, bittasi erkin bo'ladi. 8. Dengiz karami (laminariya) qaysi suvo'tlar bo'limiga kiradi va qaysi element manbai sifatida qadrlanadi? A) Diatom suvo'tlar; kremniy B) Yashil suvo'tlar; kalsiy C) Qizil suvo'tlar; temir D) Qo'ng'ir suvo'tlar; yod To'g'ri javob: D) Qo'ng'ir suvo'tlar; yod ✔ Izoh: Laminariya qo'ng'ir suvo't bo'lib, tarkibida yod ko'p; u oziq-ovqatda va yod olishda ishlatiladi. 9. Triptofan operonida triptofan qanday rol o'ynaydi? A) Korepressor: repressorni faollashtirib operatorga biriktiradi B) RNK polimerazaning subbirligi C) Promotorni faollashtiruvchi aktivator D) Induktor: repressorni operatordan ajratadi To'g'ri javob: A) Korepressor: repressorni faollashtirib operatorga biriktiradi ✔ Izoh: Triptofan ko'p bo'lsa u repressorga birikib uni faol qiladi va sintez genlarining transkripsiyasi to'xtaydi. 10. Qaysi belgi zamburug'larni o'simliklarga yaqinlashtiradi? A) Hujayra devorida xitin hosil qilishi B) Tayyor organik moddalar bilan oziqlanishi C) Zaxira uglevodni glikogen holida to'plashi D) Cheksiz o'sishi va hujayra devori borligi To'g'ri javob: D) Cheksiz o'sishi va hujayra devori borligi ✔ Izoh: Zamburug'lar o'simliklar kabi umr bo'yi o'sadi, harakatsiz va hujayra devoriga ega; boshqa belgilar hayvonlarga xos. 11. Bo'g'imoyoqlilarning qon aylanish sistemasi qanday? A) Ochiq: gemolimfa tana bo'shlig'iga quyiladi B) Qon aylanish sistemasi yo'q C) Yopiq: qon faqat tomirlarda harakatlanadi D) Yopiq: ikki kamerali yurak bor To'g'ri javob: A) Ochiq: gemolimfa tana bo'shlig'iga quyiladi ✔ Izoh: Bo'g'imoyoqlilarda tomirlar ochiq tugaydi, gemolimfa organlar orasidagi bo'shliqlarni yuvib o'tadi. Biologiya olimpiada savollari — mashq testlari | 95 12. Organizmning yashash muhitidagi o'rni, ya'ni u foydalanadigan resurslar va boshqa turlar bilan munosabatlari majmui nima deb ataladi? A) Areal B) Ekologik nisha C) Populyatsiya zichligi D) Yashash joyi (biotop) To'g'ri javob: B) Ekologik nisha✔ Izoh: Ekologik nisha turning «kasbi»: nima bilan oziqlanishi, qachon faolligi va jamoadagi vazifasi; yashash joyi esa uning «manzili». 13. Ovoz hosil qiluvchi organ - ovoz paychalari qayerda joylashgan? A) Bronxlarda B) Traxeyada C) Hiqildoqda D) Burun-halqumda To'g'ri javob: C) Hiqildoqda ✔ Izoh: Ovoz paychalari hiqildoq bo'shlig'ida joylashib, nafas chiqarilganda havo oqimidan tebranadi. 14. Zamburug'lar hujayrasida zaxira uglevod qanday shaklda to'planadi? A) Kraxmal B) Sellyuloza C) Glikogen D) Saxaroza To'g'ri javob: C) Glikogen ✔ Izoh: Zamburug'lar hayvonlar kabi zaxira uglevodni glikogen shaklida saqlaydi, o'simliklar esa kraxmal shaklida. 15. Plevra bo'shlig'iga havo kirib qolsa (pnevmotoraks), nima sodir bo'ladi? A) Shu tomondagi o'pka havo bilan to'lib kattalashadi B) Shu tomondagi o'pka puchayib, nafasda qatnashmaydi C) Uzunchoq miyadagi nafas markazi faoliyati to'xtaydi D) Diafragma qisqarish qobiliyatini butunlay yo'qotadi To'g'ri javob: B) Shu tomondagi o'pka puchayib, nafasda qatnashmaydi ✔ Izoh: Plevra bo'shlig'idagi bosim atmosfera bosimidan past; havo kirsa bosim tenglashib, o'pka elastikligi tufayli puchayadi. 16. Sog'lom odamda glyukoza birlamchi siydikda bor, ikkilamchi siydikda esa yo'q. Buning sababi nima? A) Glyukoza kanalchalarda qonga to'liq qayta so'riladi B) Glyukoza filtrlanmaydi C) Glyukoza siydik pufagida parchalanadi D) Glyukoza jigarda siydikka o'tadi To'g'ri javob: A) Glyukoza kanalchalarda qonga to'liq qayta so'riladi ✔ Izoh: Burama kanalchalarda glyukoza faol transport bilan to'liq reabsorbsiyalanadi; qandli diabetda u siydikda paydo bo'ladi. Biologiya olimpiada savollari — mashq testlari | 96 12. Organizmning yashash muhitidagi o'rni, ya'ni u foydalanadigan resurslar va boshqa turlar bilan munosabatlari majmui nima deb ataladi? A) Areal B) Ekologik nisha C) Populyatsiya zichligi D) Yashash joyi (biotop) To'g'ri javob: B) Ekologik nisha✔ Izoh: Ekologik nisha turning «kasbi»: nima bilan oziqlanishi, qachon faolligi va jamoadagi vazifasi; yashash joyi esa uning «manzili». 13. Ovoz hosil qiluvchi organ - ovoz paychalari qayerda joylashgan? A) Bronxlarda B) Traxeyada C) Hiqildoqda D) Burun-halqumda To'g'ri javob: C) Hiqildoqda ✔ Izoh: Ovoz paychalari hiqildoq bo'shlig'ida joylashib, nafas chiqarilganda havo oqimidan tebranadi. 14. Zamburug'lar hujayrasida zaxira uglevod qanday shaklda to'planadi? A) Kraxmal B) Sellyuloza C) Glikogen D) Saxaroza To'g'ri javob: C) Glikogen ✔ Izoh: Zamburug'lar hayvonlar kabi zaxira uglevodni glikogen shaklida saqlaydi, o'simliklar esa kraxmal shaklida. 15. Plevra bo'shlig'iga havo kirib qolsa (pnevmotoraks), nima sodir bo'ladi? A) Shu tomondagi o'pka havo bilan to'lib kattalashadi B) Shu tomondagi o'pka puchayib, nafasda qatnashmaydi C) Uzunchoq miyadagi nafas markazi faoliyati to'xtaydi D) Diafragma qisqarish qobiliyatini butunlay yo'qotadi To'g'ri javob: B) Shu tomondagi o'pka puchayib, nafasda qatnashmaydi ✔ Izoh: Plevra bo'shlig'idagi bosim atmosfera bosimidan past; havo kirsa bosim tenglashib, o'pka elastikligi tufayli puchayadi. 16. Sog'lom odamda glyukoza birlamchi siydikda bor, ikkilamchi siydikda esa yo'q. Buning sababi nima? A) Glyukoza kanalchalarda qonga to'liq qayta so'riladi B) Glyukoza filtrlanmaydi C) Glyukoza siydik pufagida parchalanadi D) Glyukoza jigarda siydikka o'tadi To'g'ri javob: A) Glyukoza kanalchalarda qonga to'liq qayta so'riladi ✔ Izoh: Burama kanalchalarda glyukoza faol transport bilan to'liq reabsorbsiyalanadi; qandli diabetda u siydikda paydo bo'ladi. Biologiya olimpiada savollari — mashq testlari | 96 17. Oksidlanishli fosforlanishda ATP-sintaza ATP hosil qilish uchun energiyani bevosita nimadan oladi? A) NADH ning ATP-sintazaga birikishidan B) Kreatinfosfat gidrolizidan C) Ichki membrana orqali protonlar elektrokimyoviy gradientidan D) Glyukozaning bevosita parchalanishidan To'g'ri javob: C) Ichki membrana orqali protonlar elektrokimyoviy gradientidan✔ Izoh: Nafas zanjiri protonlarni membranalararo bo'shliqqa chiqaradi; ular ATP-sintaza orqali matriksga qaytganda ATP hosil bo'ladi. 18. Bug'doy to'pguli qanday ataladi? A) Soyabon B) Murakkab boshoq C) Ro'vak D) Savatcha To'g'ri javob: B) Murakkab boshoq ✔ Izoh: Bug'doy, arpa, javdarda to'pgul murakkab boshoq; suli va sholida ro'vak bo'ladi. 19. Ekotizimda organik qoldiqlarni mineral moddalargacha parchalovchi organizmlar qanday ataladi? A) Yirtqichlar B) I tartibli konsumentlar C) Redutsentlar D) Produtsentlar To'g'ri javob: C) Redutsentlar ✔ Izoh: Redutsentlar – asosan bakteriyalar va zamburug'lar – o'lik organik moddani parchalab, mineral moddalarni aylanishga qaytaradi. 20. Xromosoma qismining uzilib 180° ga burilib, yana o'z joyiga birikishi qanday mutatsiya? A) Duplikatsiya B) Inversiya C) Translokatsiya D) Deletsiya To'g'ri javob: B) Inversiya ✔ Izoh: Inversiyada genlar soni o'zgarmaydi, ammo uzilgan qismdagi genlar tartibi teskari bo'lib qoladi. 21. Tovuqlarda chipor pat (ZB) qora pat (Zb) ustidan dominant. Qora xo'roz chipor tovuq bilan chatishtirilsa, jo'jalar qanday bo'ladi? A) Xo'rozchalar chipor, tovuqchalar qora B) Har bir jinsda yarmi chipor, yarmi qora C) Ikkala jins ham chipor D) Xo'rozchalar qora, tovuqchalar chipor To'g'ri javob: A) Xo'rozchalar chipor, tovuqchalar qora ✔ Izoh: ZbZb × ZBW: xo'rozchalar ZBZb (chipor), tovuqchalar ZbW (qora) — jo'jalarni jinsi bo'yicha rangidan ajratish mumkin. 22. Qushlarning tana harorati sutemizuvchilarnikiga nisbatan odatda qanday? A) Yuqoriroq (taxminan 40-42 °C) B) Tashqi muhit haroratiga teng C) Pastroq (taxminan 30 °C) D) Bir xil, aniq 36,6 °C To'g'ri javob: A) Yuqoriroq (taxminan 40-42 °C) ✔ Biologiya olimpiada savollari — mashq testlari | 97 17. Oksidlanishli fosforlanishda ATP-sintaza ATP hosil qilish uchun energiyani bevosita nimadan oladi? A) NADH ning ATP-sintazaga birikishidan B) Kreatinfosfat gidrolizidan C) Ichki membrana orqali protonlar elektrokimyoviy gradientidan D) Glyukozaning bevosita parchalanishidan To'g'ri javob: C) Ichki membrana orqali protonlar elektrokimyoviy gradientidan✔ Izoh: Nafas zanjiri protonlarni membranalararo bo'shliqqa chiqaradi; ular ATP-sintaza orqali matriksga qaytganda ATP hosil bo'ladi. 18. Bug'doy to'pguli qanday ataladi? A) Soyabon B) Murakkab boshoq C) Ro'vak D) Savatcha To'g'ri javob: B) Murakkab boshoq ✔ Izoh: Bug'doy, arpa, javdarda to'pgul murakkab boshoq; suli va sholida ro'vak bo'ladi. 19. Ekotizimda organik qoldiqlarni mineral moddalargacha parchalovchi organizmlar qanday ataladi? A) Yirtqichlar B) I tartibli konsumentlar C) Redutsentlar D) Produtsentlar To'g'ri javob: C) Redutsentlar ✔ Izoh: Redutsentlar – asosan bakteriyalar va zamburug'lar – o'lik organik moddani parchalab, mineral moddalarni aylanishga qaytaradi. 20. Xromosoma qismining uzilib 180° ga burilib, yana o'z joyiga birikishi qanday mutatsiya? A) Duplikatsiya B) Inversiya C) Translokatsiya D) Deletsiya To'g'ri javob: B) Inversiya ✔ Izoh: Inversiyada genlar soni o'zgarmaydi, ammo uzilgan qismdagi genlar tartibi teskari bo'lib qoladi. 21. Tovuqlarda chipor pat (ZB) qora pat (Zb) ustidan dominant. Qora xo'roz chipor tovuq bilan chatishtirilsa, jo'jalar qanday bo'ladi? A) Xo'rozchalar chipor, tovuqchalar qora B) Har bir jinsda yarmi chipor, yarmi qora C) Ikkala jins ham chipor D) Xo'rozchalar qora, tovuqchalar chipor To'g'ri javob: A) Xo'rozchalar chipor, tovuqchalar qora ✔ Izoh: ZbZb × ZBW: xo'rozchalar ZBZb (chipor), tovuqchalar ZbW (qora) — jo'jalarni jinsi bo'yicha rangidan ajratish mumkin. 22. Qushlarning tana harorati sutemizuvchilarnikiga nisbatan odatda qanday? A) Yuqoriroq (taxminan 40-42 °C) B) Tashqi muhit haroratiga teng C) Pastroq (taxminan 30 °C) D) Bir xil, aniq 36,6 °C To'g'ri javob: A) Yuqoriroq (taxminan 40-42 °C) ✔ Biologiya olimpiada savollari — mashq testlari | 97 Izoh: Qushlarda moddalar almashinuvi juda jadal, ularning tana harorati odatda 40-42 °C atrofida bo'ladi. 23. Suvni et-etli poya yoki barglarida to'playdigan qurg'oqchil hudud o'simliklari qanday ataladi? A) Sklerofitlar B) Gidrofitlar C) Sukkulentlar D) Gigrofitlar To'g'ri javob: C) Sukkulentlar✔ Izoh: Sukkulentlar (kaktuslar, aloe) suvni to'qimalarida jamlaydi; sklerofitlar esa qattiq, qurg'oqchilikka chidamli bargli kserofitlar. 24. Quyidagi biogeokimyoviy sikllardan qaysi birida atmosferadagi gaz fazasi deyarli ahamiyatga ega emas (cho'kindi tipidagi sikl)? A) Uglerod sikli B) Fosfor sikli C) Kislorod sikli D) Azot sikli To'g'ri javob: B) Fosfor sikli ✔ Izoh: Fosfor asosan tog' jinslari, tuproq va suv orqali aylanadi; uning barqaror gazsimon birikmalari atmosferada deyarli yo'q. 25. Krebs siklining qaysi fermenti mitoxondriya ichki membranasiga birikkan va FADH2 hosil qiladi? A) Sitratsintaza B) Malatdegidrogenaza C) Suksinatdegidrogenaza D) Akonitaza To'g'ri javob: C) Suksinatdegidrogenaza ✔ Izoh: Suksinatdegidrogenaza ichki membranada joylashgan va bir vaqtda nafas zanjirining II kompleksi hisoblanadi. 26. Viruslarga xos belgi qaysi? A) O'z ribosomalarida oqsillarni mustaqil sintezlaydi B) Hujayrasiz tuzilgan, faqat tirik hujayrada ko'payadi C) Hujayra kabi ikkiga bo'linib tez ko'payadi D) Mustaqil moddalar almashinuviga ega, o'zi oziqlanadi To'g'ri javob: B) Hujayrasiz tuzilgan, faqat tirik hujayrada ko'payadi ✔ Izoh: Virus nuklein kislota va oqsil qobiqdan iborat; u xo'jayin hujayra apparatidan foydalanib ko'payadi. 27. Yutish vaqtida hiqildoqqa kirish yo'lini qaysi tuzilma berkitadi? A) Kichik til B) Qalqonsimon tog'ay C) Ovoz paychalari D) Hiqildoq usti tog'ayi To'g'ri javob: D) Hiqildoq usti tog'ayi ✔ Izoh: Yutishda hiqildoq ko'tarilib, hiqildoq usti tog'ayi uning kirish qismini yopadi va oziq qizilo'ngachga o'tadi. 28. Translatsiyaning elongatsiya bosqichida yangi aminoatsil-tRNK ribosomaning qaysi saytiga kiradi? A) E-saytga B) Kichik subbirlikning 5' uchiga C) P-saytga D) A-saytga To'g'ri javob: D) A-saytga ✔ Biologiya olimpiada savollari — mashq testlari | 98 Izoh: Qushlarda moddalar almashinuvi juda jadal, ularning tana harorati odatda 40-42 °C atrofida bo'ladi. 23. Suvni et-etli poya yoki barglarida to'playdigan qurg'oqchil hudud o'simliklari qanday ataladi? A) Sklerofitlar B) Gidrofitlar C) Sukkulentlar D) Gigrofitlar To'g'ri javob: C) Sukkulentlar✔ Izoh: Sukkulentlar (kaktuslar, aloe) suvni to'qimalarida jamlaydi; sklerofitlar esa qattiq, qurg'oqchilikka chidamli bargli kserofitlar. 24. Quyidagi biogeokimyoviy sikllardan qaysi birida atmosferadagi gaz fazasi deyarli ahamiyatga ega emas (cho'kindi tipidagi sikl)? A) Uglerod sikli B) Fosfor sikli C) Kislorod sikli D) Azot sikli To'g'ri javob: B) Fosfor sikli ✔ Izoh: Fosfor asosan tog' jinslari, tuproq va suv orqali aylanadi; uning barqaror gazsimon birikmalari atmosferada deyarli yo'q. 25. Krebs siklining qaysi fermenti mitoxondriya ichki membranasiga birikkan va FADH2 hosil qiladi? A) Sitratsintaza B) Malatdegidrogenaza C) Suksinatdegidrogenaza D) Akonitaza To'g'ri javob: C) Suksinatdegidrogenaza ✔ Izoh: Suksinatdegidrogenaza ichki membranada joylashgan va bir vaqtda nafas zanjirining II kompleksi hisoblanadi. 26. Viruslarga xos belgi qaysi? A) O'z ribosomalarida oqsillarni mustaqil sintezlaydi B) Hujayrasiz tuzilgan, faqat tirik hujayrada ko'payadi C) Hujayra kabi ikkiga bo'linib tez ko'payadi D) Mustaqil moddalar almashinuviga ega, o'zi oziqlanadi To'g'ri javob: B) Hujayrasiz tuzilgan, faqat tirik hujayrada ko'payadi ✔ Izoh: Virus nuklein kislota va oqsil qobiqdan iborat; u xo'jayin hujayra apparatidan foydalanib ko'payadi. 27. Yutish vaqtida hiqildoqqa kirish yo'lini qaysi tuzilma berkitadi? A) Kichik til B) Qalqonsimon tog'ay C) Ovoz paychalari D) Hiqildoq usti tog'ayi To'g'ri javob: D) Hiqildoq usti tog'ayi ✔ Izoh: Yutishda hiqildoq ko'tarilib, hiqildoq usti tog'ayi uning kirish qismini yopadi va oziq qizilo'ngachga o'tadi. 28. Translatsiyaning elongatsiya bosqichida yangi aminoatsil-tRNK ribosomaning qaysi saytiga kiradi? A) E-saytga B) Kichik subbirlikning 5' uchiga C) P-saytga D) A-saytga To'g'ri javob: D) A-saytga ✔ Biologiya olimpiada savollari — mashq testlari | 98 Izoh: Aminoatsil-tRNK A-saytga kiradi, peptid P-saytdagi tRNK dan unga o'tkaziladi, bo'shagan tRNK E-saytdan chiqadi. 29. Mutatsiyalar nazariyasini 1901-yilda kim yaratgan? A) I. V. Michurin B) N. I. Vavilov C) T. Morgan D) G. de Friz To'g'ri javob: D) G. de Friz✔ Izoh: G. de Friz enoteralar ustidagi kuzatishlari asosida keskin irsiy o'zgarishlar — mutatsiyalar ta'limotini yaratgan. 30. Lishayniklar atmosfera havosi ifloslanishining indikatori sifatida ishlatilishining sababi nima? A) Ular havo ifloslanishiga, ayniqsa oltingugurt gaziga juda sezgir B) Ular havoni tozalab, chiqindilarni parchalaydi C) Ular faqat ifloslangan havoda o'sadi D) Ular tuproqqa chuqur ildiz otadi To'g'ri javob: A) Ular havo ifloslanishiga, ayniqsa oltingugurt gaziga juda sezgir ✔ Izoh: Ifloslangan shahar havosida lishayniklar deyarli o'smaydi, shuning uchun ularning soni havo tozaligini ko'rsatadi. Biologiya olimpiada savollari — mashq testlari | 99 Izoh: Aminoatsil-tRNK A-saytga kiradi, peptid P-saytdagi tRNK dan unga o'tkaziladi, bo'shagan tRNK E-saytdan chiqadi. 29. Mutatsiyalar nazariyasini 1901-yilda kim yaratgan? A) I. V. Michurin B) N. I. Vavilov C) T. Morgan D) G. de Friz To'g'ri javob: D) G. de Friz✔ Izoh: G. de Friz enoteralar ustidagi kuzatishlari asosida keskin irsiy o'zgarishlar — mutatsiyalar ta'limotini yaratgan. 30. Lishayniklar atmosfera havosi ifloslanishining indikatori sifatida ishlatilishining sababi nima? A) Ular havo ifloslanishiga, ayniqsa oltingugurt gaziga juda sezgir B) Ular havoni tozalab, chiqindilarni parchalaydi C) Ular faqat ifloslangan havoda o'sadi D) Ular tuproqqa chuqur ildiz otadi To'g'ri javob: A) Ular havo ifloslanishiga, ayniqsa oltingugurt gaziga juda sezgir ✔ Izoh: Ifloslangan shahar havosida lishayniklar deyarli o'smaydi, shuning uchun ularning soni havo tozaligini ko'rsatadi. Biologiya olimpiada savollari — mashq testlari | 99 17-variant Olimpiada mashq testlari • bitta to'g'ri javob 1. Zararsiz pashshalarning tashqi ko'rinishi bilan chaqadigan arilarga o'xshashligi qanday ataladi? A) Ogohlantiruvchi rang B) Bates mimikriyasi C) Kriptik (yashiruvchi) rang D) Myuller mimikriyasi To'g'ri javob: B) Bates mimikriyasi✔ Izoh: Bates mimikriyasida himoyasiz tur himoyalangan turga taqlid qiladi; Myuller mimikriyasida esa ikki himoyalangan tur o'xshash bo'ladi. 2. Ko'p yillik poyada po'kak (felloma) qaysi meristema faoliyati natijasida hosil bo'ladi? A) Perisikl B) Fellogen C) Kambiy D) Prokambiy To'g'ri javob: B) Fellogen ✔ Izoh: Fellogen (po'kak kambiysi) tashqariga po'kak, ichkariga felloderma hosil qiladi. 3. Gemofiliya populyatsiyadagi erkaklarning 1/10 000 qismida uchraydi. Muvozanat holatda ayollar orasida tashuvchilar ulushi taxminan qancha? A) ≈1/10 000 B) ≈1/100 C) ≈1/50 D) ≈1/5000 To'g'ri javob: D) ≈1/5000 ✔ Izoh: X-birikkan belgi uchun q = 0,0001 (erkaklardagi chastota); tashuvchilar 2pq ≈ 2 × 0,0001 = 0,0002 = 1/5000. 4. Gidrada hazm qilinmagan oziq qoldiqlari qanday chiqariladi? A) Anal teshigi orqali B) Og'iz teshigi orqali C) Ayirish naychalari orqali D) Tana devori orqali diffuziya bilan To'g'ri javob: B) Og'iz teshigi orqali ✔ Izoh: Bo'shliqichlilarda ichak bo'shlig'i bitta teshikka ega, u ham og'iz, ham chiqaruv teshigi vazifasini bajaradi. 5. Hayvon hujayrasi membranasida xolesterinning asosiy vazifasi nima? A) Harorat o'zgarganda membrana suyuqligini barqarorlashtiradi B) Membranada ATP sintezini ta'minlaydi C) Membranada ion kanallarini hosil qiladi D) Glyukozani hujayraga faol tashiydi To'g'ri javob: A) Harorat o'zgarganda membrana suyuqligini barqarorlashtiradi ✔ Izoh: Xolesterin fosfolipid dumlari orasiga joylashib, yuqori haroratda membranani mustahkamlaydi, pastda esa qotib qolishidan saqlaydi. Biologiya olimpiada savollari — mashq testlari | 100 17-variant Olimpiada mashq testlari • bitta to'g'ri javob 1. Zararsiz pashshalarning tashqi ko'rinishi bilan chaqadigan arilarga o'xshashligi qanday ataladi? A) Ogohlantiruvchi rang B) Bates mimikriyasi C) Kriptik (yashiruvchi) rang D) Myuller mimikriyasi To'g'ri javob: B) Bates mimikriyasi✔ Izoh: Bates mimikriyasida himoyasiz tur himoyalangan turga taqlid qiladi; Myuller mimikriyasida esa ikki himoyalangan tur o'xshash bo'ladi. 2. Ko'p yillik poyada po'kak (felloma) qaysi meristema faoliyati natijasida hosil bo'ladi? A) Perisikl B) Fellogen C) Kambiy D) Prokambiy To'g'ri javob: B) Fellogen ✔ Izoh: Fellogen (po'kak kambiysi) tashqariga po'kak, ichkariga felloderma hosil qiladi. 3. Gemofiliya populyatsiyadagi erkaklarning 1/10 000 qismida uchraydi. Muvozanat holatda ayollar orasida tashuvchilar ulushi taxminan qancha? A) ≈1/10 000 B) ≈1/100 C) ≈1/50 D) ≈1/5000 To'g'ri javob: D) ≈1/5000 ✔ Izoh: X-birikkan belgi uchun q = 0,0001 (erkaklardagi chastota); tashuvchilar 2pq ≈ 2 × 0,0001 = 0,0002 = 1/5000. 4. Gidrada hazm qilinmagan oziq qoldiqlari qanday chiqariladi? A) Anal teshigi orqali B) Og'iz teshigi orqali C) Ayirish naychalari orqali D) Tana devori orqali diffuziya bilan To'g'ri javob: B) Og'iz teshigi orqali ✔ Izoh: Bo'shliqichlilarda ichak bo'shlig'i bitta teshikka ega, u ham og'iz, ham chiqaruv teshigi vazifasini bajaradi. 5. Hayvon hujayrasi membranasida xolesterinning asosiy vazifasi nima? A) Harorat o'zgarganda membrana suyuqligini barqarorlashtiradi B) Membranada ATP sintezini ta'minlaydi C) Membranada ion kanallarini hosil qiladi D) Glyukozani hujayraga faol tashiydi To'g'ri javob: A) Harorat o'zgarganda membrana suyuqligini barqarorlashtiradi ✔ Izoh: Xolesterin fosfolipid dumlari orasiga joylashib, yuqori haroratda membranani mustahkamlaydi, pastda esa qotib qolishidan saqlaydi. Biologiya olimpiada savollari — mashq testlari | 100 6. Qoramol tasmasimon chuvalchangida odam qanday xo'jayin hisoblanadi? A) Tasodifiy oraliq xo'jayin B) Oraliq xo'jayin C) Asosiy (doimiy) xo'jayin D) Tashuvchi (vektor) To'g'ri javob: C) Asosiy (doimiy) xo'jayin✔ Izoh: Odam ichagida voyaga yetgan tasmasimon chuvalchang yashaydi; qoramol muskullarida finna rivojlanadigan oraliq xo'jayin. 7. Ikki gomozigota ota-ona chatishtirilganda F1 duragaylarining bir xil bo'lishi Mendelning qaysi qonuni? A) Birinchi qonun – F1 duragaylarining bir xilligi B) Ikkinchi qonun – ajralish C) Uchinchi qonun – mustaqil irsiylanish D) Gametalar sofligi qonuni To'g'ri javob: A) Birinchi qonun – F1 duragaylarining bir xilligi ✔ Izoh: Mendelning I qonuni: AA × aa chatishtirishda F1 ning barchasi Aa bo'lib, bir xil fenotipga ega bo'ladi. 8. Otasi I (0), onasi IV (AB) qon guruhiga ega. Ularning farzandida qaysi qon guruhlari bo'lishi mumkin? A) I, II, III yoki IV B) Faqat I (0) yoki IV (AB) C) Faqat IV (AB) D) Faqat II (A) yoki III (B) To'g'ri javob: D) Faqat II (A) yoki III (B) ✔ Izoh: Ota faqat 0 allelini, ona A yoki B allelini beradi; farzand A0 (II) yoki B0 (III) bo'ladi, I va IV guruh bo'lmaydi. 9. Limfa tomirlari tizimining vazifasiga nima kirmaydi? A) Yog'larning so'rilishida ishtirok etish B) To'qima suyuqligini qonga qaytarish C) Limfa tugunlarida yot zarralarni zararsizlantirish D) Kislorodni to'qimalarga tashish To'g'ri javob: D) Kislorodni to'qimalarga tashish ✔ Izoh: Limfa kislorod tashimaydi; u to'qima suyuqligini venaga qaytaradi va himoya vazifasini bajaradi. 10. Gormon yetishmasligi sababli pakana bo'lib qolgan no'xat navlari qaysi fitogormon bilan ishlov berilganda bo'yiga o'sadi? A) Etilen B) Gibberellin C) Sitokinin D) Abssiz kislota To'g'ri javob: B) Gibberellin ✔ Izoh: Gibberellinlar bo'g'im oraliqlarining cho'zilishini kuchaytiradi, pakana navlarni bo'yiga o'stiradi. 11. Uzoqdan ko'ruvchanlik (gipermetropiya) qanday linza bilan tuzatiladi? A) Silindrik linza B) Qavariq (yig'uvchi) linza C) Botiq (sochuvchi) linza D) Yassi shaffof oyna To'g'ri javob: B) Qavariq (yig'uvchi) linza ✔ Biologiya olimpiada savollari — mashq testlari | 101 6. Qoramol tasmasimon chuvalchangida odam qanday xo'jayin hisoblanadi? A) Tasodifiy oraliq xo'jayin B) Oraliq xo'jayin C) Asosiy (doimiy) xo'jayin D) Tashuvchi (vektor) To'g'ri javob: C) Asosiy (doimiy) xo'jayin✔ Izoh: Odam ichagida voyaga yetgan tasmasimon chuvalchang yashaydi; qoramol muskullarida finna rivojlanadigan oraliq xo'jayin. 7. Ikki gomozigota ota-ona chatishtirilganda F1 duragaylarining bir xil bo'lishi Mendelning qaysi qonuni? A) Birinchi qonun – F1 duragaylarining bir xilligi B) Ikkinchi qonun – ajralish C) Uchinchi qonun – mustaqil irsiylanish D) Gametalar sofligi qonuni To'g'ri javob: A) Birinchi qonun – F1 duragaylarining bir xilligi ✔ Izoh: Mendelning I qonuni: AA × aa chatishtirishda F1 ning barchasi Aa bo'lib, bir xil fenotipga ega bo'ladi. 8. Otasi I (0), onasi IV (AB) qon guruhiga ega. Ularning farzandida qaysi qon guruhlari bo'lishi mumkin? A) I, II, III yoki IV B) Faqat I (0) yoki IV (AB) C) Faqat IV (AB) D) Faqat II (A) yoki III (B) To'g'ri javob: D) Faqat II (A) yoki III (B) ✔ Izoh: Ota faqat 0 allelini, ona A yoki B allelini beradi; farzand A0 (II) yoki B0 (III) bo'ladi, I va IV guruh bo'lmaydi. 9. Limfa tomirlari tizimining vazifasiga nima kirmaydi? A) Yog'larning so'rilishida ishtirok etish B) To'qima suyuqligini qonga qaytarish C) Limfa tugunlarida yot zarralarni zararsizlantirish D) Kislorodni to'qimalarga tashish To'g'ri javob: D) Kislorodni to'qimalarga tashish ✔ Izoh: Limfa kislorod tashimaydi; u to'qima suyuqligini venaga qaytaradi va himoya vazifasini bajaradi. 10. Gormon yetishmasligi sababli pakana bo'lib qolgan no'xat navlari qaysi fitogormon bilan ishlov berilganda bo'yiga o'sadi? A) Etilen B) Gibberellin C) Sitokinin D) Abssiz kislota To'g'ri javob: B) Gibberellin ✔ Izoh: Gibberellinlar bo'g'im oraliqlarining cho'zilishini kuchaytiradi, pakana navlarni bo'yiga o'stiradi. 11. Uzoqdan ko'ruvchanlik (gipermetropiya) qanday linza bilan tuzatiladi? A) Silindrik linza B) Qavariq (yig'uvchi) linza C) Botiq (sochuvchi) linza D) Yassi shaffof oyna To'g'ri javob: B) Qavariq (yig'uvchi) linza ✔ Biologiya olimpiada savollari — mashq testlari | 101 Izoh: Gipermetropiyada tasvir to'r pardaning orqasida hosil bo'ladi; yig'uvchi linza uni oldinga suradi. 12. Qon aylanishini kashf etgan va uni ilmiy isbotlagan ingliz olimi kim? A) Antoni Levenguk B) Uilyam Garvey C) Edvard Jenner D) Robert Guk To'g'ri javob: B) Uilyam Garvey✔ Izoh: Uilyam Garvey 1628-yilda qonning yopiq doira bo'ylab aylanishini isbotlagan. 13. Quyidagi tuzilmalardan qaysi biri mikronaychalardan tashkil topmagan? A) Ichak epiteliysining mikrovorsinkalari B) Sentriolalar C) Bo'linish urchug'i D) Kiprikchalar aksonemasi To'g'ri javob: A) Ichak epiteliysining mikrovorsinkalari ✔ Izoh: Mikrovorsinkalar ichida aktin mikrofilamentlari bo'ladi; qolgan tuzilmalar tubulindan iborat mikronaychalardan tuzilgan. 14. Termoretseptorlar, og'riq va bosim retseptorlari asosan qayerda joylashgan? A) Ko'zning to'r pardasida B) Terida C) Ichki organlarda D) Suyaklarda To'g'ri javob: B) Terida ✔ Izoh: Teri eng yirik sezgi organlaridan biri: unda issiq, sovuq, og'riq, tegish va bosim retseptorlari bor. 15. Spermatogenezning qaysi bosqichi oogenezda bo'lmaydi? A) O'sish bosqichi B) Shakllanish (formalanish) bosqichi C) Ko'payish bosqichi D) Yetilish bosqichi To'g'ri javob: B) Shakllanish (formalanish) bosqichi ✔ Izoh: Spermatogenezda spermatidalar shakllanish bosqichida spermatozoidga aylanadi; oogenezda bu bosqich yo'q. 16. Hayvon hujayralarining bir-birini «tanishi» va signallarni qabul qilishida asosiy rol o'ynovchi tashqi qavat qaysi? A) Glikokaliks B) Yadro laminasi C) Hujayra devori D) Sitoskelet To'g'ri javob: A) Glikokaliks ✔ Izoh: Glikokaliks membrana oqsil va lipidlariga birikkan uglevod zanjirlaridan iborat bo'lib, hujayralararo tanish va retseptsiyada qatnashadi. 17. Qalqonsimon bez gormoni tiroksinning tarkibiga qaysi element kiradi? A) Oltingugurt B) Yod C) Magniy D) Temir To'g'ri javob: B) Yod ✔ Biologiya olimpiada savollari — mashq testlari | 102 Izoh: Gipermetropiyada tasvir to'r pardaning orqasida hosil bo'ladi; yig'uvchi linza uni oldinga suradi. 12. Qon aylanishini kashf etgan va uni ilmiy isbotlagan ingliz olimi kim? A) Antoni Levenguk B) Uilyam Garvey C) Edvard Jenner D) Robert Guk To'g'ri javob: B) Uilyam Garvey✔ Izoh: Uilyam Garvey 1628-yilda qonning yopiq doira bo'ylab aylanishini isbotlagan. 13. Quyidagi tuzilmalardan qaysi biri mikronaychalardan tashkil topmagan? A) Ichak epiteliysining mikrovorsinkalari B) Sentriolalar C) Bo'linish urchug'i D) Kiprikchalar aksonemasi To'g'ri javob: A) Ichak epiteliysining mikrovorsinkalari ✔ Izoh: Mikrovorsinkalar ichida aktin mikrofilamentlari bo'ladi; qolgan tuzilmalar tubulindan iborat mikronaychalardan tuzilgan. 14. Termoretseptorlar, og'riq va bosim retseptorlari asosan qayerda joylashgan? A) Ko'zning to'r pardasida B) Terida C) Ichki organlarda D) Suyaklarda To'g'ri javob: B) Terida ✔ Izoh: Teri eng yirik sezgi organlaridan biri: unda issiq, sovuq, og'riq, tegish va bosim retseptorlari bor. 15. Spermatogenezning qaysi bosqichi oogenezda bo'lmaydi? A) O'sish bosqichi B) Shakllanish (formalanish) bosqichi C) Ko'payish bosqichi D) Yetilish bosqichi To'g'ri javob: B) Shakllanish (formalanish) bosqichi ✔ Izoh: Spermatogenezda spermatidalar shakllanish bosqichida spermatozoidga aylanadi; oogenezda bu bosqich yo'q. 16. Hayvon hujayralarining bir-birini «tanishi» va signallarni qabul qilishida asosiy rol o'ynovchi tashqi qavat qaysi? A) Glikokaliks B) Yadro laminasi C) Hujayra devori D) Sitoskelet To'g'ri javob: A) Glikokaliks ✔ Izoh: Glikokaliks membrana oqsil va lipidlariga birikkan uglevod zanjirlaridan iborat bo'lib, hujayralararo tanish va retseptsiyada qatnashadi. 17. Qalqonsimon bez gormoni tiroksinning tarkibiga qaysi element kiradi? A) Oltingugurt B) Yod C) Magniy D) Temir To'g'ri javob: B) Yod ✔ Biologiya olimpiada savollari — mashq testlari | 102 Izoh: Tiroksin yodli aminokislota hosilasi, shuning uchun oziqda yod yetarli bo'lishi zarur. 18. «Har bir hujayra hujayradan» (Omnis cellula e cellula) qoidasini hujayra nazariyasiga kim qo'shgan? A) Teodor Shvann B) Antoni van Levenguk C) Rudolf Virxov D) Robert Guk To'g'ri javob: C) Rudolf Virxov✔ Izoh: R. Virxov 1855-yilda yangi hujayralar faqat oldingi hujayralarning bo'linishidan hosil bo'lishini ta'kidlagan. 19. O'rgimchaksimonlarning tanasi qanday bo'limlardan iborat? A) Ko'p sonli bir xil bo'g'imlar B) Bosh, ko'krak va qorin (uch bo'lim) C) Boshko'krak va qorin D) Bosh va tana To'g'ri javob: C) Boshko'krak va qorin ✔ Izoh: O'rgimchaksimonlarda bosh va ko'krak qo'shilib boshko'krakni hosil qiladi; 4 juft yurish oyog'i shu qismda joylashgan. 20. F2 da fenotip bo'yicha ajralish genotip bo'yicha ajralish bilan bir xil (1 : 2 : 1) bo'lishi qachon kuzatiladi? A) Retsessiv epistazda B) Nokumulyativ polimeriyada C) To'liq dominantlikda D) Chala dominantlikda To'g'ri javob: D) Chala dominantlikda ✔ Izoh: Chala dominantlikda geterozigota oraliq fenotipga ega, shuning uchun har bir genotip alohida fenotip beradi. 21. Exinokokk (exinokokkoz) qo'zg'atuvchisining asosiy xo'jayini qaysi hayvon? A) Qo'y B) Odam C) It D) Cho'chqa To'g'ri javob: C) It ✔ Izoh: Voyaga yetgan exinokokk it ichagida yashaydi; odam va qo'y oraliq xo'jayin bo'lib, ularda pufak (finna) rivojlanadi. 22. Odamda ovulyatsiya vaqtida tuxumdondan chiqqan oosit meyozning qaysi bosqichida to'xtagan bo'ladi? A) Meyoz I profazasida B) Meyoz II metafazasida C) Meyoz I anafazasida D) Meyoz II telofazasida To'g'ri javob: B) Meyoz II metafazasida ✔ Izoh: Ikkilamchi oosit meyoz II metafazasida to'xtaydi va meyoz faqat spermatozoid kirgandan keyin tugallanadi. Biologiya olimpiada savollari — mashq testlari | 103 Izoh: Tiroksin yodli aminokislota hosilasi, shuning uchun oziqda yod yetarli bo'lishi zarur. 18. «Har bir hujayra hujayradan» (Omnis cellula e cellula) qoidasini hujayra nazariyasiga kim qo'shgan? A) Teodor Shvann B) Antoni van Levenguk C) Rudolf Virxov D) Robert Guk To'g'ri javob: C) Rudolf Virxov✔ Izoh: R. Virxov 1855-yilda yangi hujayralar faqat oldingi hujayralarning bo'linishidan hosil bo'lishini ta'kidlagan. 19. O'rgimchaksimonlarning tanasi qanday bo'limlardan iborat? A) Ko'p sonli bir xil bo'g'imlar B) Bosh, ko'krak va qorin (uch bo'lim) C) Boshko'krak va qorin D) Bosh va tana To'g'ri javob: C) Boshko'krak va qorin ✔ Izoh: O'rgimchaksimonlarda bosh va ko'krak qo'shilib boshko'krakni hosil qiladi; 4 juft yurish oyog'i shu qismda joylashgan. 20. F2 da fenotip bo'yicha ajralish genotip bo'yicha ajralish bilan bir xil (1 : 2 : 1) bo'lishi qachon kuzatiladi? A) Retsessiv epistazda B) Nokumulyativ polimeriyada C) To'liq dominantlikda D) Chala dominantlikda To'g'ri javob: D) Chala dominantlikda ✔ Izoh: Chala dominantlikda geterozigota oraliq fenotipga ega, shuning uchun har bir genotip alohida fenotip beradi. 21. Exinokokk (exinokokkoz) qo'zg'atuvchisining asosiy xo'jayini qaysi hayvon? A) Qo'y B) Odam C) It D) Cho'chqa To'g'ri javob: C) It ✔ Izoh: Voyaga yetgan exinokokk it ichagida yashaydi; odam va qo'y oraliq xo'jayin bo'lib, ularda pufak (finna) rivojlanadi. 22. Odamda ovulyatsiya vaqtida tuxumdondan chiqqan oosit meyozning qaysi bosqichida to'xtagan bo'ladi? A) Meyoz I profazasida B) Meyoz II metafazasida C) Meyoz I anafazasida D) Meyoz II telofazasida To'g'ri javob: B) Meyoz II metafazasida ✔ Izoh: Ikkilamchi oosit meyoz II metafazasida to'xtaydi va meyoz faqat spermatozoid kirgandan keyin tugallanadi. Biologiya olimpiada savollari — mashq testlari | 103 23. Yurak muskuli skelet muskulidan qaysi xususiyati bilan farq qiladi? A) Ixtiyorsiz qisqaradi va avtomatiyaga ega B) Tez charchaydi va yaxshi tiklanmaydi C) Faqat ongli ravishda qisqaradi D) Ko'ndalang-targ'il emas To'g'ri javob: A) Ixtiyorsiz qisqaradi va avtomatiyaga ega✔ Izoh: Yurak muskuli ko'ndalang-targ'il bo'lsa ham ixtiyorsiz qisqaradi, unda o'z-o'zidan qo'zg'alish (avtomatiya) bor. 24. Populyatsiyada retsessiv fenotipli individlar 49% ni tashkil etadi (muvozanat holat). Geterozigotalar ulushi qancha? A) 51% B) 42% C) 21% D) 9% To'g'ri javob: B) 42% ✔ Izoh: q² = 0,49 → q = 0,7, p = 0,3; 2pq = 2 × 0,3 × 0,7 = 0,42. 25. Sichqonlarda jun rangida F2 da 9 agouti : 3 qora : 4 oq (albinos) olindi. Bu qaysi o'zaro ta'sir? A) Komplementarlik B) Retsessiv epistaz C) Dominant epistaz D) Kumulyativ polimeriya To'g'ri javob: B) Retsessiv epistaz ✔ Izoh: Retsessiv gomozigota cc pigment hosil qilmaydi va boshqa genning ta'sirini yashiradi: 3 + 1 = 4 albinos. 26. O'rta quloqdagi eshitish suyakchalari qanday tartibda joylashgan (nog'ora pardadan boshlab)? A) Bolg'acha - sandon - uzangi B) Uzangi - sandon - bolg'acha C) Sandon - bolg'acha - uzangi D) Bolg'acha - uzangi - sandon To'g'ri javob: A) Bolg'acha - sandon - uzangi ✔ Izoh: Nog'ora parda tebranishi bolg'acha, sandon va uzangi orqali oval darchaga uzatiladi. 27. Payvandlashda ildiz tizimi bilan ta'minlovchi o'simlik qanday ataladi? A) Payvandust B) Parxish C) Payvandtag D) Qalamcha To'g'ri javob: C) Payvandtag ✔ Izoh: Payvandtag ildizli o'simlik bo'lib, unga madaniy navning qalamchasi yoki kurtagi (payvandust) ulanadi. 28. 100 ta birlamchi spermatotsit va 100 ta birlamchi oogotsit meyozga kirdi. Eng ko'pi bilan nechta zigota hosil bo'lishi mumkin? A) 500 B) 100 C) 200 D) 400 To'g'ri javob: B) 100 ✔ Izoh: 100 ta spermatotsitdan 400 spermatozoid, 100 ta oogotsitdan faqat 100 ta tuxum hujayra hosil bo'ladi; zigotalar soni tuxum hujayralar soni bilan cheklanadi. Biologiya olimpiada savollari — mashq testlari | 104 23. Yurak muskuli skelet muskulidan qaysi xususiyati bilan farq qiladi? A) Ixtiyorsiz qisqaradi va avtomatiyaga ega B) Tez charchaydi va yaxshi tiklanmaydi C) Faqat ongli ravishda qisqaradi D) Ko'ndalang-targ'il emas To'g'ri javob: A) Ixtiyorsiz qisqaradi va avtomatiyaga ega✔ Izoh: Yurak muskuli ko'ndalang-targ'il bo'lsa ham ixtiyorsiz qisqaradi, unda o'z-o'zidan qo'zg'alish (avtomatiya) bor. 24. Populyatsiyada retsessiv fenotipli individlar 49% ni tashkil etadi (muvozanat holat). Geterozigotalar ulushi qancha? A) 51% B) 42% C) 21% D) 9% To'g'ri javob: B) 42% ✔ Izoh: q² = 0,49 → q = 0,7, p = 0,3; 2pq = 2 × 0,3 × 0,7 = 0,42. 25. Sichqonlarda jun rangida F2 da 9 agouti : 3 qora : 4 oq (albinos) olindi. Bu qaysi o'zaro ta'sir? A) Komplementarlik B) Retsessiv epistaz C) Dominant epistaz D) Kumulyativ polimeriya To'g'ri javob: B) Retsessiv epistaz ✔ Izoh: Retsessiv gomozigota cc pigment hosil qilmaydi va boshqa genning ta'sirini yashiradi: 3 + 1 = 4 albinos. 26. O'rta quloqdagi eshitish suyakchalari qanday tartibda joylashgan (nog'ora pardadan boshlab)? A) Bolg'acha - sandon - uzangi B) Uzangi - sandon - bolg'acha C) Sandon - bolg'acha - uzangi D) Bolg'acha - uzangi - sandon To'g'ri javob: A) Bolg'acha - sandon - uzangi ✔ Izoh: Nog'ora parda tebranishi bolg'acha, sandon va uzangi orqali oval darchaga uzatiladi. 27. Payvandlashda ildiz tizimi bilan ta'minlovchi o'simlik qanday ataladi? A) Payvandust B) Parxish C) Payvandtag D) Qalamcha To'g'ri javob: C) Payvandtag ✔ Izoh: Payvandtag ildizli o'simlik bo'lib, unga madaniy navning qalamchasi yoki kurtagi (payvandust) ulanadi. 28. 100 ta birlamchi spermatotsit va 100 ta birlamchi oogotsit meyozga kirdi. Eng ko'pi bilan nechta zigota hosil bo'lishi mumkin? A) 500 B) 100 C) 200 D) 400 To'g'ri javob: B) 100 ✔ Izoh: 100 ta spermatotsitdan 400 spermatozoid, 100 ta oogotsitdan faqat 100 ta tuxum hujayra hosil bo'ladi; zigotalar soni tuxum hujayralar soni bilan cheklanadi. Biologiya olimpiada savollari — mashq testlari | 104 29. Odam eritrotsitlarining ikki tomoni botiq va yadrosiz bo'lishi qanday ahamiyatga ega? A) Ular yot zarralarni fagotsitoz qilib yuta oladi B) Gaz almashinuvi yuzasi kattalashib, gemoglobin ko'p sig'adi C) Ular antigenlarga qarshi antitelalar ishlab chiqaradi D) Ular tomir devoridan mustaqil chiqib harakatlana oladi To'g'ri javob: B) Gaz almashinuvi yuzasi kattalashib, gemoglobin ko'p sig'adi✔ Izoh: Disk shakli diffuziya yuzasini oshiradi, yadro yo'qligi esa hujayrada ko'proq gemoglobin joylashishiga imkon beradi. 30. Qo'sh urug'lanish natijasida hosil bo'ladigan endosperm hujayralari xromosomalar to'plami bo'yicha qanday? A) Triploid (3n) B) Diploid (2n) C) Tetraploid (4n) D) Gaploid (n) To'g'ri javob: A) Triploid (3n) ✔ Izoh: Spermiy (n) diploid markaziy hujayra (2n) bilan qo'shiladi, natijada triploid endosperm hosil bo'ladi. Biologiya olimpiada savollari — mashq testlari | 105 29. Odam eritrotsitlarining ikki tomoni botiq va yadrosiz bo'lishi qanday ahamiyatga ega? A) Ular yot zarralarni fagotsitoz qilib yuta oladi B) Gaz almashinuvi yuzasi kattalashib, gemoglobin ko'p sig'adi C) Ular antigenlarga qarshi antitelalar ishlab chiqaradi D) Ular tomir devoridan mustaqil chiqib harakatlana oladi To'g'ri javob: B) Gaz almashinuvi yuzasi kattalashib, gemoglobin ko'p sig'adi✔ Izoh: Disk shakli diffuziya yuzasini oshiradi, yadro yo'qligi esa hujayrada ko'proq gemoglobin joylashishiga imkon beradi. 30. Qo'sh urug'lanish natijasida hosil bo'ladigan endosperm hujayralari xromosomalar to'plami bo'yicha qanday? A) Triploid (3n) B) Diploid (2n) C) Tetraploid (4n) D) Gaploid (n) To'g'ri javob: A) Triploid (3n) ✔ Izoh: Spermiy (n) diploid markaziy hujayra (2n) bilan qo'shiladi, natijada triploid endosperm hosil bo'ladi. Biologiya olimpiada savollari — mashq testlari | 105 18-variant Olimpiada mashq testlari • bitta to'g'ri javob 1. Zamburug'lar qanday oziqlanadi? A) Avtotrof: fotosintez qiladi B) Oziqni fagotsitoz yo'li bilan qamrab oladi C) Xemoavtotrof: noorganik moddalarni oksidlaydi D) Geterotrof: tayyor organik moddalarni so'rib oladi To'g'ri javob: D) Geterotrof: tayyor organik moddalarni so'rib oladi✔ Izoh: Zamburug'larda xlorofill yo'q; ular hazm fermentlarini tashqariga chiqarib, parchalangan moddalarni so'radi. 2. O'pka ayirish organi sifatida organizmdan qaysi moddalarni chiqaradi? A) Mochevina va siydik kislotasi B) O't pigmentlari C) Mineral tuzlar D) Karbonat angidrid va suv bug'i To'g'ri javob: D) Karbonat angidrid va suv bug'i ✔ Izoh: Nafas chiqarishda organizmdan CO2 va suv bug'i, shuningdek ba'zi uchuvchan moddalar chiqariladi. 3. Prokariotlarda transkripsiya va translatsiya bir vaqtda borishi mumkinligining sababi nima? A) Yadro qobig'i yo'qligi sababli ikkala jarayon sitoplazmada boradi B) Prokariot mRNK sida intronlar ko'pligi C) Prokariotlarda RNK polimeraza bo'lmasligi D) Prokariot ribosomalari DNK ni bevosita o'qiy olishi To'g'ri javob: A) Yadro qobig'i yo'qligi sababli ikkala jarayon sitoplazmada boradi ✔ Izoh: Bakteriyalarda DNK sitoplazmada joylashgan, shuning uchun ribosomalar hali sintezlanayotgan mRNK ga birika oladi. 4. Sutemizuvchilar eritrotsitlarining boshqa umurtqalilar eritrotsitlaridan asosiy farqi qanday? A) Eritrotsitlarida gemoglobin yo'q B) Eritrotsitlari eng yirik o'lchamli C) Yetilgan eritrotsitlari yadrosiz D) Eritrotsitlari faqat jigarda hosil bo'ladi To'g'ri javob: C) Yetilgan eritrotsitlari yadrosiz ✔ Izoh: Sutemizuvchilar eritrotsitlari yadrosiz va ko'pincha ikki tomoni botiq, bu ko'proq gemoglobin va kislorod tashishga imkon beradi. 5. Kemiruvchilar tishlarining o'ziga xos belgisi qaysi? A) Tishlari bir xil konussimon, xillarga ajralmagan B) Qoziq tishlari juda yirik, o'ljani tutishga moslashgan C) Kurak tishlari umr bo'yi o'sadi, qoziq tishlari yo'q D) Kurak tishlari yo'q, o'rnida muguz plastinka bor To'g'ri javob: C) Kurak tishlari umr bo'yi o'sadi, qoziq tishlari yo'q ✔ Izoh: Kemiruvchilar kurak tishlari doimo o'sib, yeyilib turadi; qoziq tish o'rnida tishsiz oraliq (diastema) bor. Biologiya olimpiada savollari — mashq testlari | 106 18-variant Olimpiada mashq testlari • bitta to'g'ri javob 1. Zamburug'lar qanday oziqlanadi? A) Avtotrof: fotosintez qiladi B) Oziqni fagotsitoz yo'li bilan qamrab oladi C) Xemoavtotrof: noorganik moddalarni oksidlaydi D) Geterotrof: tayyor organik moddalarni so'rib oladi To'g'ri javob: D) Geterotrof: tayyor organik moddalarni so'rib oladi✔ Izoh: Zamburug'larda xlorofill yo'q; ular hazm fermentlarini tashqariga chiqarib, parchalangan moddalarni so'radi. 2. O'pka ayirish organi sifatida organizmdan qaysi moddalarni chiqaradi? A) Mochevina va siydik kislotasi B) O't pigmentlari C) Mineral tuzlar D) Karbonat angidrid va suv bug'i To'g'ri javob: D) Karbonat angidrid va suv bug'i ✔ Izoh: Nafas chiqarishda organizmdan CO2 va suv bug'i, shuningdek ba'zi uchuvchan moddalar chiqariladi. 3. Prokariotlarda transkripsiya va translatsiya bir vaqtda borishi mumkinligining sababi nima? A) Yadro qobig'i yo'qligi sababli ikkala jarayon sitoplazmada boradi B) Prokariot mRNK sida intronlar ko'pligi C) Prokariotlarda RNK polimeraza bo'lmasligi D) Prokariot ribosomalari DNK ni bevosita o'qiy olishi To'g'ri javob: A) Yadro qobig'i yo'qligi sababli ikkala jarayon sitoplazmada boradi ✔ Izoh: Bakteriyalarda DNK sitoplazmada joylashgan, shuning uchun ribosomalar hali sintezlanayotgan mRNK ga birika oladi. 4. Sutemizuvchilar eritrotsitlarining boshqa umurtqalilar eritrotsitlaridan asosiy farqi qanday? A) Eritrotsitlarida gemoglobin yo'q B) Eritrotsitlari eng yirik o'lchamli C) Yetilgan eritrotsitlari yadrosiz D) Eritrotsitlari faqat jigarda hosil bo'ladi To'g'ri javob: C) Yetilgan eritrotsitlari yadrosiz ✔ Izoh: Sutemizuvchilar eritrotsitlari yadrosiz va ko'pincha ikki tomoni botiq, bu ko'proq gemoglobin va kislorod tashishga imkon beradi. 5. Kemiruvchilar tishlarining o'ziga xos belgisi qaysi? A) Tishlari bir xil konussimon, xillarga ajralmagan B) Qoziq tishlari juda yirik, o'ljani tutishga moslashgan C) Kurak tishlari umr bo'yi o'sadi, qoziq tishlari yo'q D) Kurak tishlari yo'q, o'rnida muguz plastinka bor To'g'ri javob: C) Kurak tishlari umr bo'yi o'sadi, qoziq tishlari yo'q ✔ Izoh: Kemiruvchilar kurak tishlari doimo o'sib, yeyilib turadi; qoziq tish o'rnida tishsiz oraliq (diastema) bor. Biologiya olimpiada savollari — mashq testlari | 106 6. Karam tuzlanganda (achitilganda) u uzoq vaqt buzilmasligining asosiy sababi nima? A) Qo'shilgan tuz istalgan mikrobni bir zumda o'ldirib yuboradi B) Karam hujayralari tashqariga kuchli antibiotik ajratadi C) Sut kislota hosil qilgan kislotali muhit chirituvchilarni to'xtatadi D) Idishda kislorod ko'payib, anaerob mikroblar halok bo'ladi To'g'ri javob: C) Sut kislota hosil qilgan kislotali muhit chirituvchilarni to'xtatadi✔ Izoh: Sut kislota to'planib, pH pasayadi va chirituvchi bakteriyalar ko'paya olmaydi. 7. Krebs siklida substrat darajasidagi fosforlanish qaysi reaksiyada sodir bo'ladi? A) Fumaratning malatga aylanishida B) Malatning oksaloatsetatga oksidlanishida C) Suksinil-KoA ning suksinatga aylanishida D) Sitratning izotsitratga aylanishida To'g'ri javob: C) Suksinil-KoA ning suksinatga aylanishida ✔ Izoh: Suksinil-KoA sintetaza tioefir bog' energiyasi hisobiga GTF (yoki ATP) hosil qiladi. 8. Muskul ishida 7 mol glyukoza parchalandi: 2 moli to'liq oksidlandi, 5 moli faqat sut kislotagacha parchalandi. Nechta mol ATP hosil bo'lgan? (To'liq oksidlanishda 1 mol glyukozadan 38 mol ATP hosil bo'ladi deb hisoblang.) A) 96 B) 76 C) 86 D) 266 To'g'ri javob: C) 86 ✔ Izoh: To'liq oksidlanish: 2 × 38 = 76 mol; glikoliz: 5 × 2 = 10 mol. Jami 76 + 10 = 86 mol ATP. 9. Kunlik ratsionda 100 g oqsil, 400 g uglevod va 80 g yog' bor. Uning energiya qiymati qancha (oqsil va uglevod - 17,6 kJ/g, yog' - 38,9 kJ/g)? A) 11 912 kJ B) 8 800 kJ C) 22 500 kJ D) 10 040 kJ To'g'ri javob: A) 11 912 kJ ✔ Izoh: (100 + 400) × 17,6 + 80 × 38,9 = 8800 + 3112 = 11 912 kJ. 10. Nosiklik elektron oqimida elektronlarning oxirgi akseptori qaysi? A) CO2 B) NADP+ C) H2O D) O2 To'g'ri javob: B) NADP+ ✔ Izoh: Elektronlar suvdan fotosistemalar orqali ferredoksinga, undan ferredoksin-NADP-reduktaza yordamida NADP+ ga o'tadi. 11. Populyatsiyaning yosh piramidasi keng asosli va tepaga qarab tez torayib borsa, bu nimani ko'rsatadi? A) Populyatsiya o'sib bormoqda B) Populyatsiya qisqarib bormoqda C) Populyatsiya barqaror D) Populyatsiyada faqat keksa individlar bor To'g'ri javob: A) Populyatsiya o'sib bormoqda ✔ Biologiya olimpiada savollari — mashq testlari | 107 6. Karam tuzlanganda (achitilganda) u uzoq vaqt buzilmasligining asosiy sababi nima? A) Qo'shilgan tuz istalgan mikrobni bir zumda o'ldirib yuboradi B) Karam hujayralari tashqariga kuchli antibiotik ajratadi C) Sut kislota hosil qilgan kislotali muhit chirituvchilarni to'xtatadi D) Idishda kislorod ko'payib, anaerob mikroblar halok bo'ladi To'g'ri javob: C) Sut kislota hosil qilgan kislotali muhit chirituvchilarni to'xtatadi✔ Izoh: Sut kislota to'planib, pH pasayadi va chirituvchi bakteriyalar ko'paya olmaydi. 7. Krebs siklida substrat darajasidagi fosforlanish qaysi reaksiyada sodir bo'ladi? A) Fumaratning malatga aylanishida B) Malatning oksaloatsetatga oksidlanishida C) Suksinil-KoA ning suksinatga aylanishida D) Sitratning izotsitratga aylanishida To'g'ri javob: C) Suksinil-KoA ning suksinatga aylanishida ✔ Izoh: Suksinil-KoA sintetaza tioefir bog' energiyasi hisobiga GTF (yoki ATP) hosil qiladi. 8. Muskul ishida 7 mol glyukoza parchalandi: 2 moli to'liq oksidlandi, 5 moli faqat sut kislotagacha parchalandi. Nechta mol ATP hosil bo'lgan? (To'liq oksidlanishda 1 mol glyukozadan 38 mol ATP hosil bo'ladi deb hisoblang.) A) 96 B) 76 C) 86 D) 266 To'g'ri javob: C) 86 ✔ Izoh: To'liq oksidlanish: 2 × 38 = 76 mol; glikoliz: 5 × 2 = 10 mol. Jami 76 + 10 = 86 mol ATP. 9. Kunlik ratsionda 100 g oqsil, 400 g uglevod va 80 g yog' bor. Uning energiya qiymati qancha (oqsil va uglevod - 17,6 kJ/g, yog' - 38,9 kJ/g)? A) 11 912 kJ B) 8 800 kJ C) 22 500 kJ D) 10 040 kJ To'g'ri javob: A) 11 912 kJ ✔ Izoh: (100 + 400) × 17,6 + 80 × 38,9 = 8800 + 3112 = 11 912 kJ. 10. Nosiklik elektron oqimida elektronlarning oxirgi akseptori qaysi? A) CO2 B) NADP+ C) H2O D) O2 To'g'ri javob: B) NADP+ ✔ Izoh: Elektronlar suvdan fotosistemalar orqali ferredoksinga, undan ferredoksin-NADP-reduktaza yordamida NADP+ ga o'tadi. 11. Populyatsiyaning yosh piramidasi keng asosli va tepaga qarab tez torayib borsa, bu nimani ko'rsatadi? A) Populyatsiya o'sib bormoqda B) Populyatsiya qisqarib bormoqda C) Populyatsiya barqaror D) Populyatsiyada faqat keksa individlar bor To'g'ri javob: A) Populyatsiya o'sib bormoqda ✔ Biologiya olimpiada savollari — mashq testlari | 107 Izoh: Yosh individlar ulushining ko'pligi kelajakda ko'payuvchi individlar soni ortishini bildiradi. 12. Sut kislotali bijg'ishda glyukozadan qaysi asosiy mahsulot hosil bo'ladi? A) Etil spirti va CO2 B) Moy kislota C) Sut kislota D) Sirka kislota To'g'ri javob: C) Sut kislota✔ Izoh: Sut kislotali bakteriyalar glyukozani sut kislotasiga aylantiradi; bu kislotali muhit chirituvchi bakteriyalarni to'xtatadi. 13. Somatik mutatsiyalar haqidagi qaysi fikr to'g'ri? A) Faqat gametalarda yuzaga keladi B) Faqat poliploidiya shaklida bo'ladi C) Jinsiy ko'payishda nasldan naslga o'tmaydi, lekin vegetativ ko'payishda saqlanishi mumkin D) Har doim keyingi avlodga o'tadi To'g'ri javob: C) Jinsiy ko'payishda nasldan naslga o'tmaydi, lekin vegetativ ko'payishda saqlanishi ✔ mumkin Izoh: Somatik hujayradagi mutatsiya gametalarga o'tmaydi; ammo o'simlik shu to'qimadan vegetativ ko'paytirilsa, belgi saqlanadi. 14. Nitratlarni molekulyar azotga (N2) qaytaruvchi jarayon qanday ataladi? A) Nitrifikatsiya B) Azot fiksatsiyasi C) Ammonifikatsiya D) Denitrifikatsiya To'g'ri javob: D) Denitrifikatsiya ✔ Izoh: Denitrifikatsiyalovchi bakteriyalar kislorodsiz sharoitda nitratlarni N2 ga qaytarib, azotni atmosferaga qaytaradi. 15. Qaysi sinf vakillari tuxumida ilk bor amnion va boshqa embrion pardalari paydo bo'lgan? A) Suyakli baliqlar B) Suv-quruqlikda yashovchilar C) Sudralib yuruvchilar D) Tog'ayli baliqlar To'g'ri javob: C) Sudralib yuruvchilar ✔ Izoh: Amnion embrionni suyuq muhit bilan o'rab, quruqlikda rivojlanishga imkon beradi; u ilk bor sudralib yuruvchilarda paydo bo'lgan. 16. Spirogira hujayrasidagi xromatofor qanday shaklda bo'ladi? A) Yulduzsimon B) Spiral lenta shaklida C) Kosachasimon D) Halqasimon (belbog' shaklida) To'g'ri javob: B) Spiral lenta shaklida ✔ Izoh: Spirogira nomi hujayrasidagi spiral shaklli lentasimon xromatofordan kelib chiqqan. Biologiya olimpiada savollari — mashq testlari | 108 Izoh: Yosh individlar ulushining ko'pligi kelajakda ko'payuvchi individlar soni ortishini bildiradi. 12. Sut kislotali bijg'ishda glyukozadan qaysi asosiy mahsulot hosil bo'ladi? A) Etil spirti va CO2 B) Moy kislota C) Sut kislota D) Sirka kislota To'g'ri javob: C) Sut kislota✔ Izoh: Sut kislotali bakteriyalar glyukozani sut kislotasiga aylantiradi; bu kislotali muhit chirituvchi bakteriyalarni to'xtatadi. 13. Somatik mutatsiyalar haqidagi qaysi fikr to'g'ri? A) Faqat gametalarda yuzaga keladi B) Faqat poliploidiya shaklida bo'ladi C) Jinsiy ko'payishda nasldan naslga o'tmaydi, lekin vegetativ ko'payishda saqlanishi mumkin D) Har doim keyingi avlodga o'tadi To'g'ri javob: C) Jinsiy ko'payishda nasldan naslga o'tmaydi, lekin vegetativ ko'payishda saqlanishi ✔ mumkin Izoh: Somatik hujayradagi mutatsiya gametalarga o'tmaydi; ammo o'simlik shu to'qimadan vegetativ ko'paytirilsa, belgi saqlanadi. 14. Nitratlarni molekulyar azotga (N2) qaytaruvchi jarayon qanday ataladi? A) Nitrifikatsiya B) Azot fiksatsiyasi C) Ammonifikatsiya D) Denitrifikatsiya To'g'ri javob: D) Denitrifikatsiya ✔ Izoh: Denitrifikatsiyalovchi bakteriyalar kislorodsiz sharoitda nitratlarni N2 ga qaytarib, azotni atmosferaga qaytaradi. 15. Qaysi sinf vakillari tuxumida ilk bor amnion va boshqa embrion pardalari paydo bo'lgan? A) Suyakli baliqlar B) Suv-quruqlikda yashovchilar C) Sudralib yuruvchilar D) Tog'ayli baliqlar To'g'ri javob: C) Sudralib yuruvchilar ✔ Izoh: Amnion embrionni suyuq muhit bilan o'rab, quruqlikda rivojlanishga imkon beradi; u ilk bor sudralib yuruvchilarda paydo bo'lgan. 16. Spirogira hujayrasidagi xromatofor qanday shaklda bo'ladi? A) Yulduzsimon B) Spiral lenta shaklida C) Kosachasimon D) Halqasimon (belbog' shaklida) To'g'ri javob: B) Spiral lenta shaklida ✔ Izoh: Spirogira nomi hujayrasidagi spiral shaklli lentasimon xromatofordan kelib chiqqan. Biologiya olimpiada savollari — mashq testlari | 108 17. Quyidagilardan qaysi biri kombinativ o'zgaruvchanlik manbai emas? A) Krossingover B) Gen mutatsiyasi C) Meyozda xromosomalarning mustaqil taqsimlanishi D) Gametalarning tasodifiy qo'shilishi To'g'ri javob: B) Gen mutatsiyasi✔ Izoh: Kombinativ o'zgaruvchanlik mavjud allellarning yangi birikmalaridan iborat; yangi allellar esa mutatsiya natijasida paydo bo'ladi. 18. Murakkab soyabon to'pguli va ikki pistachali mevasi bor o'simliklar qaysi oilaga kiradi? A) Murakkabguldoshlar B) Soyabonguldoshlar C) Karamdoshlar D) Ra'noguldoshlar To'g'ri javob: B) Soyabonguldoshlar ✔ Izoh: Sabzi, shivit, petrushka, kashnich soyabonguldoshlar bo'lib, murakkab soyabon va qo'sh pistacha mevaga ega. 19. Siklik fotofosforlanish natijasida qaysi mahsulot hosil bo'ladi? A) ATP, NADPH va O2 B) Faqat ATP C) Faqat NADPH D) NADPH va O2 To'g'ri javob: B) Faqat ATP ✔ Izoh: Siklik oqimda elektron fotosistema I dan ferredoksin orqali yana unga qaytadi; NADP+ qaytarilmaydi va suv parchalanmaydi. 20. Xamir achitqi ta'sirida ko'pchishining sababi nima? A) Achitqi suvni bug'lantiradi B) Achitqi spirtli bijg'ishda karbonat angidrid ajratadi C) Achitqi kraxmalni sellyulozaga aylantiradi D) Achitqi kislorod ajratadi To'g'ri javob: B) Achitqi spirtli bijg'ishda karbonat angidrid ajratadi ✔ Izoh: Achitqi shakarlarni spirt va CO2 ga bijg'itadi; CO2 pufakchalari xamirni ko'pchitadi. 21. C vitamini yetishmasligida qaysi kasallik rivojlanadi? A) Shapko'rlik B) Raxit C) Beri-beri D) Singa (lavsha) To'g'ri javob: D) Singa (lavsha) ✔ Izoh: C vitamini yetishmaganda milklar qonaydi, tishlar qimirlaydi; bu singa kasalligi. 22. Lansetnikning qon aylanish sistemasi to'g'ri tavsiflangan javobni toping. A) Ochiq; naysimon yurak orqa tomonda joylashgan B) Ochiq; yurak yo'q, qon tana bo'shlig'ida turadi C) Yopiq; yurak yo'q, qorin aortasi pulsatsiyalanadi D) Yopiq; ikki kamerali yurak qorin tomonda bor To'g'ri javob: C) Yopiq; yurak yo'q, qorin aortasi pulsatsiyalanadi ✔ Izoh: Lansetnikda qon aylanish sistemasi yopiq, lekin yurak yo'q: qorin aortasi pulsatsiyalanib qonni haydaydi. Biologiya olimpiada savollari — mashq testlari | 109 17. Quyidagilardan qaysi biri kombinativ o'zgaruvchanlik manbai emas? A) Krossingover B) Gen mutatsiyasi C) Meyozda xromosomalarning mustaqil taqsimlanishi D) Gametalarning tasodifiy qo'shilishi To'g'ri javob: B) Gen mutatsiyasi✔ Izoh: Kombinativ o'zgaruvchanlik mavjud allellarning yangi birikmalaridan iborat; yangi allellar esa mutatsiya natijasida paydo bo'ladi. 18. Murakkab soyabon to'pguli va ikki pistachali mevasi bor o'simliklar qaysi oilaga kiradi? A) Murakkabguldoshlar B) Soyabonguldoshlar C) Karamdoshlar D) Ra'noguldoshlar To'g'ri javob: B) Soyabonguldoshlar ✔ Izoh: Sabzi, shivit, petrushka, kashnich soyabonguldoshlar bo'lib, murakkab soyabon va qo'sh pistacha mevaga ega. 19. Siklik fotofosforlanish natijasida qaysi mahsulot hosil bo'ladi? A) ATP, NADPH va O2 B) Faqat ATP C) Faqat NADPH D) NADPH va O2 To'g'ri javob: B) Faqat ATP ✔ Izoh: Siklik oqimda elektron fotosistema I dan ferredoksin orqali yana unga qaytadi; NADP+ qaytarilmaydi va suv parchalanmaydi. 20. Xamir achitqi ta'sirida ko'pchishining sababi nima? A) Achitqi suvni bug'lantiradi B) Achitqi spirtli bijg'ishda karbonat angidrid ajratadi C) Achitqi kraxmalni sellyulozaga aylantiradi D) Achitqi kislorod ajratadi To'g'ri javob: B) Achitqi spirtli bijg'ishda karbonat angidrid ajratadi ✔ Izoh: Achitqi shakarlarni spirt va CO2 ga bijg'itadi; CO2 pufakchalari xamirni ko'pchitadi. 21. C vitamini yetishmasligida qaysi kasallik rivojlanadi? A) Shapko'rlik B) Raxit C) Beri-beri D) Singa (lavsha) To'g'ri javob: D) Singa (lavsha) ✔ Izoh: C vitamini yetishmaganda milklar qonaydi, tishlar qimirlaydi; bu singa kasalligi. 22. Lansetnikning qon aylanish sistemasi to'g'ri tavsiflangan javobni toping. A) Ochiq; naysimon yurak orqa tomonda joylashgan B) Ochiq; yurak yo'q, qon tana bo'shlig'ida turadi C) Yopiq; yurak yo'q, qorin aortasi pulsatsiyalanadi D) Yopiq; ikki kamerali yurak qorin tomonda bor To'g'ri javob: C) Yopiq; yurak yo'q, qorin aortasi pulsatsiyalanadi ✔ Izoh: Lansetnikda qon aylanish sistemasi yopiq, lekin yurak yo'q: qorin aortasi pulsatsiyalanib qonni haydaydi. Biologiya olimpiada savollari — mashq testlari | 109 23. Kartoshkaning yer ustki qismida hosil bo'ladigan yashil «mevachalar» botanik jihatdan qanday meva? A) Rezavor meva B) Ko'sak C) Qo'zoqcha D) Danakli meva To'g'ri javob: A) Rezavor meva✔ Izoh: Kartoshka mevasi ko'p urug'li yashil rezavor meva bo'lib, solanin tutgani uchun zaharli. 24. Eukariotlarda pre-mRNK dan intronlarni kesib, ekzonlarni ulash jarayoni qanday ataladi? A) Translatsiya B) Splaysing C) Kepping D) Poliadenillanish To'g'ri javob: B) Splaysing ✔ Izoh: Splaysingni snRNK va oqsillardan tuzilgan splaysosoma amalga oshiradi; natijada faqat ekzonlar qoladi. 25. Siydik hosil bo'lish ketma-ketligi to'g'ri ko'rsatilgan qatorni toping. A) Filtratsiya - qayta so'rilish - ikkilamchi siydik B) Qayta so'rilish - filtratsiya - birlamchi siydik C) Ikkilamchi siydik - filtratsiya - qayta so'rilish D) Filtratsiya - ikkilamchi siydik - birlamchi siydik To'g'ri javob: A) Filtratsiya - qayta so'rilish - ikkilamchi siydik ✔ Izoh: Avval koptokchada filtratsiyadan birlamchi siydik, keyin kanalchalarda qayta so'rilishdan ikkilamchi siydik hosil bo'ladi. 26. Shajarada belgi asosan erkaklarda uchraydi, sog' ota-onadan kasal o'g'il tug'iladi va kasallik bobodan nevaraga ona orqali o'tadi. Bu qanday irsiylanish turi? A) X xromosomaga birikkan retsessiv B) Autosom retsessiv, jinsga bog'liq bo'lmagan C) Y xromosomaga birikkan D) Autosom dominant To'g'ri javob: A) X xromosomaga birikkan retsessiv ✔ Izoh: X-retsessiv belgilar gemizigota erkaklarda namoyon bo'ladi; tashuvchi qizlar orqali nevaralarga o'tadi. 27. Quyidagilardan qaysi biri soyabonguldoshlar oilasiga mansub? A) Rediska B) Beda C) Bodring D) Kashnich To'g'ri javob: D) Kashnich ✔ Izoh: Kashnich soyabonguldoshlarga kiradi; rediska karamdoshlarga, beda dukkakdoshlarga, bodring qovoqdoshlarga mansub. 28. Organizmlarning sutka davomidagi faollik ritmlari qanday ataladi? A) Sirkad ritmlar B) Ko'p yillik sikllar C) Mavsumiy ritmlar D) Oy ritmlari To'g'ri javob: A) Sirkad ritmlar ✔ Biologiya olimpiada savollari — mashq testlari | 110 23. Kartoshkaning yer ustki qismida hosil bo'ladigan yashil «mevachalar» botanik jihatdan qanday meva? A) Rezavor meva B) Ko'sak C) Qo'zoqcha D) Danakli meva To'g'ri javob: A) Rezavor meva✔ Izoh: Kartoshka mevasi ko'p urug'li yashil rezavor meva bo'lib, solanin tutgani uchun zaharli. 24. Eukariotlarda pre-mRNK dan intronlarni kesib, ekzonlarni ulash jarayoni qanday ataladi? A) Translatsiya B) Splaysing C) Kepping D) Poliadenillanish To'g'ri javob: B) Splaysing ✔ Izoh: Splaysingni snRNK va oqsillardan tuzilgan splaysosoma amalga oshiradi; natijada faqat ekzonlar qoladi. 25. Siydik hosil bo'lish ketma-ketligi to'g'ri ko'rsatilgan qatorni toping. A) Filtratsiya - qayta so'rilish - ikkilamchi siydik B) Qayta so'rilish - filtratsiya - birlamchi siydik C) Ikkilamchi siydik - filtratsiya - qayta so'rilish D) Filtratsiya - ikkilamchi siydik - birlamchi siydik To'g'ri javob: A) Filtratsiya - qayta so'rilish - ikkilamchi siydik ✔ Izoh: Avval koptokchada filtratsiyadan birlamchi siydik, keyin kanalchalarda qayta so'rilishdan ikkilamchi siydik hosil bo'ladi. 26. Shajarada belgi asosan erkaklarda uchraydi, sog' ota-onadan kasal o'g'il tug'iladi va kasallik bobodan nevaraga ona orqali o'tadi. Bu qanday irsiylanish turi? A) X xromosomaga birikkan retsessiv B) Autosom retsessiv, jinsga bog'liq bo'lmagan C) Y xromosomaga birikkan D) Autosom dominant To'g'ri javob: A) X xromosomaga birikkan retsessiv ✔ Izoh: X-retsessiv belgilar gemizigota erkaklarda namoyon bo'ladi; tashuvchi qizlar orqali nevaralarga o'tadi. 27. Quyidagilardan qaysi biri soyabonguldoshlar oilasiga mansub? A) Rediska B) Beda C) Bodring D) Kashnich To'g'ri javob: D) Kashnich ✔ Izoh: Kashnich soyabonguldoshlarga kiradi; rediska karamdoshlarga, beda dukkakdoshlarga, bodring qovoqdoshlarga mansub. 28. Organizmlarning sutka davomidagi faollik ritmlari qanday ataladi? A) Sirkad ritmlar B) Ko'p yillik sikllar C) Mavsumiy ritmlar D) Oy ritmlari To'g'ri javob: A) Sirkad ritmlar ✔ Biologiya olimpiada savollari — mashq testlari | 110 Izoh: Sirkad ritmlar taxminan 24 soatlik davrga ega bo'lib, ichki biologik soat va yorug'lik-qorong'ilik almashinuvi bilan boshqariladi. 29. Ribosoma mRNK ni qaysi yo'nalishda o'qiydi va polipeptid qaysi uchidan o'sadi? A) mRNK 5'→3' yo'nalishda; polipeptid C-uchidan N-uchiga B) mRNK 3'→5' yo'nalishda; polipeptid C-uchidan N-uchiga C) mRNK 5'→3' yo'nalishda; polipeptid N-uchidan C-uchiga o'sadi D) mRNK 3'→5' yo'nalishda; polipeptid N-uchidan C-uchiga To'g'ri javob: C) mRNK 5'→3' yo'nalishda; polipeptid N-uchidan C-uchiga o'sadi✔ Izoh: Translatsiya mRNK ning 5' uchidagi start-kodondan boshlanadi; birinchi aminokislota erkin aminoguruhli N-uchni hosil qiladi. 30. Chuvalchangsimon o'simta (appendiks) qaysi ichak bo'limidan chiqadi? A) To'g'ri ichakdan B) O'n ikki barmoq ichakdan C) Ko'r ichakdan D) Och ichakdan To'g'ri javob: C) Ko'r ichakdan ✔ Izoh: Appendiks yo'g'on ichakning boshlang'ich qismi - ko'r ichakdan chiqqan o'simta bo'lib, limfoid to'qimaga boy. Biologiya olimpiada savollari — mashq testlari | 111 Izoh: Sirkad ritmlar taxminan 24 soatlik davrga ega bo'lib, ichki biologik soat va yorug'lik-qorong'ilik almashinuvi bilan boshqariladi. 29. Ribosoma mRNK ni qaysi yo'nalishda o'qiydi va polipeptid qaysi uchidan o'sadi? A) mRNK 5'→3' yo'nalishda; polipeptid C-uchidan N-uchiga B) mRNK 3'→5' yo'nalishda; polipeptid C-uchidan N-uchiga C) mRNK 5'→3' yo'nalishda; polipeptid N-uchidan C-uchiga o'sadi D) mRNK 3'→5' yo'nalishda; polipeptid N-uchidan C-uchiga To'g'ri javob: C) mRNK 5'→3' yo'nalishda; polipeptid N-uchidan C-uchiga o'sadi✔ Izoh: Translatsiya mRNK ning 5' uchidagi start-kodondan boshlanadi; birinchi aminokislota erkin aminoguruhli N-uchni hosil qiladi. 30. Chuvalchangsimon o'simta (appendiks) qaysi ichak bo'limidan chiqadi? A) To'g'ri ichakdan B) O'n ikki barmoq ichakdan C) Ko'r ichakdan D) Och ichakdan To'g'ri javob: C) Ko'r ichakdan ✔ Izoh: Appendiks yo'g'on ichakning boshlang'ich qismi - ko'r ichakdan chiqqan o'simta bo'lib, limfoid to'qimaga boy. Biologiya olimpiada savollari — mashq testlari | 111 19-variant Olimpiada mashq testlari • bitta to'g'ri javob 1. Insulin qaysi hujayralar tomonidan ishlab chiqariladi? A) Buyrak usti bezi po'stloq qavati hujayralari B) Langergans orolchalarining alfa-hujayralari C) Gipofiz oldingi bo'lagining hujayralari D) Langergans orolchalarining beta-hujayralari To'g'ri javob: D) Langergans orolchalarining beta-hujayralari✔ Izoh: Langergans orolchalarining beta-hujayralari insulin, alfa-hujayralari glyukagon ishlab chiqaradi. 2. Yomg'ir chuvalchangining ko'payishi to'g'ri tavsiflangan javobni toping. A) Ayrim jinsli, tashqi urug'lanish B) Germafrodit, o'z-o'zini urug'laydi C) Germafrodit, lekin chetdan (o'zaro) urug'lanadi D) Faqat jinssiz bo'linish yo'li bilan ko'payadi To'g'ri javob: C) Germafrodit, lekin chetdan (o'zaro) urug'lanadi ✔ Izoh: Yomg'ir chuvalchangi germafrodit bo'lsa ham, ikki chuvalchang urug' almashadi; tuxumlar belbog'dan hosil bo'lgan pilla ichiga qo'yiladi. 3. O'simlik fotosintezda 264 g karbonat angidridni o'zlashtirgan bo'lsa, nazariy jihatdan qancha glyukoza hosil bo'ladi? A) 264 g B) 360 g C) 180 g D) 90 g To'g'ri javob: C) 180 g ✔ Izoh: 264 g CO2 = 6 mol; 6 mol CO2 dan 1 mol (180 g) glyukoza hosil bo'ladi. 4. Triduragay AaBbCc o'z-o'zidan changlanganda (genlar birikmagan, to'liq dominantlik) nechta genotip va fenotip sinfi hosil bo'ladi? A) 27 genotip, 27 fenotip B) 8 genotip, 27 fenotip C) 27 genotip, 8 fenotip D) 64 genotip, 8 fenotip To'g'ri javob: C) 27 genotip, 8 fenotip ✔ Izoh: 3³ = 27 genotip va 2³ = 8 fenotip sinfi; gametalar kombinatsiyasi 8 × 8 = 64. 5. Mendelning uchinchi qonuni (belgilarning mustaqil irsiylanishi) qaysi shart bajarilganda o'rinli? A) Genlar bitta xromosomada yaqin joylashganda B) Genlar jinsiy xromosomada joylashganda C) Allellar o'zaro chala dominant bo'lganda D) Genlar turli juft gomologik xromosomalarda joylashganda To'g'ri javob: D) Genlar turli juft gomologik xromosomalarda joylashganda ✔ Izoh: Genlar turli xromosomalarda bo'lsa meyoz I da mustaqil taqsimlanadi; birikkan genlar bu qonunga bo'ysunmaydi. Biologiya olimpiada savollari — mashq testlari | 112 19-variant Olimpiada mashq testlari • bitta to'g'ri javob 1. Insulin qaysi hujayralar tomonidan ishlab chiqariladi? A) Buyrak usti bezi po'stloq qavati hujayralari B) Langergans orolchalarining alfa-hujayralari C) Gipofiz oldingi bo'lagining hujayralari D) Langergans orolchalarining beta-hujayralari To'g'ri javob: D) Langergans orolchalarining beta-hujayralari✔ Izoh: Langergans orolchalarining beta-hujayralari insulin, alfa-hujayralari glyukagon ishlab chiqaradi. 2. Yomg'ir chuvalchangining ko'payishi to'g'ri tavsiflangan javobni toping. A) Ayrim jinsli, tashqi urug'lanish B) Germafrodit, o'z-o'zini urug'laydi C) Germafrodit, lekin chetdan (o'zaro) urug'lanadi D) Faqat jinssiz bo'linish yo'li bilan ko'payadi To'g'ri javob: C) Germafrodit, lekin chetdan (o'zaro) urug'lanadi ✔ Izoh: Yomg'ir chuvalchangi germafrodit bo'lsa ham, ikki chuvalchang urug' almashadi; tuxumlar belbog'dan hosil bo'lgan pilla ichiga qo'yiladi. 3. O'simlik fotosintezda 264 g karbonat angidridni o'zlashtirgan bo'lsa, nazariy jihatdan qancha glyukoza hosil bo'ladi? A) 264 g B) 360 g C) 180 g D) 90 g To'g'ri javob: C) 180 g ✔ Izoh: 264 g CO2 = 6 mol; 6 mol CO2 dan 1 mol (180 g) glyukoza hosil bo'ladi. 4. Triduragay AaBbCc o'z-o'zidan changlanganda (genlar birikmagan, to'liq dominantlik) nechta genotip va fenotip sinfi hosil bo'ladi? A) 27 genotip, 27 fenotip B) 8 genotip, 27 fenotip C) 27 genotip, 8 fenotip D) 64 genotip, 8 fenotip To'g'ri javob: C) 27 genotip, 8 fenotip ✔ Izoh: 3³ = 27 genotip va 2³ = 8 fenotip sinfi; gametalar kombinatsiyasi 8 × 8 = 64. 5. Mendelning uchinchi qonuni (belgilarning mustaqil irsiylanishi) qaysi shart bajarilganda o'rinli? A) Genlar bitta xromosomada yaqin joylashganda B) Genlar jinsiy xromosomada joylashganda C) Allellar o'zaro chala dominant bo'lganda D) Genlar turli juft gomologik xromosomalarda joylashganda To'g'ri javob: D) Genlar turli juft gomologik xromosomalarda joylashganda ✔ Izoh: Genlar turli xromosomalarda bo'lsa meyoz I da mustaqil taqsimlanadi; birikkan genlar bu qonunga bo'ysunmaydi. Biologiya olimpiada savollari — mashq testlari | 112 6. Qorong'ida saqlangan xonaki o'simlik bargining bir qismi qora qog'oz bilan yopilib, yorug'likka qo'yildi. Yod bilan ishlov berilganda faqat ochiq qism ko'kardi. Bu tajriba nimani isbotlaydi? A) Bargning nafas olishda CO2 ajratishini B) Kraxmal hosil bo'lishi uchun yorug'lik zarurligini C) Bargdan fotosintezda kislorod ajralishini D) Kraxmal hosil bo'lishi uchun suv zarurligini To'g'ri javob: B) Kraxmal hosil bo'lishi uchun yorug'lik zarurligini✔ Izoh: Yopilgan qismga yorug'lik tushmagani sababli fotosintez bormadi va kraxmal hosil bo'lmadi. 7. Odam organizmida jami 5 l qon bo'lib, 1 mkl qonda 5 million eritrotsit bo'lsa, eritrotsitlarning umumiy soni qancha? A) 25 milliard B) 250 trillion C) 250 milliard D) 25 trillion To'g'ri javob: D) 25 trillion ✔ Izoh: 5 l = 5 000 000 mkl; 5 000 000 × 5 000 000 = 2,5 × 10^13, ya'ni 25 trillion eritrotsit. 8. Bazedov kasalligi (ko'z chaqchayishi, ozib ketish, asabiylik) qaysi bez faoliyati bilan bog'liq? A) Oshqozon osti bezi gipofunksiyasi B) Buyrak usti bezi gipofunksiyasi C) Qalqonsimon bez gipofunksiyasi D) Qalqonsimon bez giperfunksiyasi To'g'ri javob: D) Qalqonsimon bez giperfunksiyasi ✔ Izoh: Tiroksin ortiqcha ishlab chiqarilganda moddalar almashinuvi kuchayadi, bu Bazedov kasalligi belgilarini beradi. 9. Daryo qisqichbaqasining yurish oyoqlari nechta juft? A) 3 juft B) 5 juft C) 8 juft D) 4 juft To'g'ri javob: B) 5 juft ✔ Izoh: Daryo qisqichbaqasida ko'krak qismida 5 juft yurish oyog'i bo'lib, birinchi jufti katta qisqichlarga aylangan. 10. Yashil evglenaning qizil ko'zchasi (stigma) qanday vazifani bajaradi? A) Ortiqcha suvni chiqaradi B) Yorug'likni sezadi C) Oziqni hazm qiladi D) Harakat organi hisoblanadi To'g'ri javob: B) Yorug'likni sezadi ✔ Izoh: Ko'zcha yorug'likni sezib, evglenaning yorug'roq joyga suzishiga yordam beradi. 11. Odam umurtqa pog'onasining egriliklaridan qaysi biri oldinga qavariq (lordoz)? A) Faqat dumg'aza egriligi B) Bo'yin va bel egriliklari C) Faqat ko'krak egriligi D) Ko'krak va dumg'aza egriliklari To'g'ri javob: B) Bo'yin va bel egriliklari ✔ Izoh: Bo'yin va bel egriliklari oldinga (lordoz), ko'krak va dumg'aza egriliklari orqaga (kifoz) qavariq. Biologiya olimpiada savollari — mashq testlari | 113 6. Qorong'ida saqlangan xonaki o'simlik bargining bir qismi qora qog'oz bilan yopilib, yorug'likka qo'yildi. Yod bilan ishlov berilganda faqat ochiq qism ko'kardi. Bu tajriba nimani isbotlaydi? A) Bargning nafas olishda CO2 ajratishini B) Kraxmal hosil bo'lishi uchun yorug'lik zarurligini C) Bargdan fotosintezda kislorod ajralishini D) Kraxmal hosil bo'lishi uchun suv zarurligini To'g'ri javob: B) Kraxmal hosil bo'lishi uchun yorug'lik zarurligini✔ Izoh: Yopilgan qismga yorug'lik tushmagani sababli fotosintez bormadi va kraxmal hosil bo'lmadi. 7. Odam organizmida jami 5 l qon bo'lib, 1 mkl qonda 5 million eritrotsit bo'lsa, eritrotsitlarning umumiy soni qancha? A) 25 milliard B) 250 trillion C) 250 milliard D) 25 trillion To'g'ri javob: D) 25 trillion ✔ Izoh: 5 l = 5 000 000 mkl; 5 000 000 × 5 000 000 = 2,5 × 10^13, ya'ni 25 trillion eritrotsit. 8. Bazedov kasalligi (ko'z chaqchayishi, ozib ketish, asabiylik) qaysi bez faoliyati bilan bog'liq? A) Oshqozon osti bezi gipofunksiyasi B) Buyrak usti bezi gipofunksiyasi C) Qalqonsimon bez gipofunksiyasi D) Qalqonsimon bez giperfunksiyasi To'g'ri javob: D) Qalqonsimon bez giperfunksiyasi ✔ Izoh: Tiroksin ortiqcha ishlab chiqarilganda moddalar almashinuvi kuchayadi, bu Bazedov kasalligi belgilarini beradi. 9. Daryo qisqichbaqasining yurish oyoqlari nechta juft? A) 3 juft B) 5 juft C) 8 juft D) 4 juft To'g'ri javob: B) 5 juft ✔ Izoh: Daryo qisqichbaqasida ko'krak qismida 5 juft yurish oyog'i bo'lib, birinchi jufti katta qisqichlarga aylangan. 10. Yashil evglenaning qizil ko'zchasi (stigma) qanday vazifani bajaradi? A) Ortiqcha suvni chiqaradi B) Yorug'likni sezadi C) Oziqni hazm qiladi D) Harakat organi hisoblanadi To'g'ri javob: B) Yorug'likni sezadi ✔ Izoh: Ko'zcha yorug'likni sezib, evglenaning yorug'roq joyga suzishiga yordam beradi. 11. Odam umurtqa pog'onasining egriliklaridan qaysi biri oldinga qavariq (lordoz)? A) Faqat dumg'aza egriligi B) Bo'yin va bel egriliklari C) Faqat ko'krak egriligi D) Ko'krak va dumg'aza egriliklari To'g'ri javob: B) Bo'yin va bel egriliklari ✔ Izoh: Bo'yin va bel egriliklari oldinga (lordoz), ko'krak va dumg'aza egriliklari orqaga (kifoz) qavariq. Biologiya olimpiada savollari — mashq testlari | 113 12. Kompensatsiya nuqtasiga teng yorug'lik intensivligida o'simlikda nima kuzatiladi? A) Kislorod ajralishi o'zining eng yuqori darajasiga yetadi B) Fotosintez to'xtab, faqat nafas olish davom etadi C) Nafas olish to'xtab, faqat fotosintez davom etadi D) Fotosintez tezligi nafas olish tezligiga teng bo'ladi To'g'ri javob: D) Fotosintez tezligi nafas olish tezligiga teng bo'ladi✔ Izoh: Kompensatsiya nuqtasida fotosintezda yutilgan CO2 miqdori nafas olishda ajralgan CO2 ga teng bo'ladi. 13. Odamda (2n = 46) krossingoversiz faqat xromosomalarning mustaqil taqsimlanishi hisobiga nechta xil gameta hosil bo'lishi mumkin? A) 46 B) 70 368 744 177 664 C) 8 388 608 D) 4 194 304 To'g'ri javob: C) 8 388 608 ✔ Izoh: Har bir juft xromosoma ikki xil yo'nalishda tarqalishi mumkin: 2^23 = 8 388 608 xil gameta. 14. Akvaporinlar deb ataluvchi membrana oqsillari asosan qaysi moddani o'tkazadi? A) Natriy ionlarini B) Aminokislotalarni C) Glyukozani D) Suvni To'g'ri javob: D) Suvni ✔ Izoh: Akvaporinlar suv molekulalarini membrana orqali tez o'tkazuvchi kanal oqsillaridir (P. Agr kashf etgan). 15. Komplementar ta'sirli ikki gen bo'yicha (9 : 7) F2 da 160 ta o'simlik olindi. Ulardan nechtasi oq gulli bo'ladi? A) 70 B) 90 C) 40 D) 10 To'g'ri javob: A) 70 ✔ Izoh: Oq gullilar 7/16: 160 × 7/16 = 70. 16. Hayvon hujayralari orasida ionlar va kichik molekulalarni bevosita o'tkazadigan birikmalar qaysi? A) Plazmodesmalar B) Zich birikmalar C) Desmosomalar D) Tirqishli (koneksonli) birikmalar To'g'ri javob: D) Tirqishli (koneksonli) birikmalar ✔ Izoh: Tirqishli birikmalar konneksin oqsilidan tuzilgan kanallar bo'lib, masalan yurak muskulida qo'zg'alishni tez uzatadi. 17. Bezgak plazmodiysining jinsiy ko'payishi qaysi organizmda boradi? A) Bezgak (anofeles) chivini B) Odam eritrotsitlarida C) Odam jigarida D) Kichik chuchuk suv shillig'ida To'g'ri javob: A) Bezgak (anofeles) chivini ✔ Izoh: Plazmodiyning jinsiy jarayoni chivinda boradi, shuning uchun anofeles asosiy xo'jayin, odam esa oraliq xo'jayin. Biologiya olimpiada savollari — mashq testlari | 114 12. Kompensatsiya nuqtasiga teng yorug'lik intensivligida o'simlikda nima kuzatiladi? A) Kislorod ajralishi o'zining eng yuqori darajasiga yetadi B) Fotosintez to'xtab, faqat nafas olish davom etadi C) Nafas olish to'xtab, faqat fotosintez davom etadi D) Fotosintez tezligi nafas olish tezligiga teng bo'ladi To'g'ri javob: D) Fotosintez tezligi nafas olish tezligiga teng bo'ladi✔ Izoh: Kompensatsiya nuqtasida fotosintezda yutilgan CO2 miqdori nafas olishda ajralgan CO2 ga teng bo'ladi. 13. Odamda (2n = 46) krossingoversiz faqat xromosomalarning mustaqil taqsimlanishi hisobiga nechta xil gameta hosil bo'lishi mumkin? A) 46 B) 70 368 744 177 664 C) 8 388 608 D) 4 194 304 To'g'ri javob: C) 8 388 608 ✔ Izoh: Har bir juft xromosoma ikki xil yo'nalishda tarqalishi mumkin: 2^23 = 8 388 608 xil gameta. 14. Akvaporinlar deb ataluvchi membrana oqsillari asosan qaysi moddani o'tkazadi? A) Natriy ionlarini B) Aminokislotalarni C) Glyukozani D) Suvni To'g'ri javob: D) Suvni ✔ Izoh: Akvaporinlar suv molekulalarini membrana orqali tez o'tkazuvchi kanal oqsillaridir (P. Agr kashf etgan). 15. Komplementar ta'sirli ikki gen bo'yicha (9 : 7) F2 da 160 ta o'simlik olindi. Ulardan nechtasi oq gulli bo'ladi? A) 70 B) 90 C) 40 D) 10 To'g'ri javob: A) 70 ✔ Izoh: Oq gullilar 7/16: 160 × 7/16 = 70. 16. Hayvon hujayralari orasida ionlar va kichik molekulalarni bevosita o'tkazadigan birikmalar qaysi? A) Plazmodesmalar B) Zich birikmalar C) Desmosomalar D) Tirqishli (koneksonli) birikmalar To'g'ri javob: D) Tirqishli (koneksonli) birikmalar ✔ Izoh: Tirqishli birikmalar konneksin oqsilidan tuzilgan kanallar bo'lib, masalan yurak muskulida qo'zg'alishni tez uzatadi. 17. Bezgak plazmodiysining jinsiy ko'payishi qaysi organizmda boradi? A) Bezgak (anofeles) chivini B) Odam eritrotsitlarida C) Odam jigarida D) Kichik chuchuk suv shillig'ida To'g'ri javob: A) Bezgak (anofeles) chivini ✔ Izoh: Plazmodiyning jinsiy jarayoni chivinda boradi, shuning uchun anofeles asosiy xo'jayin, odam esa oraliq xo'jayin. Biologiya olimpiada savollari — mashq testlari | 114 18. Angliyada sanoat rivojlanganidan keyin qayin odimchisi kapalaklarining to'q rangli shakli ko'payib ketishi tanlanishning qaysi shakliga misol? A) Jinsiy tanlanish B) Dizruptiv tanlanish C) Stabillashtiruvchi tanlanish D) Harakatlantiruvchi tanlanish To'g'ri javob: D) Harakatlantiruvchi tanlanish✔ Izoh: Muhit o'zgargach o'rtacha qiymatdan bir tomonga siljigan (to'q) fenotip afzallikka ega bo'lib, populyatsiya shu tomonga siljigan. 19. Tana harorati, chanqoq va ochlik hissini boshqaruvchi oliy vegetativ markaz qayerda joylashgan? A) Gipotalamusda (oraliq miya) B) Orqa miyada C) Miyachada D) Uzunchoq miyada To'g'ri javob: A) Gipotalamusda (oraliq miya) ✔ Izoh: Gipotalamus vegetativ funksiyalar va endokrin sistemani (gipofiz orqali) boshqaradi. 20. Yadro qobig'ining tashqi membranasi qaysi organoid membranasi bilan bevosita tutashgan? A) Mitoxondriya B) Endoplazmatik to'r C) Lizosoma D) Golji apparati To'g'ri javob: B) Endoplazmatik to'r ✔ Izoh: Yadro qobig'ining tashqi membranasi donador EPR bilan uzluksiz bo'lib, unda ham ribosomalar joylashadi. 21. Sianobakteriyalar (ko'k-yashil suvo'tlar) qanday oziqlanadi? A) Faqat tirik organizmlarda parazitlik qiladi B) Faqat o'lik qoldiqlarni chiritib oziqlanadi C) Xemosintez qilib, kislorod yutadi D) Fotosintez qiladi va kislorod ajratadi To'g'ri javob: D) Fotosintez qiladi va kislorod ajratadi ✔ Izoh: Sianobakteriyalar prokariot bo'lsa ham, o'simliklar kabi xlorofill yordamida fotosintez qilib, kislorod ajratadi. 22. Odam oogenezida meyoz I profazasi qachon boshlanadi? A) Urug'lanishdan keyin B) Ona qornidagi embrional davrda C) Balog'at davrida D) Har bir ovulyatsiyadan oldin yangidan To'g'ri javob: B) Ona qornidagi embrional davrda ✔ Izoh: Birlamchi oositlar embrional davrda meyoz I profazasiga kiradi va diplonemada uzoq vaqt to'xtab turadi. 23. Kartoshka hujayralarida 2n = 48. Meyoz I profazasida nechta bivalent hosil bo'ladi? A) 96 B) 12 C) 48 D) 24 To'g'ri javob: D) 24 ✔ Izoh: Bivalentlar soni gomologik juftlar soniga teng: 48 / 2 = 24. Biologiya olimpiada savollari — mashq testlari | 115 18. Angliyada sanoat rivojlanganidan keyin qayin odimchisi kapalaklarining to'q rangli shakli ko'payib ketishi tanlanishning qaysi shakliga misol? A) Jinsiy tanlanish B) Dizruptiv tanlanish C) Stabillashtiruvchi tanlanish D) Harakatlantiruvchi tanlanish To'g'ri javob: D) Harakatlantiruvchi tanlanish✔ Izoh: Muhit o'zgargach o'rtacha qiymatdan bir tomonga siljigan (to'q) fenotip afzallikka ega bo'lib, populyatsiya shu tomonga siljigan. 19. Tana harorati, chanqoq va ochlik hissini boshqaruvchi oliy vegetativ markaz qayerda joylashgan? A) Gipotalamusda (oraliq miya) B) Orqa miyada C) Miyachada D) Uzunchoq miyada To'g'ri javob: A) Gipotalamusda (oraliq miya) ✔ Izoh: Gipotalamus vegetativ funksiyalar va endokrin sistemani (gipofiz orqali) boshqaradi. 20. Yadro qobig'ining tashqi membranasi qaysi organoid membranasi bilan bevosita tutashgan? A) Mitoxondriya B) Endoplazmatik to'r C) Lizosoma D) Golji apparati To'g'ri javob: B) Endoplazmatik to'r ✔ Izoh: Yadro qobig'ining tashqi membranasi donador EPR bilan uzluksiz bo'lib, unda ham ribosomalar joylashadi. 21. Sianobakteriyalar (ko'k-yashil suvo'tlar) qanday oziqlanadi? A) Faqat tirik organizmlarda parazitlik qiladi B) Faqat o'lik qoldiqlarni chiritib oziqlanadi C) Xemosintez qilib, kislorod yutadi D) Fotosintez qiladi va kislorod ajratadi To'g'ri javob: D) Fotosintez qiladi va kislorod ajratadi ✔ Izoh: Sianobakteriyalar prokariot bo'lsa ham, o'simliklar kabi xlorofill yordamida fotosintez qilib, kislorod ajratadi. 22. Odam oogenezida meyoz I profazasi qachon boshlanadi? A) Urug'lanishdan keyin B) Ona qornidagi embrional davrda C) Balog'at davrida D) Har bir ovulyatsiyadan oldin yangidan To'g'ri javob: B) Ona qornidagi embrional davrda ✔ Izoh: Birlamchi oositlar embrional davrda meyoz I profazasiga kiradi va diplonemada uzoq vaqt to'xtab turadi. 23. Kartoshka hujayralarida 2n = 48. Meyoz I profazasida nechta bivalent hosil bo'ladi? A) 96 B) 12 C) 48 D) 24 To'g'ri javob: D) 24 ✔ Izoh: Bivalentlar soni gomologik juftlar soniga teng: 48 / 2 = 24. Biologiya olimpiada savollari — mashq testlari | 115 24. Sekretor oqsil sintezi boshlanganda signal peptidni taniydigan va ribosomani EPR ga olib boruvchi zarra qaysi? A) Ubikvitin B) SRP – signalni taniydigan zarracha C) Klatrin D) Kohezin To'g'ri javob: B) SRP – signalni taniydigan zarracha✔ Izoh: SRP signal peptidni bog'lab translatsiyani vaqtincha to'xtatadi va ribosomani EPR membranasidagi retseptorga olib keladi. 25. Meyozda xromosomalar soni ikki baravar kamayishi qaysi jarayon bilan bog'liq? A) Profaza I da krossingover bo'lishi B) Anafaza I da gomologik xromosomalarning qutblarga ajralishi C) Interfazada DNK replikatsiyasi D) Anafaza II da opa-singil xromatidlarning ajralishi To'g'ri javob: B) Anafaza I da gomologik xromosomalarning qutblarga ajralishi ✔ Izoh: Meyoz I reduksion bo'linish: anafaza I da butun gomologik xromosomalar ajraladi va hujayralar gaploid bo'lib qoladi. 26. Ot va eshakning duragayi bo'lgan xachirning nasl bermasligi qanday izolyatsiyaga misol? A) Postzigotik izolyatsiya – duragayning sterilligi B) Prezigotik etologik izolyatsiya C) Prezigotik vaqtinchalik izolyatsiya D) Geografik izolyatsiya To'g'ri javob: A) Postzigotik izolyatsiya – duragayning sterilligi ✔ Izoh: Zigota hosil bo'ladi, lekin duragay meyozda xromosomalari juftlasha olmagani uchun bepusht — bu urug'lanishdan keyingi to'siq. 27. Skelet muskullari tarkibida kislorodni zaxira qiluvchi oqsil qaysi? A) Aktin B) Gemoglobin C) Mioglobin D) Miozin To'g'ri javob: C) Mioglobin ✔ Izoh: Mioglobin muskullarda kislorodni bog'lab saqlaydi va jadal ish vaqtida beradi. 28. Uyquning qaysi bosqichida tush ko'riladi va ko'z olmalari tez harakatlanadi? A) Sekin uyquning chuqur bosqichida B) Faqat uyg'onish oldidan, uyqudan tashqari C) Uyquga ketish boshlanishida D) Tez (paradoksal) uyquda To'g'ri javob: D) Tez (paradoksal) uyquda ✔ Izoh: Tez uyqu bosqichida miya faolligi yuqori, ko'z olmalari tez harakatlanadi va tushlar ko'riladi. 29. Kichik qon aylanish doirasi qayerdan boshlanadi? A) Chap qorinchadan B) O'ng qorinchadan C) Chap bo'lmachadan D) O'ng bo'lmachadan To'g'ri javob: B) O'ng qorinchadan ✔ Izoh: Kichik doira o'ng qorinchadan o'pka arteriyasi orqali boshlanib, o'pka venalari orqali chap bo'lmachada tugaydi. Biologiya olimpiada savollari — mashq testlari | 116 24. Sekretor oqsil sintezi boshlanganda signal peptidni taniydigan va ribosomani EPR ga olib boruvchi zarra qaysi? A) Ubikvitin B) SRP – signalni taniydigan zarracha C) Klatrin D) Kohezin To'g'ri javob: B) SRP – signalni taniydigan zarracha✔ Izoh: SRP signal peptidni bog'lab translatsiyani vaqtincha to'xtatadi va ribosomani EPR membranasidagi retseptorga olib keladi. 25. Meyozda xromosomalar soni ikki baravar kamayishi qaysi jarayon bilan bog'liq? A) Profaza I da krossingover bo'lishi B) Anafaza I da gomologik xromosomalarning qutblarga ajralishi C) Interfazada DNK replikatsiyasi D) Anafaza II da opa-singil xromatidlarning ajralishi To'g'ri javob: B) Anafaza I da gomologik xromosomalarning qutblarga ajralishi ✔ Izoh: Meyoz I reduksion bo'linish: anafaza I da butun gomologik xromosomalar ajraladi va hujayralar gaploid bo'lib qoladi. 26. Ot va eshakning duragayi bo'lgan xachirning nasl bermasligi qanday izolyatsiyaga misol? A) Postzigotik izolyatsiya – duragayning sterilligi B) Prezigotik etologik izolyatsiya C) Prezigotik vaqtinchalik izolyatsiya D) Geografik izolyatsiya To'g'ri javob: A) Postzigotik izolyatsiya – duragayning sterilligi ✔ Izoh: Zigota hosil bo'ladi, lekin duragay meyozda xromosomalari juftlasha olmagani uchun bepusht — bu urug'lanishdan keyingi to'siq. 27. Skelet muskullari tarkibida kislorodni zaxira qiluvchi oqsil qaysi? A) Aktin B) Gemoglobin C) Mioglobin D) Miozin To'g'ri javob: C) Mioglobin ✔ Izoh: Mioglobin muskullarda kislorodni bog'lab saqlaydi va jadal ish vaqtida beradi. 28. Uyquning qaysi bosqichida tush ko'riladi va ko'z olmalari tez harakatlanadi? A) Sekin uyquning chuqur bosqichida B) Faqat uyg'onish oldidan, uyqudan tashqari C) Uyquga ketish boshlanishida D) Tez (paradoksal) uyquda To'g'ri javob: D) Tez (paradoksal) uyquda ✔ Izoh: Tez uyqu bosqichida miya faolligi yuqori, ko'z olmalari tez harakatlanadi va tushlar ko'riladi. 29. Kichik qon aylanish doirasi qayerdan boshlanadi? A) Chap qorinchadan B) O'ng qorinchadan C) Chap bo'lmachadan D) O'ng bo'lmachadan To'g'ri javob: B) O'ng qorinchadan ✔ Izoh: Kichik doira o'ng qorinchadan o'pka arteriyasi orqali boshlanib, o'pka venalari orqali chap bo'lmachada tugaydi. Biologiya olimpiada savollari — mashq testlari | 116 30. Yer tarixidagi eng katta ommaviy qirilish qaysi davrlar chegarasida sodir bo'lgan? A) Perm va trias davrlari chegarasida B) Bo'r va paleogen davrlari chegarasida C) Trias va yura davrlari chegarasida D) Neogen va antropogen davrlari chegarasida To'g'ri javob: A) Perm va trias davrlari chegarasida✔ Izoh: Perm–trias qirilishida dengiz turlarining 90% dan ortig'i yo'qolgan; bo'r–paleogen qirilishi esa dinozavrlarning yo'qolishi bilan mashhur. Biologiya olimpiada savollari — mashq testlari | 117 30. Yer tarixidagi eng katta ommaviy qirilish qaysi davrlar chegarasida sodir bo'lgan? A) Perm va trias davrlari chegarasida B) Bo'r va paleogen davrlari chegarasida C) Trias va yura davrlari chegarasida D) Neogen va antropogen davrlari chegarasida To'g'ri javob: A) Perm va trias davrlari chegarasida✔ Izoh: Perm–trias qirilishida dengiz turlarining 90% dan ortig'i yo'qolgan; bo'r–paleogen qirilishi esa dinozavrlarning yo'qolishi bilan mashhur. Biologiya olimpiada savollari — mashq testlari | 117 20-variant Olimpiada mashq testlari • bitta to'g'ri javob 1. Sutka davomida buyraklar orqali taxminan qancha qon o'tadi? A) Taxminan 15 l B) Taxminan 1500-1700 l C) Taxminan 150 l D) Taxminan 50 l To'g'ri javob: B) Taxminan 1500-1700 l✔ Izoh: Buyraklar orqali daqiqasiga taxminan 1,2 l qon o'tadi, sutkada bu 1500-1700 litrga yetadi. 2. Ozon qatlami asosan qayerda joylashgan va qanday vazifani bajaradi? A) Stratosferada, Quyoshning qisqa to'lqinli ultrabinafsha nurlarini yutadi B) Troposferada, infraqizil nurlarni yutadi C) Stratosferada, ko'rinadigan nurlarni to'liq to'sadi D) Ionosferada, radioto'lqinlarni qaytaradi To'g'ri javob: A) Stratosferada, Quyoshning qisqa to'lqinli ultrabinafsha nurlarini yutadi ✔ Izoh: Stratosferadagi ozon UB nurlarining ko'p qismini yutib, tirik organizmlarni DNK shikastlanishidan himoya qiladi. 3. Qushlarda «qo'sh nafas olish» nimani anglatadi? A) Qushlar ham o'pka, ham sodda jabralar orqali nafas oladi B) Qushlar ham o'pka, ham nam teri orqali nafas oladi C) Qushlar har bir nafas harakatini ikki marta takrorlaydi D) O'pkada gaz almashinuvi nafas olishda ham, chiqarishda ham boradi To'g'ri javob: D) O'pkada gaz almashinuvi nafas olishda ham, chiqarishda ham boradi ✔ Izoh: Havo xaltalarida to'plangan havo nafas chiqarishda ham o'pkadan o'tadi, shu sababli kislorod ikki marta o'zlashtiriladi. 4. Buyrakning tuzilish va faoliyat birligi nima? A) Atsinus B) Nefron C) Neyron D) Alveola To'g'ri javob: B) Nefron ✔ Izoh: Har bir buyrakda millionga yaqin nefron bor; nefron kapsula, koptokcha va kanalchalardan iborat. 5. Tinch nafas olishda (inspiratsiyada) qaysi muskullar qisqaradi? A) Diafragma bo'shashadi, boshqa muskullar qisqarmaydi B) Ichki qovurg'alararo muskullar C) Diafragma va tashqi qovurg'alararo muskullar D) Qorin pressi muskullari To'g'ri javob: C) Diafragma va tashqi qovurg'alararo muskullar ✔ Izoh: Diafragma qisqarib yassilanadi, tashqi qovurg'alararo muskullar qovurg'alarni ko'taradi, ko'krak qafasi hajmi kattalashadi. Biologiya olimpiada savollari — mashq testlari | 118 20-variant Olimpiada mashq testlari • bitta to'g'ri javob 1. Sutka davomida buyraklar orqali taxminan qancha qon o'tadi? A) Taxminan 15 l B) Taxminan 1500-1700 l C) Taxminan 150 l D) Taxminan 50 l To'g'ri javob: B) Taxminan 1500-1700 l✔ Izoh: Buyraklar orqali daqiqasiga taxminan 1,2 l qon o'tadi, sutkada bu 1500-1700 litrga yetadi. 2. Ozon qatlami asosan qayerda joylashgan va qanday vazifani bajaradi? A) Stratosferada, Quyoshning qisqa to'lqinli ultrabinafsha nurlarini yutadi B) Troposferada, infraqizil nurlarni yutadi C) Stratosferada, ko'rinadigan nurlarni to'liq to'sadi D) Ionosferada, radioto'lqinlarni qaytaradi To'g'ri javob: A) Stratosferada, Quyoshning qisqa to'lqinli ultrabinafsha nurlarini yutadi ✔ Izoh: Stratosferadagi ozon UB nurlarining ko'p qismini yutib, tirik organizmlarni DNK shikastlanishidan himoya qiladi. 3. Qushlarda «qo'sh nafas olish» nimani anglatadi? A) Qushlar ham o'pka, ham sodda jabralar orqali nafas oladi B) Qushlar ham o'pka, ham nam teri orqali nafas oladi C) Qushlar har bir nafas harakatini ikki marta takrorlaydi D) O'pkada gaz almashinuvi nafas olishda ham, chiqarishda ham boradi To'g'ri javob: D) O'pkada gaz almashinuvi nafas olishda ham, chiqarishda ham boradi ✔ Izoh: Havo xaltalarida to'plangan havo nafas chiqarishda ham o'pkadan o'tadi, shu sababli kislorod ikki marta o'zlashtiriladi. 4. Buyrakning tuzilish va faoliyat birligi nima? A) Atsinus B) Nefron C) Neyron D) Alveola To'g'ri javob: B) Nefron ✔ Izoh: Har bir buyrakda millionga yaqin nefron bor; nefron kapsula, koptokcha va kanalchalardan iborat. 5. Tinch nafas olishda (inspiratsiyada) qaysi muskullar qisqaradi? A) Diafragma bo'shashadi, boshqa muskullar qisqarmaydi B) Ichki qovurg'alararo muskullar C) Diafragma va tashqi qovurg'alararo muskullar D) Qorin pressi muskullari To'g'ri javob: C) Diafragma va tashqi qovurg'alararo muskullar ✔ Izoh: Diafragma qisqarib yassilanadi, tashqi qovurg'alararo muskullar qovurg'alarni ko'taradi, ko'krak qafasi hajmi kattalashadi. Biologiya olimpiada savollari — mashq testlari | 118 6. Qoqio't (momaqaymoq) mevasining shamolda tarqalishiga nima yordam beradi? A) Pista ustidagi kokilcha (parashutcha) B) Mevaning yorilib otilishi C) Mevaning shirali eti D) Meva po'stidagi ilmoqlar To'g'ri javob: A) Pista ustidagi kokilcha (parashutcha)✔ Izoh: Murakkabguldoshlardan qoqio't mevasida kosachadan hosil bo'lgan kokilcha bo'ladi, u parashut kabi uchadi. 7. Chigirtkaning urg'ochisida 2n = 24 bo'lsa, erkagining somatik hujayrasida nechta xromosoma bo'ladi? A) 23 B) 24 C) 25 D) 22 To'g'ri javob: A) 23 ✔ Izoh: Chigirtkada erkak X0 tipida: unda bitta X xromosoma yetishmaydi, shuning uchun 2n = 23. 8. Dominant genni tashuvchilar ichida belgining namoyon bo'lish foizi qanday ataladi? A) Pleyotropiya B) Reaksiya normasi C) Penetrantlik D) Ekspressivlik To'g'ri javob: C) Penetrantlik ✔ Izoh: Penetrantlik — genotipda gen bo'lgan individlardan nechta foizida belgi namoyon bo'lishi; ekspressivlik — belgining ifodalanish darajasi. 9. Noraqobatli ingibitor ishtirokida ferment kinetikasi qanday o'zgaradi? A) Vmax kamayadi, Km o'zgarmaydi B) Km va Vmax ikkalasi ortadi C) Km kamayadi, Vmax o'zgarmaydi D) Km ortadi, Vmax o'zgarmaydi To'g'ri javob: A) Vmax kamayadi, Km o'zgarmaydi ✔ Izoh: Noraqobatli ingibitor faol markazdan boshqa joyga birikadi va fermentning bir qismini ishdan chiqaradi; substrat ko'paytirish uni yengmaydi. 10. Achitqi zamburug'larida spirtli bijg'ish natijasida glyukozadan qanday mahsulotlar hosil bo'ladi? A) Sut kislota va CO2 B) Etil spirti va O2 C) Etil spirti va CO2 D) Sirka kislota va suv To'g'ri javob: C) Etil spirti va CO2 ✔ Izoh: Spirtli bijg'ishda piruvat dekarboksillanib atsetaldegidga, so'ng NADH hisobiga etanolga qaytariladi; CO2 ajraladi. 11. Ko'chmanchi qushlarning uchib ketishiga asosiy sabab nima? A) Pati to'kilishi B) Faqat sovuqqa chidamsizligi C) Tuxum qo'yish uchun issiq joy izlash D) Qishda oziq yetishmasligi va kun qisqarishi To'g'ri javob: D) Qishda oziq yetishmasligi va kun qisqarishi ✔ Biologiya olimpiada savollari — mashq testlari | 119 6. Qoqio't (momaqaymoq) mevasining shamolda tarqalishiga nima yordam beradi? A) Pista ustidagi kokilcha (parashutcha) B) Mevaning yorilib otilishi C) Mevaning shirali eti D) Meva po'stidagi ilmoqlar To'g'ri javob: A) Pista ustidagi kokilcha (parashutcha)✔ Izoh: Murakkabguldoshlardan qoqio't mevasida kosachadan hosil bo'lgan kokilcha bo'ladi, u parashut kabi uchadi. 7. Chigirtkaning urg'ochisida 2n = 24 bo'lsa, erkagining somatik hujayrasida nechta xromosoma bo'ladi? A) 23 B) 24 C) 25 D) 22 To'g'ri javob: A) 23 ✔ Izoh: Chigirtkada erkak X0 tipida: unda bitta X xromosoma yetishmaydi, shuning uchun 2n = 23. 8. Dominant genni tashuvchilar ichida belgining namoyon bo'lish foizi qanday ataladi? A) Pleyotropiya B) Reaksiya normasi C) Penetrantlik D) Ekspressivlik To'g'ri javob: C) Penetrantlik ✔ Izoh: Penetrantlik — genotipda gen bo'lgan individlardan nechta foizida belgi namoyon bo'lishi; ekspressivlik — belgining ifodalanish darajasi. 9. Noraqobatli ingibitor ishtirokida ferment kinetikasi qanday o'zgaradi? A) Vmax kamayadi, Km o'zgarmaydi B) Km va Vmax ikkalasi ortadi C) Km kamayadi, Vmax o'zgarmaydi D) Km ortadi, Vmax o'zgarmaydi To'g'ri javob: A) Vmax kamayadi, Km o'zgarmaydi ✔ Izoh: Noraqobatli ingibitor faol markazdan boshqa joyga birikadi va fermentning bir qismini ishdan chiqaradi; substrat ko'paytirish uni yengmaydi. 10. Achitqi zamburug'larida spirtli bijg'ish natijasida glyukozadan qanday mahsulotlar hosil bo'ladi? A) Sut kislota va CO2 B) Etil spirti va O2 C) Etil spirti va CO2 D) Sirka kislota va suv To'g'ri javob: C) Etil spirti va CO2 ✔ Izoh: Spirtli bijg'ishda piruvat dekarboksillanib atsetaldegidga, so'ng NADH hisobiga etanolga qaytariladi; CO2 ajraladi. 11. Ko'chmanchi qushlarning uchib ketishiga asosiy sabab nima? A) Pati to'kilishi B) Faqat sovuqqa chidamsizligi C) Tuxum qo'yish uchun issiq joy izlash D) Qishda oziq yetishmasligi va kun qisqarishi To'g'ri javob: D) Qishda oziq yetishmasligi va kun qisqarishi ✔ Biologiya olimpiada savollari — mashq testlari | 119 Izoh: Qushlarning migratsiyasini kun uzunligining qisqarishi boshlab beradi, asosiy sabab esa qishda oziqning kamayishi. 12. L. Pasterning S-simon bo'yinli kolba bilan o'tkazgan tajribasi nimani isbotladi? A) Bakteriyalar havoda ko'paya olishini B) Bakteriyalar spora hosil qilishini C) Mikroblar o'z-o'zidan paydo bo'lmasligini D) Viruslar bakteriya filtridan o'tishini To'g'ri javob: C) Mikroblar o'z-o'zidan paydo bo'lmasligini✔ Izoh: Qaynatilgan bulon S-simon bo'yinli kolbada buzilmadi, chunki havodagi mikroblar egilgan bo'yinda ushlanib qoldi. 13. G'o'za (paxta) qaysi oilaga mansub? A) Gulxayridoshlar B) Karamdoshlar C) Ituzumdoshlar D) Ra'noguldoshlar To'g'ri javob: A) Gulxayridoshlar ✔ Izoh: G'o'za gulxayridoshlar oilasiga kiradi; changchilarining iplari qo'shilib naycha hosil qiladi, mevasi ko'sak. 14. O'simlik hujayra devori uchun pektin va gemisellyulozalar qayerda sintezlanadi? A) Plazmatik membranada B) Xloroplastda C) Silliq EPR da D) Golji apparatida To'g'ri javob: D) Golji apparatida ✔ Izoh: Matriks polisaxaridlari (pektin, gemisellyuloza) Golji apparatida sintezlanib, pufakchalarda devorga tashiladi. 15. Bakteriyalarning hujayra devori asosan qaysi moddadan iborat? A) Murein (peptidoglikan) B) Sellyuloza C) Xitin D) Kollagen To'g'ri javob: A) Murein (peptidoglikan) ✔ Izoh: Murein bakteriya devoriga mustahkamlik beradi; penitsillin aynan uning sintezini buzadi. 16. Bitta mRNK molekulasini bir vaqtda bir nechta ribosoma translatsiya qilishidan hosil bo'lgan tuzilma qanday ataladi? A) Nukleosoma B) Splaysosoma C) Proteasoma D) Polisoma (poliribosoma) To'g'ri javob: D) Polisoma (poliribosoma) ✔ Izoh: Polisomada mRNK ni bir necha ribosoma ketma-ket o'qiydi, bu oqsil sintezini tezlashtiradi. 17. Qushlar skeletining uchishga moslanishi bo'lmagan belgini toping. A) Ko'krak umurtqalarining qo'shilib ketishi B) Suyaklarning havo bilan to'lgan bo'shliqli (pnevmatik) bo'lishi C) Tishlarning kuchli rivojlanganligi D) To'sh suyagida kil borligi To'g'ri javob: C) Tishlarning kuchli rivojlanganligi ✔ Biologiya olimpiada savollari — mashq testlari | 120 Izoh: Qushlarning migratsiyasini kun uzunligining qisqarishi boshlab beradi, asosiy sabab esa qishda oziqning kamayishi. 12. L. Pasterning S-simon bo'yinli kolba bilan o'tkazgan tajribasi nimani isbotladi? A) Bakteriyalar havoda ko'paya olishini B) Bakteriyalar spora hosil qilishini C) Mikroblar o'z-o'zidan paydo bo'lmasligini D) Viruslar bakteriya filtridan o'tishini To'g'ri javob: C) Mikroblar o'z-o'zidan paydo bo'lmasligini✔ Izoh: Qaynatilgan bulon S-simon bo'yinli kolbada buzilmadi, chunki havodagi mikroblar egilgan bo'yinda ushlanib qoldi. 13. G'o'za (paxta) qaysi oilaga mansub? A) Gulxayridoshlar B) Karamdoshlar C) Ituzumdoshlar D) Ra'noguldoshlar To'g'ri javob: A) Gulxayridoshlar ✔ Izoh: G'o'za gulxayridoshlar oilasiga kiradi; changchilarining iplari qo'shilib naycha hosil qiladi, mevasi ko'sak. 14. O'simlik hujayra devori uchun pektin va gemisellyulozalar qayerda sintezlanadi? A) Plazmatik membranada B) Xloroplastda C) Silliq EPR da D) Golji apparatida To'g'ri javob: D) Golji apparatida ✔ Izoh: Matriks polisaxaridlari (pektin, gemisellyuloza) Golji apparatida sintezlanib, pufakchalarda devorga tashiladi. 15. Bakteriyalarning hujayra devori asosan qaysi moddadan iborat? A) Murein (peptidoglikan) B) Sellyuloza C) Xitin D) Kollagen To'g'ri javob: A) Murein (peptidoglikan) ✔ Izoh: Murein bakteriya devoriga mustahkamlik beradi; penitsillin aynan uning sintezini buzadi. 16. Bitta mRNK molekulasini bir vaqtda bir nechta ribosoma translatsiya qilishidan hosil bo'lgan tuzilma qanday ataladi? A) Nukleosoma B) Splaysosoma C) Proteasoma D) Polisoma (poliribosoma) To'g'ri javob: D) Polisoma (poliribosoma) ✔ Izoh: Polisomada mRNK ni bir necha ribosoma ketma-ket o'qiydi, bu oqsil sintezini tezlashtiradi. 17. Qushlar skeletining uchishga moslanishi bo'lmagan belgini toping. A) Ko'krak umurtqalarining qo'shilib ketishi B) Suyaklarning havo bilan to'lgan bo'shliqli (pnevmatik) bo'lishi C) Tishlarning kuchli rivojlanganligi D) To'sh suyagida kil borligi To'g'ri javob: C) Tishlarning kuchli rivojlanganligi ✔ Biologiya olimpiada savollari — mashq testlari | 120 Izoh: Hozirgi qushlarda tish yo'q, bu ham tanani yengillashtiradi; pnevmatik suyaklar va kil uchishga moslanishdir. 18. Gulida 4 ta kosachabarg, 4 ta tojbarg (xochsimon joylashgan), 6 ta changchi (4 tasi uzun, 2 tasi kalta) bo'lgan o'simlik qaysi oilaga mansub? A) Ra'noguldoshlar B) Soyabonguldoshlar C) Ituzumdoshlar D) Karamdoshlar (butguldoshlar) To'g'ri javob: D) Karamdoshlar (butguldoshlar)✔ Izoh: Karamdoshlarga xochsimon gultoj va to'rttasi uzun, ikkitasi kalta bo'lgan 6 changchi xos. 19. Fotosistema II dagi suvni parchalovchi (kislorod ajratuvchi) kompleks tarkibida qaysi metall ionlari bor? A) Marganets va kalsiy B) Magniy va temir C) Mis va rux D) Molibden va kobalt To'g'ri javob: A) Marganets va kalsiy ✔ Izoh: Suvni oksidlovchi kompleks markazida Mn4CaO5 klasteri bo'lib, u ikki molekula suvdan O2 ajratadi. 20. Yo'tal va aksirish qanday reflekslar hisoblanadi? A) Yurak reflekslari B) Hazm reflekslari C) Shartli reflekslar D) Himoya reflekslari To'g'ri javob: D) Himoya reflekslari ✔ Izoh: Nafas yo'li shilliq qavati ta'sirlanganda kuchli nafas chiqarish orqali yot zarralar chiqarib tashlanadi. 21. Replikatsiyada DNK polimeraza ishini boshlashi uchun kerak bo'ladigan qisqa RNK praymerni qaysi ferment sintezlaydi? A) Primaza B) Teskari transkriptaza C) Ligaza D) Helikaza To'g'ri javob: A) Primaza ✔ Izoh: DNK polimeraza zanjirni noldan boshlay olmaydi; primaza RNK praymer hosil qiladi va polimeraza uning 3' uchidan davom ettiradi. 22. Suv havzasi tubida yashovchi organizmlar majmui qanday ataladi? A) Plankton B) Pleyston C) Nekton D) Bentos To'g'ri javob: D) Bentos ✔ Izoh: Bentos — suv tubida yoki grunt ichida yashovchi organizmlar (mollyuskalar, ba'zi chuvalchanglar, suvo'tlari). Biologiya olimpiada savollari — mashq testlari | 121 Izoh: Hozirgi qushlarda tish yo'q, bu ham tanani yengillashtiradi; pnevmatik suyaklar va kil uchishga moslanishdir. 18. Gulida 4 ta kosachabarg, 4 ta tojbarg (xochsimon joylashgan), 6 ta changchi (4 tasi uzun, 2 tasi kalta) bo'lgan o'simlik qaysi oilaga mansub? A) Ra'noguldoshlar B) Soyabonguldoshlar C) Ituzumdoshlar D) Karamdoshlar (butguldoshlar) To'g'ri javob: D) Karamdoshlar (butguldoshlar)✔ Izoh: Karamdoshlarga xochsimon gultoj va to'rttasi uzun, ikkitasi kalta bo'lgan 6 changchi xos. 19. Fotosistema II dagi suvni parchalovchi (kislorod ajratuvchi) kompleks tarkibida qaysi metall ionlari bor? A) Marganets va kalsiy B) Magniy va temir C) Mis va rux D) Molibden va kobalt To'g'ri javob: A) Marganets va kalsiy ✔ Izoh: Suvni oksidlovchi kompleks markazida Mn4CaO5 klasteri bo'lib, u ikki molekula suvdan O2 ajratadi. 20. Yo'tal va aksirish qanday reflekslar hisoblanadi? A) Yurak reflekslari B) Hazm reflekslari C) Shartli reflekslar D) Himoya reflekslari To'g'ri javob: D) Himoya reflekslari ✔ Izoh: Nafas yo'li shilliq qavati ta'sirlanganda kuchli nafas chiqarish orqali yot zarralar chiqarib tashlanadi. 21. Replikatsiyada DNK polimeraza ishini boshlashi uchun kerak bo'ladigan qisqa RNK praymerni qaysi ferment sintezlaydi? A) Primaza B) Teskari transkriptaza C) Ligaza D) Helikaza To'g'ri javob: A) Primaza ✔ Izoh: DNK polimeraza zanjirni noldan boshlay olmaydi; primaza RNK praymer hosil qiladi va polimeraza uning 3' uchidan davom ettiradi. 22. Suv havzasi tubida yashovchi organizmlar majmui qanday ataladi? A) Plankton B) Pleyston C) Nekton D) Bentos To'g'ri javob: D) Bentos ✔ Izoh: Bentos — suv tubida yoki grunt ichida yashovchi organizmlar (mollyuskalar, ba'zi chuvalchanglar, suvo'tlari). Biologiya olimpiada savollari — mashq testlari | 121 23. Viruslar kasalliklaridan himoyalanishning eng samarali umumiy usuli qaysi? A) Faqat vitaminlarni ko'p iste'mol qilish B) Ovqatni pasterizatsiya qilish C) Emlash (vaksinatsiya) D) Antibiotiklarni muntazam ichish To'g'ri javob: C) Emlash (vaksinatsiya)✔ Izoh: Vaksinalar organizmda maxsus immunitet hosil qiladi; antibiotiklar viruslarga ta'sir qilmaydi. 24. Lishayniklar qaysi organizmlarning simbiozidan iborat? A) Zamburug' va yuksak o'simlik ildizi B) Bakteriya va hayvon C) Zamburug' va suvo't (yoki sianobakteriya) D) Suvo't va yo'sin To'g'ri javob: C) Zamburug' va suvo't (yoki sianobakteriya) ✔ Izoh: Lishaynikda zamburug' gifalari suv va tuzlarni yutadi, suvo't hujayralari fotosintez qilib organik modda hosil qiladi. 25. Kenguru qaysi sutemizuvchilar guruhiga kiradi? A) Kemiruvchilar B) Tuxum qo'yuvchilar C) Xaltalilar D) Yo'ldoshlilar To'g'ri javob: C) Xaltalilar ✔ Izoh: Kenguru bolasi juda chala tug'iladi va onasining xaltasida emizilib o'sadi. 26. O'roqsimon hujayrali anemiyada β-globin zanjirining 6-pozitsiyasida qanday o'zgarish bo'ladi? A) 6-aminokislota tushib qoladi B) Glutamin kislota lizin bilan almashadi C) Valin glutamin kislota bilan almashadi D) Glutamin kislota valin bilan almashadi To'g'ri javob: D) Glutamin kislota valin bilan almashadi ✔ Izoh: GAG kodonining GUG ga o'zgarishi natijasida glutamat o'rniga valin kiradi va gemoglobin kam kislorodda polimerlanadi. 27. «Ekotizim» atamasini kim taklif etgan? A) V. N. Sukachev B) E. Gekkel C) A. Tensli D) K. Myobius To'g'ri javob: C) A. Tensli ✔ Izoh: A. Tensli 1935-yilda «ekotizim» atamasini kiritgan; V. N. Sukachev «biogeotsenoz», K. Myobius «biotsenoz» atamalarini taklif etgan. 28. Karboangidraza fermenti faol markazida qaysi metall ioni bo'ladi? A) Temir B) Mis C) Magniy D) Rux To'g'ri javob: D) Rux ✔ Izoh: Karboangidraza Zn2+ saqlovchi ferment bo'lib, CO2 + H2O H2CO3 reaksiyasini juda tez katalizlaydi. ⇄ Biologiya olimpiada savollari — mashq testlari | 122 23. Viruslar kasalliklaridan himoyalanishning eng samarali umumiy usuli qaysi? A) Faqat vitaminlarni ko'p iste'mol qilish B) Ovqatni pasterizatsiya qilish C) Emlash (vaksinatsiya) D) Antibiotiklarni muntazam ichish To'g'ri javob: C) Emlash (vaksinatsiya)✔ Izoh: Vaksinalar organizmda maxsus immunitet hosil qiladi; antibiotiklar viruslarga ta'sir qilmaydi. 24. Lishayniklar qaysi organizmlarning simbiozidan iborat? A) Zamburug' va yuksak o'simlik ildizi B) Bakteriya va hayvon C) Zamburug' va suvo't (yoki sianobakteriya) D) Suvo't va yo'sin To'g'ri javob: C) Zamburug' va suvo't (yoki sianobakteriya) ✔ Izoh: Lishaynikda zamburug' gifalari suv va tuzlarni yutadi, suvo't hujayralari fotosintez qilib organik modda hosil qiladi. 25. Kenguru qaysi sutemizuvchilar guruhiga kiradi? A) Kemiruvchilar B) Tuxum qo'yuvchilar C) Xaltalilar D) Yo'ldoshlilar To'g'ri javob: C) Xaltalilar ✔ Izoh: Kenguru bolasi juda chala tug'iladi va onasining xaltasida emizilib o'sadi. 26. O'roqsimon hujayrali anemiyada β-globin zanjirining 6-pozitsiyasida qanday o'zgarish bo'ladi? A) 6-aminokislota tushib qoladi B) Glutamin kislota lizin bilan almashadi C) Valin glutamin kislota bilan almashadi D) Glutamin kislota valin bilan almashadi To'g'ri javob: D) Glutamin kislota valin bilan almashadi ✔ Izoh: GAG kodonining GUG ga o'zgarishi natijasida glutamat o'rniga valin kiradi va gemoglobin kam kislorodda polimerlanadi. 27. «Ekotizim» atamasini kim taklif etgan? A) V. N. Sukachev B) E. Gekkel C) A. Tensli D) K. Myobius To'g'ri javob: C) A. Tensli ✔ Izoh: A. Tensli 1935-yilda «ekotizim» atamasini kiritgan; V. N. Sukachev «biogeotsenoz», K. Myobius «biotsenoz» atamalarini taklif etgan. 28. Karboangidraza fermenti faol markazida qaysi metall ioni bo'ladi? A) Temir B) Mis C) Magniy D) Rux To'g'ri javob: D) Rux ✔ Izoh: Karboangidraza Zn2+ saqlovchi ferment bo'lib, CO2 + H2O H2CO3 reaksiyasini juda tez katalizlaydi. ⇄ Biologiya olimpiada savollari — mashq testlari | 122 29. AB/ab × AB/ab chatishtirishda genlar to'liq birikkan (krossingover yo'q). F2 da fenotip bo'yicha qanday ajralish kuzatiladi? A) 3 : 1 B) 1 : 2 : 1 C) 9 : 3 : 3 : 1 D) 1 : 1 : 1 : 1 To'g'ri javob: A) 3 : 1✔ Izoh: Faqat AB va ab gametalar hosil bo'ladi: 1 AB/AB : 2 AB/ab : 1 ab/ab → fenotip 3 A_B_ : 1 aabb. 30. Ribosomada peptid bog' hosil bo'lishini (peptidiltransferaza faolligini) bevosita nima katalizlaydi? A) Ribosomaning oqsillari B) Katta subbirlik rRNK si (ribozim) C) Aminoatsil-tRNK sintetaza D) mRNK ning 5' qalpoqchasi To'g'ri javob: B) Katta subbirlik rRNK si (ribozim) ✔ Izoh: Peptidiltransferaza markazi faqat rRNK dan iborat; shuning uchun ribosoma ribozim hisoblanadi. Biologiya olimpiada savollari — mashq testlari | 123 29. AB/ab × AB/ab chatishtirishda genlar to'liq birikkan (krossingover yo'q). F2 da fenotip bo'yicha qanday ajralish kuzatiladi? A) 3 : 1 B) 1 : 2 : 1 C) 9 : 3 : 3 : 1 D) 1 : 1 : 1 : 1 To'g'ri javob: A) 3 : 1✔ Izoh: Faqat AB va ab gametalar hosil bo'ladi: 1 AB/AB : 2 AB/ab : 1 ab/ab → fenotip 3 A_B_ : 1 aabb. 30. Ribosomada peptid bog' hosil bo'lishini (peptidiltransferaza faolligini) bevosita nima katalizlaydi? A) Ribosomaning oqsillari B) Katta subbirlik rRNK si (ribozim) C) Aminoatsil-tRNK sintetaza D) mRNK ning 5' qalpoqchasi To'g'ri javob: B) Katta subbirlik rRNK si (ribozim) ✔ Izoh: Peptidiltransferaza markazi faqat rRNK dan iborat; shuning uchun ribosoma ribozim hisoblanadi. Biologiya olimpiada savollari — mashq testlari | 123 21-variant Olimpiada mashq testlari • bitta to'g'ri javob 1. Yer atmosferasida erkin kislorod to'planishiga dastlab qaysi organizmlar sabab bo'lgan? A) Achitqi zamburug'lari B) Xemosintezlovchi bakteriyalar C) Arxeylar – metan hosil qiluvchilar D) Sianobakteriyalar To'g'ri javob: D) Sianobakteriyalar✔ Izoh: Sianobakteriyalar suvni parchalovchi fotosintez qilib kislorod ajratgan; ularning faoliyati izlari stromatolitlarda saqlangan. 2. Yomg'ir chuvalchangining qon aylanish sistemasi qanday? A) Umuman yo'q: moddalar diffuziya bilan tarqaladi B) Ochiq: qon tana bo'shlig'iga quyilib aralashadi C) Yopiq: qon faqat tomirlar ichida harakatlanadi D) Ochiq: orqa tomonda naysimon yurak joylashgan To'g'ri javob: C) Yopiq: qon faqat tomirlar ichida harakatlanadi ✔ Izoh: Halqali chuvalchanglarda qon faqat tomirlar ichida harakatlanadi; halqa tomirlarning bir qismi qisqarib yurak vazifasini bajaradi. 3. Drozofila so'lak bezlaridagi gigant politen xromosomalar qanday hosil bo'ladi? A) Gomologik bo'lmagan xromosomalar qo'shilib ketadi B) DNK ko'p marta replikatsiyalanib, xromatidlar ajralmay bir dasta bo'lib qoladi C) Xromosomalar kuchli despirallanib uzayadi D) Xromosomalar soni ko'p marta ortib poliploidiya yuzaga keladi To'g'ri javob: B) DNK ko'p marta replikatsiyalanib, xromatidlar ajralmay bir dasta bo'lib qoladi ✔ Izoh: Politeniyada replikatsiyadan keyin bo'linish bo'lmaydi va yuzlab xromatidlar yonma-yon joylashib, gigant xromosoma hosil qiladi. 4. Zig'ir poyasidan olinadigan uzun pishiq tolalar qaysi to'qimaga kiradi? A) Asosiy parenxima B) Ksilema traxeyalari C) Kolenxima D) Sklerenxima (lub tolalari) To'g'ri javob: D) Sklerenxima (lub tolalari) ✔ Izoh: Zig'ir tolalari lubda joylashgan uzun, qalin devorli sklerenxima hujayralaridir. 5. Gram-musbat bakteriyalar hujayra devorining xususiyati qaysi? A) Hujayra devori xitindan tuzilgan B) Peptidoglikan yupqa, tashqi lipopolisaxaridli membrana bor C) Hujayra devori sellulozadan iborat D) Peptidoglikan qavati qalin, tashqi membrana yo'q To'g'ri javob: D) Peptidoglikan qavati qalin, tashqi membrana yo'q ✔ Izoh: Gram-musbat bakteriyalarda qalin murein qavati bo'yoqni ushlab qoladi; tashqi membrana gram- manfiylarga xos. Biologiya olimpiada savollari — mashq testlari | 124 21-variant Olimpiada mashq testlari • bitta to'g'ri javob 1. Yer atmosferasida erkin kislorod to'planishiga dastlab qaysi organizmlar sabab bo'lgan? A) Achitqi zamburug'lari B) Xemosintezlovchi bakteriyalar C) Arxeylar – metan hosil qiluvchilar D) Sianobakteriyalar To'g'ri javob: D) Sianobakteriyalar✔ Izoh: Sianobakteriyalar suvni parchalovchi fotosintez qilib kislorod ajratgan; ularning faoliyati izlari stromatolitlarda saqlangan. 2. Yomg'ir chuvalchangining qon aylanish sistemasi qanday? A) Umuman yo'q: moddalar diffuziya bilan tarqaladi B) Ochiq: qon tana bo'shlig'iga quyilib aralashadi C) Yopiq: qon faqat tomirlar ichida harakatlanadi D) Ochiq: orqa tomonda naysimon yurak joylashgan To'g'ri javob: C) Yopiq: qon faqat tomirlar ichida harakatlanadi ✔ Izoh: Halqali chuvalchanglarda qon faqat tomirlar ichida harakatlanadi; halqa tomirlarning bir qismi qisqarib yurak vazifasini bajaradi. 3. Drozofila so'lak bezlaridagi gigant politen xromosomalar qanday hosil bo'ladi? A) Gomologik bo'lmagan xromosomalar qo'shilib ketadi B) DNK ko'p marta replikatsiyalanib, xromatidlar ajralmay bir dasta bo'lib qoladi C) Xromosomalar kuchli despirallanib uzayadi D) Xromosomalar soni ko'p marta ortib poliploidiya yuzaga keladi To'g'ri javob: B) DNK ko'p marta replikatsiyalanib, xromatidlar ajralmay bir dasta bo'lib qoladi ✔ Izoh: Politeniyada replikatsiyadan keyin bo'linish bo'lmaydi va yuzlab xromatidlar yonma-yon joylashib, gigant xromosoma hosil qiladi. 4. Zig'ir poyasidan olinadigan uzun pishiq tolalar qaysi to'qimaga kiradi? A) Asosiy parenxima B) Ksilema traxeyalari C) Kolenxima D) Sklerenxima (lub tolalari) To'g'ri javob: D) Sklerenxima (lub tolalari) ✔ Izoh: Zig'ir tolalari lubda joylashgan uzun, qalin devorli sklerenxima hujayralaridir. 5. Gram-musbat bakteriyalar hujayra devorining xususiyati qaysi? A) Hujayra devori xitindan tuzilgan B) Peptidoglikan yupqa, tashqi lipopolisaxaridli membrana bor C) Hujayra devori sellulozadan iborat D) Peptidoglikan qavati qalin, tashqi membrana yo'q To'g'ri javob: D) Peptidoglikan qavati qalin, tashqi membrana yo'q ✔ Izoh: Gram-musbat bakteriyalarda qalin murein qavati bo'yoqni ushlab qoladi; tashqi membrana gram- manfiylarga xos. Biologiya olimpiada savollari — mashq testlari | 124 6. Tashqi ko'rinishi deyarli bir xil bo'lgan egizak turlarni (masalan, bezgak chivinining bir necha turi) qaysi mezon asosida ajratib bo'lmaydi? A) Morfologik mezon B) Ekologik mezon C) Genetik (kariotip) mezon D) Fiziologik-reproduktiv mezon To'g'ri javob: A) Morfologik mezon✔ Izoh: Egizak turlar tashqi tuzilishi bo'yicha farqlanmaydi; ular kariotipi, chatisha olmasligi va ekologiyasi bo'yicha farq qiladi. 7. To'r pardada hosil bo'ladigan tasvir qanday? A) Mavhum, kichraytirilgan va teskari B) Haqiqiy, kichraytirilgan va teskari C) Mavhum, kattalashtirilgan va to'g'ri D) Haqiqiy, kattalashtirilgan va to'g'ri To'g'ri javob: B) Haqiqiy, kichraytirilgan va teskari ✔ Izoh: Ko'zning optik sistemasi yig'uvchi linza kabi ishlaydi; teskari tasvirni miya to'g'ri idrok qiladi. 8. Hasharotlarning yuragi tanasining qaysi tomonida joylashgan? A) Boshida B) Qorin tomonida C) Oyoqlari asosida D) Orqa tomonida To'g'ri javob: D) Orqa tomonida ✔ Izoh: Bo'g'imoyoqlilarda naysimon yurak orqa tomonda, nerv zanjiri esa qorin tomonda joylashadi. 9. Populyatsiyada 360 AA, 480 Aa va 160 aa individ bor. A allelining chastotasi qancha? A) 0,84 B) 0,36 C) 0,4 D) 0,6 To'g'ri javob: D) 0,6 ✔ Izoh: A allellari: 2 × 360 + 480 = 1200; jami allellar 2000: p = 1200/2000 = 0,6. 10. Kalvin siklida CO2 ni birinchi bo'lib biriktiruvchi modda qaysi? A) ATF B) Glyukoza C) Ribulozabisfosfat D) Piruvat kislota To'g'ri javob: C) Ribulozabisfosfat ✔ Izoh: Rubisko fermenti CO2 ni ribulozabisfosfatga biriktiradi, bu Kalvin siklining birinchi bosqichi. 11. Qaysi bo'g'im sharsimon bo'lib, eng ko'p yo'nalishda harakatlanish imkonini beradi? A) Tirsak bo'g'imi B) Yelka bo'g'imi C) Tizza bo'g'imi D) Barmoq falangalari orasidagi bo'g'im To'g'ri javob: B) Yelka bo'g'imi ✔ Izoh: Sharsimon yelka bo'g'imida qo'l uch o'q atrofida - bukish, uzoqlashtirish va aylantirish harakatlarini bajaradi. Biologiya olimpiada savollari — mashq testlari | 125 6. Tashqi ko'rinishi deyarli bir xil bo'lgan egizak turlarni (masalan, bezgak chivinining bir necha turi) qaysi mezon asosida ajratib bo'lmaydi? A) Morfologik mezon B) Ekologik mezon C) Genetik (kariotip) mezon D) Fiziologik-reproduktiv mezon To'g'ri javob: A) Morfologik mezon✔ Izoh: Egizak turlar tashqi tuzilishi bo'yicha farqlanmaydi; ular kariotipi, chatisha olmasligi va ekologiyasi bo'yicha farq qiladi. 7. To'r pardada hosil bo'ladigan tasvir qanday? A) Mavhum, kichraytirilgan va teskari B) Haqiqiy, kichraytirilgan va teskari C) Mavhum, kattalashtirilgan va to'g'ri D) Haqiqiy, kattalashtirilgan va to'g'ri To'g'ri javob: B) Haqiqiy, kichraytirilgan va teskari ✔ Izoh: Ko'zning optik sistemasi yig'uvchi linza kabi ishlaydi; teskari tasvirni miya to'g'ri idrok qiladi. 8. Hasharotlarning yuragi tanasining qaysi tomonida joylashgan? A) Boshida B) Qorin tomonida C) Oyoqlari asosida D) Orqa tomonida To'g'ri javob: D) Orqa tomonida ✔ Izoh: Bo'g'imoyoqlilarda naysimon yurak orqa tomonda, nerv zanjiri esa qorin tomonda joylashadi. 9. Populyatsiyada 360 AA, 480 Aa va 160 aa individ bor. A allelining chastotasi qancha? A) 0,84 B) 0,36 C) 0,4 D) 0,6 To'g'ri javob: D) 0,6 ✔ Izoh: A allellari: 2 × 360 + 480 = 1200; jami allellar 2000: p = 1200/2000 = 0,6. 10. Kalvin siklida CO2 ni birinchi bo'lib biriktiruvchi modda qaysi? A) ATF B) Glyukoza C) Ribulozabisfosfat D) Piruvat kislota To'g'ri javob: C) Ribulozabisfosfat ✔ Izoh: Rubisko fermenti CO2 ni ribulozabisfosfatga biriktiradi, bu Kalvin siklining birinchi bosqichi. 11. Qaysi bo'g'im sharsimon bo'lib, eng ko'p yo'nalishda harakatlanish imkonini beradi? A) Tirsak bo'g'imi B) Yelka bo'g'imi C) Tizza bo'g'imi D) Barmoq falangalari orasidagi bo'g'im To'g'ri javob: B) Yelka bo'g'imi ✔ Izoh: Sharsimon yelka bo'g'imida qo'l uch o'q atrofida - bukish, uzoqlashtirish va aylantirish harakatlarini bajaradi. Biologiya olimpiada savollari — mashq testlari | 125 12. Daraxt po'kak qavatidagi yasmiqchalar (lentisellalar) qanday vazifani bajaradi? A) Yangi kurtaklarni hosil qiladi B) Organik moddalarni to'playdi C) Gaz almashinuvini ta'minlaydi D) Suvni yuqoriga o'tkazadi To'g'ri javob: C) Gaz almashinuvini ta'minlaydi✔ Izoh: Po'kak gaz o'tkazmaydi, shuning uchun ichki tirik to'qimalar havo bilan yasmiqchalar orqali bog'lanadi. 13. Odam somatik hujayrasi (2n = 46) mitoz anafazasida hujayrada nechta xromosoma bo'ladi? A) 23 B) 69 C) 92 D) 46 To'g'ri javob: C) 92 ✔ Izoh: Anafazada opa-singil xromatidlar ajralib mustaqil xromosomalarga aylanadi, hujayra sitokinezgacha 4n4c holatda bo'ladi. 14. Drozofilaning (2n = 8) spermatidasida nechta xromosoma bo'ladi? A) 8 B) 2 C) 16 D) 4 To'g'ri javob: D) 4 ✔ Izoh: Spermatida meyozning ikkala bo'linishidan keyin hosil bo'ladi va gaploid to'plamga (n = 4) ega. 15. Diduragay chatishtirishda (AaBb × AaBb) F2 dagi digomozigotalar (ikkala gen bo'yicha gomozigota) ulushi qancha? A) 2/16 B) 1/16 C) 9/16 D) 4/16 To'g'ri javob: D) 4/16 ✔ Izoh: Digomozigotalar: AABB, AAbb, aaBB, aabb — har biri 1/16, jami 4/16. 16. ATP molekulasi tarkibidagi uglevod qaysi? A) Riboza B) Fruktoza C) Dezoksiriboza D) Glyukoza To'g'ri javob: A) Riboza ✔ Izoh: ATP adenin, riboza va uchta fosfat qoldig'idan tashkil topgan ribonukleotiddir. 17. Refleks yoyining to'g'ri ketma-ketligini toping. A) Retseptor - sezuvchi neyron - oraliq neyron - harakatlantiruvchi neyron - ishchi organ B) Sezuvchi neyron - retseptor - ishchi organ - oraliq neyron C) Retseptor - harakatlantiruvchi neyron - oraliq neyron - sezuvchi neyron - ishchi organ D) Ishchi organ - sezuvchi neyron - oraliq neyron - retseptor To'g'ri javob: A) Retseptor - sezuvchi neyron - oraliq neyron - harakatlantiruvchi neyron - ishchi ✔ organ Izoh: Ta'sirotni retseptor qabul qiladi, impuls markazga va undan ishchi organga yetkaziladi. Biologiya olimpiada savollari — mashq testlari | 126 12. Daraxt po'kak qavatidagi yasmiqchalar (lentisellalar) qanday vazifani bajaradi? A) Yangi kurtaklarni hosil qiladi B) Organik moddalarni to'playdi C) Gaz almashinuvini ta'minlaydi D) Suvni yuqoriga o'tkazadi To'g'ri javob: C) Gaz almashinuvini ta'minlaydi✔ Izoh: Po'kak gaz o'tkazmaydi, shuning uchun ichki tirik to'qimalar havo bilan yasmiqchalar orqali bog'lanadi. 13. Odam somatik hujayrasi (2n = 46) mitoz anafazasida hujayrada nechta xromosoma bo'ladi? A) 23 B) 69 C) 92 D) 46 To'g'ri javob: C) 92 ✔ Izoh: Anafazada opa-singil xromatidlar ajralib mustaqil xromosomalarga aylanadi, hujayra sitokinezgacha 4n4c holatda bo'ladi. 14. Drozofilaning (2n = 8) spermatidasida nechta xromosoma bo'ladi? A) 8 B) 2 C) 16 D) 4 To'g'ri javob: D) 4 ✔ Izoh: Spermatida meyozning ikkala bo'linishidan keyin hosil bo'ladi va gaploid to'plamga (n = 4) ega. 15. Diduragay chatishtirishda (AaBb × AaBb) F2 dagi digomozigotalar (ikkala gen bo'yicha gomozigota) ulushi qancha? A) 2/16 B) 1/16 C) 9/16 D) 4/16 To'g'ri javob: D) 4/16 ✔ Izoh: Digomozigotalar: AABB, AAbb, aaBB, aabb — har biri 1/16, jami 4/16. 16. ATP molekulasi tarkibidagi uglevod qaysi? A) Riboza B) Fruktoza C) Dezoksiriboza D) Glyukoza To'g'ri javob: A) Riboza ✔ Izoh: ATP adenin, riboza va uchta fosfat qoldig'idan tashkil topgan ribonukleotiddir. 17. Refleks yoyining to'g'ri ketma-ketligini toping. A) Retseptor - sezuvchi neyron - oraliq neyron - harakatlantiruvchi neyron - ishchi organ B) Sezuvchi neyron - retseptor - ishchi organ - oraliq neyron C) Retseptor - harakatlantiruvchi neyron - oraliq neyron - sezuvchi neyron - ishchi organ D) Ishchi organ - sezuvchi neyron - oraliq neyron - retseptor To'g'ri javob: A) Retseptor - sezuvchi neyron - oraliq neyron - harakatlantiruvchi neyron - ishchi ✔ organ Izoh: Ta'sirotni retseptor qabul qiladi, impuls markazga va undan ishchi organga yetkaziladi. Biologiya olimpiada savollari — mashq testlari | 126 18. Yaqindan ko'ruvchanlikda (miopiyada) tasvir qayerda hosil bo'ladi va qanday ko'zoynak tavsiya etiladi? A) To'r pardaning oldida; qavariq linza B) To'r pardaning oldida; botiq (sochuvchi) linza C) To'r pardaning orqasida; botiq linza D) To'r pardaning orqasida; qavariq linza To'g'ri javob: B) To'r pardaning oldida; botiq (sochuvchi) linza✔ Izoh: Miopiyada ko'z olmasi cho'ziq yoki sindirish kuchli, tasvir to'r parda oldida hosil bo'ladi; sochuvchi linza buni tuzatadi. 19. AaBbCcDd genotipli organizm hosil qilgan gametalar ichida abcd gametaning ulushi qancha (genlar birikmagan)? A) 1/4 B) 1/16 C) 1/8 D) 1/32 To'g'ri javob: B) 1/16 ✔ Izoh: Har bir gen bo'yicha retsessiv allelli gameta ehtimoli 1/2: (1/2)⁴ = 1/16. 20. AaBbCc × AaBbCc chatishtirishda aabbcc genotipli avlod ehtimoli qancha? A) 1/27 B) 1/8 C) 1/64 D) 1/16 To'g'ri javob: C) 1/64 ✔ Izoh: Har bir gen bo'yicha retsessiv gomozigota ehtimoli 1/4: (1/4)³ = 1/64. 21. Glikoliz jarayonida bir molekula glyukozadan sof hisobda nechta ATP hosil bo'ladi? A) 38 B) 36 C) 2 D) 4 To'g'ri javob: C) 2 ✔ Izoh: Glikolizda 4 ta ATP hosil bo'ladi, lekin tayyorlov bosqichida 2 ta sarflanadi, shuning uchun sof foyda 2 ATP. 22. Bolalarda uzun naysimon suyaklarning uzunasiga o'sishi qaysi tuzilma hisobiga boradi? A) Epifizar o'sish tog'ayi B) Sariq suyak iligi C) Bo'g'im yuza tog'ayi D) Suyak usti pardasi To'g'ri javob: A) Epifizar o'sish tog'ayi ✔ Izoh: Uzunasiga o'sish epifizar o'sish tog'ayi hisobiga, eniga o'sish esa suyak usti pardasi hisobiga boradi. 23. Bolalikda qalqonsimon bez gormonlari yetishmasligi qanday kasallikka olib keladi? A) Akromegaliya B) Kretinizm C) Qandli diabet D) Gigantizm To'g'ri javob: B) Kretinizm ✔ Biologiya olimpiada savollari — mashq testlari | 127 18. Yaqindan ko'ruvchanlikda (miopiyada) tasvir qayerda hosil bo'ladi va qanday ko'zoynak tavsiya etiladi? A) To'r pardaning oldida; qavariq linza B) To'r pardaning oldida; botiq (sochuvchi) linza C) To'r pardaning orqasida; botiq linza D) To'r pardaning orqasida; qavariq linza To'g'ri javob: B) To'r pardaning oldida; botiq (sochuvchi) linza✔ Izoh: Miopiyada ko'z olmasi cho'ziq yoki sindirish kuchli, tasvir to'r parda oldida hosil bo'ladi; sochuvchi linza buni tuzatadi. 19. AaBbCcDd genotipli organizm hosil qilgan gametalar ichida abcd gametaning ulushi qancha (genlar birikmagan)? A) 1/4 B) 1/16 C) 1/8 D) 1/32 To'g'ri javob: B) 1/16 ✔ Izoh: Har bir gen bo'yicha retsessiv allelli gameta ehtimoli 1/2: (1/2)⁴ = 1/16. 20. AaBbCc × AaBbCc chatishtirishda aabbcc genotipli avlod ehtimoli qancha? A) 1/27 B) 1/8 C) 1/64 D) 1/16 To'g'ri javob: C) 1/64 ✔ Izoh: Har bir gen bo'yicha retsessiv gomozigota ehtimoli 1/4: (1/4)³ = 1/64. 21. Glikoliz jarayonida bir molekula glyukozadan sof hisobda nechta ATP hosil bo'ladi? A) 38 B) 36 C) 2 D) 4 To'g'ri javob: C) 2 ✔ Izoh: Glikolizda 4 ta ATP hosil bo'ladi, lekin tayyorlov bosqichida 2 ta sarflanadi, shuning uchun sof foyda 2 ATP. 22. Bolalarda uzun naysimon suyaklarning uzunasiga o'sishi qaysi tuzilma hisobiga boradi? A) Epifizar o'sish tog'ayi B) Sariq suyak iligi C) Bo'g'im yuza tog'ayi D) Suyak usti pardasi To'g'ri javob: A) Epifizar o'sish tog'ayi ✔ Izoh: Uzunasiga o'sish epifizar o'sish tog'ayi hisobiga, eniga o'sish esa suyak usti pardasi hisobiga boradi. 23. Bolalikda qalqonsimon bez gormonlari yetishmasligi qanday kasallikka olib keladi? A) Akromegaliya B) Kretinizm C) Qandli diabet D) Gigantizm To'g'ri javob: B) Kretinizm ✔ Biologiya olimpiada savollari — mashq testlari | 127 Izoh: Kretinizmda o'sish va aqliy rivojlanish orqada qoladi; kattalarda gormon yetishmasa miksedema rivojlanadi. 24. Meyoz I anafazasida qutblarga nima tarqaladi? A) Bir xromatidli qiz xromosomalar B) Ikki xromatidli gomologik xromosomalar C) Bivalentlar butunligicha D) Faqat jinsiy xromosomalar To'g'ri javob: B) Ikki xromatidli gomologik xromosomalar✔ Izoh: Meyoz I da sentromeralar bo'linmaydi; har bir gomologik juftning xromosomalari ikki xromatidli holda qarama-qarshi qutblarga ketadi. 25. Qaysi qon hujayralari antitelalar ishlab chiqaradi? A) Neytrofillar B) Trombotsitlar C) Eritrotsitlar D) B-limfotsitlar To'g'ri javob: D) B-limfotsitlar ✔ Izoh: B-limfotsitlar plazmatik hujayralarga aylanib, antigenga qarshi maxsus antitelalar sintezlaydi. 26. Mitoxondriya DNK sining odatdagi tuzilishi qanday? A) Bir zanjirli, chiziqli B) Halqasimon, gistonlar bilan bog'lanmagan C) Chiziqli, gistonlar bilan bog'langan D) Halqasimon, nukleosomalar hosil qiluvchi To'g'ri javob: B) Halqasimon, gistonlar bilan bog'lanmagan ✔ Izoh: Mitoxondriya DNK si bakteriyalarnikiga o'xshab halqasimon va gistonsiz bo'ladi — endosimbioz dalillaridan biri. 27. Dominant epistaz (12 : 3 : 1) bo'yicha F2 da 320 ta qovoq olindi. Yashil mevalilar nechta? A) 20 B) 80 C) 60 D) 240 To'g'ri javob: A) 20 ✔ Izoh: Yashil mevalilar faqat aabb – 1/16: 320 / 16 = 20. 28. Sakkizoyoq va kalmar qaysi usul bilan tez harakatlanadi? A) Ikki pallali chig'anog'ini tez ochib-yopish bilan B) Muskulli oyog'ining to'lqinsimon qisqarishi bilan C) Mantiya bo'shlig'idan suvni otib chiqarib (reaktiv) D) Tana sirtidagi kiprikchalarning tebranishi bilan To'g'ri javob: C) Mantiya bo'shlig'idan suvni otib chiqarib (reaktiv) ✔ Izoh: Boshoyoqlilar mantiya bo'shlig'iga suv to'plab, uni voronka orqali kuch bilan chiqaradi va reaktiv usulda harakatlanadi. 29. Yurakning chap bo'lmachasi va chap qorinchasi orasida qanday klapan joylashgan? A) Yarim oysimon o'pka klapani B) Uch tavaqali klapan C) Yarim oysimon aorta klapani D) Ikki tavaqali (mitral) klapan To'g'ri javob: D) Ikki tavaqali (mitral) klapan ✔ Biologiya olimpiada savollari — mashq testlari | 128 Izoh: Kretinizmda o'sish va aqliy rivojlanish orqada qoladi; kattalarda gormon yetishmasa miksedema rivojlanadi. 24. Meyoz I anafazasida qutblarga nima tarqaladi? A) Bir xromatidli qiz xromosomalar B) Ikki xromatidli gomologik xromosomalar C) Bivalentlar butunligicha D) Faqat jinsiy xromosomalar To'g'ri javob: B) Ikki xromatidli gomologik xromosomalar✔ Izoh: Meyoz I da sentromeralar bo'linmaydi; har bir gomologik juftning xromosomalari ikki xromatidli holda qarama-qarshi qutblarga ketadi. 25. Qaysi qon hujayralari antitelalar ishlab chiqaradi? A) Neytrofillar B) Trombotsitlar C) Eritrotsitlar D) B-limfotsitlar To'g'ri javob: D) B-limfotsitlar ✔ Izoh: B-limfotsitlar plazmatik hujayralarga aylanib, antigenga qarshi maxsus antitelalar sintezlaydi. 26. Mitoxondriya DNK sining odatdagi tuzilishi qanday? A) Bir zanjirli, chiziqli B) Halqasimon, gistonlar bilan bog'lanmagan C) Chiziqli, gistonlar bilan bog'langan D) Halqasimon, nukleosomalar hosil qiluvchi To'g'ri javob: B) Halqasimon, gistonlar bilan bog'lanmagan ✔ Izoh: Mitoxondriya DNK si bakteriyalarnikiga o'xshab halqasimon va gistonsiz bo'ladi — endosimbioz dalillaridan biri. 27. Dominant epistaz (12 : 3 : 1) bo'yicha F2 da 320 ta qovoq olindi. Yashil mevalilar nechta? A) 20 B) 80 C) 60 D) 240 To'g'ri javob: A) 20 ✔ Izoh: Yashil mevalilar faqat aabb – 1/16: 320 / 16 = 20. 28. Sakkizoyoq va kalmar qaysi usul bilan tez harakatlanadi? A) Ikki pallali chig'anog'ini tez ochib-yopish bilan B) Muskulli oyog'ining to'lqinsimon qisqarishi bilan C) Mantiya bo'shlig'idan suvni otib chiqarib (reaktiv) D) Tana sirtidagi kiprikchalarning tebranishi bilan To'g'ri javob: C) Mantiya bo'shlig'idan suvni otib chiqarib (reaktiv) ✔ Izoh: Boshoyoqlilar mantiya bo'shlig'iga suv to'plab, uni voronka orqali kuch bilan chiqaradi va reaktiv usulda harakatlanadi. 29. Yurakning chap bo'lmachasi va chap qorinchasi orasida qanday klapan joylashgan? A) Yarim oysimon o'pka klapani B) Uch tavaqali klapan C) Yarim oysimon aorta klapani D) Ikki tavaqali (mitral) klapan To'g'ri javob: D) Ikki tavaqali (mitral) klapan ✔ Biologiya olimpiada savollari — mashq testlari | 128 Izoh: Chap tomonda ikki tavaqali, o'ng tomonda uch tavaqali klapan; aorta va o'pka arteriyasi boshida yarim oysimon klapanlar bor. 30. Mitoxondriya ichki membranasida ko'p uchraydigan va uning bakterial kelib chiqishini ko'rsatuvchi lipid qaysi? A) Xolesterin B) Kardiolipin C) Sfingomiyelin D) Gangliozid To'g'ri javob: B) Kardiolipin✔ Izoh: Kardiolipin bakteriyalar membranasiga xos lipid bo'lib, mitoxondriya ichki membranasida ko'p uchraydi; bu endosimbioz nazariyasini qo'llab-quvvatlaydi. Biologiya olimpiada savollari — mashq testlari | 129 Izoh: Chap tomonda ikki tavaqali, o'ng tomonda uch tavaqali klapan; aorta va o'pka arteriyasi boshida yarim oysimon klapanlar bor. 30. Mitoxondriya ichki membranasida ko'p uchraydigan va uning bakterial kelib chiqishini ko'rsatuvchi lipid qaysi? A) Xolesterin B) Kardiolipin C) Sfingomiyelin D) Gangliozid To'g'ri javob: B) Kardiolipin✔ Izoh: Kardiolipin bakteriyalar membranasiga xos lipid bo'lib, mitoxondriya ichki membranasida ko'p uchraydi; bu endosimbioz nazariyasini qo'llab-quvvatlaydi. Biologiya olimpiada savollari — mashq testlari | 129 22-variant Olimpiada mashq testlari • bitta to'g'ri javob 1. OIV (VICh) kabi retroviruslarda genetik axborot qanday yo'nalishda uzatiladi? A) DNK → RNK → oqsil B) RNK → oqsil → DNK C) RNK → DNK → RNK → oqsil D) Oqsil → RNK → DNK To'g'ri javob: C) RNK → DNK → RNK → oqsil✔ Izoh: Retroviruslar teskari transkriptaza yordamida o'z RNK sidan DNK nusxa hosil qiladi va u xo'jayin genomiga qo'shiladi. 2. Qaysi belgi qushlar va sutemizuvchilar uchun umumiy? A) To'rt kamerali yurak va issiqqonlilik B) Faqat o'ng aorta yoyi borligi C) Diafragma borligi D) Sut bezlari borligi To'g'ri javob: A) To'rt kamerali yurak va issiqqonlilik ✔ Izoh: Qushlar va sutemizuvchilarda arterial va venoz qon to'liq ajralgan, tana harorati doimiy. 3. Ichakdan so'rilgan glyukoza va aminokislotalar umumiy qon aylanishiga tushishdan oldin qaysi organdan o'tadi? A) O'pkadan B) Jigardan C) Buyrakdan D) Taloqdan To'g'ri javob: B) Jigardan ✔ Izoh: Ichakdan oqib kelgan qon darvoza venasi orqali jigarga boradi; jigar zararli moddalarni zararsizlantiradi va glikogen to'playdi. 4. Nafas olinayotgan havoda kislorod 21%, chiqarilayotgan havoda 16%. Daqiqalik nafas hajmi 8 l bo'lsa, organizm daqiqasiga taxminan qancha kislorod o'zlashtiradi? A) 400 ml B) 1680 ml C) 40 ml D) 1280 ml To'g'ri javob: A) 400 ml ✔ Izoh: O'zlashtirilgan ulush 21 - 16 = 5%; 8000 ml × 0,05 = 400 ml kislorod. 5. Oksidlanishli fosforlanishning xemiosmotik nazariyasi muallifi kim? A) Gans Krebs B) Piter Mitchell C) Melvin Kalvin D) Otto Varburg To'g'ri javob: B) Piter Mitchell ✔ Izoh: P. Mitchell 1961-yilda ATP sintezi membranadagi proton gradienti bilan bog'liqligini taklif etgan va Nobel mukofotini olgan. Biologiya olimpiada savollari — mashq testlari | 130 22-variant Olimpiada mashq testlari • bitta to'g'ri javob 1. OIV (VICh) kabi retroviruslarda genetik axborot qanday yo'nalishda uzatiladi? A) DNK → RNK → oqsil B) RNK → oqsil → DNK C) RNK → DNK → RNK → oqsil D) Oqsil → RNK → DNK To'g'ri javob: C) RNK → DNK → RNK → oqsil✔ Izoh: Retroviruslar teskari transkriptaza yordamida o'z RNK sidan DNK nusxa hosil qiladi va u xo'jayin genomiga qo'shiladi. 2. Qaysi belgi qushlar va sutemizuvchilar uchun umumiy? A) To'rt kamerali yurak va issiqqonlilik B) Faqat o'ng aorta yoyi borligi C) Diafragma borligi D) Sut bezlari borligi To'g'ri javob: A) To'rt kamerali yurak va issiqqonlilik ✔ Izoh: Qushlar va sutemizuvchilarda arterial va venoz qon to'liq ajralgan, tana harorati doimiy. 3. Ichakdan so'rilgan glyukoza va aminokislotalar umumiy qon aylanishiga tushishdan oldin qaysi organdan o'tadi? A) O'pkadan B) Jigardan C) Buyrakdan D) Taloqdan To'g'ri javob: B) Jigardan ✔ Izoh: Ichakdan oqib kelgan qon darvoza venasi orqali jigarga boradi; jigar zararli moddalarni zararsizlantiradi va glikogen to'playdi. 4. Nafas olinayotgan havoda kislorod 21%, chiqarilayotgan havoda 16%. Daqiqalik nafas hajmi 8 l bo'lsa, organizm daqiqasiga taxminan qancha kislorod o'zlashtiradi? A) 400 ml B) 1680 ml C) 40 ml D) 1280 ml To'g'ri javob: A) 400 ml ✔ Izoh: O'zlashtirilgan ulush 21 - 16 = 5%; 8000 ml × 0,05 = 400 ml kislorod. 5. Oksidlanishli fosforlanishning xemiosmotik nazariyasi muallifi kim? A) Gans Krebs B) Piter Mitchell C) Melvin Kalvin D) Otto Varburg To'g'ri javob: B) Piter Mitchell ✔ Izoh: P. Mitchell 1961-yilda ATP sintezi membranadagi proton gradienti bilan bog'liqligini taklif etgan va Nobel mukofotini olgan. Biologiya olimpiada savollari — mashq testlari | 130 6. Mukorda sporalar qayerda yetiladi? A) Iplar uchidagi qora sharsimon sporangiylarda B) Kurtaklanib ajraladigan yumaloq hujayralarda C) Mevali tana qalpoqchasi ostidagi plastinkalarda D) Iplar uchidagi popuksimon konidiya zanjirlarida To'g'ri javob: A) Iplar uchidagi qora sharsimon sporangiylarda✔ Izoh: Mukorda sporangiylar qora boshchalar ko'rinishida bo'lib, ularning ichida sporalar yetiladi. 7. Piruvatning oksidlanishli dekarboksillanishida bir molekula piruvatdan nima hosil bo'ladi? A) 1 atsetil-KoA, 2 CO2 va 1 FADH2 B) 1 atsetil-KoA, 1 CO2 va 1 NADH C) 1 laktat va 1 NAD+ D) 1 oksaloatsetat va 1 ATP To'g'ri javob: B) 1 atsetil-KoA, 1 CO2 va 1 NADH ✔ Izoh: Piruvatdegidrogenaza kompleksi piruvatdan CO2 ni ajratadi, NAD+ ni qaytaradi va atsetil qoldig'ini KoA ga biriktiradi. 8. Paxta tolasi g'o'zaning qaysi qismidan hosil bo'ladi? A) Urug' po'sti epidermisi hujayralari o'simtasidan B) Ko'sak devori ichki qavatining tolalaridan C) Kosachabarglar sirtidagi tukchalardan D) Poya lubidagi uzun sklerenxima tolalaridan To'g'ri javob: A) Urug' po'sti epidermisi hujayralari o'simtasidan ✔ Izoh: Paxta tolasi urug' po'sti epidermisi hujayralarining uzun o'simtalaridir. 9. Ayollarda X xromosomalardan biri tasodifiy inaktivlanishini tushuntiruvchi gipoteza muallifi kim? A) M. Barr B) T. Morgan C) B. Makklintok D) M. Lion To'g'ri javob: D) M. Lion ✔ Izoh: Meri Lion 1961-yilda har bir somatik hujayrada X lardan biri tasodifan inaktivlanishini taklif etgan; inaktiv X Barr tanachasi bo'lib ko'rinadi. 10. Qaysi sinf vakillarida birinchi marta ko'krak qafasi (qovurg'alar to'sh suyagi bilan birikkan) paydo bo'lgan? A) Sudralib yuruvchilar B) Qushlar C) Baliqlar D) Suv-quruqlikda yashovchilar To'g'ri javob: A) Sudralib yuruvchilar ✔ Izoh: Baqalarda haqiqiy qovurg'alar yo'q; ko'krak qafasi ilk bor sudralib yuruvchilarda shakllangan. 11. Hayvon hujayrasida yog' kislotalarining sintezi asosan qayerda boradi? A) Yadroda B) Lizosomalarda C) Mitoxondriya matriksida D) Sitozolda To'g'ri javob: D) Sitozolda ✔ Izoh: Yog' kislotalari sintezi sitozolda yog' kislota sintaza kompleksi yordamida, NADPH hisobiga boradi. Biologiya olimpiada savollari — mashq testlari | 131 6. Mukorda sporalar qayerda yetiladi? A) Iplar uchidagi qora sharsimon sporangiylarda B) Kurtaklanib ajraladigan yumaloq hujayralarda C) Mevali tana qalpoqchasi ostidagi plastinkalarda D) Iplar uchidagi popuksimon konidiya zanjirlarida To'g'ri javob: A) Iplar uchidagi qora sharsimon sporangiylarda✔ Izoh: Mukorda sporangiylar qora boshchalar ko'rinishida bo'lib, ularning ichida sporalar yetiladi. 7. Piruvatning oksidlanishli dekarboksillanishida bir molekula piruvatdan nima hosil bo'ladi? A) 1 atsetil-KoA, 2 CO2 va 1 FADH2 B) 1 atsetil-KoA, 1 CO2 va 1 NADH C) 1 laktat va 1 NAD+ D) 1 oksaloatsetat va 1 ATP To'g'ri javob: B) 1 atsetil-KoA, 1 CO2 va 1 NADH ✔ Izoh: Piruvatdegidrogenaza kompleksi piruvatdan CO2 ni ajratadi, NAD+ ni qaytaradi va atsetil qoldig'ini KoA ga biriktiradi. 8. Paxta tolasi g'o'zaning qaysi qismidan hosil bo'ladi? A) Urug' po'sti epidermisi hujayralari o'simtasidan B) Ko'sak devori ichki qavatining tolalaridan C) Kosachabarglar sirtidagi tukchalardan D) Poya lubidagi uzun sklerenxima tolalaridan To'g'ri javob: A) Urug' po'sti epidermisi hujayralari o'simtasidan ✔ Izoh: Paxta tolasi urug' po'sti epidermisi hujayralarining uzun o'simtalaridir. 9. Ayollarda X xromosomalardan biri tasodifiy inaktivlanishini tushuntiruvchi gipoteza muallifi kim? A) M. Barr B) T. Morgan C) B. Makklintok D) M. Lion To'g'ri javob: D) M. Lion ✔ Izoh: Meri Lion 1961-yilda har bir somatik hujayrada X lardan biri tasodifan inaktivlanishini taklif etgan; inaktiv X Barr tanachasi bo'lib ko'rinadi. 10. Qaysi sinf vakillarida birinchi marta ko'krak qafasi (qovurg'alar to'sh suyagi bilan birikkan) paydo bo'lgan? A) Sudralib yuruvchilar B) Qushlar C) Baliqlar D) Suv-quruqlikda yashovchilar To'g'ri javob: A) Sudralib yuruvchilar ✔ Izoh: Baqalarda haqiqiy qovurg'alar yo'q; ko'krak qafasi ilk bor sudralib yuruvchilarda shakllangan. 11. Hayvon hujayrasida yog' kislotalarining sintezi asosan qayerda boradi? A) Yadroda B) Lizosomalarda C) Mitoxondriya matriksida D) Sitozolda To'g'ri javob: D) Sitozolda ✔ Izoh: Yog' kislotalari sintezi sitozolda yog' kislota sintaza kompleksi yordamida, NADPH hisobiga boradi. Biologiya olimpiada savollari — mashq testlari | 131 12. Ferment kimyoviy reaksiyaga qanday ta'sir ko'rsatadi? A) Reaksiyaning erkin energiya o'zgarishini (ΔG) manfiy qiladi B) Faollanish energiyasini kamaytiradi C) Reaksiyaning issiqlik effektini oshiradi D) Reaksiya muvozanat konstantasini oshiradi To'g'ri javob: B) Faollanish energiyasini kamaytiradi✔ Izoh: Fermentlar faollanish energiyasini pasaytirib, muvozanatga erishishni tezlashtiradi, lekin muvozanat holatini va ΔG ni o'zgartirmaydi. 13. Bir turning ikkinchi turga zarar keltirmasdan, undan qolgan oziq yoki boshpana sifatida foydalanishi qanday munosabat? A) Amensalizm B) Kommensalizm C) Parazitizm D) Mutualizm To'g'ri javob: B) Kommensalizm ✔ Izoh: Kommensalizmda bir tur foyda ko'radi, ikkinchisi uchun munosabat befarq (masalan, yopishqoq baliq va akula). 14. Qizil suvo'tlarning dengizning ancha chuqur qatlamlarida yashay olishi qaysi pigment bilan bog'liq? A) Xlorofill b B) Ksantofill C) Fikoeritrin D) Fukoksantin To'g'ri javob: C) Fikoeritrin ✔ Izoh: Fikoeritrin chuqurlikka yetib boruvchi ko'k-yashil nurlarni yutadi, bu qizil suvo'tlarga chuqurda fotosintez qilish imkonini beradi. 15. Viruslarni kashf etgan olim kim? A) A. Fleming B) L. Paster C) D. I. Ivanovskiy D) R. Kox To'g'ri javob: C) D. I. Ivanovskiy ✔ Izoh: D. I. Ivanovskiy 1892-yilda tamaki mozaikasi kasalligi qo'zg'atuvchisi bakteriya filtridan o'tishini aniqlagan. 16. Ilonlarning yirik o'ljani butun yuta olishi nima bilan bog'liq? A) Muskulli oshqozoni o'ljani yutishdan oldin ezib beradi B) Tishlari o'ljani mayda bo'laklarga chaynab maydalaydi C) Jag' suyaklari cho'ziluvchan bog'langan, to'sh suyagi yo'q D) Kuchli kil suyagi bo'yin muskullarini mustahkamlaydi To'g'ri javob: C) Jag' suyaklari cho'ziluvchan bog'langan, to'sh suyagi yo'q ✔ Izoh: Ilonlarda jag' suyaklari cho'ziluvchan boylamlar bilan bog'langan, to'sh suyagi bo'lmagani uchun qovurg'alar kerila oladi. Biologiya olimpiada savollari — mashq testlari | 132 12. Ferment kimyoviy reaksiyaga qanday ta'sir ko'rsatadi? A) Reaksiyaning erkin energiya o'zgarishini (ΔG) manfiy qiladi B) Faollanish energiyasini kamaytiradi C) Reaksiyaning issiqlik effektini oshiradi D) Reaksiya muvozanat konstantasini oshiradi To'g'ri javob: B) Faollanish energiyasini kamaytiradi✔ Izoh: Fermentlar faollanish energiyasini pasaytirib, muvozanatga erishishni tezlashtiradi, lekin muvozanat holatini va ΔG ni o'zgartirmaydi. 13. Bir turning ikkinchi turga zarar keltirmasdan, undan qolgan oziq yoki boshpana sifatida foydalanishi qanday munosabat? A) Amensalizm B) Kommensalizm C) Parazitizm D) Mutualizm To'g'ri javob: B) Kommensalizm ✔ Izoh: Kommensalizmda bir tur foyda ko'radi, ikkinchisi uchun munosabat befarq (masalan, yopishqoq baliq va akula). 14. Qizil suvo'tlarning dengizning ancha chuqur qatlamlarida yashay olishi qaysi pigment bilan bog'liq? A) Xlorofill b B) Ksantofill C) Fikoeritrin D) Fukoksantin To'g'ri javob: C) Fikoeritrin ✔ Izoh: Fikoeritrin chuqurlikka yetib boruvchi ko'k-yashil nurlarni yutadi, bu qizil suvo'tlarga chuqurda fotosintez qilish imkonini beradi. 15. Viruslarni kashf etgan olim kim? A) A. Fleming B) L. Paster C) D. I. Ivanovskiy D) R. Kox To'g'ri javob: C) D. I. Ivanovskiy ✔ Izoh: D. I. Ivanovskiy 1892-yilda tamaki mozaikasi kasalligi qo'zg'atuvchisi bakteriya filtridan o'tishini aniqlagan. 16. Ilonlarning yirik o'ljani butun yuta olishi nima bilan bog'liq? A) Muskulli oshqozoni o'ljani yutishdan oldin ezib beradi B) Tishlari o'ljani mayda bo'laklarga chaynab maydalaydi C) Jag' suyaklari cho'ziluvchan bog'langan, to'sh suyagi yo'q D) Kuchli kil suyagi bo'yin muskullarini mustahkamlaydi To'g'ri javob: C) Jag' suyaklari cho'ziluvchan bog'langan, to'sh suyagi yo'q ✔ Izoh: Ilonlarda jag' suyaklari cho'ziluvchan boylamlar bilan bog'langan, to'sh suyagi bo'lmagani uchun qovurg'alar kerila oladi. Biologiya olimpiada savollari — mashq testlari | 132 17. Shudringo't (rosyanka) kabi hasharotxo'r o'simliklar hasharotlardan asosan qaysi elementni oladi? A) Azotni B) Vodorodni C) Uglerodni D) Kislorodni To'g'ri javob: A) Azotni✔ Izoh: Ular azot kam bo'lgan botqoq tuproqlarda o'sadi va hasharotlar oqsillarini hazm qilib azot yetishmovchiligini to'ldiradi. 18. Mikro-RNK va siRNK larning gen ekspressiyasiga asosiy ta'siri qanday? A) Oqsillarni bevosita parchalaydi B) DNK ga qo'shilib mutatsiya hosil qiladi C) Transkripsiyani boshlovchi promotor bo'lib xizmat qiladi D) Komplementar mRNK ni parchalaydi yoki uning translatsiyasini to'sadi To'g'ri javob: D) Komplementar mRNK ni parchalaydi yoki uning translatsiyasini to'sadi ✔ Izoh: RNK interferensiyasida kichik RNK lar RISC kompleksini nishon mRNK ga yo'naltiradi va uni parchalaydi yoki translatsiyani susaytiradi. 19. Sutkada taxminan 180 l birlamchi va 1,5 l ikkilamchi siydik hosil bo'lsa, birlamchi siydikning necha foizi qayta so'riladi? A) Taxminan 50% B) Taxminan 99,2% C) Taxminan 90% D) Taxminan 0,8% To'g'ri javob: B) Taxminan 99,2% ✔ Izoh: (180 - 1,5) / 180 × 100 = 99,17%, ya'ni taxminan 99,2%. 20. Kodon UAC (tirozin) UAA ga o'zgargan nuqtali mutatsiya qanday nomlanadi? A) Nonsens mutatsiya B) Sinonim (jim) mutatsiya C) O'qish ramkasining siljishi D) Missens mutatsiya To'g'ri javob: A) Nonsens mutatsiya ✔ Izoh: UAA stop-kodon; aminokislota kodoni stop-kodonga aylansa, oqsil qisqarib qoladi — bu nonsens mutatsiya. 21. Non uzoq chaynalganda og'izda shirin ta'm paydo bo'lishiga sabab nima? A) Oqsillarning so'lak ta'sirida aminokislotalarga parchalanishi B) Kraxmalning so'lak fermentlari ta'sirida parchalanishi C) Yog'larning so'lak ta'sirida glitseringa aylanishi D) Tilning ta'm bilish retseptorlarining charchab qolishi To'g'ri javob: B) Kraxmalning so'lak fermentlari ta'sirida parchalanishi ✔ Izoh: Kraxmal amilaza ta'sirida maltoza va glyukozagacha parchalanadi, bular shirin ta'mga ega. 22. Ekologik omilning organizm hayot faoliyati uchun eng qulay bo'lgan qiymati qanday ataladi? A) Minimum nuqtasi B) Optimum C) Tolerantlik chegarasi D) Pessimum To'g'ri javob: B) Optimum ✔ Izoh: Optimum zonasida organizm eng yaxshi o'sadi va ko'payadi; pessimum zonalarida hayot faoliyati susayadi. Biologiya olimpiada savollari — mashq testlari | 133 17. Shudringo't (rosyanka) kabi hasharotxo'r o'simliklar hasharotlardan asosan qaysi elementni oladi? A) Azotni B) Vodorodni C) Uglerodni D) Kislorodni To'g'ri javob: A) Azotni✔ Izoh: Ular azot kam bo'lgan botqoq tuproqlarda o'sadi va hasharotlar oqsillarini hazm qilib azot yetishmovchiligini to'ldiradi. 18. Mikro-RNK va siRNK larning gen ekspressiyasiga asosiy ta'siri qanday? A) Oqsillarni bevosita parchalaydi B) DNK ga qo'shilib mutatsiya hosil qiladi C) Transkripsiyani boshlovchi promotor bo'lib xizmat qiladi D) Komplementar mRNK ni parchalaydi yoki uning translatsiyasini to'sadi To'g'ri javob: D) Komplementar mRNK ni parchalaydi yoki uning translatsiyasini to'sadi ✔ Izoh: RNK interferensiyasida kichik RNK lar RISC kompleksini nishon mRNK ga yo'naltiradi va uni parchalaydi yoki translatsiyani susaytiradi. 19. Sutkada taxminan 180 l birlamchi va 1,5 l ikkilamchi siydik hosil bo'lsa, birlamchi siydikning necha foizi qayta so'riladi? A) Taxminan 50% B) Taxminan 99,2% C) Taxminan 90% D) Taxminan 0,8% To'g'ri javob: B) Taxminan 99,2% ✔ Izoh: (180 - 1,5) / 180 × 100 = 99,17%, ya'ni taxminan 99,2%. 20. Kodon UAC (tirozin) UAA ga o'zgargan nuqtali mutatsiya qanday nomlanadi? A) Nonsens mutatsiya B) Sinonim (jim) mutatsiya C) O'qish ramkasining siljishi D) Missens mutatsiya To'g'ri javob: A) Nonsens mutatsiya ✔ Izoh: UAA stop-kodon; aminokislota kodoni stop-kodonga aylansa, oqsil qisqarib qoladi — bu nonsens mutatsiya. 21. Non uzoq chaynalganda og'izda shirin ta'm paydo bo'lishiga sabab nima? A) Oqsillarning so'lak ta'sirida aminokislotalarga parchalanishi B) Kraxmalning so'lak fermentlari ta'sirida parchalanishi C) Yog'larning so'lak ta'sirida glitseringa aylanishi D) Tilning ta'm bilish retseptorlarining charchab qolishi To'g'ri javob: B) Kraxmalning so'lak fermentlari ta'sirida parchalanishi ✔ Izoh: Kraxmal amilaza ta'sirida maltoza va glyukozagacha parchalanadi, bular shirin ta'mga ega. 22. Ekologik omilning organizm hayot faoliyati uchun eng qulay bo'lgan qiymati qanday ataladi? A) Minimum nuqtasi B) Optimum C) Tolerantlik chegarasi D) Pessimum To'g'ri javob: B) Optimum ✔ Izoh: Optimum zonasida organizm eng yaxshi o'sadi va ko'payadi; pessimum zonalarida hayot faoliyati susayadi. Biologiya olimpiada savollari — mashq testlari | 133 23. Qushlarda jinsiy xromosomalar to'plami qanday? A) Urg'ochisi XX, erkagi X0 B) Urg'ochisi XX, erkagi XY C) Urg'ochisi ZZ, erkagi ZW D) Urg'ochisi ZW, erkagi ZZ To'g'ri javob: D) Urg'ochisi ZW, erkagi ZZ✔ Izoh: Qushlar va kapalaklarda urg'ochi jins geterogametali (ZW), erkak esa gomogametali (ZZ). 24. Gen 4500 juft nukleotiddan iborat, shundan 1500 jufti intronlar. Ekzonlarning hammasi kodlovchi bo'lib, oxirgi tripleti stop-kodon. Oqsil nechta aminokislotadan iborat? A) 1499 B) 1000 C) 999 D) 1500 To'g'ri javob: C) 999 ✔ Izoh: Ekzonlar 4500 − 1500 = 3000 nukleotid → 1000 triplet; bittasi stop-kodon, demak 999 aminokislota. 25. Mukor (oq mog'or) mitseliysining o'ziga xos xususiyati qanday? A) Bir hujayrali va bir yadroli B) Bitta ko'p yadroli hujayradan iborat, to'siqlarsiz C) Xlorofill saqlaydi D) Ko'p hujayrali, to'siqlar bilan bo'lingan To'g'ri javob: B) Bitta ko'p yadroli hujayradan iborat, to'siqlarsiz ✔ Izoh: Mukor mitseliysi to'siqsiz, juda shoxlangan bitta gigant ko'p yadroli hujayradan iborat. 26. Oqsil molekulyar massasi 40 000 Da, bitta aminokislotaning o'rtacha massasi 100 Da. Shu oqsilni kodlovchi gen (faqat kodlovchi qism, qo'sh zanjir) uzunligi qancha? (Nukleotidlar orasi 0,34 nm.) A) 816 nm B) 1224 nm C) 136 nm D) 408 nm To'g'ri javob: D) 408 nm ✔ Izoh: 400 aminokislota → 1200 juft nukleotid; uzunlik 1200 × 0,34 = 408 nm. 27. Vergul shaklidagi bakteriyalar qanday ataladi va qaysi kasallik qo'zg'atuvchisi shu shaklga ega? A) Spirillalar; bezgak B) Kokklar; sil C) Batsillalar; gripp D) Vibrionlar; vabo To'g'ri javob: D) Vibrionlar; vabo ✔ Izoh: Vabo qo'zg'atuvchisi vergul shaklidagi vibrion bo'lib, ichak kasalligini keltirib chiqaradi. 28. Drozofilada qizil ko'zli geterozigota urg'ochi (XWXw) oq ko'zli erkak (XwY) bilan chatishtirildi. Barcha avlod ichida oq ko'zli urg'ochilar ulushi qancha? A) 1/4 B) 1/8 C) 1/2 D) 0 To'g'ri javob: A) 1/4 ✔ Izoh: Avlod: XWXw, XwXw, XWY, XwY – har biri 1/4; oq ko'zli urg'ochi XwXw: 1/4. Biologiya olimpiada savollari — mashq testlari | 134 23. Qushlarda jinsiy xromosomalar to'plami qanday? A) Urg'ochisi XX, erkagi X0 B) Urg'ochisi XX, erkagi XY C) Urg'ochisi ZZ, erkagi ZW D) Urg'ochisi ZW, erkagi ZZ To'g'ri javob: D) Urg'ochisi ZW, erkagi ZZ✔ Izoh: Qushlar va kapalaklarda urg'ochi jins geterogametali (ZW), erkak esa gomogametali (ZZ). 24. Gen 4500 juft nukleotiddan iborat, shundan 1500 jufti intronlar. Ekzonlarning hammasi kodlovchi bo'lib, oxirgi tripleti stop-kodon. Oqsil nechta aminokislotadan iborat? A) 1499 B) 1000 C) 999 D) 1500 To'g'ri javob: C) 999 ✔ Izoh: Ekzonlar 4500 − 1500 = 3000 nukleotid → 1000 triplet; bittasi stop-kodon, demak 999 aminokislota. 25. Mukor (oq mog'or) mitseliysining o'ziga xos xususiyati qanday? A) Bir hujayrali va bir yadroli B) Bitta ko'p yadroli hujayradan iborat, to'siqlarsiz C) Xlorofill saqlaydi D) Ko'p hujayrali, to'siqlar bilan bo'lingan To'g'ri javob: B) Bitta ko'p yadroli hujayradan iborat, to'siqlarsiz ✔ Izoh: Mukor mitseliysi to'siqsiz, juda shoxlangan bitta gigant ko'p yadroli hujayradan iborat. 26. Oqsil molekulyar massasi 40 000 Da, bitta aminokislotaning o'rtacha massasi 100 Da. Shu oqsilni kodlovchi gen (faqat kodlovchi qism, qo'sh zanjir) uzunligi qancha? (Nukleotidlar orasi 0,34 nm.) A) 816 nm B) 1224 nm C) 136 nm D) 408 nm To'g'ri javob: D) 408 nm ✔ Izoh: 400 aminokislota → 1200 juft nukleotid; uzunlik 1200 × 0,34 = 408 nm. 27. Vergul shaklidagi bakteriyalar qanday ataladi va qaysi kasallik qo'zg'atuvchisi shu shaklga ega? A) Spirillalar; bezgak B) Kokklar; sil C) Batsillalar; gripp D) Vibrionlar; vabo To'g'ri javob: D) Vibrionlar; vabo ✔ Izoh: Vabo qo'zg'atuvchisi vergul shaklidagi vibrion bo'lib, ichak kasalligini keltirib chiqaradi. 28. Drozofilada qizil ko'zli geterozigota urg'ochi (XWXw) oq ko'zli erkak (XwY) bilan chatishtirildi. Barcha avlod ichida oq ko'zli urg'ochilar ulushi qancha? A) 1/4 B) 1/8 C) 1/2 D) 0 To'g'ri javob: A) 1/4 ✔ Izoh: Avlod: XWXw, XwXw, XWY, XwY – har biri 1/4; oq ko'zli urg'ochi XwXw: 1/4. Biologiya olimpiada savollari — mashq testlari | 134 29. Qandolatchilikda va mikrobiologik oziq muhitlar tayyorlashda ishlatiladigan agar-agar qaysi suvo'tlardan olinadi? A) Ko'k-yashil suvo'tlar B) Yashil suvo'tlar C) Qizil suvo'tlar D) Qo'ng'ir suvo'tlar To'g'ri javob: C) Qizil suvo'tlar✔ Izoh: Agar-agar qizil suvo'tlar hujayra devoridan olinadigan polisaxarid moddadir. 30. Klaynfelter sindromi bilan og'rigan odamning kariotipi va fenotipi qanday? A) 47, XYY – ayol B) 47, XXY – ayol C) 45, X0 – erkak D) 47, XXY – erkak To'g'ri javob: D) 47, XXY – erkak ✔ Izoh: Y xromosoma borligi sababli fenotip erkak; qo'shimcha X xromosoma bepushtlik va boshqa belgilarga sabab bo'ladi. Biologiya olimpiada savollari — mashq testlari | 135 29. Qandolatchilikda va mikrobiologik oziq muhitlar tayyorlashda ishlatiladigan agar-agar qaysi suvo'tlardan olinadi? A) Ko'k-yashil suvo'tlar B) Yashil suvo'tlar C) Qizil suvo'tlar D) Qo'ng'ir suvo'tlar To'g'ri javob: C) Qizil suvo'tlar✔ Izoh: Agar-agar qizil suvo'tlar hujayra devoridan olinadigan polisaxarid moddadir. 30. Klaynfelter sindromi bilan og'rigan odamning kariotipi va fenotipi qanday? A) 47, XYY – ayol B) 47, XXY – ayol C) 45, X0 – erkak D) 47, XXY – erkak To'g'ri javob: D) 47, XXY – erkak ✔ Izoh: Y xromosoma borligi sababli fenotip erkak; qo'shimcha X xromosoma bepushtlik va boshqa belgilarga sabab bo'ladi. Biologiya olimpiada savollari — mashq testlari | 135 23-variant Olimpiada mashq testlari • bitta to'g'ri javob 1. Tirsak bo'g'imi shakli bo'yicha qanday bo'g'im turiga kiradi va qanday harakatga imkon beradi? A) Sharsimon; har tomonga harakat B) Egarsimon; faqat aylanish C) Yassi; harakatsiz D) G'altaksimon; asosan bukish va yozish To'g'ri javob: D) G'altaksimon; asosan bukish va yozish✔ Izoh: Tirsak bo'g'imining yelka-tirsak qismi g'altaksimon bo'lib, bir o'q atrofida bukish va yozishni ta'minlaydi. 2. Opa-singil xromatidlarni anafazagacha bir-biriga bog'lab turuvchi oqsil kompleksi qaysi? A) Kohezin B) Gistonlar C) Laminlar D) Kondensin To'g'ri javob: A) Kohezin ✔ Izoh: Kohezin replikatsiyadan keyin xromatidlarni bog'laydi; anafaza boshida separaza fermenti uni parchalaydi. 3. Nerv tolasining mielin qobig'i qanday ahamiyatga ega? A) Neyron tanasida nerv impulsini hosil qilib beradi B) Impuls o'tkazish tezligini oshiradi va izolyatsiyalaydi C) Impuls tarqalish yo'nalishini teskarisiga o'zgartiradi D) Sinaps uchun mediator moddalarni sintezlaydi To'g'ri javob: B) Impuls o'tkazish tezligini oshiradi va izolyatsiyalaydi ✔ Izoh: Mielinli tolalarda impuls Ranve bo'g'iqchalari orqali sakrab o'tadi, shuning uchun tezroq tarqaladi. 4. Venalarda qonning orqaga oqishiga nima to'sqinlik qiladi? A) Venalarning elastik tolalari B) Venalardagi yuqori bosim C) Venalar devoridagi cho'ntaksimon klapanlar D) Venalarning qalin muskul qavati To'g'ri javob: C) Venalar devoridagi cho'ntaksimon klapanlar ✔ Izoh: Oyoq venalaridagi klapanlar qonni faqat yurak tomon o'tkazadi, skelet muskullari qisqarishi venalarni siqadi. 5. Terner sindromida kariotip qanday? A) 47, XXX B) 47, XXY C) 47, XYY D) 45, X0 To'g'ri javob: D) 45, X0 ✔ Izoh: Terner sindromida ayollarda bitta X xromosoma yetishmaydi: 45, X0; Barr tanachasi bo'lmaydi. Biologiya olimpiada savollari — mashq testlari | 136 23-variant Olimpiada mashq testlari • bitta to'g'ri javob 1. Tirsak bo'g'imi shakli bo'yicha qanday bo'g'im turiga kiradi va qanday harakatga imkon beradi? A) Sharsimon; har tomonga harakat B) Egarsimon; faqat aylanish C) Yassi; harakatsiz D) G'altaksimon; asosan bukish va yozish To'g'ri javob: D) G'altaksimon; asosan bukish va yozish✔ Izoh: Tirsak bo'g'imining yelka-tirsak qismi g'altaksimon bo'lib, bir o'q atrofida bukish va yozishni ta'minlaydi. 2. Opa-singil xromatidlarni anafazagacha bir-biriga bog'lab turuvchi oqsil kompleksi qaysi? A) Kohezin B) Gistonlar C) Laminlar D) Kondensin To'g'ri javob: A) Kohezin ✔ Izoh: Kohezin replikatsiyadan keyin xromatidlarni bog'laydi; anafaza boshida separaza fermenti uni parchalaydi. 3. Nerv tolasining mielin qobig'i qanday ahamiyatga ega? A) Neyron tanasida nerv impulsini hosil qilib beradi B) Impuls o'tkazish tezligini oshiradi va izolyatsiyalaydi C) Impuls tarqalish yo'nalishini teskarisiga o'zgartiradi D) Sinaps uchun mediator moddalarni sintezlaydi To'g'ri javob: B) Impuls o'tkazish tezligini oshiradi va izolyatsiyalaydi ✔ Izoh: Mielinli tolalarda impuls Ranve bo'g'iqchalari orqali sakrab o'tadi, shuning uchun tezroq tarqaladi. 4. Venalarda qonning orqaga oqishiga nima to'sqinlik qiladi? A) Venalarning elastik tolalari B) Venalardagi yuqori bosim C) Venalar devoridagi cho'ntaksimon klapanlar D) Venalarning qalin muskul qavati To'g'ri javob: C) Venalar devoridagi cho'ntaksimon klapanlar ✔ Izoh: Oyoq venalaridagi klapanlar qonni faqat yurak tomon o'tkazadi, skelet muskullari qisqarishi venalarni siqadi. 5. Terner sindromida kariotip qanday? A) 47, XXX B) 47, XXY C) 47, XYY D) 45, X0 To'g'ri javob: D) 45, X0 ✔ Izoh: Terner sindromida ayollarda bitta X xromosoma yetishmaydi: 45, X0; Barr tanachasi bo'lmaydi. Biologiya olimpiada savollari — mashq testlari | 136 6. Boshoyoqli mollyuskalarning himoya moslanishlaridan biri qaysi? A) Siyoh xaltasidan qoramtir suyuqlik chiqarish B) Zaharli otuvchi hujayralar C) Tanasini bo'laklarga ajratish (avtotomiya) va qayta tiklash D) Ohakli skelet hosil qilish To'g'ri javob: A) Siyoh xaltasidan qoramtir suyuqlik chiqarish✔ Izoh: Sakkizoyoq va kalmar xavf tug'ilganda siyoh bulutini chiqarib, dushmanni chalg'itadi. 7. Sentriola va bazal tanachada mikronaychalar qanday joylashgan? A) 9 ta dublet va 2 ta markaziy B) 9 ta triplet va 2 ta markaziy C) 9 ta dublet, markazda yo'q D) 9 ta triplet, markazda mikronaycha yo'q To'g'ri javob: D) 9 ta triplet, markazda mikronaycha yo'q ✔ Izoh: Sentriola va bazal tanacha devori 9 ta mikronaycha tripletidan iborat, markazida mikronaycha bo'lmaydi (9×3+0). 8. Ko'pchilik madaniy o'simliklar urug'ining unishi uchun qaysi omil shart emas? A) Kislorod B) Mo'tadil harorat C) Suv D) Yorug'lik To'g'ri javob: D) Yorug'lik ✔ Izoh: Ko'p urug'lar qorong'ida ham unadi; ular uchun suv, kislorod va qulay harorat zarur. 9. Harakatlar koordinatsiyasi va tana muvozanatini saqlash bosh miyaning qaysi bo'limi bilan bog'liq? A) Ensa bo'lagi B) Uzunchoq miya C) Miyacha D) Oraliq miya To'g'ri javob: C) Miyacha ✔ Izoh: Miyacha shikastlanganda harakatlar aniqligi va muvozanat buziladi, yurish chayqaluvchan bo'lib qoladi. 10. Xromoplastlar rangini asosan qaysi pigmentlar belgilaydi? A) Antotsianlar B) Xlorofill a C) Karotinoidlar D) Fikobilinlar To'g'ri javob: C) Karotinoidlar ✔ Izoh: Xromoplastlarda sariq, to'q sariq, qizil karotinoidlar to'planadi; antotsianlar esa vakuolada erigan holda bo'ladi. 11. Tungi go'zallik (Mirabilis jalapa) o'simligida qizil (AA) va oq (aa) gulli o'simliklar chatishtirildi. F1 ni oq gulli o'simlik bilan chatishtirilsa, avlodda qanday nisbat kutiladi? A) 3 pushti : 1 oq B) 1 qizil : 2 pushti : 1 oq C) 1 qizil : 1 oq D) 1 pushti : 1 oq To'g'ri javob: D) 1 pushti : 1 oq ✔ Izoh: Chala dominantlikda F1 Aa pushti; Aa × aa → 1 Aa (pushti) : 1 aa (oq). Biologiya olimpiada savollari — mashq testlari | 137 6. Boshoyoqli mollyuskalarning himoya moslanishlaridan biri qaysi? A) Siyoh xaltasidan qoramtir suyuqlik chiqarish B) Zaharli otuvchi hujayralar C) Tanasini bo'laklarga ajratish (avtotomiya) va qayta tiklash D) Ohakli skelet hosil qilish To'g'ri javob: A) Siyoh xaltasidan qoramtir suyuqlik chiqarish✔ Izoh: Sakkizoyoq va kalmar xavf tug'ilganda siyoh bulutini chiqarib, dushmanni chalg'itadi. 7. Sentriola va bazal tanachada mikronaychalar qanday joylashgan? A) 9 ta dublet va 2 ta markaziy B) 9 ta triplet va 2 ta markaziy C) 9 ta dublet, markazda yo'q D) 9 ta triplet, markazda mikronaycha yo'q To'g'ri javob: D) 9 ta triplet, markazda mikronaycha yo'q ✔ Izoh: Sentriola va bazal tanacha devori 9 ta mikronaycha tripletidan iborat, markazida mikronaycha bo'lmaydi (9×3+0). 8. Ko'pchilik madaniy o'simliklar urug'ining unishi uchun qaysi omil shart emas? A) Kislorod B) Mo'tadil harorat C) Suv D) Yorug'lik To'g'ri javob: D) Yorug'lik ✔ Izoh: Ko'p urug'lar qorong'ida ham unadi; ular uchun suv, kislorod va qulay harorat zarur. 9. Harakatlar koordinatsiyasi va tana muvozanatini saqlash bosh miyaning qaysi bo'limi bilan bog'liq? A) Ensa bo'lagi B) Uzunchoq miya C) Miyacha D) Oraliq miya To'g'ri javob: C) Miyacha ✔ Izoh: Miyacha shikastlanganda harakatlar aniqligi va muvozanat buziladi, yurish chayqaluvchan bo'lib qoladi. 10. Xromoplastlar rangini asosan qaysi pigmentlar belgilaydi? A) Antotsianlar B) Xlorofill a C) Karotinoidlar D) Fikobilinlar To'g'ri javob: C) Karotinoidlar ✔ Izoh: Xromoplastlarda sariq, to'q sariq, qizil karotinoidlar to'planadi; antotsianlar esa vakuolada erigan holda bo'ladi. 11. Tungi go'zallik (Mirabilis jalapa) o'simligida qizil (AA) va oq (aa) gulli o'simliklar chatishtirildi. F1 ni oq gulli o'simlik bilan chatishtirilsa, avlodda qanday nisbat kutiladi? A) 3 pushti : 1 oq B) 1 qizil : 2 pushti : 1 oq C) 1 qizil : 1 oq D) 1 pushti : 1 oq To'g'ri javob: D) 1 pushti : 1 oq ✔ Izoh: Chala dominantlikda F1 Aa pushti; Aa × aa → 1 Aa (pushti) : 1 aa (oq). Biologiya olimpiada savollari — mashq testlari | 137 12. AaBbCcDd × AaBbCcDd chatishtirishda aynan ikkita dominant va ikkita retsessiv belgili avlod ulushi qancha? A) 27/128 B) 1/16 C) 9/256 D) 3/8 To'g'ri javob: A) 27/128✔ Izoh: C(4,2) × (3/4)² × (1/4)² = 6 × 9/16 × 1/16 = 54/256 = 27/128. 13. Paporotniklarda sporalar qanday bo'linish natijasida va qaysi avlodda hosil bo'ladi? A) Gaploid gametofitda meyoz natijasida B) Gaploid gametofitda mitoz natijasida C) Diploid sporofitda meyoz natijasida D) Diploid sporofitda mitoz natijasida To'g'ri javob: C) Diploid sporofitda meyoz natijasida ✔ Izoh: Paporotnikning bargida joylashgan sporangiylarda diploid hujayralar meyoz bilan bo'linib gaploid sporalar hosil qiladi. 14. Eshitish markazi katta yarim sharlarning qaysi bo'lagida joylashgan? A) Tepa bo'lagida B) Ensa bo'lagida C) Chakka bo'lagida D) Peshona bo'lagida To'g'ri javob: C) Chakka bo'lagida ✔ Izoh: Eshitish retseptorlaridan keluvchi impulslar chakka bo'lagi po'stlog'ida tahlil qilinadi. 15. Yopiq urug'li (gulli) o'simliklar qaysi davrda paydo bo'lib, keng tarqala boshlagan? A) Bo'r davrida B) Devon davrida C) Silur davrida D) Perm davrida To'g'ri javob: A) Bo'r davrida ✔ Izoh: Gulli o'simliklar mezozoyning bo'r davrida paydo bo'lib, tez orada quruqlikdagi o'simliklar orasida ustunlikka erishgan. 16. Marjon riflarini hosil qiluvchi hayvonlar qaysi tipga mansub? A) Halqali chuvalchanglar B) Ninatanlilar C) Mollyuskalar D) Bo'shliqichlilar To'g'ri javob: D) Bo'shliqichlilar ✔ Izoh: Marjon poliplari bo'shliqichlilar bo'lib, ohakli skelet hosil qiladi; ularning koloniyalari riflarni yaratadi. 17. Insulin qondagi glyukoza miqdoriga qanday ta'sir ko'rsatadi? A) Oshiradi: glyukozaning siydik bilan chiqishini kamaytiradi B) Oshiradi: jigardagi glikogenni glyukozaga parchalaydi C) Kamaytiradi: glyukozaning hujayralarga o'tishini kuchaytiradi D) Ta'sir qilmaydi: faqat yog' almashinuvini boshqaradi To'g'ri javob: C) Kamaytiradi: glyukozaning hujayralarga o'tishini kuchaytiradi ✔ Izoh: Insulin yagona glyukozani kamaytiruvchi gormon; uning yetishmasligi qandli diabetga olib keladi. Biologiya olimpiada savollari — mashq testlari | 138 12. AaBbCcDd × AaBbCcDd chatishtirishda aynan ikkita dominant va ikkita retsessiv belgili avlod ulushi qancha? A) 27/128 B) 1/16 C) 9/256 D) 3/8 To'g'ri javob: A) 27/128✔ Izoh: C(4,2) × (3/4)² × (1/4)² = 6 × 9/16 × 1/16 = 54/256 = 27/128. 13. Paporotniklarda sporalar qanday bo'linish natijasida va qaysi avlodda hosil bo'ladi? A) Gaploid gametofitda meyoz natijasida B) Gaploid gametofitda mitoz natijasida C) Diploid sporofitda meyoz natijasida D) Diploid sporofitda mitoz natijasida To'g'ri javob: C) Diploid sporofitda meyoz natijasida ✔ Izoh: Paporotnikning bargida joylashgan sporangiylarda diploid hujayralar meyoz bilan bo'linib gaploid sporalar hosil qiladi. 14. Eshitish markazi katta yarim sharlarning qaysi bo'lagida joylashgan? A) Tepa bo'lagida B) Ensa bo'lagida C) Chakka bo'lagida D) Peshona bo'lagida To'g'ri javob: C) Chakka bo'lagida ✔ Izoh: Eshitish retseptorlaridan keluvchi impulslar chakka bo'lagi po'stlog'ida tahlil qilinadi. 15. Yopiq urug'li (gulli) o'simliklar qaysi davrda paydo bo'lib, keng tarqala boshlagan? A) Bo'r davrida B) Devon davrida C) Silur davrida D) Perm davrida To'g'ri javob: A) Bo'r davrida ✔ Izoh: Gulli o'simliklar mezozoyning bo'r davrida paydo bo'lib, tez orada quruqlikdagi o'simliklar orasida ustunlikka erishgan. 16. Marjon riflarini hosil qiluvchi hayvonlar qaysi tipga mansub? A) Halqali chuvalchanglar B) Ninatanlilar C) Mollyuskalar D) Bo'shliqichlilar To'g'ri javob: D) Bo'shliqichlilar ✔ Izoh: Marjon poliplari bo'shliqichlilar bo'lib, ohakli skelet hosil qiladi; ularning koloniyalari riflarni yaratadi. 17. Insulin qondagi glyukoza miqdoriga qanday ta'sir ko'rsatadi? A) Oshiradi: glyukozaning siydik bilan chiqishini kamaytiradi B) Oshiradi: jigardagi glikogenni glyukozaga parchalaydi C) Kamaytiradi: glyukozaning hujayralarga o'tishini kuchaytiradi D) Ta'sir qilmaydi: faqat yog' almashinuvini boshqaradi To'g'ri javob: C) Kamaytiradi: glyukozaning hujayralarga o'tishini kuchaytiradi ✔ Izoh: Insulin yagona glyukozani kamaytiruvchi gormon; uning yetishmasligi qandli diabetga olib keladi. Biologiya olimpiada savollari — mashq testlari | 138 18. Dengiz yulduzi qaysi tipga mansub? A) Mollyuskalar B) Bo'shliqichlilar C) Bo'g'imoyoqlilar D) Ninatanlilar To'g'ri javob: D) Ninatanlilar✔ Izoh: Dengiz yulduzi, dengiz tipratikani va goloturiyalar ninatanlilar tipiga kiradi. 19. Retsessiv epistaz (9 : 3 : 4) bo'yicha F2 da 640 ta sichqon olindi. Ulardan nechtasi albinos? A) 160 B) 40 C) 360 D) 120 To'g'ri javob: A) 160 ✔ Izoh: Albinoslar 4/16: 640 × 4/16 = 160. 20. Darvin bilan bir vaqtda va undan mustaqil ravishda tabiiy tanlanish g'oyasiga kelgan olim kim? A) A. R. Uolles B) Ch. Layel C) T. Maltus D) E. Gekkel To'g'ri javob: A) A. R. Uolles ✔ Izoh: A. R. Uolles Malay arxipelagidagi kuzatishlari asosida 1858-yilda Darvinnikiga o'xshash xulosaga kelgan. 21. Glikogen molekulasida glyukoza qoldiqlari qanday bog'lar bilan birikkan? A) Faqat β-1,4-glikozid bog'lar B) α-1,4- va tarmoqlanish joylarida α-1,6-glikozid bog'lar C) β-1,3- va β-1,6-glikozid bog'lar D) Faqat α-1,4-glikozid bog'lar To'g'ri javob: B) α-1,4- va tarmoqlanish joylarida α-1,6-glikozid bog'lar ✔ Izoh: Glikogen kuchli tarmoqlangan polisaxarid: asosiy zanjir α-1,4, shoxlanish nuqtalari α-1,6 bog'lar bilan hosil bo'ladi. 22. AaBb × aaBb chatishtirishda (genlar birikmagan) aabb genotipli avlod ulushi qancha? A) 1/8 B) 1/16 C) 1/4 D) 3/16 To'g'ri javob: A) 1/8 ✔ Izoh: aa – 1/2, bb (Bb × Bb) – 1/4: 1/2 × 1/4 = 1/8. 23. Ildiz tukchalari ildizning qaysi zonasida joylashgan? A) O'sish (cho'zilish) zonasida B) Bo'linish zonasida C) So'rish zonasida D) O'tkazish zonasida To'g'ri javob: C) So'rish zonasida ✔ Izoh: So'rish zonasi epidermisi hujayralari ildiz tukchalarini hosil qiladi va suvni shimadi. Biologiya olimpiada savollari — mashq testlari | 139 18. Dengiz yulduzi qaysi tipga mansub? A) Mollyuskalar B) Bo'shliqichlilar C) Bo'g'imoyoqlilar D) Ninatanlilar To'g'ri javob: D) Ninatanlilar✔ Izoh: Dengiz yulduzi, dengiz tipratikani va goloturiyalar ninatanlilar tipiga kiradi. 19. Retsessiv epistaz (9 : 3 : 4) bo'yicha F2 da 640 ta sichqon olindi. Ulardan nechtasi albinos? A) 160 B) 40 C) 360 D) 120 To'g'ri javob: A) 160 ✔ Izoh: Albinoslar 4/16: 640 × 4/16 = 160. 20. Darvin bilan bir vaqtda va undan mustaqil ravishda tabiiy tanlanish g'oyasiga kelgan olim kim? A) A. R. Uolles B) Ch. Layel C) T. Maltus D) E. Gekkel To'g'ri javob: A) A. R. Uolles ✔ Izoh: A. R. Uolles Malay arxipelagidagi kuzatishlari asosida 1858-yilda Darvinnikiga o'xshash xulosaga kelgan. 21. Glikogen molekulasida glyukoza qoldiqlari qanday bog'lar bilan birikkan? A) Faqat β-1,4-glikozid bog'lar B) α-1,4- va tarmoqlanish joylarida α-1,6-glikozid bog'lar C) β-1,3- va β-1,6-glikozid bog'lar D) Faqat α-1,4-glikozid bog'lar To'g'ri javob: B) α-1,4- va tarmoqlanish joylarida α-1,6-glikozid bog'lar ✔ Izoh: Glikogen kuchli tarmoqlangan polisaxarid: asosiy zanjir α-1,4, shoxlanish nuqtalari α-1,6 bog'lar bilan hosil bo'ladi. 22. AaBb × aaBb chatishtirishda (genlar birikmagan) aabb genotipli avlod ulushi qancha? A) 1/8 B) 1/16 C) 1/4 D) 3/16 To'g'ri javob: A) 1/8 ✔ Izoh: aa – 1/2, bb (Bb × Bb) – 1/4: 1/2 × 1/4 = 1/8. 23. Ildiz tukchalari ildizning qaysi zonasida joylashgan? A) O'sish (cho'zilish) zonasida B) Bo'linish zonasida C) So'rish zonasida D) O'tkazish zonasida To'g'ri javob: C) So'rish zonasida ✔ Izoh: So'rish zonasi epidermisi hujayralari ildiz tukchalarini hosil qiladi va suvni shimadi. Biologiya olimpiada savollari — mashq testlari | 139 24. Hayvon hujayrasida sentriolalar odatda hujayra siklining qaysi davrida ikkilanadi? A) Sitokinezdan keyin darhol, G0 da B) Telofazada C) S davrida (DNK replikatsiyasi bilan birga) D) Mitoz anafazasida To'g'ri javob: C) S davrida (DNK replikatsiyasi bilan birga)✔ Izoh: Sentrosoma duplikatsiyasi S davrda boshlanadi va mitoz boshlanguncha ikki sentrosoma tayyor bo'ladi. 25. Unayotgan urug'lar solingan idishdan o'tkazilgan havo ohakli suvni loyqalatdi. Bu nimani isbotlaydi? A) Urug'lar suv bug'lantirishini B) Urug'lar fotosintezda O2 ajratishini C) Urug'lar havodan azot yutishini D) Urug'lar nafas olishda CO2 ajratishini To'g'ri javob: D) Urug'lar nafas olishda CO2 ajratishini ✔ Izoh: Ohakli suv CO2 bilan reaksiyaga kirishib loyqalanadi; demak urug'lar nafas olib CO2 chiqaradi. 26. Odamda (2n = 46) meyoz II metafazasidagi hujayrada xromosoma va xromatidlar soni qanday? A) 23 xromosoma, 46 xromatid B) 46 xromosoma, 46 xromatid C) 46 xromosoma, 92 xromatid D) 23 xromosoma, 23 xromatid To'g'ri javob: A) 23 xromosoma, 46 xromatid ✔ Izoh: Meyoz I dan keyin hujayra gaploid (n), ammo xromosomalar hali 2 xromatidli: n2c. 27. «Ontogenez filogenezning qisqacha takrorlanishidir» degan biogenetik qonun mualliflari kim? A) K. Ber va J. Kyuve B) A. Severtsov va I. Shmalgauzen C) F. Myuller va E. Gekkel D) Ch. Darvin va A. Uolles To'g'ri javob: C) F. Myuller va E. Gekkel ✔ Izoh: Biogenetik qonunni F. Myuller va E. Gekkel ta'riflagan; masalan, sut emizuvchilar embrionida jabra yoriqlari paydo bo'ladi. 28. Turlarning o'zgarmasligini e'tirof etib, binar nomenklaturani joriy etgan olim kim? A) J. B. Lamark B) K. Linney C) Ch. Layel D) J. Kyuve To'g'ri javob: B) K. Linney ✔ Izoh: K. Linney har bir turni ikki so'zli lotincha nom bilan atashni joriy etgan, lekin turlarni yaratilgan va o'zgarmas deb hisoblagan. 29. Rezus-manfiy ona rezus-musbat homilaga homilador bo'lganda xavf asosan qachon kuchayadi? A) Faqat birinchi homiladorlikda, antitelalar bo'lmasa ham B) Ona rezus-musbat, homila rezus-manfiy bo'lganda C) Ota rezus-manfiy, ona rezus-musbat bo'lganda D) Takroriy homiladorlikda, onada antitelalar hosil bo'lgach To'g'ri javob: D) Takroriy homiladorlikda, onada antitelalar hosil bo'lgach ✔ Izoh: Birinchi tug'ruqda onada anti-rezus antitelalar hosil bo'lishi mumkin; keyingi homiladorlikda ular homila eritrotsitlarini yemiradi. Biologiya olimpiada savollari — mashq testlari | 140 24. Hayvon hujayrasida sentriolalar odatda hujayra siklining qaysi davrida ikkilanadi? A) Sitokinezdan keyin darhol, G0 da B) Telofazada C) S davrida (DNK replikatsiyasi bilan birga) D) Mitoz anafazasida To'g'ri javob: C) S davrida (DNK replikatsiyasi bilan birga)✔ Izoh: Sentrosoma duplikatsiyasi S davrda boshlanadi va mitoz boshlanguncha ikki sentrosoma tayyor bo'ladi. 25. Unayotgan urug'lar solingan idishdan o'tkazilgan havo ohakli suvni loyqalatdi. Bu nimani isbotlaydi? A) Urug'lar suv bug'lantirishini B) Urug'lar fotosintezda O2 ajratishini C) Urug'lar havodan azot yutishini D) Urug'lar nafas olishda CO2 ajratishini To'g'ri javob: D) Urug'lar nafas olishda CO2 ajratishini ✔ Izoh: Ohakli suv CO2 bilan reaksiyaga kirishib loyqalanadi; demak urug'lar nafas olib CO2 chiqaradi. 26. Odamda (2n = 46) meyoz II metafazasidagi hujayrada xromosoma va xromatidlar soni qanday? A) 23 xromosoma, 46 xromatid B) 46 xromosoma, 46 xromatid C) 46 xromosoma, 92 xromatid D) 23 xromosoma, 23 xromatid To'g'ri javob: A) 23 xromosoma, 46 xromatid ✔ Izoh: Meyoz I dan keyin hujayra gaploid (n), ammo xromosomalar hali 2 xromatidli: n2c. 27. «Ontogenez filogenezning qisqacha takrorlanishidir» degan biogenetik qonun mualliflari kim? A) K. Ber va J. Kyuve B) A. Severtsov va I. Shmalgauzen C) F. Myuller va E. Gekkel D) Ch. Darvin va A. Uolles To'g'ri javob: C) F. Myuller va E. Gekkel ✔ Izoh: Biogenetik qonunni F. Myuller va E. Gekkel ta'riflagan; masalan, sut emizuvchilar embrionida jabra yoriqlari paydo bo'ladi. 28. Turlarning o'zgarmasligini e'tirof etib, binar nomenklaturani joriy etgan olim kim? A) J. B. Lamark B) K. Linney C) Ch. Layel D) J. Kyuve To'g'ri javob: B) K. Linney ✔ Izoh: K. Linney har bir turni ikki so'zli lotincha nom bilan atashni joriy etgan, lekin turlarni yaratilgan va o'zgarmas deb hisoblagan. 29. Rezus-manfiy ona rezus-musbat homilaga homilador bo'lganda xavf asosan qachon kuchayadi? A) Faqat birinchi homiladorlikda, antitelalar bo'lmasa ham B) Ona rezus-musbat, homila rezus-manfiy bo'lganda C) Ota rezus-manfiy, ona rezus-musbat bo'lganda D) Takroriy homiladorlikda, onada antitelalar hosil bo'lgach To'g'ri javob: D) Takroriy homiladorlikda, onada antitelalar hosil bo'lgach ✔ Izoh: Birinchi tug'ruqda onada anti-rezus antitelalar hosil bo'lishi mumkin; keyingi homiladorlikda ular homila eritrotsitlarini yemiradi. Biologiya olimpiada savollari — mashq testlari | 140 30. Kiprikchalar va xivchinlar asosida joylashgan, ularning mikronaychalari o'sib chiqadigan tuzilma qaysi? A) Bazal tanacha B) Sentromera C) Akrosoma D) Yadrocha To'g'ri javob: A) Bazal tanacha✔ Izoh: Kiprikcha va xivchinlarning mikronaychalari sentriolaga o'xshash tuzilishga ega bo'lgan bazal tanachadan o'sib chiqadi. Biologiya olimpiada savollari — mashq testlari | 141 30. Kiprikchalar va xivchinlar asosida joylashgan, ularning mikronaychalari o'sib chiqadigan tuzilma qaysi? A) Bazal tanacha B) Sentromera C) Akrosoma D) Yadrocha To'g'ri javob: A) Bazal tanacha✔ Izoh: Kiprikcha va xivchinlarning mikronaychalari sentriolaga o'xshash tuzilishga ega bo'lgan bazal tanachadan o'sib chiqadi. Biologiya olimpiada savollari — mashq testlari | 141 24-variant Olimpiada mashq testlari • bitta to'g'ri javob 1. X-dominant belgi (D vitaminiga chidamli raxit) bilan kasallangan erkak sog' ayolga uylandi. Farzandlarida kasallik qanday tarqaladi? A) Faqat o'g'illarning yarmi kasal B) Qizlar 100% kasal, o'g'illar 100% sog' C) Jinsidan qat'i nazar farzandlarning 50% i kasal D) O'g'illar 100% kasal, qizlar 100% sog' To'g'ri javob: B) Qizlar 100% kasal, o'g'illar 100% sog'✔ Izoh: XAY × XaXa: ota o'z X xromosomasini barcha qizlariga, Y ni o'g'illariga beradi. 2. Butli o'rgimchak oziqni qanday hazm qiladi? A) Oziqni og'izsiz, tana yuzasi orqali shimib oladi B) O'ljani jag'lari bilan chaynab, ichakda hazm qiladi C) O'ljaga hazm shirasini yuborib, suyuqlikni so'radi D) O'ljani butun yutib, muskulli oshqozonda ezadi To'g'ri javob: C) O'ljaga hazm shirasini yuborib, suyuqlikni so'radi ✔ Izoh: O'rgimchaklarda tashqi (ichakdan tashqari) hazm qilish bor: hazm shirasi o'ljaga yuboriladi. 3. Delfin va kit qaysi sinfga mansub? A) Baliqlar B) Suv-quruqlikda yashovchilar C) Sutemizuvchilar D) Sudralib yuruvchilar To'g'ri javob: C) Sutemizuvchilar ✔ Izoh: Kitsimonlar o'pka bilan nafas oladi, issiqqonli, bolasini sut bilan boqadi. 4. Promotor sohasidagi CpG ketma-ketliklarida sitozinning metillanishi odatda nimaga olib keladi? A) Nuqtali mutatsiya paydo bo'ladi B) Gen faolligi keskin ortadi C) Genning transkripsiyasi susayadi (gen «o'chiriladi») D) mRNK splaysingi tezlashadi To'g'ri javob: C) Genning transkripsiyasi susayadi (gen «o'chiriladi») ✔ Izoh: DNK metillanishi epigenetik belgi bo'lib, transkripsiya omillarining birikishini to'sadi va genni susaytiradi. 5. Quyidagi juftliklardan qaysi biri to'g'ri: hayvon - yurak kameralari soni? A) Baqa - 2 B) Laqqa baliq - 3 C) Kaptar - 3 D) Kaltakesak - 3 To'g'ri javob: D) Kaltakesak - 3 ✔ Izoh: Kaltakesak yuragi 3 kamerali, qorinchasida to'liq bo'lmagan to'siq bor; baqa 3, baliq 2, kaptar 4 kamerali yurakka ega. Biologiya olimpiada savollari — mashq testlari | 142 24-variant Olimpiada mashq testlari • bitta to'g'ri javob 1. X-dominant belgi (D vitaminiga chidamli raxit) bilan kasallangan erkak sog' ayolga uylandi. Farzandlarida kasallik qanday tarqaladi? A) Faqat o'g'illarning yarmi kasal B) Qizlar 100% kasal, o'g'illar 100% sog' C) Jinsidan qat'i nazar farzandlarning 50% i kasal D) O'g'illar 100% kasal, qizlar 100% sog' To'g'ri javob: B) Qizlar 100% kasal, o'g'illar 100% sog'✔ Izoh: XAY × XaXa: ota o'z X xromosomasini barcha qizlariga, Y ni o'g'illariga beradi. 2. Butli o'rgimchak oziqni qanday hazm qiladi? A) Oziqni og'izsiz, tana yuzasi orqali shimib oladi B) O'ljani jag'lari bilan chaynab, ichakda hazm qiladi C) O'ljaga hazm shirasini yuborib, suyuqlikni so'radi D) O'ljani butun yutib, muskulli oshqozonda ezadi To'g'ri javob: C) O'ljaga hazm shirasini yuborib, suyuqlikni so'radi ✔ Izoh: O'rgimchaklarda tashqi (ichakdan tashqari) hazm qilish bor: hazm shirasi o'ljaga yuboriladi. 3. Delfin va kit qaysi sinfga mansub? A) Baliqlar B) Suv-quruqlikda yashovchilar C) Sutemizuvchilar D) Sudralib yuruvchilar To'g'ri javob: C) Sutemizuvchilar ✔ Izoh: Kitsimonlar o'pka bilan nafas oladi, issiqqonli, bolasini sut bilan boqadi. 4. Promotor sohasidagi CpG ketma-ketliklarida sitozinning metillanishi odatda nimaga olib keladi? A) Nuqtali mutatsiya paydo bo'ladi B) Gen faolligi keskin ortadi C) Genning transkripsiyasi susayadi (gen «o'chiriladi») D) mRNK splaysingi tezlashadi To'g'ri javob: C) Genning transkripsiyasi susayadi (gen «o'chiriladi») ✔ Izoh: DNK metillanishi epigenetik belgi bo'lib, transkripsiya omillarining birikishini to'sadi va genni susaytiradi. 5. Quyidagi juftliklardan qaysi biri to'g'ri: hayvon - yurak kameralari soni? A) Baqa - 2 B) Laqqa baliq - 3 C) Kaptar - 3 D) Kaltakesak - 3 To'g'ri javob: D) Kaltakesak - 3 ✔ Izoh: Kaltakesak yuragi 3 kamerali, qorinchasida to'liq bo'lmagan to'siq bor; baqa 3, baliq 2, kaptar 4 kamerali yurakka ega. Biologiya olimpiada savollari — mashq testlari | 142 6. Bakteriya hujayrasini o'simlik hujayrasidan farqlovchi asosiy belgi qaysi? A) Ribosomalari va DNK si bo'lmaydi B) Hujayra devori umuman bo'lmaydi C) Shakllangan yadrosi yo'q, DNK nukleoidda D) Sitoplazma va membranasi bo'lmaydi To'g'ri javob: C) Shakllangan yadrosi yo'q, DNK nukleoidda✔ Izoh: Bakteriyalar prokariotlar: DNK yadro membranasi bilan o'ralmagan, membranali organoidlar yo'q. 7. DNK matritsa zanjirida A = 20%, T = 30%, G = 15%, C = 35%. Shu zanjirdan sintezlangan mRNK da adenin necha foiz bo'ladi? A) 35% B) 20% C) 30% D) 15% To'g'ri javob: C) 30% ✔ Izoh: mRNK dagi adenin matritsadagi timinga komplementar: A(mRNK) = T(matritsa) = 30%. 8. Odam insulin genini bakteriyada ishlatish uchun nima sababdan genomik DNK o'rniga teskari transkriptaza bilan olingan kDNK qo'llaniladi? A) kDNK da genetik kod boshqacha B) Genomik DNK bakteriyada tezda mutatsiyaga uchraydi C) Bakteriyalar DNK ni transkripsiya qila olmaydi D) Bakteriyalarda intronlarni kesuvchi splaysing tizimi yo'q To'g'ri javob: D) Bakteriyalarda intronlarni kesuvchi splaysing tizimi yo'q ✔ Izoh: kDNK yetuk mRNK dan olinadi va intronlarsiz bo'ladi; bakteriya uni to'g'ri oqsilga translatsiya qila oladi. 9. Qo'ng'ir yog' to'qimasidagi termogenin (UCP1) oqsilining vazifasi nima? A) Kislorodni mitoxondriyaga tashiydi B) Glyukozani yog'ga aylantiradi C) ATP-sintazaning faolligini oshiradi D) Protonlarni ATP-sintazani chetlab matriksga qaytarib, energiyani issiqlikka aylantiradi To'g'ri javob: D) Protonlarni ATP-sintazani chetlab matriksga qaytarib, energiyani issiqlikka ✔ aylantiradi Izoh: Termogenin proton gradientini «bo'shatadi», natijada ATP hosil bo'lmay, energiya issiqlik sifatida ajraladi. 10. Orol dengizi qurishining asosiy sababi nima? A) Dengiz tubining zilzila natijasida ko'tarilishi B) Dengiz suvining yer osti qatlamlariga to'liq singib ketishi C) Iqlimning keskin sovishi D) Amudaryo va Sirdaryo suvining sug'orish uchun ko'p miqdorda olinishi To'g'ri javob: D) Amudaryo va Sirdaryo suvining sug'orish uchun ko'p miqdorda olinishi ✔ Izoh: XX asrning ikkinchi yarmida daryolar suvining katta qismi paxta va sholi dalalarini sug'orishga sarflangani tufayli dengizga suv kelishi keskin kamaygan. 11. Tuproqdagi ammiakni nitratlarga aylantiruvchi bakteriyalar qanday ataladi? A) Sut kislotali bakteriyalar B) Moy kislotali bakteriyalar C) Nitrifikatsiyalovchi bakteriyalar D) Denitrifikatsiyalovchi bakteriyalar To'g'ri javob: C) Nitrifikatsiyalovchi bakteriyalar ✔ Biologiya olimpiada savollari — mashq testlari | 143 6. Bakteriya hujayrasini o'simlik hujayrasidan farqlovchi asosiy belgi qaysi? A) Ribosomalari va DNK si bo'lmaydi B) Hujayra devori umuman bo'lmaydi C) Shakllangan yadrosi yo'q, DNK nukleoidda D) Sitoplazma va membranasi bo'lmaydi To'g'ri javob: C) Shakllangan yadrosi yo'q, DNK nukleoidda✔ Izoh: Bakteriyalar prokariotlar: DNK yadro membranasi bilan o'ralmagan, membranali organoidlar yo'q. 7. DNK matritsa zanjirida A = 20%, T = 30%, G = 15%, C = 35%. Shu zanjirdan sintezlangan mRNK da adenin necha foiz bo'ladi? A) 35% B) 20% C) 30% D) 15% To'g'ri javob: C) 30% ✔ Izoh: mRNK dagi adenin matritsadagi timinga komplementar: A(mRNK) = T(matritsa) = 30%. 8. Odam insulin genini bakteriyada ishlatish uchun nima sababdan genomik DNK o'rniga teskari transkriptaza bilan olingan kDNK qo'llaniladi? A) kDNK da genetik kod boshqacha B) Genomik DNK bakteriyada tezda mutatsiyaga uchraydi C) Bakteriyalar DNK ni transkripsiya qila olmaydi D) Bakteriyalarda intronlarni kesuvchi splaysing tizimi yo'q To'g'ri javob: D) Bakteriyalarda intronlarni kesuvchi splaysing tizimi yo'q ✔ Izoh: kDNK yetuk mRNK dan olinadi va intronlarsiz bo'ladi; bakteriya uni to'g'ri oqsilga translatsiya qila oladi. 9. Qo'ng'ir yog' to'qimasidagi termogenin (UCP1) oqsilining vazifasi nima? A) Kislorodni mitoxondriyaga tashiydi B) Glyukozani yog'ga aylantiradi C) ATP-sintazaning faolligini oshiradi D) Protonlarni ATP-sintazani chetlab matriksga qaytarib, energiyani issiqlikka aylantiradi To'g'ri javob: D) Protonlarni ATP-sintazani chetlab matriksga qaytarib, energiyani issiqlikka ✔ aylantiradi Izoh: Termogenin proton gradientini «bo'shatadi», natijada ATP hosil bo'lmay, energiya issiqlik sifatida ajraladi. 10. Orol dengizi qurishining asosiy sababi nima? A) Dengiz tubining zilzila natijasida ko'tarilishi B) Dengiz suvining yer osti qatlamlariga to'liq singib ketishi C) Iqlimning keskin sovishi D) Amudaryo va Sirdaryo suvining sug'orish uchun ko'p miqdorda olinishi To'g'ri javob: D) Amudaryo va Sirdaryo suvining sug'orish uchun ko'p miqdorda olinishi ✔ Izoh: XX asrning ikkinchi yarmida daryolar suvining katta qismi paxta va sholi dalalarini sug'orishga sarflangani tufayli dengizga suv kelishi keskin kamaygan. 11. Tuproqdagi ammiakni nitratlarga aylantiruvchi bakteriyalar qanday ataladi? A) Sut kislotali bakteriyalar B) Moy kislotali bakteriyalar C) Nitrifikatsiyalovchi bakteriyalar D) Denitrifikatsiyalovchi bakteriyalar To'g'ri javob: C) Nitrifikatsiyalovchi bakteriyalar ✔ Biologiya olimpiada savollari — mashq testlari | 143 Izoh: Nitrifikatsiyalovchi bakteriyalar xemosintezlovchilar bo'lib, ammiakni nitrit va nitratlargacha oksidlaydi. 12. Mushuklarda qora (XB) va sariq (Xb) rang kodominant. Qora erkak sariq urg'ochi bilan chatishtirilsa, avlod qanday bo'ladi? A) Urg'ochilar sariq, erkaklar toshbaqarang B) Urg'ochilar toshbaqarang, erkaklar sariq C) Ikkala jins ham toshbaqarang D) Urg'ochilar qora, erkaklar sariq To'g'ri javob: B) Urg'ochilar toshbaqarang, erkaklar sariq✔ Izoh: XBY × XbXb → urg'ochilar XBXb (toshbaqarang), erkaklar XbY (sariq). 13. Ko'rshapalaklar qorong'ida mo'ljal olishda qaysi usuldan foydalanadi? A) Hidni uzoqdan sezish B) Magnit maydonini sezish C) Exolokatsiya D) Infraqizil nurni sezish To'g'ri javob: C) Exolokatsiya ✔ Izoh: Ko'rshapalaklar ultratovush chiqarib, narsalardan qaytgan aks-sadoni qabul qiladi. 14. Nafas hajmi 500 ml, o'lik bo'shliq 150 ml, nafas soni daqiqasiga 16 bo'lsa, alveolalarga daqiqasiga qancha havo yetib boradi? A) 2,4 l B) 8 l C) 5,6 l D) 10,4 l To'g'ri javob: C) 5,6 l ✔ Izoh: Har nafasda alveolaga 500 - 150 = 350 ml havo yetadi; 350 × 16 = 5600 ml = 5,6 l. 15. O'simlikda 2n = 24. Uning trisomik va tetraploid shakllarining somatik hujayralarida nechta xromosoma bo'ladi? A) 27 va 96 B) 25 va 48 C) 36 va 48 D) 25 va 26 To'g'ri javob: B) 25 va 48 ✔ Izoh: Trisomik: 2n + 1 = 25; tetraploid: 4n = 48. 16. Dissimilyatsiyada faqat to'liq oksidlanish natijasida 1520 mol ATP hosil bo'ldi. Necha mol kislorod sarflangan? (1 mol glyukozadan 38 mol ATP.) A) 120 B) 240 C) 40 D) 228 To'g'ri javob: B) 240 ✔ Izoh: 1520 / 38 = 40 mol glyukoza to'liq oksidlangan; har biri uchun 6 mol O2 kerak: 40 × 6 = 240 mol. 17. Raqobatli ingibitor ishtirokida ferment kinetikasi qanday o'zgaradi? A) Km ortadi, Vmax o'zgarmaydi B) Vmax kamayadi, Km o'zgarmaydi C) Km kamayadi, Vmax ortadi D) Km va Vmax ikkalasi kamayadi To'g'ri javob: A) Km ortadi, Vmax o'zgarmaydi ✔ Biologiya olimpiada savollari — mashq testlari | 144 Izoh: Nitrifikatsiyalovchi bakteriyalar xemosintezlovchilar bo'lib, ammiakni nitrit va nitratlargacha oksidlaydi. 12. Mushuklarda qora (XB) va sariq (Xb) rang kodominant. Qora erkak sariq urg'ochi bilan chatishtirilsa, avlod qanday bo'ladi? A) Urg'ochilar sariq, erkaklar toshbaqarang B) Urg'ochilar toshbaqarang, erkaklar sariq C) Ikkala jins ham toshbaqarang D) Urg'ochilar qora, erkaklar sariq To'g'ri javob: B) Urg'ochilar toshbaqarang, erkaklar sariq✔ Izoh: XBY × XbXb → urg'ochilar XBXb (toshbaqarang), erkaklar XbY (sariq). 13. Ko'rshapalaklar qorong'ida mo'ljal olishda qaysi usuldan foydalanadi? A) Hidni uzoqdan sezish B) Magnit maydonini sezish C) Exolokatsiya D) Infraqizil nurni sezish To'g'ri javob: C) Exolokatsiya ✔ Izoh: Ko'rshapalaklar ultratovush chiqarib, narsalardan qaytgan aks-sadoni qabul qiladi. 14. Nafas hajmi 500 ml, o'lik bo'shliq 150 ml, nafas soni daqiqasiga 16 bo'lsa, alveolalarga daqiqasiga qancha havo yetib boradi? A) 2,4 l B) 8 l C) 5,6 l D) 10,4 l To'g'ri javob: C) 5,6 l ✔ Izoh: Har nafasda alveolaga 500 - 150 = 350 ml havo yetadi; 350 × 16 = 5600 ml = 5,6 l. 15. O'simlikda 2n = 24. Uning trisomik va tetraploid shakllarining somatik hujayralarida nechta xromosoma bo'ladi? A) 27 va 96 B) 25 va 48 C) 36 va 48 D) 25 va 26 To'g'ri javob: B) 25 va 48 ✔ Izoh: Trisomik: 2n + 1 = 25; tetraploid: 4n = 48. 16. Dissimilyatsiyada faqat to'liq oksidlanish natijasida 1520 mol ATP hosil bo'ldi. Necha mol kislorod sarflangan? (1 mol glyukozadan 38 mol ATP.) A) 120 B) 240 C) 40 D) 228 To'g'ri javob: B) 240 ✔ Izoh: 1520 / 38 = 40 mol glyukoza to'liq oksidlangan; har biri uchun 6 mol O2 kerak: 40 × 6 = 240 mol. 17. Raqobatli ingibitor ishtirokida ferment kinetikasi qanday o'zgaradi? A) Km ortadi, Vmax o'zgarmaydi B) Vmax kamayadi, Km o'zgarmaydi C) Km kamayadi, Vmax ortadi D) Km va Vmax ikkalasi kamayadi To'g'ri javob: A) Km ortadi, Vmax o'zgarmaydi ✔ Biologiya olimpiada savollari — mashq testlari | 144 Izoh: Raqobatli ingibitor faol markaz uchun substrat bilan raqobatlashadi; substrat ko'paytirilsa ta'siri yengiladi, shuning uchun Vmax o'zgarmaydi. 18. Xemosintez hodisasini kashf etgan olim kim? A) R. Kox B) L. Paster C) D. I. Ivanovskiy D) S. N. Vinogradskiy To'g'ri javob: D) S. N. Vinogradskiy✔ Izoh: S. N. Vinogradskiy ayrim bakteriyalar noorganik moddalarni oksidlash energiyasi hisobiga organik modda sintezlashini aniqlagan. 19. Oq qo'ziqorin qalpoqchasining ostki qismi qanday tuzilgan? A) Silliq va tekis B) Naychasimon C) Tikansimon o'simtali D) Plastinkasimon To'g'ri javob: B) Naychasimon ✔ Izoh: Oq qo'ziqorin naysimon zamburug'lar guruhiga kiradi; shampinyonda esa plastinkalar bor. 20. Lak-operonda laktoza bo'lganda transkripsiya qanday boshlanadi? A) Allolaktoza repressorga birikib, uni operatordan ajratadi B) Laktoza RNK polimerazaga birikib uni faollashtiradi C) Laktoza operatorga birikib promotorni ochadi D) Repressor laktozani parchalab, operatorni bo'shatadi To'g'ri javob: A) Allolaktoza repressorga birikib, uni operatordan ajratadi ✔ Izoh: Induktor allolaktoza repressor konformatsiyasini o'zgartiradi, repressor operatordan ajraladi va strukturaviy genlar transkripsiyalanadi. 21. Spirogira suvo'tining jinsiy ko'payish usuli qanday ataladi? A) Sporulyatsiya B) Konyugatsiya C) Partenogenez D) Kurtaklanish To'g'ri javob: B) Konyugatsiya ✔ Izoh: Spirogirada yonma-yon turgan iplarning hujayralari ko'prikcha orqali qo'shiladi; bu konyugatsiya deyiladi. 22. Kartoshka, pomidor, baqlajon va tamaki qaysi oilaga mansub? A) Gulxayridoshlar B) Ituzumdoshlar C) Murakkabguldoshlar D) Karamdoshlar To'g'ri javob: B) Ituzumdoshlar ✔ Izoh: Bu o'simliklar ituzumdoshlar oilasiga kiradi; gul qismlari 5 tadan, tojbarglari tutashgan. 23. Qaysi belgi qirqquloqlarni yo'sinlardan farqlaydi? A) Urug'lanish uchun suv zarurligi B) Haqiqiy ildiz va o'tkazuvchi to'qimalari borligi C) Spora orqali ko'payishi D) Gametofitda jinsiy organlar hosil bo'lishi To'g'ri javob: B) Haqiqiy ildiz va o'tkazuvchi to'qimalari borligi ✔ Biologiya olimpiada savollari — mashq testlari | 145 Izoh: Raqobatli ingibitor faol markaz uchun substrat bilan raqobatlashadi; substrat ko'paytirilsa ta'siri yengiladi, shuning uchun Vmax o'zgarmaydi. 18. Xemosintez hodisasini kashf etgan olim kim? A) R. Kox B) L. Paster C) D. I. Ivanovskiy D) S. N. Vinogradskiy To'g'ri javob: D) S. N. Vinogradskiy✔ Izoh: S. N. Vinogradskiy ayrim bakteriyalar noorganik moddalarni oksidlash energiyasi hisobiga organik modda sintezlashini aniqlagan. 19. Oq qo'ziqorin qalpoqchasining ostki qismi qanday tuzilgan? A) Silliq va tekis B) Naychasimon C) Tikansimon o'simtali D) Plastinkasimon To'g'ri javob: B) Naychasimon ✔ Izoh: Oq qo'ziqorin naysimon zamburug'lar guruhiga kiradi; shampinyonda esa plastinkalar bor. 20. Lak-operonda laktoza bo'lganda transkripsiya qanday boshlanadi? A) Allolaktoza repressorga birikib, uni operatordan ajratadi B) Laktoza RNK polimerazaga birikib uni faollashtiradi C) Laktoza operatorga birikib promotorni ochadi D) Repressor laktozani parchalab, operatorni bo'shatadi To'g'ri javob: A) Allolaktoza repressorga birikib, uni operatordan ajratadi ✔ Izoh: Induktor allolaktoza repressor konformatsiyasini o'zgartiradi, repressor operatordan ajraladi va strukturaviy genlar transkripsiyalanadi. 21. Spirogira suvo'tining jinsiy ko'payish usuli qanday ataladi? A) Sporulyatsiya B) Konyugatsiya C) Partenogenez D) Kurtaklanish To'g'ri javob: B) Konyugatsiya ✔ Izoh: Spirogirada yonma-yon turgan iplarning hujayralari ko'prikcha orqali qo'shiladi; bu konyugatsiya deyiladi. 22. Kartoshka, pomidor, baqlajon va tamaki qaysi oilaga mansub? A) Gulxayridoshlar B) Ituzumdoshlar C) Murakkabguldoshlar D) Karamdoshlar To'g'ri javob: B) Ituzumdoshlar ✔ Izoh: Bu o'simliklar ituzumdoshlar oilasiga kiradi; gul qismlari 5 tadan, tojbarglari tutashgan. 23. Qaysi belgi qirqquloqlarni yo'sinlardan farqlaydi? A) Urug'lanish uchun suv zarurligi B) Haqiqiy ildiz va o'tkazuvchi to'qimalari borligi C) Spora orqali ko'payishi D) Gametofitda jinsiy organlar hosil bo'lishi To'g'ri javob: B) Haqiqiy ildiz va o'tkazuvchi to'qimalari borligi ✔ Biologiya olimpiada savollari — mashq testlari | 145 Izoh: Yo'sinlarda haqiqiy ildiz va o'tkazuvchi to'qima yo'q (rizoidlar bor), qirqquloqlarda esa ular rivojlangan. 24. Poliploidiya o'simliklarda keng tarqalgan, hayvonlarda esa juda kam uchraydi. Buning asosiy sababi nima? A) Hayvonlarda meyoz bo'lmaydi B) Hayvon hujayralarida bo'linish urchug'i hosil bo'lmaydi C) Hayvonlarda poliploidiya jinsni belgilash mexanizmini va rivojlanishni buzadi D) Hayvonlarda xromosomalar soni doim toq To'g'ri javob: C) Hayvonlarda poliploidiya jinsni belgilash mexanizmini va rivojlanishni buzadi✔ Izoh: Ko'pchilik hayvonlarda jins X va autosomalar nisbatiga bog'liq; poliploidiya bu muvozanatni buzadi va ular asosan jinsiy ko'payadi. 25. Biosfera haqidagi ta'limotni va «tirik modda» tushunchasini ishlab chiqqan olim kim? A) N. I. Vavilov B) V. V. Dokuchayev C) E. Zyuss D) V. I. Vernadskiy To'g'ri javob: D) V. I. Vernadskiy ✔ Izoh: V. I. Vernadskiy tirik organizmlarning sayyora miqyosidagi geokimyoviy rolini asoslab, biosfera ta'limotini yaratgan. 26. FAD koenzimining tarkibiga qaysi vitamin kiradi? A) Riboflavin (B2) B) Nikotin kislota (PP) C) Kobalamin (B12) D) Piridoksin (B6) To'g'ri javob: A) Riboflavin (B2) ✔ Izoh: FAD va FMN flavin koenzimlari riboflavin (vitamin B2) dan hosil bo'ladi. 27. Nafas hajmi 500 ml, qo'shimcha nafas olish hajmi 1500 ml, zaxira nafas chiqarish hajmi 1500 ml bo'lsa, o'pkaning tiriklik sig'imi qancha? A) 4700 ml B) 3000 ml C) 3500 ml D) 2000 ml To'g'ri javob: C) 3500 ml ✔ Izoh: Tiriklik sig'imi = 500 + 1500 + 1500 = 3500 ml. 28. Biosferaning yuqori chegarasini asosan nima belgilaydi? A) Tog' cho'qqilari B) Okean yuzasi C) Ozon qatlami D) Bulutlar qatlami To'g'ri javob: C) Ozon qatlami ✔ Izoh: Ozon qatlamidan yuqorida qattiq UB nurlanish tirik organizmlar yashashiga imkon bermaydi. 29. Bolalarda raxit kasalligi qaysi vitamin yetishmasligidan kelib chiqadi? A) C vitamini B) D vitamini C) K vitamini D) A vitamini To'g'ri javob: B) D vitamini ✔ Biologiya olimpiada savollari — mashq testlari | 146 Izoh: Yo'sinlarda haqiqiy ildiz va o'tkazuvchi to'qima yo'q (rizoidlar bor), qirqquloqlarda esa ular rivojlangan. 24. Poliploidiya o'simliklarda keng tarqalgan, hayvonlarda esa juda kam uchraydi. Buning asosiy sababi nima? A) Hayvonlarda meyoz bo'lmaydi B) Hayvon hujayralarida bo'linish urchug'i hosil bo'lmaydi C) Hayvonlarda poliploidiya jinsni belgilash mexanizmini va rivojlanishni buzadi D) Hayvonlarda xromosomalar soni doim toq To'g'ri javob: C) Hayvonlarda poliploidiya jinsni belgilash mexanizmini va rivojlanishni buzadi✔ Izoh: Ko'pchilik hayvonlarda jins X va autosomalar nisbatiga bog'liq; poliploidiya bu muvozanatni buzadi va ular asosan jinsiy ko'payadi. 25. Biosfera haqidagi ta'limotni va «tirik modda» tushunchasini ishlab chiqqan olim kim? A) N. I. Vavilov B) V. V. Dokuchayev C) E. Zyuss D) V. I. Vernadskiy To'g'ri javob: D) V. I. Vernadskiy ✔ Izoh: V. I. Vernadskiy tirik organizmlarning sayyora miqyosidagi geokimyoviy rolini asoslab, biosfera ta'limotini yaratgan. 26. FAD koenzimining tarkibiga qaysi vitamin kiradi? A) Riboflavin (B2) B) Nikotin kislota (PP) C) Kobalamin (B12) D) Piridoksin (B6) To'g'ri javob: A) Riboflavin (B2) ✔ Izoh: FAD va FMN flavin koenzimlari riboflavin (vitamin B2) dan hosil bo'ladi. 27. Nafas hajmi 500 ml, qo'shimcha nafas olish hajmi 1500 ml, zaxira nafas chiqarish hajmi 1500 ml bo'lsa, o'pkaning tiriklik sig'imi qancha? A) 4700 ml B) 3000 ml C) 3500 ml D) 2000 ml To'g'ri javob: C) 3500 ml ✔ Izoh: Tiriklik sig'imi = 500 + 1500 + 1500 = 3500 ml. 28. Biosferaning yuqori chegarasini asosan nima belgilaydi? A) Tog' cho'qqilari B) Okean yuzasi C) Ozon qatlami D) Bulutlar qatlami To'g'ri javob: C) Ozon qatlami ✔ Izoh: Ozon qatlamidan yuqorida qattiq UB nurlanish tirik organizmlar yashashiga imkon bermaydi. 29. Bolalarda raxit kasalligi qaysi vitamin yetishmasligidan kelib chiqadi? A) C vitamini B) D vitamini C) K vitamini D) A vitamini To'g'ri javob: B) D vitamini ✔ Biologiya olimpiada savollari — mashq testlari | 146 Izoh: D vitamini kalsiy va fosfor so'rilishini ta'minlaydi; uning yetishmasligi suyaklarning qiyshayishiga olib keladi. 30. Qarag'ay o'rmonida mikroiqlim va boshqa organizmlar yashash sharoitini shakllantiruvchi asosiy tur qanday ataladi? A) Edifikator B) Assektator (ikkinchi darajali tur) C) Redutsent D) Detritofag To'g'ri javob: A) Edifikator✔ Izoh: Edifikator turlar jamoaning tuzilishi va muhitini belgilaydi; qarag'ay soya, xazon va tuproq xossalarini shakllantiradi. Biologiya olimpiada savollari — mashq testlari | 147 Izoh: D vitamini kalsiy va fosfor so'rilishini ta'minlaydi; uning yetishmasligi suyaklarning qiyshayishiga olib keladi. 30. Qarag'ay o'rmonida mikroiqlim va boshqa organizmlar yashash sharoitini shakllantiruvchi asosiy tur qanday ataladi? A) Edifikator B) Assektator (ikkinchi darajali tur) C) Redutsent D) Detritofag To'g'ri javob: A) Edifikator✔ Izoh: Edifikator turlar jamoaning tuzilishi va muhitini belgilaydi; qarag'ay soya, xazon va tuproq xossalarini shakllantiradi. Biologiya olimpiada savollari — mashq testlari | 147 25-variant Olimpiada mashq testlari • bitta to'g'ri javob 1. Sut emizuvchilarning qaysi hujayrasida mitoxondriyalar umuman bo'lmaydi? A) Yetuk eritrotsitda B) Yurak muskuli hujayrasida C) Jigar hujayrasida D) Neyronda To'g'ri javob: A) Yetuk eritrotsitda✔ Izoh: Sut emizuvchilarning yetuk eritrotsitlarida yadro va mitoxondriya yo'q, ular energiyani faqat glikolizdan oladi. 2. Kechqurun g'ira-shira yorug'likda ko'rishni asosan qaysi retseptorlar ta'minlaydi? A) Rangdor parda hujayralari B) Kolbachalar C) Sariq dog' hujayralari D) Tayoqchalar To'g'ri javob: D) Tayoqchalar ✔ Izoh: Tayoqchalar yorug'likka juda sezgir, shuning uchun qorong'ilashganda ranglar ajratilmaydi. 3. Rezus-manfiy ona (rr) va rezus-musbat gomozigota ota (RR) farzandlarida rezus omil bo'yicha qanday ehtimollik kutiladi? A) 100% rezus-musbat B) 50% rezus-musbat, 50% rezus-manfiy C) 100% rezus-manfiy D) 75% rezus-musbat To'g'ri javob: A) 100% rezus-musbat ✔ Izoh: rr × RR → barcha farzandlar Rr, ya'ni rezus-musbat; bunday homiladorlikda rezus-konflikt xavfi bor. 4. Kapalak qanoti va qush qanoti qanday organlar hisoblanadi? A) Gomologik organlar B) Analogik organlar C) Rudiment organlar D) Atavistik organlar To'g'ri javob: B) Analogik organlar ✔ Izoh: Ular bir xil vazifani bajaradi, lekin kelib chiqishi va tuzilishi har xil — bu konvergensiya natijasi. 5. Populyatsiyada dominant fenotipli individlar 84% ni tashkil etadi (Hardi–Vaynberg muvozanati). Dominant gomozigotalar ulushi qancha? A) 60% B) 48% C) 36% D) 16% To'g'ri javob: C) 36% ✔ Izoh: q² = 0,16 → q = 0,4, p = 0,6; AA = p² = 0,36. Biologiya olimpiada savollari — mashq testlari | 148 25-variant Olimpiada mashq testlari • bitta to'g'ri javob 1. Sut emizuvchilarning qaysi hujayrasida mitoxondriyalar umuman bo'lmaydi? A) Yetuk eritrotsitda B) Yurak muskuli hujayrasida C) Jigar hujayrasida D) Neyronda To'g'ri javob: A) Yetuk eritrotsitda✔ Izoh: Sut emizuvchilarning yetuk eritrotsitlarida yadro va mitoxondriya yo'q, ular energiyani faqat glikolizdan oladi. 2. Kechqurun g'ira-shira yorug'likda ko'rishni asosan qaysi retseptorlar ta'minlaydi? A) Rangdor parda hujayralari B) Kolbachalar C) Sariq dog' hujayralari D) Tayoqchalar To'g'ri javob: D) Tayoqchalar ✔ Izoh: Tayoqchalar yorug'likka juda sezgir, shuning uchun qorong'ilashganda ranglar ajratilmaydi. 3. Rezus-manfiy ona (rr) va rezus-musbat gomozigota ota (RR) farzandlarida rezus omil bo'yicha qanday ehtimollik kutiladi? A) 100% rezus-musbat B) 50% rezus-musbat, 50% rezus-manfiy C) 100% rezus-manfiy D) 75% rezus-musbat To'g'ri javob: A) 100% rezus-musbat ✔ Izoh: rr × RR → barcha farzandlar Rr, ya'ni rezus-musbat; bunday homiladorlikda rezus-konflikt xavfi bor. 4. Kapalak qanoti va qush qanoti qanday organlar hisoblanadi? A) Gomologik organlar B) Analogik organlar C) Rudiment organlar D) Atavistik organlar To'g'ri javob: B) Analogik organlar ✔ Izoh: Ular bir xil vazifani bajaradi, lekin kelib chiqishi va tuzilishi har xil — bu konvergensiya natijasi. 5. Populyatsiyada dominant fenotipli individlar 84% ni tashkil etadi (Hardi–Vaynberg muvozanati). Dominant gomozigotalar ulushi qancha? A) 60% B) 48% C) 36% D) 16% To'g'ri javob: C) 36% ✔ Izoh: q² = 0,16 → q = 0,4, p = 0,6; AA = p² = 0,36. Biologiya olimpiada savollari — mashq testlari | 148 6. Somatik hujayrasining G1 davridagi DNK massasi 7·10⁻⁹ mg bo'lgan hayvonning spermatozoidida DNK massasi qancha? A) 14·10⁻⁹ mg B) 3,5·10⁻⁹ mg C) 7·10⁻⁹ mg D) 1,75·10⁻⁹ mg To'g'ri javob: B) 3,5·10⁻⁹ mg✔ Izoh: G1 da 2n2c = 7·10⁻⁹ mg; spermatozoid nc bo'lgani uchun DNK miqdori ikki marta kam: 3,5·10⁻⁹ mg. 7. Chechakka qarshi birinchi emlashni (vaksinatsiyani) amalga oshirgan olim kim? A) R. Kox B) I. I. Mechnikov C) L. Paster D) E. Jenner To'g'ri javob: D) E. Jenner ✔ Izoh: Edvard Jenner 1796-yilda sigir chechagi materiali bilan emlab, odamni chin chechakdan himoya qilgan. 8. Qondagi kalsiy miqdorini boshqaruvchi parathormon qaysi bezda ishlab chiqariladi? A) Epifiz (g'uddasimon bez)da B) Gipofizning oldingi bo'lagida C) Ayrisimon bez (timus)da D) Qalqonsimon bez oldi bezlarida To'g'ri javob: D) Qalqonsimon bez oldi bezlarida ✔ Izoh: Qalqonsimon bez oldi bezlari parathormon ajratadi, u qonda kalsiy miqdorini oshiradi. 9. Daraxt kesigida ko'rinadigan yillik halqalar qaysi to'qima faoliyatining mavsumiy o'zgarishi natijasidir? A) Fellogen (po'kak kambiysi) B) Uchki (apikal) meristema C) Perisikl D) Kambiy To'g'ri javob: D) Kambiy ✔ Izoh: Bahorda kambiy yirik, kuzda mayda yog'ochlik hujayralarini hosil qiladi; ularning chegarasi yillik halqani beradi. 10. Bosh ildizning har doim pastga qarab o'sishi qanday hodisa? A) Gidronastiya B) Musbat geotropizm C) Musbat fototropizm D) Manfiy geotropizm To'g'ri javob: B) Musbat geotropizm ✔ Izoh: Ildiz yer tortish kuchi yo'nalishida o'sadi (musbat geotropizm), poya esa unga qarshi (manfiy geotropizm). 11. Katta qon aylanish doirasi qayerdan boshlanib, qayerda tugaydi? A) O'ng bo'lmachadan boshlanib, chap qorinchada tugaydi B) Chap bo'lmachadan boshlanib, o'ng qorinchada tugaydi C) Chap qorinchadan boshlanib, o'ng bo'lmachada tugaydi D) O'ng qorinchadan boshlanib, chap bo'lmachada tugaydi To'g'ri javob: C) Chap qorinchadan boshlanib, o'ng bo'lmachada tugaydi ✔ Izoh: Katta doira chap qorincha - aorta - organlar - kovak venalar - o'ng bo'lmacha yo'nalishida boradi. Biologiya olimpiada savollari — mashq testlari | 149 6. Somatik hujayrasining G1 davridagi DNK massasi 7·10⁻⁹ mg bo'lgan hayvonning spermatozoidida DNK massasi qancha? A) 14·10⁻⁹ mg B) 3,5·10⁻⁹ mg C) 7·10⁻⁹ mg D) 1,75·10⁻⁹ mg To'g'ri javob: B) 3,5·10⁻⁹ mg✔ Izoh: G1 da 2n2c = 7·10⁻⁹ mg; spermatozoid nc bo'lgani uchun DNK miqdori ikki marta kam: 3,5·10⁻⁹ mg. 7. Chechakka qarshi birinchi emlashni (vaksinatsiyani) amalga oshirgan olim kim? A) R. Kox B) I. I. Mechnikov C) L. Paster D) E. Jenner To'g'ri javob: D) E. Jenner ✔ Izoh: Edvard Jenner 1796-yilda sigir chechagi materiali bilan emlab, odamni chin chechakdan himoya qilgan. 8. Qondagi kalsiy miqdorini boshqaruvchi parathormon qaysi bezda ishlab chiqariladi? A) Epifiz (g'uddasimon bez)da B) Gipofizning oldingi bo'lagida C) Ayrisimon bez (timus)da D) Qalqonsimon bez oldi bezlarida To'g'ri javob: D) Qalqonsimon bez oldi bezlarida ✔ Izoh: Qalqonsimon bez oldi bezlari parathormon ajratadi, u qonda kalsiy miqdorini oshiradi. 9. Daraxt kesigida ko'rinadigan yillik halqalar qaysi to'qima faoliyatining mavsumiy o'zgarishi natijasidir? A) Fellogen (po'kak kambiysi) B) Uchki (apikal) meristema C) Perisikl D) Kambiy To'g'ri javob: D) Kambiy ✔ Izoh: Bahorda kambiy yirik, kuzda mayda yog'ochlik hujayralarini hosil qiladi; ularning chegarasi yillik halqani beradi. 10. Bosh ildizning har doim pastga qarab o'sishi qanday hodisa? A) Gidronastiya B) Musbat geotropizm C) Musbat fototropizm D) Manfiy geotropizm To'g'ri javob: B) Musbat geotropizm ✔ Izoh: Ildiz yer tortish kuchi yo'nalishida o'sadi (musbat geotropizm), poya esa unga qarshi (manfiy geotropizm). 11. Katta qon aylanish doirasi qayerdan boshlanib, qayerda tugaydi? A) O'ng bo'lmachadan boshlanib, chap qorinchada tugaydi B) Chap bo'lmachadan boshlanib, o'ng qorinchada tugaydi C) Chap qorinchadan boshlanib, o'ng bo'lmachada tugaydi D) O'ng qorinchadan boshlanib, chap bo'lmachada tugaydi To'g'ri javob: C) Chap qorinchadan boshlanib, o'ng bo'lmachada tugaydi ✔ Izoh: Katta doira chap qorincha - aorta - organlar - kovak venalar - o'ng bo'lmacha yo'nalishida boradi. Biologiya olimpiada savollari — mashq testlari | 149 12. Mendel no'xatda o'rgangan belgilar juftlari soni nechta edi? A) 2 B) 7 C) 4 D) 10 To'g'ri javob: B) 7✔ Izoh: G. Mendel no'xatning 7 juft muqobil belgisini (urug' rangi, shakli, gul rangi va boshqalar) o'rgangan. 13. Odam umurtqa pog'onasining bo'yin bo'limida nechta umurtqa bor? A) 5 ta B) 4 ta C) 7 ta D) 12 ta To'g'ri javob: C) 7 ta ✔ Izoh: Umurtqa pog'onasi: bo'yin 7, ko'krak 12, bel 5, dumg'aza 5 (qo'shilgan) va dum 4-5 umurtqadan iborat. 14. Populyatsiyada retsessiv gomozigotalar 4% ni tashkil etadi (Hardi–Vaynberg muvozanati). Geterozigotalar necha foiz? A) 48% B) 32% C) 16% D) 64% To'g'ri javob: B) 32% ✔ Izoh: q² = 0,04 → q = 0,2, p = 0,8; 2pq = 2 × 0,8 × 0,2 = 0,32. 15. Poya uchining yorug'lik tomon egilishi asosan qaysi fitogormonning soya tomonda ko'proq to'planishi bilan izohlanadi? A) Gibberellin B) Abssiz kislota C) Auksin D) Etilen To'g'ri javob: C) Auksin ✔ Izoh: Auksin soya tomonga ko'chadi va u yerdagi hujayralar tezroq cho'ziladi, poya yorug'lik tomon egiladi. 16. Mitoxondriya va xloroplastlarning bakteriyalar bilan o'xshashligini ko'rsatuvchi belgi qaysi? A) 70S tipidagi ribosomalar va halqasimon DNK borligi B) Bitta membrana bilan o'ralganligi C) 80S tipidagi ribosomalar borligi D) Gistonli chiziqli xromosomalar borligi To'g'ri javob: A) 70S tipidagi ribosomalar va halqasimon DNK borligi ✔ Izoh: Bu organoidlarda prokariotlarga xos 70S ribosomalar va halqasimon DNK bor, ular ikki membranali va bo'linib ko'payadi. 17. Tizza refleksining refleks yoyi nechta neyrondan iborat? A) To'rtta B) Uchta C) Ikkita D) Bitta To'g'ri javob: C) Ikkita ✔ Izoh: Tizza refleksida sezuvchi neyron orqa miyada bevosita harakatlantiruvchi neyron bilan sinaps hosil qiladi. Biologiya olimpiada savollari — mashq testlari | 150 12. Mendel no'xatda o'rgangan belgilar juftlari soni nechta edi? A) 2 B) 7 C) 4 D) 10 To'g'ri javob: B) 7✔ Izoh: G. Mendel no'xatning 7 juft muqobil belgisini (urug' rangi, shakli, gul rangi va boshqalar) o'rgangan. 13. Odam umurtqa pog'onasining bo'yin bo'limida nechta umurtqa bor? A) 5 ta B) 4 ta C) 7 ta D) 12 ta To'g'ri javob: C) 7 ta ✔ Izoh: Umurtqa pog'onasi: bo'yin 7, ko'krak 12, bel 5, dumg'aza 5 (qo'shilgan) va dum 4-5 umurtqadan iborat. 14. Populyatsiyada retsessiv gomozigotalar 4% ni tashkil etadi (Hardi–Vaynberg muvozanati). Geterozigotalar necha foiz? A) 48% B) 32% C) 16% D) 64% To'g'ri javob: B) 32% ✔ Izoh: q² = 0,04 → q = 0,2, p = 0,8; 2pq = 2 × 0,8 × 0,2 = 0,32. 15. Poya uchining yorug'lik tomon egilishi asosan qaysi fitogormonning soya tomonda ko'proq to'planishi bilan izohlanadi? A) Gibberellin B) Abssiz kislota C) Auksin D) Etilen To'g'ri javob: C) Auksin ✔ Izoh: Auksin soya tomonga ko'chadi va u yerdagi hujayralar tezroq cho'ziladi, poya yorug'lik tomon egiladi. 16. Mitoxondriya va xloroplastlarning bakteriyalar bilan o'xshashligini ko'rsatuvchi belgi qaysi? A) 70S tipidagi ribosomalar va halqasimon DNK borligi B) Bitta membrana bilan o'ralganligi C) 80S tipidagi ribosomalar borligi D) Gistonli chiziqli xromosomalar borligi To'g'ri javob: A) 70S tipidagi ribosomalar va halqasimon DNK borligi ✔ Izoh: Bu organoidlarda prokariotlarga xos 70S ribosomalar va halqasimon DNK bor, ular ikki membranali va bo'linib ko'payadi. 17. Tizza refleksining refleks yoyi nechta neyrondan iborat? A) To'rtta B) Uchta C) Ikkita D) Bitta To'g'ri javob: C) Ikkita ✔ Izoh: Tizza refleksida sezuvchi neyron orqa miyada bevosita harakatlantiruvchi neyron bilan sinaps hosil qiladi. Biologiya olimpiada savollari — mashq testlari | 150 18. Retsessiv letal allelning dastlabki chastotasi q0 = 0,5. Gomozigotalar har avlodda to'liq nobud bo'lsa, 8 avloddan keyin uning chastotasi qancha bo'ladi? (qn = q0 / (1 + n·q0)) A) 0,1 B) 0,0625 C) 0,05 D) 0,2 To'g'ri javob: A) 0,1✔ Izoh: qn = 0,5 / (1 + 8 × 0,5) = 0,5 / 5 = 0,1. Retsessiv allel geterozigotalarda «yashiringani» uchun sekin kamayadi. 19. Oddiy amyoba qanday harakatlanadi? A) Ko'p sonli kiprikchalar yordamida B) Bitta uzun xivchin yordamida C) Muskul tolalarining qisqarishi bilan D) Soxta oyoqlar (psevdopodiylar) yordamida To'g'ri javob: D) Soxta oyoqlar (psevdopodiylar) yordamida ✔ Izoh: Amyoba sitoplazmasi oqib chiqib soxta oyoqlar hosil qiladi va shu yo'l bilan harakatlanib, oziqni qamrab oladi. 20. Birinchi bo'yin umurtqasi (atlant)ning boshqa umurtqalardan asosiy farqi nima? A) Uning tanasi bo'lmaydi B) Unga qovurg'alar birikadi C) Uning ikkita tanasi bor D) U dumg'aza bilan qo'shilgan To'g'ri javob: A) Uning tanasi bo'lmaydi ✔ Izoh: Atlantning tanasi ikkinchi umurtqaning tish o'simtasiga aylangan, shu sababli atlant halqa shaklida. 21. Gulli o'simlik endosperm hujayrasida 24 ta xromosoma bor. Uning barg hujayrasida nechta xromosoma bo'ladi? A) 8 B) 12 C) 24 D) 16 To'g'ri javob: D) 16 ✔ Izoh: Endosperm 3n = 24, demak n = 8; barg hujayrasi diploid: 2n = 16. 22. Marvarid mollyuskaning qaysi qismi faoliyati natijasida hosil bo'ladi? A) Jigar B) Oyoq C) Jabra D) Mantiya To'g'ri javob: D) Mantiya ✔ Izoh: Mantiya va chig'anoq orasiga tushgan yot zarra atrofida mantiya sadaf qatlamlarini ajratib marvaridni hosil qiladi. 23. Tibbiy zulukning so'lagidagi qaysi modda qon ivishiga to'sqinlik qiladi? A) Fibrinogen B) Girudin C) Geparin D) Trombin To'g'ri javob: B) Girudin ✔ Biologiya olimpiada savollari — mashq testlari | 151 18. Retsessiv letal allelning dastlabki chastotasi q0 = 0,5. Gomozigotalar har avlodda to'liq nobud bo'lsa, 8 avloddan keyin uning chastotasi qancha bo'ladi? (qn = q0 / (1 + n·q0)) A) 0,1 B) 0,0625 C) 0,05 D) 0,2 To'g'ri javob: A) 0,1✔ Izoh: qn = 0,5 / (1 + 8 × 0,5) = 0,5 / 5 = 0,1. Retsessiv allel geterozigotalarda «yashiringani» uchun sekin kamayadi. 19. Oddiy amyoba qanday harakatlanadi? A) Ko'p sonli kiprikchalar yordamida B) Bitta uzun xivchin yordamida C) Muskul tolalarining qisqarishi bilan D) Soxta oyoqlar (psevdopodiylar) yordamida To'g'ri javob: D) Soxta oyoqlar (psevdopodiylar) yordamida ✔ Izoh: Amyoba sitoplazmasi oqib chiqib soxta oyoqlar hosil qiladi va shu yo'l bilan harakatlanib, oziqni qamrab oladi. 20. Birinchi bo'yin umurtqasi (atlant)ning boshqa umurtqalardan asosiy farqi nima? A) Uning tanasi bo'lmaydi B) Unga qovurg'alar birikadi C) Uning ikkita tanasi bor D) U dumg'aza bilan qo'shilgan To'g'ri javob: A) Uning tanasi bo'lmaydi ✔ Izoh: Atlantning tanasi ikkinchi umurtqaning tish o'simtasiga aylangan, shu sababli atlant halqa shaklida. 21. Gulli o'simlik endosperm hujayrasida 24 ta xromosoma bor. Uning barg hujayrasida nechta xromosoma bo'ladi? A) 8 B) 12 C) 24 D) 16 To'g'ri javob: D) 16 ✔ Izoh: Endosperm 3n = 24, demak n = 8; barg hujayrasi diploid: 2n = 16. 22. Marvarid mollyuskaning qaysi qismi faoliyati natijasida hosil bo'ladi? A) Jigar B) Oyoq C) Jabra D) Mantiya To'g'ri javob: D) Mantiya ✔ Izoh: Mantiya va chig'anoq orasiga tushgan yot zarra atrofida mantiya sadaf qatlamlarini ajratib marvaridni hosil qiladi. 23. Tibbiy zulukning so'lagidagi qaysi modda qon ivishiga to'sqinlik qiladi? A) Fibrinogen B) Girudin C) Geparin D) Trombin To'g'ri javob: B) Girudin ✔ Biologiya olimpiada savollari — mashq testlari | 151 Izoh: Zuluk so'lagida girudin bor, u qon ivishini to'xtatadi; shu sababli zuluklar tromb xavfini kamaytirishda qo'llanilgan. 24. Diploid hujayraning G1 davridagi DNK massasi 6·10⁻⁹ mg. Meyoz II metafazasidagi hujayrada DNK massasi qancha bo'ladi? A) 3·10⁻⁹ mg B) 1,5·10⁻⁹ mg C) 12·10⁻⁹ mg D) 6·10⁻⁹ mg To'g'ri javob: D) 6·10⁻⁹ mg✔ Izoh: G1: 2n2c = 6·10⁻⁹ mg. Meyoz II metafazasida n2c — xromosomalar soni ikki marta kam, ammo har biri 2 xromatidli, ya'ni DNK miqdori 2c. 25. Sitoplazmada sintezlangan oqsilning yadro poralari orqali yadroga kirishini qaysi ketma-ketlik ta'minlaydi? A) Yadro lokalizatsiya signali (NLS) B) EPR ga yo'naltiruvchi signal peptid C) Mannoza-6-fosfat qoldig'i D) KDEL ushlab qolish signali To'g'ri javob: A) Yadro lokalizatsiya signali (NLS) ✔ Izoh: Yadro oqsillari tarkibidagi NLS ketma-ketligini importinlar taniydi va oqsilni poradan o'tkazadi. 26. Piyoz boshida qisqargan yassi poya (tubcha) qaysi qism hisoblanadi? A) Tashqi quruq qobiqlar B) Ildizlar to'plami C) Ichki etli qobiqlar D) Piyoz tagidagi yassi asos To'g'ri javob: D) Piyoz tagidagi yassi asos ✔ Izoh: Piyoz boshida tubcha - qisqargan poya, etli va quruq qobiqlar esa shakli o'zgargan barglardir. 27. Kumulyativ polimeriyada uchta gen (AaBbCc × AaBbCc) bo'yicha avlodda aynan 3 ta dominant allelga ega bo'lganlar ulushi qancha? A) 5/16 B) 1/64 C) 3/16 D) 1/8 To'g'ri javob: A) 5/16 ✔ Izoh: 6 allel ichidan 3 tasi dominant: C(6,3)/64 = 20/64 = 5/16. 28. DNK shikastlanganda hujayra siklini to'xtatuvchi yoki apoptozni boshlovchi, «genom qo'riqchisi» deb ataluvchi oqsil qaysi? A) Kohezin B) Tubulin C) Siklin B D) p53 To'g'ri javob: D) p53 ✔ Izoh: p53 shikastlangan DNK ni sezadi, G1 da siklni to'xtatadi va tuzatib bo'lmasa apoptozni boshlaydi; uning mutatsiyasi ko'p o'smalarda uchraydi. Biologiya olimpiada savollari — mashq testlari | 152 Izoh: Zuluk so'lagida girudin bor, u qon ivishini to'xtatadi; shu sababli zuluklar tromb xavfini kamaytirishda qo'llanilgan. 24. Diploid hujayraning G1 davridagi DNK massasi 6·10⁻⁹ mg. Meyoz II metafazasidagi hujayrada DNK massasi qancha bo'ladi? A) 3·10⁻⁹ mg B) 1,5·10⁻⁹ mg C) 12·10⁻⁹ mg D) 6·10⁻⁹ mg To'g'ri javob: D) 6·10⁻⁹ mg✔ Izoh: G1: 2n2c = 6·10⁻⁹ mg. Meyoz II metafazasida n2c — xromosomalar soni ikki marta kam, ammo har biri 2 xromatidli, ya'ni DNK miqdori 2c. 25. Sitoplazmada sintezlangan oqsilning yadro poralari orqali yadroga kirishini qaysi ketma-ketlik ta'minlaydi? A) Yadro lokalizatsiya signali (NLS) B) EPR ga yo'naltiruvchi signal peptid C) Mannoza-6-fosfat qoldig'i D) KDEL ushlab qolish signali To'g'ri javob: A) Yadro lokalizatsiya signali (NLS) ✔ Izoh: Yadro oqsillari tarkibidagi NLS ketma-ketligini importinlar taniydi va oqsilni poradan o'tkazadi. 26. Piyoz boshida qisqargan yassi poya (tubcha) qaysi qism hisoblanadi? A) Tashqi quruq qobiqlar B) Ildizlar to'plami C) Ichki etli qobiqlar D) Piyoz tagidagi yassi asos To'g'ri javob: D) Piyoz tagidagi yassi asos ✔ Izoh: Piyoz boshida tubcha - qisqargan poya, etli va quruq qobiqlar esa shakli o'zgargan barglardir. 27. Kumulyativ polimeriyada uchta gen (AaBbCc × AaBbCc) bo'yicha avlodda aynan 3 ta dominant allelga ega bo'lganlar ulushi qancha? A) 5/16 B) 1/64 C) 3/16 D) 1/8 To'g'ri javob: A) 5/16 ✔ Izoh: 6 allel ichidan 3 tasi dominant: C(6,3)/64 = 20/64 = 5/16. 28. DNK shikastlanganda hujayra siklini to'xtatuvchi yoki apoptozni boshlovchi, «genom qo'riqchisi» deb ataluvchi oqsil qaysi? A) Kohezin B) Tubulin C) Siklin B D) p53 To'g'ri javob: D) p53 ✔ Izoh: p53 shikastlangan DNK ni sezadi, G1 da siklni to'xtatadi va tuzatib bo'lmasa apoptozni boshlaydi; uning mutatsiyasi ko'p o'smalarda uchraydi. Biologiya olimpiada savollari — mashq testlari | 152 29. AaBBCcDdee genotipli organizm (genlar birikmagan) nechta xil gameta hosil qiladi? A) 32 B) 8 C) 16 D) 4 To'g'ri javob: B) 8✔ Izoh: Geterozigotali genlar soni 3 ta (Aa, Cc, Dd): 2³ = 8 xil gameta. 30. Eukariotlarning sitoplazmatik ribosomasi va uning subbirliklari to'g'ri ko'rsatilgan javobni toping. A) 70S (50S + 30S) B) 70S (60S + 40S) C) 80S (50S + 30S) D) 80S (60S + 40S) To'g'ri javob: D) 80S (60S + 40S) ✔ Izoh: Eukariot sitoplazma ribosomasi 80S bo'lib, 60S va 40S subbirliklardan iborat; sedimentatsiya koeffitsientlari qo'shilmaydi. Biologiya olimpiada savollari — mashq testlari | 153 29. AaBBCcDdee genotipli organizm (genlar birikmagan) nechta xil gameta hosil qiladi? A) 32 B) 8 C) 16 D) 4 To'g'ri javob: B) 8✔ Izoh: Geterozigotali genlar soni 3 ta (Aa, Cc, Dd): 2³ = 8 xil gameta. 30. Eukariotlarning sitoplazmatik ribosomasi va uning subbirliklari to'g'ri ko'rsatilgan javobni toping. A) 70S (50S + 30S) B) 70S (60S + 40S) C) 80S (50S + 30S) D) 80S (60S + 40S) To'g'ri javob: D) 80S (60S + 40S) ✔ Izoh: Eukariot sitoplazma ribosomasi 80S bo'lib, 60S va 40S subbirliklardan iborat; sedimentatsiya koeffitsientlari qo'shilmaydi. Biologiya olimpiada savollari — mashq testlari | 153 26-variant Olimpiada mashq testlari • bitta to'g'ri javob 1. Oqsillar parchalanishida hosil bo'ladigan zaharli ammiak qaysi organda kamroq zaharli mochevinaga aylantiriladi? A) Buyrakda B) Jigarda C) O'pkada D) Teri bezlarida To'g'ri javob: B) Jigarda✔ Izoh: Mochevina jigarda sintezlanadi, so'ng qon orqali buyraklarga borib siydik bilan chiqariladi. 2. Mutatsiyalarning genom, xromosoma va gen mutatsiyalariga bo'linishi to'g'ri ko'rsatilgan javobni toping. A) Translokatsiya – genom, monosomiya – xromosoma, inversiya – gen B) Poliploidiya – genom, inversiya – xromosoma, nukleotid almashinuvi – gen C) Poliploidiya – xromosoma, inversiya – gen, nukleotid almashinuvi – genom D) Deletsiya – genom, trisomiya – gen, duplikatsiya – xromosoma To'g'ri javob: B) Poliploidiya – genom, inversiya – xromosoma, nukleotid almashinuvi – gen ✔ Izoh: Genom mutatsiyalari xromosomalar sonini, xromosoma mutatsiyalari tuzilishini, gen mutatsiyalari esa DNK ketma-ketligini o'zgartiradi. 3. Eukariot promotorlarida transkripsiya boshlanish nuqtasidan oldinda joylashgan, timin va adeninga boy ketma-ketlik qanday ataladi? A) Poli-A signal B) TATA-boks C) Shayn-Dalgarno ketma-ketligi D) Telomer takrori To'g'ri javob: B) TATA-boks ✔ Izoh: TATA-boksga transkripsiya omillari birikadi va RNK polimeraza II ni boshlanish nuqtasiga joylashtiradi. 4. AB/ab × ab/ab chatishtirishda genlar orasi 17 sM. 2000 ta avlod ichida nechtasi rekombinant bo'ladi? A) 1660 B) 340 C) 830 D) 170 To'g'ri javob: B) 340 ✔ Izoh: Rekombinantlar ulushi 17%: 2000 × 0,17 = 340. 5. Yong'indan keyin o'rmon o'rnida o'simliklar jamoalarining ketma-ket almashinishi qanday suksessiya? A) Birlamchi suksessiya B) Klimaks holat C) Ikkilamchi suksessiya D) Ekologik piramida To'g'ri javob: C) Ikkilamchi suksessiya ✔ Izoh: Ikkilamchi suksessiya tuprog'i saqlangan joyda boshlanadi, shuning uchun birlamchiga qaraganda tezroq kechadi. Biologiya olimpiada savollari — mashq testlari | 154 26-variant Olimpiada mashq testlari • bitta to'g'ri javob 1. Oqsillar parchalanishida hosil bo'ladigan zaharli ammiak qaysi organda kamroq zaharli mochevinaga aylantiriladi? A) Buyrakda B) Jigarda C) O'pkada D) Teri bezlarida To'g'ri javob: B) Jigarda✔ Izoh: Mochevina jigarda sintezlanadi, so'ng qon orqali buyraklarga borib siydik bilan chiqariladi. 2. Mutatsiyalarning genom, xromosoma va gen mutatsiyalariga bo'linishi to'g'ri ko'rsatilgan javobni toping. A) Translokatsiya – genom, monosomiya – xromosoma, inversiya – gen B) Poliploidiya – genom, inversiya – xromosoma, nukleotid almashinuvi – gen C) Poliploidiya – xromosoma, inversiya – gen, nukleotid almashinuvi – genom D) Deletsiya – genom, trisomiya – gen, duplikatsiya – xromosoma To'g'ri javob: B) Poliploidiya – genom, inversiya – xromosoma, nukleotid almashinuvi – gen ✔ Izoh: Genom mutatsiyalari xromosomalar sonini, xromosoma mutatsiyalari tuzilishini, gen mutatsiyalari esa DNK ketma-ketligini o'zgartiradi. 3. Eukariot promotorlarida transkripsiya boshlanish nuqtasidan oldinda joylashgan, timin va adeninga boy ketma-ketlik qanday ataladi? A) Poli-A signal B) TATA-boks C) Shayn-Dalgarno ketma-ketligi D) Telomer takrori To'g'ri javob: B) TATA-boks ✔ Izoh: TATA-boksga transkripsiya omillari birikadi va RNK polimeraza II ni boshlanish nuqtasiga joylashtiradi. 4. AB/ab × ab/ab chatishtirishda genlar orasi 17 sM. 2000 ta avlod ichida nechtasi rekombinant bo'ladi? A) 1660 B) 340 C) 830 D) 170 To'g'ri javob: B) 340 ✔ Izoh: Rekombinantlar ulushi 17%: 2000 × 0,17 = 340. 5. Yong'indan keyin o'rmon o'rnida o'simliklar jamoalarining ketma-ket almashinishi qanday suksessiya? A) Birlamchi suksessiya B) Klimaks holat C) Ikkilamchi suksessiya D) Ekologik piramida To'g'ri javob: C) Ikkilamchi suksessiya ✔ Izoh: Ikkilamchi suksessiya tuprog'i saqlangan joyda boshlanadi, shuning uchun birlamchiga qaraganda tezroq kechadi. Biologiya olimpiada savollari — mashq testlari | 154 6. Quyidagilardan qaysi juftlik ikkalasi ham purin asoslari? A) Adenin va guanin B) Adenin va timin C) Guanin va uratsil D) Sitozin va timin To'g'ri javob: A) Adenin va guanin✔ Izoh: Purinlar (A, G) ikki halqali, pirimidinlar (C, T, U) bir halqali azotli asoslardir. 7. DNK matritsa zanjirining qismi 3'-TACGGATTC-5'. Undan transkripsiya qilingan mRNK qismi qanday? A) 5'-UACGGAUUC-3' B) 5'-ATGCCTAAG-3' C) 3'-AUGCCUAAG-5' D) 5'-AUGCCUAAG-3' To'g'ri javob: D) 5'-AUGCCUAAG-3' ✔ Izoh: mRNK matritsaga komplementar va antiparallel sintezlanadi, timin o'rniga uratsil: 3'-TAC GGA TTC-5' → 5'-AUG CCU AAG-3'. 8. Doimiy tishlar to'liq rivojlangan kattalar odamida nechta katta oziq tish bo'ladi (aql tishlari bilan)? A) 12 ta B) 8 ta C) 4 ta D) 20 ta To'g'ri javob: A) 12 ta ✔ Izoh: Kattalarda 32 tish: 8 kurak, 4 qoziq, 8 kichik oziq va 12 katta oziq tish. 9. Mitoxondriya nafas zanjirida elektronlarning oxirgi akseptori qaysi? A) Molekulyar kislorod B) NAD+ C) FAD D) Karbonat angidrid To'g'ri javob: A) Molekulyar kislorod ✔ Izoh: Sitoxrom c oksidaza elektronlarni O2 ga beradi va protonlar ishtirokida suv hosil bo'ladi. 10. Yumshoq bug'doy (2n = 42) qanday ploidlikka ega? A) Tetraploid (4n, n = 7) B) Geksaploid (6n, n = 7) C) Diploid (2n, n = 21) D) Triploid (3n, n = 14) To'g'ri javob: B) Geksaploid (6n, n = 7) ✔ Izoh: Yumshoq bug'doy uchta turli genomdan (A, B, D) iborat allogeksaploid: 6 × 7 = 42. 11. Sfagnum yo'sinining o'z massasidan bir necha marta ko'p suv shimib olishi nima bilan bog'liq? A) Barglarida og'izchalar ko'pligi B) Poyasida aerenxima borligi C) Kuchli rivojlangan ildiz tizimi borligi D) Bargida suv to'plovchi yirik o'lik hujayralar borligi To'g'ri javob: D) Bargida suv to'plovchi yirik o'lik hujayralar borligi ✔ Izoh: Sfagnum bargida xlorofilli tirik hujayralar orasida teshikli yirik o'lik hujayralar bo'lib, ular suvni shimib saqlaydi. Biologiya olimpiada savollari — mashq testlari | 155 6. Quyidagilardan qaysi juftlik ikkalasi ham purin asoslari? A) Adenin va guanin B) Adenin va timin C) Guanin va uratsil D) Sitozin va timin To'g'ri javob: A) Adenin va guanin✔ Izoh: Purinlar (A, G) ikki halqali, pirimidinlar (C, T, U) bir halqali azotli asoslardir. 7. DNK matritsa zanjirining qismi 3'-TACGGATTC-5'. Undan transkripsiya qilingan mRNK qismi qanday? A) 5'-UACGGAUUC-3' B) 5'-ATGCCTAAG-3' C) 3'-AUGCCUAAG-5' D) 5'-AUGCCUAAG-3' To'g'ri javob: D) 5'-AUGCCUAAG-3' ✔ Izoh: mRNK matritsaga komplementar va antiparallel sintezlanadi, timin o'rniga uratsil: 3'-TAC GGA TTC-5' → 5'-AUG CCU AAG-3'. 8. Doimiy tishlar to'liq rivojlangan kattalar odamida nechta katta oziq tish bo'ladi (aql tishlari bilan)? A) 12 ta B) 8 ta C) 4 ta D) 20 ta To'g'ri javob: A) 12 ta ✔ Izoh: Kattalarda 32 tish: 8 kurak, 4 qoziq, 8 kichik oziq va 12 katta oziq tish. 9. Mitoxondriya nafas zanjirida elektronlarning oxirgi akseptori qaysi? A) Molekulyar kislorod B) NAD+ C) FAD D) Karbonat angidrid To'g'ri javob: A) Molekulyar kislorod ✔ Izoh: Sitoxrom c oksidaza elektronlarni O2 ga beradi va protonlar ishtirokida suv hosil bo'ladi. 10. Yumshoq bug'doy (2n = 42) qanday ploidlikka ega? A) Tetraploid (4n, n = 7) B) Geksaploid (6n, n = 7) C) Diploid (2n, n = 21) D) Triploid (3n, n = 14) To'g'ri javob: B) Geksaploid (6n, n = 7) ✔ Izoh: Yumshoq bug'doy uchta turli genomdan (A, B, D) iborat allogeksaploid: 6 × 7 = 42. 11. Sfagnum yo'sinining o'z massasidan bir necha marta ko'p suv shimib olishi nima bilan bog'liq? A) Barglarida og'izchalar ko'pligi B) Poyasida aerenxima borligi C) Kuchli rivojlangan ildiz tizimi borligi D) Bargida suv to'plovchi yirik o'lik hujayralar borligi To'g'ri javob: D) Bargida suv to'plovchi yirik o'lik hujayralar borligi ✔ Izoh: Sfagnum bargida xlorofilli tirik hujayralar orasida teshikli yirik o'lik hujayralar bo'lib, ular suvni shimib saqlaydi. Biologiya olimpiada savollari — mashq testlari | 155 12. Odamda nechta juft yirik so'lak bezi bor? A) 4 juft B) 2 juft C) 3 juft D) 6 juft To'g'ri javob: C) 3 juft✔ Izoh: Yirik so'lak bezlari: quloq oldi, jag' osti va til osti bezlari - jami 3 juft. 13. Shajarada belgi har avlodda uchraydi, ikkala jinsda teng, kasal otadan o'g'ilga ham o'tadi. Bu qaysi irsiylanish turiga xos? A) X-retsessiv B) Autosom dominant C) Autosom retsessiv D) Y xromosomaga birikkan To'g'ri javob: B) Autosom dominant ✔ Izoh: Autosom dominant belgi bir ota-onada bo'lsa, farzandlarning taxminan yarmiga, jinsdan qat'i nazar o'tadi. 14. Xrizantema kuzda kun qisqarganda gullaydi. U fotoperiodizm bo'yicha qaysi guruhga kiradi? A) Neytral o'simliklar B) Uzun kun o'simliklari C) Qisqa kun o'simliklari D) Efemerlar To'g'ri javob: C) Qisqa kun o'simliklari ✔ Izoh: Qisqa kun o'simliklari kun uzunligi ma'lum kritik qiymatdan qisqa bo'lganda gullaydi. 15. Pepsin fermentining optimal pH qiymati taxminan qancha? A) 1,5–2,5 B) 8,0–9,0 C) 5,0–6,0 D) 7,0–7,5 To'g'ri javob: A) 1,5–2,5 ✔ Izoh: Pepsin me'da shirasidagi kuchli kislotali muhitda (pH ≈ 2) eng faol; tripsin esa kuchsiz ishqoriy muhitda ishlaydi. 16. Bakteriyalar har 30 daqiqada bo'linadi. Dastlab 1000 ta bakteriya bo'lsa, 1 soatdan keyin ular nechta bo'ladi? A) 2000 B) 3000 C) 4000 D) 8000 To'g'ri javob: C) 4000 ✔ Izoh: 1 soatda 2 marta bo'linish: 1000 × 2^2 = 4000. 17. Tovuq jo'jasi va kaptar bolasi rivojlanishi bo'yicha qanday farq qiladi? A) Jo'ja ko'r, yalang'och chiqadi; kaptar bolasi patli chiqadi B) Jo'ja ko'rib, patli chiqadi; kaptar bolasi ko'r, yalang'och C) Ikkalasi ham tuxumdan ko'r va yalang'och holda chiqadi D) Ikkalasi ham tuxumdan chiqishi bilanoq ucha boshlaydi To'g'ri javob: B) Jo'ja ko'rib, patli chiqadi; kaptar bolasi ko'r, yalang'och ✔ Izoh: Tovuq tug'ma uchirma (jo'ja) qushlarga, kaptar esa balapon qushlarga kiradi. Biologiya olimpiada savollari — mashq testlari | 156 12. Odamda nechta juft yirik so'lak bezi bor? A) 4 juft B) 2 juft C) 3 juft D) 6 juft To'g'ri javob: C) 3 juft✔ Izoh: Yirik so'lak bezlari: quloq oldi, jag' osti va til osti bezlari - jami 3 juft. 13. Shajarada belgi har avlodda uchraydi, ikkala jinsda teng, kasal otadan o'g'ilga ham o'tadi. Bu qaysi irsiylanish turiga xos? A) X-retsessiv B) Autosom dominant C) Autosom retsessiv D) Y xromosomaga birikkan To'g'ri javob: B) Autosom dominant ✔ Izoh: Autosom dominant belgi bir ota-onada bo'lsa, farzandlarning taxminan yarmiga, jinsdan qat'i nazar o'tadi. 14. Xrizantema kuzda kun qisqarganda gullaydi. U fotoperiodizm bo'yicha qaysi guruhga kiradi? A) Neytral o'simliklar B) Uzun kun o'simliklari C) Qisqa kun o'simliklari D) Efemerlar To'g'ri javob: C) Qisqa kun o'simliklari ✔ Izoh: Qisqa kun o'simliklari kun uzunligi ma'lum kritik qiymatdan qisqa bo'lganda gullaydi. 15. Pepsin fermentining optimal pH qiymati taxminan qancha? A) 1,5–2,5 B) 8,0–9,0 C) 5,0–6,0 D) 7,0–7,5 To'g'ri javob: A) 1,5–2,5 ✔ Izoh: Pepsin me'da shirasidagi kuchli kislotali muhitda (pH ≈ 2) eng faol; tripsin esa kuchsiz ishqoriy muhitda ishlaydi. 16. Bakteriyalar har 30 daqiqada bo'linadi. Dastlab 1000 ta bakteriya bo'lsa, 1 soatdan keyin ular nechta bo'ladi? A) 2000 B) 3000 C) 4000 D) 8000 To'g'ri javob: C) 4000 ✔ Izoh: 1 soatda 2 marta bo'linish: 1000 × 2^2 = 4000. 17. Tovuq jo'jasi va kaptar bolasi rivojlanishi bo'yicha qanday farq qiladi? A) Jo'ja ko'r, yalang'och chiqadi; kaptar bolasi patli chiqadi B) Jo'ja ko'rib, patli chiqadi; kaptar bolasi ko'r, yalang'och C) Ikkalasi ham tuxumdan ko'r va yalang'och holda chiqadi D) Ikkalasi ham tuxumdan chiqishi bilanoq ucha boshlaydi To'g'ri javob: B) Jo'ja ko'rib, patli chiqadi; kaptar bolasi ko'r, yalang'och ✔ Izoh: Tovuq tug'ma uchirma (jo'ja) qushlarga, kaptar esa balapon qushlarga kiradi. Biologiya olimpiada savollari — mashq testlari | 156 18. Kungaboqarning «savatcha» deb ataladigan to'pgulida chetdagi yirik sariq gullar qanday gullar? A) Kapalaksimon, ikki jinsli B) Voronkasimon, faqat changchili C) Tilsimon, odatda mevasiz (pushtsiz) D) Naysimon, ikki jinsli To'g'ri javob: C) Tilsimon, odatda mevasiz (pushtsiz)✔ Izoh: Kungaboqarda chetdagi tilsimon gullar hasharotlarni jalb qiladi va meva bermaydi; meva o'rtadagi naysimon gullarda hosil bo'ladi. 19. Quyidagilardan qaysi biri dukkakdoshlar oilasiga kiradi? A) Sabzi B) Beda C) Kungaboqar D) Bodring To'g'ri javob: B) Beda ✔ Izoh: Beda (yo'ng'ichqa) dukkakdoshlarga mansub; ildizidagi tugunaklar tuproqni azotga boyitadi. 20. Quyidagi kasalliklardan qaysi biri virus qo'zg'atadigan kasallik? A) Qizamiq B) Vabo C) Sil D) Kuydirgi To'g'ri javob: A) Qizamiq ✔ Izoh: Qizamiq virusli kasallik; sil, vabo va kuydirgini bakteriyalar qo'zg'atadi. 21. C4 o'simliklarda mezofill hujayralarida CO2 ning birlamchi akseptori qaysi modda? A) Fosfoenolpiruvat B) Ribulozo-1,5-bisfosfat C) 3-fosfoglitserat D) Piruvat To'g'ri javob: A) Fosfoenolpiruvat ✔ Izoh: FEP-karboksilaza CO2 (HCO3−) ni fosfoenolpiruvatga biriktiradi va 4 uglerodli oksaloatsetat hosil bo'ladi. 22. Haroratga nisbatan tana harorati muhit haroratiga bog'liq bo'lgan hayvonlar qanday ataladi? A) Gomoyoterm (issiqqonli) B) Stenofag C) Evritop D) Poykiloterm (sovuqqonli) To'g'ri javob: D) Poykiloterm (sovuqqonli) ✔ Izoh: Baliqlar, amfibiyalar, sudralib yuruvchilar va umurtqasizlar tana haroratini doimiy saqlay olmaydi. 23. Karamdoshlar oilasi vakillarining mevasi qanday? A) Ko'sak B) Dukkak C) Danakli meva D) Qo'zoq yoki qo'zoqcha To'g'ri javob: D) Qo'zoq yoki qo'zoqcha ✔ Izoh: Karamdoshlar mevasi ikki chanoqli qo'zoq (uzun) yoki qo'zoqcha (kalta) bo'ladi. Biologiya olimpiada savollari — mashq testlari | 157 18. Kungaboqarning «savatcha» deb ataladigan to'pgulida chetdagi yirik sariq gullar qanday gullar? A) Kapalaksimon, ikki jinsli B) Voronkasimon, faqat changchili C) Tilsimon, odatda mevasiz (pushtsiz) D) Naysimon, ikki jinsli To'g'ri javob: C) Tilsimon, odatda mevasiz (pushtsiz)✔ Izoh: Kungaboqarda chetdagi tilsimon gullar hasharotlarni jalb qiladi va meva bermaydi; meva o'rtadagi naysimon gullarda hosil bo'ladi. 19. Quyidagilardan qaysi biri dukkakdoshlar oilasiga kiradi? A) Sabzi B) Beda C) Kungaboqar D) Bodring To'g'ri javob: B) Beda ✔ Izoh: Beda (yo'ng'ichqa) dukkakdoshlarga mansub; ildizidagi tugunaklar tuproqni azotga boyitadi. 20. Quyidagi kasalliklardan qaysi biri virus qo'zg'atadigan kasallik? A) Qizamiq B) Vabo C) Sil D) Kuydirgi To'g'ri javob: A) Qizamiq ✔ Izoh: Qizamiq virusli kasallik; sil, vabo va kuydirgini bakteriyalar qo'zg'atadi. 21. C4 o'simliklarda mezofill hujayralarida CO2 ning birlamchi akseptori qaysi modda? A) Fosfoenolpiruvat B) Ribulozo-1,5-bisfosfat C) 3-fosfoglitserat D) Piruvat To'g'ri javob: A) Fosfoenolpiruvat ✔ Izoh: FEP-karboksilaza CO2 (HCO3−) ni fosfoenolpiruvatga biriktiradi va 4 uglerodli oksaloatsetat hosil bo'ladi. 22. Haroratga nisbatan tana harorati muhit haroratiga bog'liq bo'lgan hayvonlar qanday ataladi? A) Gomoyoterm (issiqqonli) B) Stenofag C) Evritop D) Poykiloterm (sovuqqonli) To'g'ri javob: D) Poykiloterm (sovuqqonli) ✔ Izoh: Baliqlar, amfibiyalar, sudralib yuruvchilar va umurtqasizlar tana haroratini doimiy saqlay olmaydi. 23. Karamdoshlar oilasi vakillarining mevasi qanday? A) Ko'sak B) Dukkak C) Danakli meva D) Qo'zoq yoki qo'zoqcha To'g'ri javob: D) Qo'zoq yoki qo'zoqcha ✔ Izoh: Karamdoshlar mevasi ikki chanoqli qo'zoq (uzun) yoki qo'zoqcha (kalta) bo'ladi. Biologiya olimpiada savollari — mashq testlari | 157 24. Baliqlarning jabralarida gaz almashinuvi samaradorligini oshiruvchi mexanizm qaysi? A) Suvning faqat og'iz orqali kirib-chiqib turishi B) Jabralarning vaqti-vaqti bilan havo bilan to'lishi C) Qonning jabralarda uzoq vaqt to'xtab turishi D) Qon va suvning jabralarda qarama-qarshi oqishi To'g'ri javob: D) Qon va suvning jabralarda qarama-qarshi oqishi✔ Izoh: Qarama-qarshi oqim tufayli qon butun yo'l bo'ylab kislorodga boyroq suv bilan uchrashadi va ko'proq O2 oladi. 25. Shar shaklidagi bakteriyalar qanday ataladi? A) Spirillalar B) Vibrionlar C) Batsillalar D) Kokklar To'g'ri javob: D) Kokklar ✔ Izoh: Kokklar sharsimon, batsillalar tayoqchasimon, vibrionlar vergulsimon, spirillalar spiralsimon bakteriyalar. 26. Xershi va Cheyz tajribasida bakteriofag bilan zararlangan bakteriyalar ichida asosan qaysi radioaktiv izotop topilgan? A) 32P B) 3H C) 14C D) 35S To'g'ri javob: A) 32P ✔ Izoh: Fag DNK si fosfor (32P) bilan, oqsil qobig'i oltingugurt (35S) bilan belgilangan; bakteriyaga faqat DNK kirgan. 27. Quyidagilardan qaysi biri C4 tipidagi fotosintezga ega o'simlik? A) Sholi B) Kartoshka C) Bug'doy D) Makkajo'xori To'g'ri javob: D) Makkajo'xori ✔ Izoh: Makkajo'xori, shakarqamish, jo'xori C4 o'simliklardir; bug'doy, sholi, kartoshka esa C3 o'simliklar. 28. Ikki tur bir xil cheklangan resursdan bir xil foydalansa, uzoq muddatda birga yashay olmaydi, degan qoidani kim tajribada asoslagan? A) G. F. Gauze B) Yu. Libix C) A. Lotka D) V. Shelford To'g'ri javob: A) G. F. Gauze ✔ Izoh: G. F. Gauze infuzoriya-tufelkalar bilan tajribada bir turning ikkinchisini siqib chiqarishini ko'rsatgan — raqobat istisnosi qoidasi. 29. Uchuvchi qushlar to'sh suyagidagi yirik o'simta (kil) qanday ahamiyatga ega? A) Tuxumning tuxum yo'lidan o'tishini osonlashtiradi B) Qanotni harakatlantiruvchi ko'krak muskullari birikadi C) Havo xaltalarini o'z ichida saqlab turadi D) Ichki organlarni sovuqdan va zarbadan saqlaydi To'g'ri javob: B) Qanotni harakatlantiruvchi ko'krak muskullari birikadi ✔ Biologiya olimpiada savollari — mashq testlari | 158 24. Baliqlarning jabralarida gaz almashinuvi samaradorligini oshiruvchi mexanizm qaysi? A) Suvning faqat og'iz orqali kirib-chiqib turishi B) Jabralarning vaqti-vaqti bilan havo bilan to'lishi C) Qonning jabralarda uzoq vaqt to'xtab turishi D) Qon va suvning jabralarda qarama-qarshi oqishi To'g'ri javob: D) Qon va suvning jabralarda qarama-qarshi oqishi✔ Izoh: Qarama-qarshi oqim tufayli qon butun yo'l bo'ylab kislorodga boyroq suv bilan uchrashadi va ko'proq O2 oladi. 25. Shar shaklidagi bakteriyalar qanday ataladi? A) Spirillalar B) Vibrionlar C) Batsillalar D) Kokklar To'g'ri javob: D) Kokklar ✔ Izoh: Kokklar sharsimon, batsillalar tayoqchasimon, vibrionlar vergulsimon, spirillalar spiralsimon bakteriyalar. 26. Xershi va Cheyz tajribasida bakteriofag bilan zararlangan bakteriyalar ichida asosan qaysi radioaktiv izotop topilgan? A) 32P B) 3H C) 14C D) 35S To'g'ri javob: A) 32P ✔ Izoh: Fag DNK si fosfor (32P) bilan, oqsil qobig'i oltingugurt (35S) bilan belgilangan; bakteriyaga faqat DNK kirgan. 27. Quyidagilardan qaysi biri C4 tipidagi fotosintezga ega o'simlik? A) Sholi B) Kartoshka C) Bug'doy D) Makkajo'xori To'g'ri javob: D) Makkajo'xori ✔ Izoh: Makkajo'xori, shakarqamish, jo'xori C4 o'simliklardir; bug'doy, sholi, kartoshka esa C3 o'simliklar. 28. Ikki tur bir xil cheklangan resursdan bir xil foydalansa, uzoq muddatda birga yashay olmaydi, degan qoidani kim tajribada asoslagan? A) G. F. Gauze B) Yu. Libix C) A. Lotka D) V. Shelford To'g'ri javob: A) G. F. Gauze ✔ Izoh: G. F. Gauze infuzoriya-tufelkalar bilan tajribada bir turning ikkinchisini siqib chiqarishini ko'rsatgan — raqobat istisnosi qoidasi. 29. Uchuvchi qushlar to'sh suyagidagi yirik o'simta (kil) qanday ahamiyatga ega? A) Tuxumning tuxum yo'lidan o'tishini osonlashtiradi B) Qanotni harakatlantiruvchi ko'krak muskullari birikadi C) Havo xaltalarini o'z ichida saqlab turadi D) Ichki organlarni sovuqdan va zarbadan saqlaydi To'g'ri javob: B) Qanotni harakatlantiruvchi ko'krak muskullari birikadi ✔ Biologiya olimpiada savollari — mashq testlari | 158 Izoh: Kilga yirik ko'krak muskullari birikadi; uchmaydigan tuyaqushda kil bo'lmaydi. 30. Zamburug' mitseliysi bilan daraxt ildizlari o'rtasidagi foydali hamkorlik qanday ataladi? A) Lishaynik B) Parazitizm C) Antibioz D) Mikoriza To'g'ri javob: D) Mikoriza✔ Izoh: Mikorizada zamburug' o'simlikka suv va mineral moddalar yetkazadi, o'simlikdan esa organik moddalar oladi. Biologiya olimpiada savollari — mashq testlari | 159 Izoh: Kilga yirik ko'krak muskullari birikadi; uchmaydigan tuyaqushda kil bo'lmaydi. 30. Zamburug' mitseliysi bilan daraxt ildizlari o'rtasidagi foydali hamkorlik qanday ataladi? A) Lishaynik B) Parazitizm C) Antibioz D) Mikoriza To'g'ri javob: D) Mikoriza✔ Izoh: Mikorizada zamburug' o'simlikka suv va mineral moddalar yetkazadi, o'simlikdan esa organik moddalar oladi. Biologiya olimpiada savollari — mashq testlari | 159 27-variant Olimpiada mashq testlari • bitta to'g'ri javob 1. Bargning ustunsimon (palisad) parenximasi qayerda joylashgan? A) Tomirlar ichida B) Pastki epidermis ustida C) Yuqori epidermis ostida D) Barg bandi asosida To'g'ri javob: C) Yuqori epidermis ostida✔ Izoh: Ustunsimon to'qima yuqori epidermis ostida joylashib, xloroplastlarga eng boy qavat hisoblanadi. 2. Oraliq filamentlarga mansub oqsillar juftini toping. A) Keratin va vimentin B) Aktin va miozin C) α- va β-tubulin D) Dinein va kinezin To'g'ri javob: A) Keratin va vimentin ✔ Izoh: Oraliq filamentlar keratin, vimentin, laminlar kabi oqsillardan tuzilgan; aktin mikrofilament, tubulin mikronaycha hosil qiladi. 3. Lizosomalar ichidagi muhitning pH qiymati taxminan qanchaga teng? A) 4,5–5,0 B) 8,0–8,5 C) 1,5–2,0 D) 7,0–7,4 To'g'ri javob: A) 4,5–5,0 ✔ Izoh: Lizosoma membranasidagi proton nasoslari ichki muhitni kislotali (pH 4,5–5) holda saqlaydi; gidrolazalar shu pH da faol. 4. Ohakli chig'anoqlari to'planishidan bo'r va ohaktosh qatlamlari hosil qilgan bir hujayralilar qaysi? A) Evglenalar B) Foraminiferalar C) Radiolyariyalar D) Infuzoriyalar To'g'ri javob: B) Foraminiferalar ✔ Izoh: Foraminiferalar ohakli chig'anoqli dengiz bir hujayralilari; radiolyariyalar skeleti esa kremniyli. 5. Hozirgi tur xilma-xilligiga ega deyarli barcha hayvon tiplari qazilma qoldiqlarda birinchi marta qaysi davrda keskin ko'paygan? A) Paleogen davrida B) Yura davrida C) Kembriy davrida D) Perm davrida To'g'ri javob: C) Kembriy davrida ✔ Izoh: Kembriy davrida ko'plab hayvon tiplari nisbatan qisqa vaqtda paydo bo'lgan — bu «kembriy portlashi» deb ataladi. Biologiya olimpiada savollari — mashq testlari | 160 27-variant Olimpiada mashq testlari • bitta to'g'ri javob 1. Bargning ustunsimon (palisad) parenximasi qayerda joylashgan? A) Tomirlar ichida B) Pastki epidermis ustida C) Yuqori epidermis ostida D) Barg bandi asosida To'g'ri javob: C) Yuqori epidermis ostida✔ Izoh: Ustunsimon to'qima yuqori epidermis ostida joylashib, xloroplastlarga eng boy qavat hisoblanadi. 2. Oraliq filamentlarga mansub oqsillar juftini toping. A) Keratin va vimentin B) Aktin va miozin C) α- va β-tubulin D) Dinein va kinezin To'g'ri javob: A) Keratin va vimentin ✔ Izoh: Oraliq filamentlar keratin, vimentin, laminlar kabi oqsillardan tuzilgan; aktin mikrofilament, tubulin mikronaycha hosil qiladi. 3. Lizosomalar ichidagi muhitning pH qiymati taxminan qanchaga teng? A) 4,5–5,0 B) 8,0–8,5 C) 1,5–2,0 D) 7,0–7,4 To'g'ri javob: A) 4,5–5,0 ✔ Izoh: Lizosoma membranasidagi proton nasoslari ichki muhitni kislotali (pH 4,5–5) holda saqlaydi; gidrolazalar shu pH da faol. 4. Ohakli chig'anoqlari to'planishidan bo'r va ohaktosh qatlamlari hosil qilgan bir hujayralilar qaysi? A) Evglenalar B) Foraminiferalar C) Radiolyariyalar D) Infuzoriyalar To'g'ri javob: B) Foraminiferalar ✔ Izoh: Foraminiferalar ohakli chig'anoqli dengiz bir hujayralilari; radiolyariyalar skeleti esa kremniyli. 5. Hozirgi tur xilma-xilligiga ega deyarli barcha hayvon tiplari qazilma qoldiqlarda birinchi marta qaysi davrda keskin ko'paygan? A) Paleogen davrida B) Yura davrida C) Kembriy davrida D) Perm davrida To'g'ri javob: C) Kembriy davrida ✔ Izoh: Kembriy davrida ko'plab hayvon tiplari nisbatan qisqa vaqtda paydo bo'lgan — bu «kembriy portlashi» deb ataladi. Biologiya olimpiada savollari — mashq testlari | 160 6. Diduragay chatishtirish F2 sidagi 9 xil genotipdan nechtasi ikkala gen bo'yicha geterozigota emas, balki faqat bitta gen bo'yicha geterozigota? A) 2 B) 5 C) 4 D) 1 To'g'ri javob: C) 4✔ Izoh: Monogeterozigotalar: AABb, aaBb, AaBB, Aabb — 4 ta genotip; AaBb esa digeterozigota. 7. Kichik populyatsiyada allellar chastotasining tasodifiy o'zgarishi qanday ataladi? A) Migratsiya B) Genlar dreyfi C) Tabiiy tanlanish D) Panmiksiya To'g'ri javob: B) Genlar dreyfi ✔ Izoh: Genlar dreyfi tasodifiy jarayon bo'lib, kichik populyatsiyalarda allellarning yo'qolishi yoki fiksatsiyasiga olib keladi. 8. Populyatsiyada bir genning 4 ta alleli mavjud (ko'p allellik). Diploid organizmlarda bu gen bo'yicha nechta xil genotip bo'lishi mumkin? A) 6 B) 16 C) 10 D) 8 To'g'ri javob: C) 10 ✔ Izoh: n allel uchun genotiplar soni n(n+1)/2: 4 × 5 / 2 = 10 (4 gomozigota + 6 geterozigota). 9. Arterial bosim 120/80 mm sim. ust. bo'lsa, birinchi raqam nimani bildiradi? A) Vena bosimini B) Puls bosimini C) Qorinchalar bo'shashishi (diastola) vaqtidagi bosimni D) Qorinchalar qisqarishi (sistola) vaqtidagi bosimni To'g'ri javob: D) Qorinchalar qisqarishi (sistola) vaqtidagi bosimni ✔ Izoh: Yuqori (sistolik) bosim qorinchalar qisqarganda, pastki (diastolik) bosim yurak bo'shashganda o'lchanadi. 10. Andaluz tovuqlarida qora va oq tovuqlar chatishtirilganda F1 havorang bo'ladi. F1 lar o'zaro chatishtirilsa, F2 da havorang jo'jalar ulushi qancha? A) 3/4 B) 1/4 C) 1/3 D) 1/2 To'g'ri javob: D) 1/2 ✔ Izoh: Chala dominantlik: Aa × Aa → 1 AA (qora) : 2 Aa (havorang) : 1 aa (oq); havorang 2/4 = 1/2. 11. Gidraning nerv sistemasi qanday tipda? A) Naysimon B) Qorin nerv zanjiri C) Narvonsimon D) Diffuz (to'rsimon) To'g'ri javob: D) Diffuz (to'rsimon) ✔ Izoh: Gidrada nerv hujayralari tana bo'ylab tarqoq to'r hosil qiladi; markaziy nerv tugunlari yo'q. Biologiya olimpiada savollari — mashq testlari | 161 6. Diduragay chatishtirish F2 sidagi 9 xil genotipdan nechtasi ikkala gen bo'yicha geterozigota emas, balki faqat bitta gen bo'yicha geterozigota? A) 2 B) 5 C) 4 D) 1 To'g'ri javob: C) 4✔ Izoh: Monogeterozigotalar: AABb, aaBb, AaBB, Aabb — 4 ta genotip; AaBb esa digeterozigota. 7. Kichik populyatsiyada allellar chastotasining tasodifiy o'zgarishi qanday ataladi? A) Migratsiya B) Genlar dreyfi C) Tabiiy tanlanish D) Panmiksiya To'g'ri javob: B) Genlar dreyfi ✔ Izoh: Genlar dreyfi tasodifiy jarayon bo'lib, kichik populyatsiyalarda allellarning yo'qolishi yoki fiksatsiyasiga olib keladi. 8. Populyatsiyada bir genning 4 ta alleli mavjud (ko'p allellik). Diploid organizmlarda bu gen bo'yicha nechta xil genotip bo'lishi mumkin? A) 6 B) 16 C) 10 D) 8 To'g'ri javob: C) 10 ✔ Izoh: n allel uchun genotiplar soni n(n+1)/2: 4 × 5 / 2 = 10 (4 gomozigota + 6 geterozigota). 9. Arterial bosim 120/80 mm sim. ust. bo'lsa, birinchi raqam nimani bildiradi? A) Vena bosimini B) Puls bosimini C) Qorinchalar bo'shashishi (diastola) vaqtidagi bosimni D) Qorinchalar qisqarishi (sistola) vaqtidagi bosimni To'g'ri javob: D) Qorinchalar qisqarishi (sistola) vaqtidagi bosimni ✔ Izoh: Yuqori (sistolik) bosim qorinchalar qisqarganda, pastki (diastolik) bosim yurak bo'shashganda o'lchanadi. 10. Andaluz tovuqlarida qora va oq tovuqlar chatishtirilganda F1 havorang bo'ladi. F1 lar o'zaro chatishtirilsa, F2 da havorang jo'jalar ulushi qancha? A) 3/4 B) 1/4 C) 1/3 D) 1/2 To'g'ri javob: D) 1/2 ✔ Izoh: Chala dominantlik: Aa × Aa → 1 AA (qora) : 2 Aa (havorang) : 1 aa (oq); havorang 2/4 = 1/2. 11. Gidraning nerv sistemasi qanday tipda? A) Naysimon B) Qorin nerv zanjiri C) Narvonsimon D) Diffuz (to'rsimon) To'g'ri javob: D) Diffuz (to'rsimon) ✔ Izoh: Gidrada nerv hujayralari tana bo'ylab tarqoq to'r hosil qiladi; markaziy nerv tugunlari yo'q. Biologiya olimpiada savollari — mashq testlari | 161 12. Fotosintezning yorug'lik reaksiyalari xloroplastning qaysi qismida boradi? A) Tilakoid membranalarida B) Membranalararo bo'shliqda C) Tashqi membranada D) Stromada To'g'ri javob: A) Tilakoid membranalarida✔ Izoh: Pigmentlar, elektron tashuvchilar va ATP-sintaza tilakoid membranalarida joylashgan; Kalvin sikli esa stromada boradi. 13. Ildiz qinchasining asosiy vazifasi nimadan iborat? A) Suv va mineral tuzlarni faol so'radi B) Bo'linuvchi hujayralarni shikastlanishdan himoya qiladi C) Yon ildizlarni hosil qiladi D) Organik moddalarni zaxira sifatida to'playdi To'g'ri javob: B) Bo'linuvchi hujayralarni shikastlanishdan himoya qiladi ✔ Izoh: Ildiz qinchasi ildiz uchini qoplab, tuproq zarralari orasida harakatlanganda meristemani himoya qiladi. 14. Mevalarning pishishini tezlashtiruvchi gazsimon fitogormon qaysi? A) Etilen B) Sitokinin C) Auksin D) Gibberellin To'g'ri javob: A) Etilen ✔ Izoh: Etilen gaz holatidagi fitogormon bo'lib, mevalar pishishi va barglar to'kilishini tezlashtiradi. 15. Markaziy egatning oldidagi (oldingi markaziy) pushtada qaysi zona joylashgan? A) Eshitish zonasi B) Hid bilish zonasi C) Harakat zonasi D) Ko'rish zonasi To'g'ri javob: C) Harakat zonasi ✔ Izoh: Oldingi markaziy pushtada skelet muskullarini boshqaruvchi harakat zonasi, orqasidagida teri-muskul sezgi zonasi joylashgan. 16. S. Miller va G. Yuri 1953-yilda o'tkazgan tajribasi nimani ko'rsatgan? A) Tirik organizmlarning o'z-o'zidan paydo bo'lishi mumkin emasligini B) DNK ning qo'sh spiral tuzilishini C) Fotosintezda kislorod suvdan ajralishini D) Birlamchi atmosfera gazlaridan elektr razryadi ta'sirida aminokislotalar hosil bo'lishini To'g'ri javob: D) Birlamchi atmosfera gazlaridan elektr razryadi ta'sirida aminokislotalar hosil ✔ bo'lishini Izoh: Metan, ammiak, vodorod va suv bug'i aralashmasiga elektr razryadi berilganda aminokislotalar va boshqa organik moddalar hosil bo'lgan. 17. Antidiuretik gormon qayerda sintezlanadi va qayerdan qonga chiqariladi? A) Gipofiz oldingi bo'lagida hosil bo'lib, o'sha yerdan chiqariladi B) Buyrak hujayralarida hosil bo'lib, buyrakning o'zidan chiqariladi C) Gipotalamusda hosil bo'lib, gipofiz orqa bo'lagidan chiqariladi D) Qalqonsimon bezda hosil bo'lib, limfa orqali qonga tushadi To'g'ri javob: C) Gipotalamusda hosil bo'lib, gipofiz orqa bo'lagidan chiqariladi ✔ Izoh: Antidiuretik gormon gipotalamus neyronlarida hosil bo'lib, ularning aksonlari bo'ylab gipofiz orqa bo'lagiga boradi. Biologiya olimpiada savollari — mashq testlari | 162 12. Fotosintezning yorug'lik reaksiyalari xloroplastning qaysi qismida boradi? A) Tilakoid membranalarida B) Membranalararo bo'shliqda C) Tashqi membranada D) Stromada To'g'ri javob: A) Tilakoid membranalarida✔ Izoh: Pigmentlar, elektron tashuvchilar va ATP-sintaza tilakoid membranalarida joylashgan; Kalvin sikli esa stromada boradi. 13. Ildiz qinchasining asosiy vazifasi nimadan iborat? A) Suv va mineral tuzlarni faol so'radi B) Bo'linuvchi hujayralarni shikastlanishdan himoya qiladi C) Yon ildizlarni hosil qiladi D) Organik moddalarni zaxira sifatida to'playdi To'g'ri javob: B) Bo'linuvchi hujayralarni shikastlanishdan himoya qiladi ✔ Izoh: Ildiz qinchasi ildiz uchini qoplab, tuproq zarralari orasida harakatlanganda meristemani himoya qiladi. 14. Mevalarning pishishini tezlashtiruvchi gazsimon fitogormon qaysi? A) Etilen B) Sitokinin C) Auksin D) Gibberellin To'g'ri javob: A) Etilen ✔ Izoh: Etilen gaz holatidagi fitogormon bo'lib, mevalar pishishi va barglar to'kilishini tezlashtiradi. 15. Markaziy egatning oldidagi (oldingi markaziy) pushtada qaysi zona joylashgan? A) Eshitish zonasi B) Hid bilish zonasi C) Harakat zonasi D) Ko'rish zonasi To'g'ri javob: C) Harakat zonasi ✔ Izoh: Oldingi markaziy pushtada skelet muskullarini boshqaruvchi harakat zonasi, orqasidagida teri-muskul sezgi zonasi joylashgan. 16. S. Miller va G. Yuri 1953-yilda o'tkazgan tajribasi nimani ko'rsatgan? A) Tirik organizmlarning o'z-o'zidan paydo bo'lishi mumkin emasligini B) DNK ning qo'sh spiral tuzilishini C) Fotosintezda kislorod suvdan ajralishini D) Birlamchi atmosfera gazlaridan elektr razryadi ta'sirida aminokislotalar hosil bo'lishini To'g'ri javob: D) Birlamchi atmosfera gazlaridan elektr razryadi ta'sirida aminokislotalar hosil ✔ bo'lishini Izoh: Metan, ammiak, vodorod va suv bug'i aralashmasiga elektr razryadi berilganda aminokislotalar va boshqa organik moddalar hosil bo'lgan. 17. Antidiuretik gormon qayerda sintezlanadi va qayerdan qonga chiqariladi? A) Gipofiz oldingi bo'lagida hosil bo'lib, o'sha yerdan chiqariladi B) Buyrak hujayralarida hosil bo'lib, buyrakning o'zidan chiqariladi C) Gipotalamusda hosil bo'lib, gipofiz orqa bo'lagidan chiqariladi D) Qalqonsimon bezda hosil bo'lib, limfa orqali qonga tushadi To'g'ri javob: C) Gipotalamusda hosil bo'lib, gipofiz orqa bo'lagidan chiqariladi ✔ Izoh: Antidiuretik gormon gipotalamus neyronlarida hosil bo'lib, ularning aksonlari bo'ylab gipofiz orqa bo'lagiga boradi. Biologiya olimpiada savollari — mashq testlari | 162 18. Antropogenezda «mohir odam» (Homo habilis) bilan bog'liq asosiy yangilik nima? A) Olovdan foydalanish va uni saqlash B) Tosh qurollarni muntazam yasash C) Dehqonchilik bilan shug'ullanish D) G'or devorlariga rasm chizish To'g'ri javob: B) Tosh qurollarni muntazam yasash✔ Izoh: Homo habilis dastlabki ibtidoiy tosh qurollarni yasagan; olovdan foydalanish keyingi Homo erectus ga xos. 19. Charchagan muskullarning ish qobiliyati boshqa muskul guruhi ishlaganda tezroq tiklanishini (faol dam olishni) qaysi olim aniqlagan? A) I. M. Sechenov B) A. A. Uxtomskiy C) I. I. Mechnikov D) I. P. Pavlov To'g'ri javob: A) I. M. Sechenov ✔ Izoh: I. M. Sechenov faol dam olish passiv dam olishdan samaraliroq ekanini ko'rsatgan. 20. Hasharotlarda qon (gemolimfa) asosan qanday vazifani bajarmaydi? A) Chiqindi moddalarni ayirish organlariga yetkazish B) Kislorodni to'qimalarga tashish C) Gormonlarni tashish D) Oziq moddalarni tashish To'g'ri javob: B) Kislorodni to'qimalarga tashish ✔ Izoh: Hasharotlarda kislorodni traxeyalar bevosita to'qimalarga yetkazadi, shu sababli gemolimfa gaz tashishda deyarli qatnashmaydi. 21. Asalari oilasidagi ishchi arilar qanday individlar? A) Jinsiy jihatdan yetilmagan urg'ochilar B) Urug'lanmagan tuxumdan chiqqan erkaklar C) Tuxum qo'yuvchi yetilgan urg'ochilar D) Ikki jinsli germafrodit individlar To'g'ri javob: A) Jinsiy jihatdan yetilmagan urg'ochilar ✔ Izoh: Ishchi arilar urug'langan tuxumdan rivojlanadigan, lekin tuxum qo'ymaydigan urg'ochilardir. 22. Odamda (2n = 46) meyoz I metafazasida nechta bivalent va nechta xromatid bo'ladi? A) 23 bivalent, 46 xromatid B) 23 bivalent, 92 xromatid C) 46 bivalent, 184 xromatid D) 46 bivalent, 92 xromatid To'g'ri javob: B) 23 bivalent, 92 xromatid ✔ Izoh: Gomologik xromosomalar juftlashib 23 bivalent hosil qiladi; har bir bivalentda 4 ta xromatid: 23 × 4 = 92. 23. Sichqonlarda sariq jun rangi (A) dominant va gomozigota holatda letal. Ikki sariq sichqon chatishtirilsa, tirik avlodda qanday nisbat kutiladi? A) 1 sariq : 2 qora B) 3 sariq : 1 qora C) 1 sariq : 1 qora D) 2 sariq : 1 qora To'g'ri javob: D) 2 sariq : 1 qora ✔ Biologiya olimpiada savollari — mashq testlari | 163 18. Antropogenezda «mohir odam» (Homo habilis) bilan bog'liq asosiy yangilik nima? A) Olovdan foydalanish va uni saqlash B) Tosh qurollarni muntazam yasash C) Dehqonchilik bilan shug'ullanish D) G'or devorlariga rasm chizish To'g'ri javob: B) Tosh qurollarni muntazam yasash✔ Izoh: Homo habilis dastlabki ibtidoiy tosh qurollarni yasagan; olovdan foydalanish keyingi Homo erectus ga xos. 19. Charchagan muskullarning ish qobiliyati boshqa muskul guruhi ishlaganda tezroq tiklanishini (faol dam olishni) qaysi olim aniqlagan? A) I. M. Sechenov B) A. A. Uxtomskiy C) I. I. Mechnikov D) I. P. Pavlov To'g'ri javob: A) I. M. Sechenov ✔ Izoh: I. M. Sechenov faol dam olish passiv dam olishdan samaraliroq ekanini ko'rsatgan. 20. Hasharotlarda qon (gemolimfa) asosan qanday vazifani bajarmaydi? A) Chiqindi moddalarni ayirish organlariga yetkazish B) Kislorodni to'qimalarga tashish C) Gormonlarni tashish D) Oziq moddalarni tashish To'g'ri javob: B) Kislorodni to'qimalarga tashish ✔ Izoh: Hasharotlarda kislorodni traxeyalar bevosita to'qimalarga yetkazadi, shu sababli gemolimfa gaz tashishda deyarli qatnashmaydi. 21. Asalari oilasidagi ishchi arilar qanday individlar? A) Jinsiy jihatdan yetilmagan urg'ochilar B) Urug'lanmagan tuxumdan chiqqan erkaklar C) Tuxum qo'yuvchi yetilgan urg'ochilar D) Ikki jinsli germafrodit individlar To'g'ri javob: A) Jinsiy jihatdan yetilmagan urg'ochilar ✔ Izoh: Ishchi arilar urug'langan tuxumdan rivojlanadigan, lekin tuxum qo'ymaydigan urg'ochilardir. 22. Odamda (2n = 46) meyoz I metafazasida nechta bivalent va nechta xromatid bo'ladi? A) 23 bivalent, 46 xromatid B) 23 bivalent, 92 xromatid C) 46 bivalent, 184 xromatid D) 46 bivalent, 92 xromatid To'g'ri javob: B) 23 bivalent, 92 xromatid ✔ Izoh: Gomologik xromosomalar juftlashib 23 bivalent hosil qiladi; har bir bivalentda 4 ta xromatid: 23 × 4 = 92. 23. Sichqonlarda sariq jun rangi (A) dominant va gomozigota holatda letal. Ikki sariq sichqon chatishtirilsa, tirik avlodda qanday nisbat kutiladi? A) 1 sariq : 2 qora B) 3 sariq : 1 qora C) 1 sariq : 1 qora D) 2 sariq : 1 qora To'g'ri javob: D) 2 sariq : 1 qora ✔ Biologiya olimpiada savollari — mashq testlari | 163 Izoh: Aa × Aa → 1 AA (nobud) : 2 Aa (sariq) : 1 aa (qora); tiriklarda 2 : 1. 24. O'simliklarda sellyuloza mikrofibrillalari qayerda sintezlanadi? A) Donador EPR bo'shlig'ida B) Xloroplast stromasida C) Golji apparati sisternalarida D) Plazmatik membranadagi sellyuloza-sintaza komplekslarida To'g'ri javob: D) Plazmatik membranadagi sellyuloza-sintaza komplekslarida✔ Izoh: Sellyuloza Golji apparatida emas, balki plazmatik membranadagi rozetkasimon sellyuloza-sintaza komplekslarida hosil bo'ladi. 25. Mitoz metafazasidagi bitta xromosomada nechta DNK qo'sh spirali bo'ladi? A) 46 B) 1 C) 4 D) 2 To'g'ri javob: D) 2 ✔ Izoh: Metafaza xromosomasi ikki xromatiddan iborat, har bir xromatid bitta DNK qo'sh spiralini saqlaydi. 26. Ichki organlar (oshqozon, ichak, qon tomirlar) devoridagi muskul to'qimasi qanday? A) Ko'ndalang-targ'il, ixtiyoriy qisqaradi B) Silliq muskul, ixtiyorsiz qisqaradi C) Ko'ndalang-targ'il skelet muskuli D) Yurak muskuli To'g'ri javob: B) Silliq muskul, ixtiyorsiz qisqaradi ✔ Izoh: Silliq muskul hujayralari duksimon, bir yadroli; ular sekin va ixtiyorsiz qisqaradi. 27. Fotosintezning yorug'lik bosqichida ATF sintezi xloroplastning qayerida boradi? A) Tilakoid membranalarida B) Stromada C) Tashqi membranada D) Ribosomalarda To'g'ri javob: A) Tilakoid membranalarida ✔ Izoh: Elektron tashish zanjiri va ATF-sintaza tilakoid membranasida joylashgan. 28. Bosh miyadan nechta juft nerv chiqadi? A) 12 juft B) 10 juft C) 31 juft D) 8 juft To'g'ri javob: A) 12 juft ✔ Izoh: Bosh miya nervlari 12 juft bo'lib, ulardan ayrimlari sezuvchi (masalan, ko'ruv), ayrimlari harakatlantiruvchi, ayrimlari aralash. 29. Bir hujayrali gaploid yashil suvo'ti (xlamidomonada) hayot siklida meyoz qachon sodir bo'ladi? A) Zigotaning o'sishidan keyin bo'linishida (zigotik meyoz) B) Gametalar hosil bo'lishida C) Har bir vegetativ ko'payishda D) Sporofitda sporalar hosil bo'lishida To'g'ri javob: A) Zigotaning o'sishidan keyin bo'linishida (zigotik meyoz) ✔ Izoh: Xlamidomonadada yagona diploid bosqich — zigota; u meyoz bilan bo'linib gaploid hujayralarni hosil qiladi. Biologiya olimpiada savollari — mashq testlari | 164 Izoh: Aa × Aa → 1 AA (nobud) : 2 Aa (sariq) : 1 aa (qora); tiriklarda 2 : 1. 24. O'simliklarda sellyuloza mikrofibrillalari qayerda sintezlanadi? A) Donador EPR bo'shlig'ida B) Xloroplast stromasida C) Golji apparati sisternalarida D) Plazmatik membranadagi sellyuloza-sintaza komplekslarida To'g'ri javob: D) Plazmatik membranadagi sellyuloza-sintaza komplekslarida✔ Izoh: Sellyuloza Golji apparatida emas, balki plazmatik membranadagi rozetkasimon sellyuloza-sintaza komplekslarida hosil bo'ladi. 25. Mitoz metafazasidagi bitta xromosomada nechta DNK qo'sh spirali bo'ladi? A) 46 B) 1 C) 4 D) 2 To'g'ri javob: D) 2 ✔ Izoh: Metafaza xromosomasi ikki xromatiddan iborat, har bir xromatid bitta DNK qo'sh spiralini saqlaydi. 26. Ichki organlar (oshqozon, ichak, qon tomirlar) devoridagi muskul to'qimasi qanday? A) Ko'ndalang-targ'il, ixtiyoriy qisqaradi B) Silliq muskul, ixtiyorsiz qisqaradi C) Ko'ndalang-targ'il skelet muskuli D) Yurak muskuli To'g'ri javob: B) Silliq muskul, ixtiyorsiz qisqaradi ✔ Izoh: Silliq muskul hujayralari duksimon, bir yadroli; ular sekin va ixtiyorsiz qisqaradi. 27. Fotosintezning yorug'lik bosqichida ATF sintezi xloroplastning qayerida boradi? A) Tilakoid membranalarida B) Stromada C) Tashqi membranada D) Ribosomalarda To'g'ri javob: A) Tilakoid membranalarida ✔ Izoh: Elektron tashish zanjiri va ATF-sintaza tilakoid membranasida joylashgan. 28. Bosh miyadan nechta juft nerv chiqadi? A) 12 juft B) 10 juft C) 31 juft D) 8 juft To'g'ri javob: A) 12 juft ✔ Izoh: Bosh miya nervlari 12 juft bo'lib, ulardan ayrimlari sezuvchi (masalan, ko'ruv), ayrimlari harakatlantiruvchi, ayrimlari aralash. 29. Bir hujayrali gaploid yashil suvo'ti (xlamidomonada) hayot siklida meyoz qachon sodir bo'ladi? A) Zigotaning o'sishidan keyin bo'linishida (zigotik meyoz) B) Gametalar hosil bo'lishida C) Har bir vegetativ ko'payishda D) Sporofitda sporalar hosil bo'lishida To'g'ri javob: A) Zigotaning o'sishidan keyin bo'linishida (zigotik meyoz) ✔ Izoh: Xlamidomonadada yagona diploid bosqich — zigota; u meyoz bilan bo'linib gaploid hujayralarni hosil qiladi. Biologiya olimpiada savollari — mashq testlari | 164 30. Spermatozoid akrosomasi qaysi organoidning hosilasi hisoblanadi? A) Peroksisoma B) Sentriola C) Mitoxondriya D) Golji apparati To'g'ri javob: D) Golji apparati✔ Izoh: Akrosoma spermatidaning Golji apparatidan hosil bo'ladi va tuxum qobiqlarini eritadigan fermentlarni saqlaydi. Biologiya olimpiada savollari — mashq testlari | 165 30. Spermatozoid akrosomasi qaysi organoidning hosilasi hisoblanadi? A) Peroksisoma B) Sentriola C) Mitoxondriya D) Golji apparati To'g'ri javob: D) Golji apparati✔ Izoh: Akrosoma spermatidaning Golji apparatidan hosil bo'ladi va tuxum qobiqlarini eritadigan fermentlarni saqlaydi. Biologiya olimpiada savollari — mashq testlari | 165 28-variant Olimpiada mashq testlari • bitta to'g'ri javob 1. Logistik (S-simon) o'sishda populyatsiya sonining o'sish tezligi qachon eng katta bo'ladi? A) Populyatsiya juda kichik bo'lganda B) Populyatsiya soni muhit sig'imining yarmiga (K/2) teng bo'lganda C) Populyatsiya soni K ga yetganda D) Populyatsiya soni K dan oshganda To'g'ri javob: B) Populyatsiya soni muhit sig'imining yarmiga (K/2) teng bo'lganda✔ Izoh: Logistik tenglamada dN/dt = rN(1 − N/K); bu ifoda N = K/2 bo'lganda maksimal. 2. Bitta xromosomada joylashgan genlarning birgalikda irsiylanishi qonunini kim asoslagan? A) G. Mendel B) N. Vavilov C) T. Morgan D) G. de Friz To'g'ri javob: C) T. Morgan ✔ Izoh: T. Morgan va shogirdlari drozofilada bir xromosomadagi genlar birikish guruhini hosil qilishini isbotlagan. 3. Tamaki mozaikasi virusining nuklein kislotasi qanday? A) RNK B) DNK C) Nuklein kislotasi yo'q, faqat oqsil D) Ham DNK, ham RNK To'g'ri javob: A) RNK ✔ Izoh: Tamaki mozaikasi virusi bir zanjirli RNK va uni o'rab olgan oqsil qobiqdan iborat. 4. Replikatsiya vilkasi oldida hosil bo'lgan superspirallanish kuchlanishini bartaraf etuvchi ferment qaysi? A) RNK polimeraza B) Helikaza C) Topoizomeraza (bakteriyalarda giraza) D) DNK-ligaza To'g'ri javob: C) Topoizomeraza (bakteriyalarda giraza) ✔ Izoh: Topoizomerazalar DNK zanjirini vaqtincha kesib qayta ulab, ortiqcha o'ramlarni yo'qotadi. 5. Engelman tajribasida spektrga yoyilgan yorug'lik tushirilgan suvo'ti ipi atrofida aerob bakteriyalar asosan qaysi nurlar sohasida to'plangan? A) Qizil va ko'k-binafsha B) Infraqizil C) Yashil D) Sariq To'g'ri javob: A) Qizil va ko'k-binafsha ✔ Izoh: Bakteriyalar kislorod ko'p ajralgan joylarga to'planadi; xlorofill qizil va ko'k nurlarni eng yaxshi yutadi, shu yerda fotosintez faol. Biologiya olimpiada savollari — mashq testlari | 166 28-variant Olimpiada mashq testlari • bitta to'g'ri javob 1. Logistik (S-simon) o'sishda populyatsiya sonining o'sish tezligi qachon eng katta bo'ladi? A) Populyatsiya juda kichik bo'lganda B) Populyatsiya soni muhit sig'imining yarmiga (K/2) teng bo'lganda C) Populyatsiya soni K ga yetganda D) Populyatsiya soni K dan oshganda To'g'ri javob: B) Populyatsiya soni muhit sig'imining yarmiga (K/2) teng bo'lganda✔ Izoh: Logistik tenglamada dN/dt = rN(1 − N/K); bu ifoda N = K/2 bo'lganda maksimal. 2. Bitta xromosomada joylashgan genlarning birgalikda irsiylanishi qonunini kim asoslagan? A) G. Mendel B) N. Vavilov C) T. Morgan D) G. de Friz To'g'ri javob: C) T. Morgan ✔ Izoh: T. Morgan va shogirdlari drozofilada bir xromosomadagi genlar birikish guruhini hosil qilishini isbotlagan. 3. Tamaki mozaikasi virusining nuklein kislotasi qanday? A) RNK B) DNK C) Nuklein kislotasi yo'q, faqat oqsil D) Ham DNK, ham RNK To'g'ri javob: A) RNK ✔ Izoh: Tamaki mozaikasi virusi bir zanjirli RNK va uni o'rab olgan oqsil qobiqdan iborat. 4. Replikatsiya vilkasi oldida hosil bo'lgan superspirallanish kuchlanishini bartaraf etuvchi ferment qaysi? A) RNK polimeraza B) Helikaza C) Topoizomeraza (bakteriyalarda giraza) D) DNK-ligaza To'g'ri javob: C) Topoizomeraza (bakteriyalarda giraza) ✔ Izoh: Topoizomerazalar DNK zanjirini vaqtincha kesib qayta ulab, ortiqcha o'ramlarni yo'qotadi. 5. Engelman tajribasida spektrga yoyilgan yorug'lik tushirilgan suvo'ti ipi atrofida aerob bakteriyalar asosan qaysi nurlar sohasida to'plangan? A) Qizil va ko'k-binafsha B) Infraqizil C) Yashil D) Sariq To'g'ri javob: A) Qizil va ko'k-binafsha ✔ Izoh: Bakteriyalar kislorod ko'p ajralgan joylarga to'planadi; xlorofill qizil va ko'k nurlarni eng yaxshi yutadi, shu yerda fotosintez faol. Biologiya olimpiada savollari — mashq testlari | 166 6. Cho'l kemiruvchilari (masalan, qo'shoyoq) uzoq vaqt suv ichmasdan yashashiga qaysi moslanish yordam beradi? A) Kunduzi faol bo'lish B) Ko'p terlash C) Teri orqali suv shimish D) Metabolik suvdan foydalanish va juda konsentrlangan siydik chiqarish To'g'ri javob: D) Metabolik suvdan foydalanish va juda konsentrlangan siydik chiqarish✔ Izoh: Ular oziqni oksidlash natijasida hosil bo'ladigan suvdan foydalanadi, buyraklari esa suvni maksimal darajada qayta so'radi. 7. Fagotsitoz hodisasini kashf etgan va immunitetning hujayraviy nazariyasini yaratgan olim kim? A) R. Kox B) L. Paster C) E. Jenner D) I. I. Mechnikov To'g'ri javob: D) I. I. Mechnikov ✔ Izoh: I. I. Mechnikov leykotsitlarning yot zarralarni yutishini (fagotsitozni) kashf qilgan. 8. Replikatsiya xatolarini darhol tuzatishga imkon beruvchi DNK polimerazaning qo'shimcha faolligi qaysi? A) Helikaza faolligi B) 3'→5' ekzonukleaza faolligi C) Ligaza faolligi D) 5'→3' polimeraza faolligi To'g'ri javob: B) 3'→5' ekzonukleaza faolligi ✔ Izoh: Noto'g'ri nukleotid qo'shilsa, polimeraza 3'→5' ekzonukleaza faolligi bilan uni olib tashlaydi (korrektura). 9. Ichak tayoqchasining odam organizmidagi ahamiyatiga nima kiradi? A) Yo'g'on ichakda K va ayrim B vitaminlarini sintezlaydi B) Me'dada oqsillarni aminokislotalargacha parchalaydi C) Oshqozon osti bezi o'rniga insulin ishlab chiqaradi D) Qonda kislorodni to'qimalarga tashishda qatnashadi To'g'ri javob: A) Yo'g'on ichakda K va ayrim B vitaminlarini sintezlaydi ✔ Izoh: Ichak mikroflorasi, jumladan ichak tayoqchasi, vitaminlar sintezlaydi va zararli mikroblar ko'payishiga to'sqinlik qiladi. 10. Zamburug'lar hujayra devorining asosiy tarkibiy qismi qaysi? A) Sellyuloza B) Pektin C) Xitin D) Murein To'g'ri javob: C) Xitin ✔ Izoh: Zamburug'lar hujayra devori xitindan iborat; bu belgisi bilan ular hayvonlarga yaqin. 11. Fotosistema II ning reaksion markazi qaysi? A) P700 B) P680 C) P430 D) P870 To'g'ri javob: B) P680 ✔ Izoh: Fotosistema II reaksion markazidagi xlorofill a 680 nm nurni yaxshi yutadi; fotosistema I niki esa P700. Biologiya olimpiada savollari — mashq testlari | 167 6. Cho'l kemiruvchilari (masalan, qo'shoyoq) uzoq vaqt suv ichmasdan yashashiga qaysi moslanish yordam beradi? A) Kunduzi faol bo'lish B) Ko'p terlash C) Teri orqali suv shimish D) Metabolik suvdan foydalanish va juda konsentrlangan siydik chiqarish To'g'ri javob: D) Metabolik suvdan foydalanish va juda konsentrlangan siydik chiqarish✔ Izoh: Ular oziqni oksidlash natijasida hosil bo'ladigan suvdan foydalanadi, buyraklari esa suvni maksimal darajada qayta so'radi. 7. Fagotsitoz hodisasini kashf etgan va immunitetning hujayraviy nazariyasini yaratgan olim kim? A) R. Kox B) L. Paster C) E. Jenner D) I. I. Mechnikov To'g'ri javob: D) I. I. Mechnikov ✔ Izoh: I. I. Mechnikov leykotsitlarning yot zarralarni yutishini (fagotsitozni) kashf qilgan. 8. Replikatsiya xatolarini darhol tuzatishga imkon beruvchi DNK polimerazaning qo'shimcha faolligi qaysi? A) Helikaza faolligi B) 3'→5' ekzonukleaza faolligi C) Ligaza faolligi D) 5'→3' polimeraza faolligi To'g'ri javob: B) 3'→5' ekzonukleaza faolligi ✔ Izoh: Noto'g'ri nukleotid qo'shilsa, polimeraza 3'→5' ekzonukleaza faolligi bilan uni olib tashlaydi (korrektura). 9. Ichak tayoqchasining odam organizmidagi ahamiyatiga nima kiradi? A) Yo'g'on ichakda K va ayrim B vitaminlarini sintezlaydi B) Me'dada oqsillarni aminokislotalargacha parchalaydi C) Oshqozon osti bezi o'rniga insulin ishlab chiqaradi D) Qonda kislorodni to'qimalarga tashishda qatnashadi To'g'ri javob: A) Yo'g'on ichakda K va ayrim B vitaminlarini sintezlaydi ✔ Izoh: Ichak mikroflorasi, jumladan ichak tayoqchasi, vitaminlar sintezlaydi va zararli mikroblar ko'payishiga to'sqinlik qiladi. 10. Zamburug'lar hujayra devorining asosiy tarkibiy qismi qaysi? A) Sellyuloza B) Pektin C) Xitin D) Murein To'g'ri javob: C) Xitin ✔ Izoh: Zamburug'lar hujayra devori xitindan iborat; bu belgisi bilan ular hayvonlarga yaqin. 11. Fotosistema II ning reaksion markazi qaysi? A) P700 B) P680 C) P430 D) P870 To'g'ri javob: B) P680 ✔ Izoh: Fotosistema II reaksion markazidagi xlorofill a 680 nm nurni yaxshi yutadi; fotosistema I niki esa P700. Biologiya olimpiada savollari — mashq testlari | 167 12. Buyrak arteriyasi qayerdan boshlanadi? A) Darvoza venasidan B) O'pka arteriyasidan C) Pastki kovak venadan D) Qorin aortasidan To'g'ri javob: D) Qorin aortasidan✔ Izoh: Buyrak arteriyalari qorin aortasidan chiqadi, shuning uchun buyraklarga yuqori bosim ostida ko'p qon keladi. 13. Yo'sinlarning hayot siklida qaysi bo'g'in ustunlik qiladi? A) Gametofit B) Sporofit C) Protalliy D) Chang donachasi To'g'ri javob: A) Gametofit ✔ Izoh: Yo'sinlarda yashil bargli o'simlik gametofit; sporofit (ko'sakcha) unda o'sib, undan oziqlanadi. 14. Koenzim A tarkibiga kiruvchi vitamin qaysi? A) Tiamin (B1) B) Askorbin kislota (C) C) Folat kislota (B9) D) Pantoten kislota (B5) To'g'ri javob: D) Pantoten kislota (B5) ✔ Izoh: Koenzim A pantoten kislota asosida hosil bo'ladi va atsil guruhlarni (masalan, atsetil) tashiydi. 15. Baqaning qaysi organi venoz qonni bevosita teriga yuboradi? A) Kovak vena B) Aorta yoyi C) Uyqu arteriyasi D) Teri-o'pka arteriyasi To'g'ri javob: D) Teri-o'pka arteriyasi ✔ Izoh: Baqada teri-o'pka arteriyalari orqali qon o'pka va teriga borib, kislorod bilan boyiydi. 16. Okean ekotizimlarida qaysi ekologik piramida teskari ko'rinishda bo'lishi mumkin? A) Biomassa piramidasi B) Energiya piramidasi C) O'zlashtirilgan energiya piramidasi D) Yillik mahsuldorlik piramidasi To'g'ri javob: A) Biomassa piramidasi ✔ Izoh: Fitoplankton tez ko'payib tez iste'mol qilinadi, shuning uchun bir vaqtdagi biomassasi zooplanktondan kam bo'lishi mumkin; energiya piramidasi esa teskari bo'lmaydi. 17. DNK fragmentida 600 ta sitozinli nukleotid bo'lib, ular jami nukleotidlarning 20% ini tashkil etadi. Fragment uzunligi qancha (nukleotidlar orasidagi masofa 0,34 nm)? A) 1020 nm B) 510 nm C) 204 nm D) 255 nm To'g'ri javob: B) 510 nm ✔ Izoh: Jami nukleotidlar 600/0,2 = 3000, ya'ni 1500 juft; uzunlik 1500 × 0,34 = 510 nm. Biologiya olimpiada savollari — mashq testlari | 168 12. Buyrak arteriyasi qayerdan boshlanadi? A) Darvoza venasidan B) O'pka arteriyasidan C) Pastki kovak venadan D) Qorin aortasidan To'g'ri javob: D) Qorin aortasidan✔ Izoh: Buyrak arteriyalari qorin aortasidan chiqadi, shuning uchun buyraklarga yuqori bosim ostida ko'p qon keladi. 13. Yo'sinlarning hayot siklida qaysi bo'g'in ustunlik qiladi? A) Gametofit B) Sporofit C) Protalliy D) Chang donachasi To'g'ri javob: A) Gametofit ✔ Izoh: Yo'sinlarda yashil bargli o'simlik gametofit; sporofit (ko'sakcha) unda o'sib, undan oziqlanadi. 14. Koenzim A tarkibiga kiruvchi vitamin qaysi? A) Tiamin (B1) B) Askorbin kislota (C) C) Folat kislota (B9) D) Pantoten kislota (B5) To'g'ri javob: D) Pantoten kislota (B5) ✔ Izoh: Koenzim A pantoten kislota asosida hosil bo'ladi va atsil guruhlarni (masalan, atsetil) tashiydi. 15. Baqaning qaysi organi venoz qonni bevosita teriga yuboradi? A) Kovak vena B) Aorta yoyi C) Uyqu arteriyasi D) Teri-o'pka arteriyasi To'g'ri javob: D) Teri-o'pka arteriyasi ✔ Izoh: Baqada teri-o'pka arteriyalari orqali qon o'pka va teriga borib, kislorod bilan boyiydi. 16. Okean ekotizimlarida qaysi ekologik piramida teskari ko'rinishda bo'lishi mumkin? A) Biomassa piramidasi B) Energiya piramidasi C) O'zlashtirilgan energiya piramidasi D) Yillik mahsuldorlik piramidasi To'g'ri javob: A) Biomassa piramidasi ✔ Izoh: Fitoplankton tez ko'payib tez iste'mol qilinadi, shuning uchun bir vaqtdagi biomassasi zooplanktondan kam bo'lishi mumkin; energiya piramidasi esa teskari bo'lmaydi. 17. DNK fragmentida 600 ta sitozinli nukleotid bo'lib, ular jami nukleotidlarning 20% ini tashkil etadi. Fragment uzunligi qancha (nukleotidlar orasidagi masofa 0,34 nm)? A) 1020 nm B) 510 nm C) 204 nm D) 255 nm To'g'ri javob: B) 510 nm ✔ Izoh: Jami nukleotidlar 600/0,2 = 3000, ya'ni 1500 juft; uzunlik 1500 × 0,34 = 510 nm. Biologiya olimpiada savollari — mashq testlari | 168 18. O'pka alveolalari va qon o'rtasida gazlar almashinuvi qanday yo'l bilan boradi? A) Fagotsitoz - alveola hujayralari yutishi bilan B) Faol transport - ATF energiyasi sarflanib C) Filtratsiya - qon bosimining yuqoriligi hisobiga D) Diffuziya - parsial bosimlar farqi bo'yicha To'g'ri javob: D) Diffuziya - parsial bosimlar farqi bo'yicha✔ Izoh: Kislorod alveoladan qonga, CO2 qondan alveolaga parsial bosimlar farqi bo'yicha diffuziyalanadi. 19. Baliqlarning yuragi necha kamerali? A) Ikki kamerali B) Uch kamerali C) To'rt kamerali D) Bir kamerali To'g'ri javob: A) Ikki kamerali ✔ Izoh: Baliqlar yuragi bir bo'lmacha va bir qorinchadan iborat, ularda bitta qon aylanish doirasi bor. 20. Yer yuzidagi eng xilma-xil (turlarga eng boy) o'simliklar bo'limi qaysi? A) Ochiq urug'lilar B) Yo'sinsimonlar C) Yopiq urug'lilar D) Qirqquloqsimonlar To'g'ri javob: C) Yopiq urug'lilar ✔ Izoh: Yopiq urug'lilar turlar soni bo'yicha eng katta va eng keng tarqalgan o'simliklar bo'limi. 21. Ochiq urug'lilarda chang donachasidagi spermiylar tuxum hujayraga qanday yetib boradi? A) Chang naychasi orqali B) Suvda suzib xivchinlar yordamida C) Shamol bilan bevosita tuxum hujayraga D) Hasharotlar yordamida To'g'ri javob: A) Chang naychasi orqali ✔ Izoh: Urug'li o'simliklarda spermiylar chang naychasi orqali yetkaziladi, shuning uchun urug'lanish uchun suv kerak emas. 22. Alveolalar devorining nafas olish uchun moslashuvi qaysi? A) Qalin ko'p qavatli epiteliy, kam qon tomirli B) Yupqa bir qavatli epiteliy, kapillyarlar to'ri bilan o'ralgan C) Tog'ay halqalar bilan mustahkamlangan devor D) Kiprikchali epiteliy va shilimshiq bezli devor To'g'ri javob: B) Yupqa bir qavatli epiteliy, kapillyarlar to'ri bilan o'ralgan ✔ Izoh: Alveola devori va kapillyar devori juda yupqa, bu gazlarning tez diffuziyalanishini ta'minlaydi. 23. Qo'sh zanjirli DNK fragmentining massasi 69 000 Da. Bitta nukleotid massasi 345 Da bo'lsa, fragment uzunligi qancha (0,34 nm)? A) 68 nm B) 200 nm C) 17 nm D) 34 nm To'g'ri javob: D) 34 nm ✔ Izoh: 69 000 / 345 = 200 nukleotid, ya'ni 100 juft; uzunlik 100 × 0,34 = 34 nm. Biologiya olimpiada savollari — mashq testlari | 169 18. O'pka alveolalari va qon o'rtasida gazlar almashinuvi qanday yo'l bilan boradi? A) Fagotsitoz - alveola hujayralari yutishi bilan B) Faol transport - ATF energiyasi sarflanib C) Filtratsiya - qon bosimining yuqoriligi hisobiga D) Diffuziya - parsial bosimlar farqi bo'yicha To'g'ri javob: D) Diffuziya - parsial bosimlar farqi bo'yicha✔ Izoh: Kislorod alveoladan qonga, CO2 qondan alveolaga parsial bosimlar farqi bo'yicha diffuziyalanadi. 19. Baliqlarning yuragi necha kamerali? A) Ikki kamerali B) Uch kamerali C) To'rt kamerali D) Bir kamerali To'g'ri javob: A) Ikki kamerali ✔ Izoh: Baliqlar yuragi bir bo'lmacha va bir qorinchadan iborat, ularda bitta qon aylanish doirasi bor. 20. Yer yuzidagi eng xilma-xil (turlarga eng boy) o'simliklar bo'limi qaysi? A) Ochiq urug'lilar B) Yo'sinsimonlar C) Yopiq urug'lilar D) Qirqquloqsimonlar To'g'ri javob: C) Yopiq urug'lilar ✔ Izoh: Yopiq urug'lilar turlar soni bo'yicha eng katta va eng keng tarqalgan o'simliklar bo'limi. 21. Ochiq urug'lilarda chang donachasidagi spermiylar tuxum hujayraga qanday yetib boradi? A) Chang naychasi orqali B) Suvda suzib xivchinlar yordamida C) Shamol bilan bevosita tuxum hujayraga D) Hasharotlar yordamida To'g'ri javob: A) Chang naychasi orqali ✔ Izoh: Urug'li o'simliklarda spermiylar chang naychasi orqali yetkaziladi, shuning uchun urug'lanish uchun suv kerak emas. 22. Alveolalar devorining nafas olish uchun moslashuvi qaysi? A) Qalin ko'p qavatli epiteliy, kam qon tomirli B) Yupqa bir qavatli epiteliy, kapillyarlar to'ri bilan o'ralgan C) Tog'ay halqalar bilan mustahkamlangan devor D) Kiprikchali epiteliy va shilimshiq bezli devor To'g'ri javob: B) Yupqa bir qavatli epiteliy, kapillyarlar to'ri bilan o'ralgan ✔ Izoh: Alveola devori va kapillyar devori juda yupqa, bu gazlarning tez diffuziyalanishini ta'minlaydi. 23. Qo'sh zanjirli DNK fragmentining massasi 69 000 Da. Bitta nukleotid massasi 345 Da bo'lsa, fragment uzunligi qancha (0,34 nm)? A) 68 nm B) 200 nm C) 17 nm D) 34 nm To'g'ri javob: D) 34 nm ✔ Izoh: 69 000 / 345 = 200 nukleotid, ya'ni 100 juft; uzunlik 100 × 0,34 = 34 nm. Biologiya olimpiada savollari — mashq testlari | 169 24. Ilonlarning hidni sezishida qaysi organ muhim rol o'ynaydi? A) Boshidagi quloq suprasi B) Burunning uzun tumshuqchasi C) Tana bo'ylab yon chiziq organi D) Ayri til va Yakobson organi To'g'ri javob: D) Ayri til va Yakobson organi✔ Izoh: Ilon tili havodagi hid zarralarini yig'ib Yakobson organiga yetkazadi. 25. Klaynfelter sindromi (XXY) bilan og'rigan odamning somatik hujayralarida nechta Barr tanachasi bo'ladi? A) 3 B) 1 C) 2 D) 0 To'g'ri javob: B) 1 ✔ Izoh: Barr tanachalari soni X xromosomalar sonidan bitta kam: XXY da 2 − 1 = 1. 26. G'alladoshlar poyasining (poxolpoyaning) o'ziga xos belgisi qaysi? A) Ichida sut shirasi bo'ladi B) Shoxlangan, ichi yumshoq o'zak bilan to'la C) Yo'g'onlashgan va kambiyli D) Bo'g'imli, bo'g'im oraliqlari ko'pincha ichi kovak To'g'ri javob: D) Bo'g'imli, bo'g'im oraliqlari ko'pincha ichi kovak ✔ Izoh: G'alladoshlarda poya poxolpoya: bo'g'im va bo'g'im oraliqlari aniq, oraliqlar odatda kovak (makkajo'xorida to'la). 27. Ekotizimning yalpi birlamchi mahsuloti 20 000 kJ, produtsentlarning nafas olishiga sarfi 12 000 kJ. Sof birlamchi mahsulot qancha? A) 12 000 kJ B) 32 000 kJ C) 8000 kJ D) 2000 kJ To'g'ri javob: C) 8000 kJ ✔ Izoh: Sof birlamchi mahsulot = yalpi mahsulot − nafasga sarf: 20 000 − 12 000 = 8000 kJ. 28. Bitta gendan alternativ splaysing natijasida nima hosil bo'lishi mumkin? A) Bir necha xil mRNK va turli oqsil izoformalari B) Turli genlarning birikkan oqsili C) Faqat bitta oqsil, lekin ko'p nusxada D) Bir necha xil tRNK To'g'ri javob: A) Bir necha xil mRNK va turli oqsil izoformalari ✔ Izoh: Ekzonlarning turli kombinatsiyada ulanishi bitta gendan bir necha oqsil variantini olishga imkon beradi. 29. Daltonik ayol sog' erkakka turmushga chiqdi. Ularning o'g'illari daltonizm bo'yicha qanday bo'ladi? A) 50% daltonik B) 25% daltonik C) 100% sog' D) 100% daltonik To'g'ri javob: D) 100% daltonik ✔ Izoh: Ona XdXd, o'g'il X xromosomani faqat onadan oladi: barcha o'g'illar XdY — daltonik; qizlar esa tashuvchi. Biologiya olimpiada savollari — mashq testlari | 170 24. Ilonlarning hidni sezishida qaysi organ muhim rol o'ynaydi? A) Boshidagi quloq suprasi B) Burunning uzun tumshuqchasi C) Tana bo'ylab yon chiziq organi D) Ayri til va Yakobson organi To'g'ri javob: D) Ayri til va Yakobson organi✔ Izoh: Ilon tili havodagi hid zarralarini yig'ib Yakobson organiga yetkazadi. 25. Klaynfelter sindromi (XXY) bilan og'rigan odamning somatik hujayralarida nechta Barr tanachasi bo'ladi? A) 3 B) 1 C) 2 D) 0 To'g'ri javob: B) 1 ✔ Izoh: Barr tanachalari soni X xromosomalar sonidan bitta kam: XXY da 2 − 1 = 1. 26. G'alladoshlar poyasining (poxolpoyaning) o'ziga xos belgisi qaysi? A) Ichida sut shirasi bo'ladi B) Shoxlangan, ichi yumshoq o'zak bilan to'la C) Yo'g'onlashgan va kambiyli D) Bo'g'imli, bo'g'im oraliqlari ko'pincha ichi kovak To'g'ri javob: D) Bo'g'imli, bo'g'im oraliqlari ko'pincha ichi kovak ✔ Izoh: G'alladoshlarda poya poxolpoya: bo'g'im va bo'g'im oraliqlari aniq, oraliqlar odatda kovak (makkajo'xorida to'la). 27. Ekotizimning yalpi birlamchi mahsuloti 20 000 kJ, produtsentlarning nafas olishiga sarfi 12 000 kJ. Sof birlamchi mahsulot qancha? A) 12 000 kJ B) 32 000 kJ C) 8000 kJ D) 2000 kJ To'g'ri javob: C) 8000 kJ ✔ Izoh: Sof birlamchi mahsulot = yalpi mahsulot − nafasga sarf: 20 000 − 12 000 = 8000 kJ. 28. Bitta gendan alternativ splaysing natijasida nima hosil bo'lishi mumkin? A) Bir necha xil mRNK va turli oqsil izoformalari B) Turli genlarning birikkan oqsili C) Faqat bitta oqsil, lekin ko'p nusxada D) Bir necha xil tRNK To'g'ri javob: A) Bir necha xil mRNK va turli oqsil izoformalari ✔ Izoh: Ekzonlarning turli kombinatsiyada ulanishi bitta gendan bir necha oqsil variantini olishga imkon beradi. 29. Daltonik ayol sog' erkakka turmushga chiqdi. Ularning o'g'illari daltonizm bo'yicha qanday bo'ladi? A) 50% daltonik B) 25% daltonik C) 100% sog' D) 100% daltonik To'g'ri javob: D) 100% daltonik ✔ Izoh: Ona XdXd, o'g'il X xromosomani faqat onadan oladi: barcha o'g'illar XdY — daltonik; qizlar esa tashuvchi. Biologiya olimpiada savollari — mashq testlari | 170 30. Drozofilaning qaysi jinsida krossingover deyarli kuzatilmaydi? A) Ikkala jinsida ham teng darajada B) Urg'ochisida C) Faqat lichinkalarida D) Erkagida To'g'ri javob: D) Erkagida✔ Izoh: Drozofila erkaklarida meyozda krossingover bo'lmaydi, shuning uchun ularda genlar to'liq birikkan holda irsiylanadi. Biologiya olimpiada savollari — mashq testlari | 171 30. Drozofilaning qaysi jinsida krossingover deyarli kuzatilmaydi? A) Ikkala jinsida ham teng darajada B) Urg'ochisida C) Faqat lichinkalarida D) Erkagida To'g'ri javob: D) Erkagida✔ Izoh: Drozofila erkaklarida meyozda krossingover bo'lmaydi, shuning uchun ularda genlar to'liq birikkan holda irsiylanadi. Biologiya olimpiada savollari — mashq testlari | 171 29-variant Olimpiada mashq testlari • bitta to'g'ri javob 1. Fotosintez jarayonida ajralib chiqadigan kislorod qaysi moddaning parchalanishidan hosil bo'ladi? A) Karbonat angidrid B) Glyukoza C) Suv D) ATF To'g'ri javob: C) Suv✔ Izoh: Yorug'lik bosqichida suv fotolizga uchraydi va undan molekulyar kislorod ajralib chiqadi. 2. Qurg'oqchil sharoitda o'suvchi o'simliklarga (kserofitlarga) qaysi belgi xos emas? A) Barglari tukchalar bilan qoplangan B) Og'izchalari chuqurchalarda joylashgan C) Ildiz tizimi kuchli rivojlangan D) Barg yuzasi katta va kutikulasi yupqa To'g'ri javob: D) Barg yuzasi katta va kutikulasi yupqa ✔ Izoh: Kserofitlar suv bug'lanishini kamaytirish uchun kichik barg va qalin kutikulaga ega; katta yupqa barg ularga xos emas. 3. Turli liniyalarni chatishtirishdan olingan F1 duragaylarining hayotchanligi va mahsuldorligi ota- onalardan yuqori bo'lishi qanday ataladi? A) Fenokopiya B) Inbriding depressiyasi C) Geteroziz D) Poliploidiya To'g'ri javob: C) Geteroziz ✔ Izoh: Geteroziz F1 da eng kuchli bo'ladi va keyingi avlodlarda gomozigotalar ortishi bilan susayadi. 4. Antotsian pigmentlari o'simlik hujayrasining qayerida to'planadi? A) Leykoplastlarda B) Xloroplastlarda C) Xromoplastlarda D) Vakuolada To'g'ri javob: D) Vakuolada ✔ Izoh: Antotsianlar suvda eriydigan pigmentlar bo'lib, vakuola hujayra shirasida erigan holda bo'ladi. 5. Asalari oilasida truten (erkak ari) qanday hosil bo'ladi? A) Ishchi arilarning bo'linishidan B) Urug'langan tuxumdan, maxsus oziqlantirish orqali C) Urug'lanmagan tuxumdan, partenogenez yo'li bilan D) Ona arining kurtaklanishidan To'g'ri javob: C) Urug'lanmagan tuxumdan, partenogenez yo'li bilan ✔ Izoh: Asalarilarda trutenlar urug'lanmagan tuxumdan rivojlanadi, shuning uchun ular gaploid. Biologiya olimpiada savollari — mashq testlari | 172 29-variant Olimpiada mashq testlari • bitta to'g'ri javob 1. Fotosintez jarayonida ajralib chiqadigan kislorod qaysi moddaning parchalanishidan hosil bo'ladi? A) Karbonat angidrid B) Glyukoza C) Suv D) ATF To'g'ri javob: C) Suv✔ Izoh: Yorug'lik bosqichida suv fotolizga uchraydi va undan molekulyar kislorod ajralib chiqadi. 2. Qurg'oqchil sharoitda o'suvchi o'simliklarga (kserofitlarga) qaysi belgi xos emas? A) Barglari tukchalar bilan qoplangan B) Og'izchalari chuqurchalarda joylashgan C) Ildiz tizimi kuchli rivojlangan D) Barg yuzasi katta va kutikulasi yupqa To'g'ri javob: D) Barg yuzasi katta va kutikulasi yupqa ✔ Izoh: Kserofitlar suv bug'lanishini kamaytirish uchun kichik barg va qalin kutikulaga ega; katta yupqa barg ularga xos emas. 3. Turli liniyalarni chatishtirishdan olingan F1 duragaylarining hayotchanligi va mahsuldorligi ota- onalardan yuqori bo'lishi qanday ataladi? A) Fenokopiya B) Inbriding depressiyasi C) Geteroziz D) Poliploidiya To'g'ri javob: C) Geteroziz ✔ Izoh: Geteroziz F1 da eng kuchli bo'ladi va keyingi avlodlarda gomozigotalar ortishi bilan susayadi. 4. Antotsian pigmentlari o'simlik hujayrasining qayerida to'planadi? A) Leykoplastlarda B) Xloroplastlarda C) Xromoplastlarda D) Vakuolada To'g'ri javob: D) Vakuolada ✔ Izoh: Antotsianlar suvda eriydigan pigmentlar bo'lib, vakuola hujayra shirasida erigan holda bo'ladi. 5. Asalari oilasida truten (erkak ari) qanday hosil bo'ladi? A) Ishchi arilarning bo'linishidan B) Urug'langan tuxumdan, maxsus oziqlantirish orqali C) Urug'lanmagan tuxumdan, partenogenez yo'li bilan D) Ona arining kurtaklanishidan To'g'ri javob: C) Urug'lanmagan tuxumdan, partenogenez yo'li bilan ✔ Izoh: Asalarilarda trutenlar urug'lanmagan tuxumdan rivojlanadi, shuning uchun ular gaploid. Biologiya olimpiada savollari — mashq testlari | 172 6. Albinizm (autosom retsessiv) 10 000 kishidan bittasida uchraydi. Hardi–Vaynberg qonuniga ko'ra populyatsiyada geterozigota tashuvchilar taxminan necha foiz? A) ≈1% B) ≈20% C) ≈2% D) ≈0,01% To'g'ri javob: C) ≈2%✔ Izoh: q² = 0,0001 → q = 0,01, p = 0,99; 2pq = 0,0198 ≈ 2%. 7. Hujayra massasi bo'yicha eng ko'p uchraydigan kimyoviy element qaysi? A) Uglerod B) Vodorod C) Kislorod D) Azot To'g'ri javob: C) Kislorod ✔ Izoh: Hujayra massasining 65–75% ga yaqinini kislorod tashkil etadi, chunki hujayraning asosiy qismi suvdan iborat. 8. Endemik buqoq ko'pincha qaysi element tanqisligi bilan bog'liq? A) Ftor B) Yod C) Temir D) Kalsiy To'g'ri javob: B) Yod ✔ Izoh: Yod tiroksin tarkibiga kiradi; u yetishmaganda qalqonsimon bez o'sib kattalashadi. 9. Populyatsiyalar genetikasining evolyutsiya nazariyasi bilan birlashishiga asos solgan 1926-yildagi ishning muallifi kim? A) A. N. Severtsov B) I. V. Michurin C) N. I. Vavilov D) S. S. Chetverikov To'g'ri javob: D) S. S. Chetverikov ✔ Izoh: S. S. Chetverikov tabiiy populyatsiyalar retsessiv mutatsiyalarni «shimib olgan» bo'lishini ko'rsatib, sintetik nazariyaga asos solgan. 10. Yomg'ir chuvalchangi qanday nafas oladi? A) Tana bo'shlig'idagi sodda o'pkalar bilan B) Bosh qismidagi juft patsimon jabralar bilan C) Bo'g'imlardagi tarmoqlangan traxeyalar bilan D) Nam teri orqali butun tana yuzasi bilan To'g'ri javob: D) Nam teri orqali butun tana yuzasi bilan ✔ Izoh: Yomg'ir chuvalchangida maxsus nafas organlari yo'q, gazlar shilimshiq bilan namlangan teri orqali almashinadi. 11. Ildizning birlamchi tuzilishida o'tkazuvchi to'qimalar qanday joylashgan? A) Ksilema floemani halqa shaklida o'rab olgan B) Floema ksilemaning tashqarisida bitta boylamda C) Boylamlar poyadagi kabi tartibsiz sochilgan D) Ksilema va floema radial navbatlashib joylashgan To'g'ri javob: D) Ksilema va floema radial navbatlashib joylashgan ✔ Biologiya olimpiada savollari — mashq testlari | 173 6. Albinizm (autosom retsessiv) 10 000 kishidan bittasida uchraydi. Hardi–Vaynberg qonuniga ko'ra populyatsiyada geterozigota tashuvchilar taxminan necha foiz? A) ≈1% B) ≈20% C) ≈2% D) ≈0,01% To'g'ri javob: C) ≈2%✔ Izoh: q² = 0,0001 → q = 0,01, p = 0,99; 2pq = 0,0198 ≈ 2%. 7. Hujayra massasi bo'yicha eng ko'p uchraydigan kimyoviy element qaysi? A) Uglerod B) Vodorod C) Kislorod D) Azot To'g'ri javob: C) Kislorod ✔ Izoh: Hujayra massasining 65–75% ga yaqinini kislorod tashkil etadi, chunki hujayraning asosiy qismi suvdan iborat. 8. Endemik buqoq ko'pincha qaysi element tanqisligi bilan bog'liq? A) Ftor B) Yod C) Temir D) Kalsiy To'g'ri javob: B) Yod ✔ Izoh: Yod tiroksin tarkibiga kiradi; u yetishmaganda qalqonsimon bez o'sib kattalashadi. 9. Populyatsiyalar genetikasining evolyutsiya nazariyasi bilan birlashishiga asos solgan 1926-yildagi ishning muallifi kim? A) A. N. Severtsov B) I. V. Michurin C) N. I. Vavilov D) S. S. Chetverikov To'g'ri javob: D) S. S. Chetverikov ✔ Izoh: S. S. Chetverikov tabiiy populyatsiyalar retsessiv mutatsiyalarni «shimib olgan» bo'lishini ko'rsatib, sintetik nazariyaga asos solgan. 10. Yomg'ir chuvalchangi qanday nafas oladi? A) Tana bo'shlig'idagi sodda o'pkalar bilan B) Bosh qismidagi juft patsimon jabralar bilan C) Bo'g'imlardagi tarmoqlangan traxeyalar bilan D) Nam teri orqali butun tana yuzasi bilan To'g'ri javob: D) Nam teri orqali butun tana yuzasi bilan ✔ Izoh: Yomg'ir chuvalchangida maxsus nafas organlari yo'q, gazlar shilimshiq bilan namlangan teri orqali almashinadi. 11. Ildizning birlamchi tuzilishida o'tkazuvchi to'qimalar qanday joylashgan? A) Ksilema floemani halqa shaklida o'rab olgan B) Floema ksilemaning tashqarisida bitta boylamda C) Boylamlar poyadagi kabi tartibsiz sochilgan D) Ksilema va floema radial navbatlashib joylashgan To'g'ri javob: D) Ksilema va floema radial navbatlashib joylashgan ✔ Biologiya olimpiada savollari — mashq testlari | 173 Izoh: Ildizning markaziy silindrida ksilema nurlari va floema guruhlari radial navbatlashib joylashadi. 12. AaBbCcDdEe × AaBbCcDdEe chatishtirishda (genlar birikmagan, to'liq dominantlik) nechta genotip va fenotip sinfi bo'ladi? A) 32 genotip, 10 fenotip B) 243 genotip, 32 fenotip C) 1024 genotip, 32 fenotip D) 243 genotip, 243 fenotip To'g'ri javob: B) 243 genotip, 32 fenotip✔ Izoh: 5 ta gen: genotiplar 3⁵ = 243, fenotiplar 2⁵ = 32. 13. Kichik guruh individlarning yangi hududga ko'chib, yangi populyatsiya hosil qilishida allellar chastotasining tasodifan o'zgarishi qanday ataladi? A) Asoschi effekti B) Stabillashtiruvchi tanlanish C) Panmiksiya D) Industrial melanizm To'g'ri javob: A) Asoschi effekti ✔ Izoh: Asoschilar ota populyatsiya genofondining faqat kichik tasodifiy qismini olib keladi — bu genlar dreyfining bir ko'rinishi. 14. Tasmasimon chuvalchanglarda hazm sistemasi bo'lmasligi bilan qanday moslanish bog'liq? A) Oziqni fotosintez orqali hosil qilish B) Oziqni faqat og'iz orqali qabul qilish C) Oziqni tashqi muhitda hazm qilish D) Oziqni butun tana yuzasi orqali so'rib olish To'g'ri javob: D) Oziqni butun tana yuzasi orqali so'rib olish ✔ Izoh: Tasmasimonlar xo'jayin ichagidagi tayyor hazm bo'lgan oziqni butun tana yuzasi bilan so'radi. 15. Megaspora ona hujayrasi meyozidan hosil bo'lgan to'rtta megasporadan odatda nechtasi rivojlanishda davom etadi? A) Ikkitasi B) To'rttasi C) Uchtasi D) Bittasi To'g'ri javob: D) Bittasi ✔ Izoh: Odatda to'rtta megasporadan uchtasi nobud bo'ladi, bittasi murtak xaltasini hosil qiladi. 16. Nima uchun burun orqali nafas olish og'iz orqali nafas olishdan foydaliroq? A) Havo ko'proq kislorod bilan boyiydi B) Havodan karbonat angidrid ajratiladi C) Havo isiydi, namlanadi va changdan tozalanadi D) Havo tezroq o'pkaga yetadi To'g'ri javob: C) Havo isiydi, namlanadi va changdan tozalanadi ✔ Izoh: Burun shilliq qavati kiprikchali epiteliy, shilimshiq va qon tomirlarga boy, u havoni tozalaydi, isitadi va namlaydi. Biologiya olimpiada savollari — mashq testlari | 174 Izoh: Ildizning markaziy silindrida ksilema nurlari va floema guruhlari radial navbatlashib joylashadi. 12. AaBbCcDdEe × AaBbCcDdEe chatishtirishda (genlar birikmagan, to'liq dominantlik) nechta genotip va fenotip sinfi bo'ladi? A) 32 genotip, 10 fenotip B) 243 genotip, 32 fenotip C) 1024 genotip, 32 fenotip D) 243 genotip, 243 fenotip To'g'ri javob: B) 243 genotip, 32 fenotip✔ Izoh: 5 ta gen: genotiplar 3⁵ = 243, fenotiplar 2⁵ = 32. 13. Kichik guruh individlarning yangi hududga ko'chib, yangi populyatsiya hosil qilishida allellar chastotasining tasodifan o'zgarishi qanday ataladi? A) Asoschi effekti B) Stabillashtiruvchi tanlanish C) Panmiksiya D) Industrial melanizm To'g'ri javob: A) Asoschi effekti ✔ Izoh: Asoschilar ota populyatsiya genofondining faqat kichik tasodifiy qismini olib keladi — bu genlar dreyfining bir ko'rinishi. 14. Tasmasimon chuvalchanglarda hazm sistemasi bo'lmasligi bilan qanday moslanish bog'liq? A) Oziqni fotosintez orqali hosil qilish B) Oziqni faqat og'iz orqali qabul qilish C) Oziqni tashqi muhitda hazm qilish D) Oziqni butun tana yuzasi orqali so'rib olish To'g'ri javob: D) Oziqni butun tana yuzasi orqali so'rib olish ✔ Izoh: Tasmasimonlar xo'jayin ichagidagi tayyor hazm bo'lgan oziqni butun tana yuzasi bilan so'radi. 15. Megaspora ona hujayrasi meyozidan hosil bo'lgan to'rtta megasporadan odatda nechtasi rivojlanishda davom etadi? A) Ikkitasi B) To'rttasi C) Uchtasi D) Bittasi To'g'ri javob: D) Bittasi ✔ Izoh: Odatda to'rtta megasporadan uchtasi nobud bo'ladi, bittasi murtak xaltasini hosil qiladi. 16. Nima uchun burun orqali nafas olish og'iz orqali nafas olishdan foydaliroq? A) Havo ko'proq kislorod bilan boyiydi B) Havodan karbonat angidrid ajratiladi C) Havo isiydi, namlanadi va changdan tozalanadi D) Havo tezroq o'pkaga yetadi To'g'ri javob: C) Havo isiydi, namlanadi va changdan tozalanadi ✔ Izoh: Burun shilliq qavati kiprikchali epiteliy, shilimshiq va qon tomirlarga boy, u havoni tozalaydi, isitadi va namlaydi. Biologiya olimpiada savollari — mashq testlari | 174 17. Uyatchan mimoza barglarining tegilganda tez yig'ilishi qanday harakat turiga kiradi? A) Geotropizm B) Seysmonastiya C) Xemotaksis D) Fototropizm To'g'ri javob: B) Seysmonastiya✔ Izoh: Nastiyalar ta'sirot yo'nalishiga bog'liq bo'lmagan harakatlar; mexanik ta'sirga javob seysmonastiya deyiladi. 18. Bitta hujayradan ketma-ket mitozlar natijasida 512 ta hujayra hosil bo'lishi uchun nechta bo'linish kerak? A) 9 B) 10 C) 256 D) 8 To'g'ri javob: A) 9 ✔ Izoh: 2^n = 512 tenglamadan n = 9. 19. Geterozigota ota-onaning (Aa × Aa) 5 farzandidan kamida bittasining retsessiv belgili bo'lish ehtimoli qancha? A) 5/4 B) 781/1024 C) 243/1024 D) 1/4 To'g'ri javob: B) 781/1024 ✔ Izoh: Hech biri retsessiv bo'lmasligi (3/4)⁵ = 243/1024; demak kamida bittasi: 1 − 243/1024 = 781/1024. 20. Retseptorli endotsitozda hosil bo'ladigan pufakchalarni qoplaydigan oqsil qaysi? A) Kollagen B) Aktin C) Tubulin D) Klatrin To'g'ri javob: D) Klatrin ✔ Izoh: Retseptorlar to'plangan joyda membrana klatrin bilan qoplanib botiq hosil qiladi va pufakcha bo'lib ajraladi (masalan, LDL yutilishi). 21. Darvin bo'yicha evolyutsiyaning harakatlantiruvchi kuchlari to'g'ri ko'rsatilgan javobni toping. A) Katastrofalar va qayta yaratilish B) Irsiy o'zgaruvchanlik, yashash uchun kurash, tabiiy tanlanish C) Organizmlarning takomillashishga ichki intilishi va mashq qilish D) Faqat muhitning bevosita ta'siri To'g'ri javob: B) Irsiy o'zgaruvchanlik, yashash uchun kurash, tabiiy tanlanish ✔ Izoh: Darvin irsiy o'zgaruvchanlik materiali asosida yashash uchun kurash va tabiiy tanlanish yangi moslanishlarni hosil qilishini ko'rsatgan. 22. Gemofiliya kasalligida qanday buzilish kuzatiladi? A) Qon ivishi buzilib, kichik jarohatdan uzoq qon oqadi B) Leykotsitlar butunlay yo'qolib, immunitet tushadi C) Qon bosimi doimiy past bo'lib, bosh aylanadi D) Eritrotsitlar soni keskin oshib, qon quyuqlashadi To'g'ri javob: A) Qon ivishi buzilib, kichik jarohatdan uzoq qon oqadi ✔ Biologiya olimpiada savollari — mashq testlari | 175 17. Uyatchan mimoza barglarining tegilganda tez yig'ilishi qanday harakat turiga kiradi? A) Geotropizm B) Seysmonastiya C) Xemotaksis D) Fototropizm To'g'ri javob: B) Seysmonastiya✔ Izoh: Nastiyalar ta'sirot yo'nalishiga bog'liq bo'lmagan harakatlar; mexanik ta'sirga javob seysmonastiya deyiladi. 18. Bitta hujayradan ketma-ket mitozlar natijasida 512 ta hujayra hosil bo'lishi uchun nechta bo'linish kerak? A) 9 B) 10 C) 256 D) 8 To'g'ri javob: A) 9 ✔ Izoh: 2^n = 512 tenglamadan n = 9. 19. Geterozigota ota-onaning (Aa × Aa) 5 farzandidan kamida bittasining retsessiv belgili bo'lish ehtimoli qancha? A) 5/4 B) 781/1024 C) 243/1024 D) 1/4 To'g'ri javob: B) 781/1024 ✔ Izoh: Hech biri retsessiv bo'lmasligi (3/4)⁵ = 243/1024; demak kamida bittasi: 1 − 243/1024 = 781/1024. 20. Retseptorli endotsitozda hosil bo'ladigan pufakchalarni qoplaydigan oqsil qaysi? A) Kollagen B) Aktin C) Tubulin D) Klatrin To'g'ri javob: D) Klatrin ✔ Izoh: Retseptorlar to'plangan joyda membrana klatrin bilan qoplanib botiq hosil qiladi va pufakcha bo'lib ajraladi (masalan, LDL yutilishi). 21. Darvin bo'yicha evolyutsiyaning harakatlantiruvchi kuchlari to'g'ri ko'rsatilgan javobni toping. A) Katastrofalar va qayta yaratilish B) Irsiy o'zgaruvchanlik, yashash uchun kurash, tabiiy tanlanish C) Organizmlarning takomillashishga ichki intilishi va mashq qilish D) Faqat muhitning bevosita ta'siri To'g'ri javob: B) Irsiy o'zgaruvchanlik, yashash uchun kurash, tabiiy tanlanish ✔ Izoh: Darvin irsiy o'zgaruvchanlik materiali asosida yashash uchun kurash va tabiiy tanlanish yangi moslanishlarni hosil qilishini ko'rsatgan. 22. Gemofiliya kasalligida qanday buzilish kuzatiladi? A) Qon ivishi buzilib, kichik jarohatdan uzoq qon oqadi B) Leykotsitlar butunlay yo'qolib, immunitet tushadi C) Qon bosimi doimiy past bo'lib, bosh aylanadi D) Eritrotsitlar soni keskin oshib, qon quyuqlashadi To'g'ri javob: A) Qon ivishi buzilib, kichik jarohatdan uzoq qon oqadi ✔ Biologiya olimpiada savollari — mashq testlari | 175 Izoh: Gemofiliya irsiy kasallik bo'lib, qon ivish omillaridan biri yetishmaydi. 23. O'rta quloqni burun-halqum bilan bog'lovchi va nog'ora parda ikki tomonidagi bosimni tenglashtiruvchi tuzilma qaysi? A) Chig'anoq B) Yarim doira kanallari C) Eshitish (Yevstaxiy) nayi D) Tashqi eshitish yo'li To'g'ri javob: C) Eshitish (Yevstaxiy) nayi✔ Izoh: Yutinganda Yevstaxiy nayi ochilib, o'rta quloqdagi bosim atmosfera bosimiga tenglashadi. 24. Chap yarim shar harakat zonasi shikastlansa, qanday holat kuzatiladi? A) Tananing o'ng tomoni falajlanadi B) Faqat eshitish buziladi C) Tananing chap tomoni falajlanadi D) Ko'rish butunlay yo'qoladi To'g'ri javob: A) Tananing o'ng tomoni falajlanadi ✔ Izoh: Harakat yo'llari kesishgani uchun har bir yarim shar tananing qarama-qarshi tomonini boshqaradi. 25. Odam qonining necha foizini plazma tashkil etadi? A) Taxminan 25% B) Taxminan 55% C) Taxminan 90% D) Taxminan 45% To'g'ri javob: B) Taxminan 55% ✔ Izoh: Qonning taxminan 55% i plazma, 45% i shaklli elementlar (asosan eritrotsitlar). 26. Amitozning mitozdan asosiy farqi nimada? A) Ikkita ketma-ket bo'linish bo'ladi B) Yadro bo'linish urchug'isiz to'g'ridan-to'g'ri bo'g'ilib bo'linadi C) Xromosomalar soni ikki marta kamayadi D) Krossingover sodir bo'ladi To'g'ri javob: B) Yadro bo'linish urchug'isiz to'g'ridan-to'g'ri bo'g'ilib bo'linadi ✔ Izoh: Amitozda xromosomalar spirallashmaydi, urchuq hosil bo'lmaydi va irsiy material qiz hujayralarga teng taqsimlanmasligi mumkin. 27. Geterozigota ota-onadan (Aa × Aa) tug'ilgan 4 farzandning hammasi dominant fenotipli bo'lish ehtimoli qancha? A) 1/256 B) 27/64 C) 3/4 D) 81/256 To'g'ri javob: D) 81/256 ✔ Izoh: Har bir farzand uchun 3/4, mustaqil hodisalar: (3/4)⁴ = 81/256. 28. Gidraning yuqori regeneratsiya qobiliyatini qaysi hujayralar ta'minlaydi? A) Bez hujayralari B) Oraliq hujayralar C) Teri-muskul hujayralari D) Otuvchi hujayralar To'g'ri javob: B) Oraliq hujayralar ✔ Biologiya olimpiada savollari — mashq testlari | 176 Izoh: Gemofiliya irsiy kasallik bo'lib, qon ivish omillaridan biri yetishmaydi. 23. O'rta quloqni burun-halqum bilan bog'lovchi va nog'ora parda ikki tomonidagi bosimni tenglashtiruvchi tuzilma qaysi? A) Chig'anoq B) Yarim doira kanallari C) Eshitish (Yevstaxiy) nayi D) Tashqi eshitish yo'li To'g'ri javob: C) Eshitish (Yevstaxiy) nayi✔ Izoh: Yutinganda Yevstaxiy nayi ochilib, o'rta quloqdagi bosim atmosfera bosimiga tenglashadi. 24. Chap yarim shar harakat zonasi shikastlansa, qanday holat kuzatiladi? A) Tananing o'ng tomoni falajlanadi B) Faqat eshitish buziladi C) Tananing chap tomoni falajlanadi D) Ko'rish butunlay yo'qoladi To'g'ri javob: A) Tananing o'ng tomoni falajlanadi ✔ Izoh: Harakat yo'llari kesishgani uchun har bir yarim shar tananing qarama-qarshi tomonini boshqaradi. 25. Odam qonining necha foizini plazma tashkil etadi? A) Taxminan 25% B) Taxminan 55% C) Taxminan 90% D) Taxminan 45% To'g'ri javob: B) Taxminan 55% ✔ Izoh: Qonning taxminan 55% i plazma, 45% i shaklli elementlar (asosan eritrotsitlar). 26. Amitozning mitozdan asosiy farqi nimada? A) Ikkita ketma-ket bo'linish bo'ladi B) Yadro bo'linish urchug'isiz to'g'ridan-to'g'ri bo'g'ilib bo'linadi C) Xromosomalar soni ikki marta kamayadi D) Krossingover sodir bo'ladi To'g'ri javob: B) Yadro bo'linish urchug'isiz to'g'ridan-to'g'ri bo'g'ilib bo'linadi ✔ Izoh: Amitozda xromosomalar spirallashmaydi, urchuq hosil bo'lmaydi va irsiy material qiz hujayralarga teng taqsimlanmasligi mumkin. 27. Geterozigota ota-onadan (Aa × Aa) tug'ilgan 4 farzandning hammasi dominant fenotipli bo'lish ehtimoli qancha? A) 1/256 B) 27/64 C) 3/4 D) 81/256 To'g'ri javob: D) 81/256 ✔ Izoh: Har bir farzand uchun 3/4, mustaqil hodisalar: (3/4)⁴ = 81/256. 28. Gidraning yuqori regeneratsiya qobiliyatini qaysi hujayralar ta'minlaydi? A) Bez hujayralari B) Oraliq hujayralar C) Teri-muskul hujayralari D) Otuvchi hujayralar To'g'ri javob: B) Oraliq hujayralar ✔ Biologiya olimpiada savollari — mashq testlari | 176 Izoh: Oraliq hujayralar ixtisoslashmagan bo'lib, har qanday hujayra turiga aylanib, yo'qotilgan qismlarni tiklaydi. 29. Qovoqda meva shakli bo'yicha F2 da 9 disksimon : 6 sharsimon : 1 cho'ziq nisbat olindi. 800 ta o'simlikdan nechtasi cho'ziq mevali? A) 50 B) 450 C) 100 D) 300 To'g'ri javob: A) 50✔ Izoh: Cho'ziq meva faqat aabb – 1/16: 800 / 16 = 50. 30. Odam eritrotsitlari taxminan qancha muddat yashaydi va qayerda yemiriladi? A) 3 kun; o'pkalarda B) 120 kun; taloq va jigarda C) 1 yil; qizil ilikda D) 10 kun; buyraklarda To'g'ri javob: B) 120 kun; taloq va jigarda ✔ Izoh: Eritrotsitlar taxminan 120 kun yashaydi, eskirganlari taloq va jigarda parchalanadi. Biologiya olimpiada savollari — mashq testlari | 177 Izoh: Oraliq hujayralar ixtisoslashmagan bo'lib, har qanday hujayra turiga aylanib, yo'qotilgan qismlarni tiklaydi. 29. Qovoqda meva shakli bo'yicha F2 da 9 disksimon : 6 sharsimon : 1 cho'ziq nisbat olindi. 800 ta o'simlikdan nechtasi cho'ziq mevali? A) 50 B) 450 C) 100 D) 300 To'g'ri javob: A) 50✔ Izoh: Cho'ziq meva faqat aabb – 1/16: 800 / 16 = 50. 30. Odam eritrotsitlari taxminan qancha muddat yashaydi va qayerda yemiriladi? A) 3 kun; o'pkalarda B) 120 kun; taloq va jigarda C) 1 yil; qizil ilikda D) 10 kun; buyraklarda To'g'ri javob: B) 120 kun; taloq va jigarda ✔ Izoh: Eritrotsitlar taxminan 120 kun yashaydi, eskirganlari taloq va jigarda parchalanadi. Biologiya olimpiada savollari — mashq testlari | 177 30-variant Olimpiada mashq testlari • bitta to'g'ri javob 1. Ozon qatlamining yemirilishiga asosan qaysi moddalar sabab bo'ladi? A) Azot B) Suv bug'i C) Argon D) Xlorftoruglerodlar (freonlar) To'g'ri javob: D) Xlorftoruglerodlar (freonlar)✔ Izoh: Freonlardan UB ta'sirida ajralgan xlor atomlari zanjirli reaksiyada ko'plab ozon molekulalarini parchalaydi. 2. Lansetnik qanday oziqlanadi? A) Yirtqich, mayda baliqlarni quvib ovlaydi B) Suv tubidagi suvo'tlarni qirib oziqlanadi C) Parazit, baliqlar terisiga yopishib qon so'radi D) Suvni filtrlab, mayda organizmlarni tutadi To'g'ri javob: D) Suvni filtrlab, mayda organizmlarni tutadi ✔ Izoh: Lansetnik qumga ko'milib, og'iz oldidagi paypaslagichlar va halqum orqali suvni filtrlab oziqlanadi. 3. Suyakli baliqlarning suzgich pufagi qanday asosiy vazifani bajaradi? A) Oziqni qisman hazm qilib, so'rilishini osonlashtiradi B) Qonni zaharli moddalardan tozalab turadi C) Ikra va tuxumlarni yetilguncha saqlab turadi D) Tana zichligini o'zgartirib, chuqurlikni boshqaradi To'g'ri javob: D) Tana zichligini o'zgartirib, chuqurlikni boshqaradi ✔ Izoh: Suzgich pufagidagi gaz hajmi o'zgarishi bilan baliq tanasining solishtirma og'irligi o'zgaradi. 4. Qaysi o'simlik guruhida sporofit gametofitdan oziqlanib, unga bog'liq holda yashaydi? A) Yopiq urug'lilar B) Yo'sinlar C) Ochiq urug'lilar D) Qirqquloqlar To'g'ri javob: B) Yo'sinlar ✔ Izoh: Yo'sinlarda sporofit (ko'sakcha) mustaqil emas, u gametofit ustida o'sib, undan oziqlanadi. 5. Muhit omillari ta'sirida yuzaga kelgan, biror mutatsiyaga o'xshash, lekin irsiylanmaydigan o'zgarish qanday ataladi? A) Atavizm B) Geteroziz C) Fenokopiya D) Genokopiya To'g'ri javob: C) Fenokopiya ✔ Izoh: Masalan, homiladorlikda ayrim dorilar ta'sirida irsiy nuqsonga o'xshash belgilar paydo bo'lishi fenokopiyadir. Biologiya olimpiada savollari — mashq testlari | 178 30-variant Olimpiada mashq testlari • bitta to'g'ri javob 1. Ozon qatlamining yemirilishiga asosan qaysi moddalar sabab bo'ladi? A) Azot B) Suv bug'i C) Argon D) Xlorftoruglerodlar (freonlar) To'g'ri javob: D) Xlorftoruglerodlar (freonlar)✔ Izoh: Freonlardan UB ta'sirida ajralgan xlor atomlari zanjirli reaksiyada ko'plab ozon molekulalarini parchalaydi. 2. Lansetnik qanday oziqlanadi? A) Yirtqich, mayda baliqlarni quvib ovlaydi B) Suv tubidagi suvo'tlarni qirib oziqlanadi C) Parazit, baliqlar terisiga yopishib qon so'radi D) Suvni filtrlab, mayda organizmlarni tutadi To'g'ri javob: D) Suvni filtrlab, mayda organizmlarni tutadi ✔ Izoh: Lansetnik qumga ko'milib, og'iz oldidagi paypaslagichlar va halqum orqali suvni filtrlab oziqlanadi. 3. Suyakli baliqlarning suzgich pufagi qanday asosiy vazifani bajaradi? A) Oziqni qisman hazm qilib, so'rilishini osonlashtiradi B) Qonni zaharli moddalardan tozalab turadi C) Ikra va tuxumlarni yetilguncha saqlab turadi D) Tana zichligini o'zgartirib, chuqurlikni boshqaradi To'g'ri javob: D) Tana zichligini o'zgartirib, chuqurlikni boshqaradi ✔ Izoh: Suzgich pufagidagi gaz hajmi o'zgarishi bilan baliq tanasining solishtirma og'irligi o'zgaradi. 4. Qaysi o'simlik guruhida sporofit gametofitdan oziqlanib, unga bog'liq holda yashaydi? A) Yopiq urug'lilar B) Yo'sinlar C) Ochiq urug'lilar D) Qirqquloqlar To'g'ri javob: B) Yo'sinlar ✔ Izoh: Yo'sinlarda sporofit (ko'sakcha) mustaqil emas, u gametofit ustida o'sib, undan oziqlanadi. 5. Muhit omillari ta'sirida yuzaga kelgan, biror mutatsiyaga o'xshash, lekin irsiylanmaydigan o'zgarish qanday ataladi? A) Atavizm B) Geteroziz C) Fenokopiya D) Genokopiya To'g'ri javob: C) Fenokopiya ✔ Izoh: Masalan, homiladorlikda ayrim dorilar ta'sirida irsiy nuqsonga o'xshash belgilar paydo bo'lishi fenokopiyadir. Biologiya olimpiada savollari — mashq testlari | 178 6. Meselson va Stal tajribasida 15N li muhitda o'stirilgan bakteriyalar 14N li muhitga o'tkazildi. Ikkinchi avlodda DNK molekulalari qanday taqsimlanadi? A) 50% duragay (15N/14N), 50% yengil (14N/14N) B) 100% duragay C) 25% og'ir, 50% duragay, 25% yengil D) 50% og'ir, 50% yengil To'g'ri javob: A) 50% duragay (15N/14N), 50% yengil (14N/14N)✔ Izoh: Yarim konservativ replikatsiyada birinchi avlod 100% duragay; ikkinchi avlodda yarmi duragay, yarmi yengil bo'ladi. 7. Yog' kislotalarining β-oksidlanishi hayvon hujayrasida asosan qayerda boradi? A) Golji apparatida B) Sitozolda C) Silliq EPR da D) Mitoxondriya matriksida To'g'ri javob: D) Mitoxondriya matriksida ✔ Izoh: Yog' kislotalari karnitin yordamida mitoxondriyaga tashiladi va matriksda β-oksidlanishga uchraydi. 8. Umurtqalilar mitoxondriyasida standart koddan farqli ravishda UGA kodoni nimani kodlaydi? A) Stop signalini B) Metioninni C) Triptofanni D) Sisteinni To'g'ri javob: C) Triptofanni ✔ Izoh: Mitoxondriya genetik kodi universal koddan biroz farq qiladi: UGA stop emas, triptofanni kodlaydi. 9. Suv havzalariga fosfat va nitratlarning ko'p tushishi natijasida suvo'tlarining jadal ko'payishi va kislorod kamayishi qanday ataladi? A) Biomagnifikatsiya B) Denitrifikatsiya C) Desertifikatsiya D) Evtrofikatsiya To'g'ri javob: D) Evtrofikatsiya ✔ Izoh: Biogen elementlar ko'payishi suvo'tlarining «gullashiga» olib keladi; ular nobud bo'lib chiriganda suvdagi O2 sarflanadi. 10. Ingichka ichakda so'rilish yuzasini oshiruvchi tuzilmalar qaysi? A) Ichak devorining muskul qavati B) Ichak devoridagi shira bezlari C) Ichak devoridagi limfa tugunlari D) So'rg'ichlar va mikrovorsinkalar To'g'ri javob: D) So'rg'ichlar va mikrovorsinkalar ✔ Izoh: Shilliq qavat burmalari, so'rg'ichlari va epiteliy mikrovorsinkalari so'rilish yuzasini juda kattalashtiradi. 11. Modifikatsion o'zgaruvchanlikning xususiyati qaysi? A) Reaksiya normasi doirasida bo'ladi va irsiylanmaydi B) Faqat jinsiy ko'payishda yuzaga keladi C) Genotipning o'zgarishi bilan bog'liq va irsiylanadi D) Tasodifiy va keskin bo'ladi To'g'ri javob: A) Reaksiya normasi doirasida bo'ladi va irsiylanmaydi ✔ Biologiya olimpiada savollari — mashq testlari | 179 6. Meselson va Stal tajribasida 15N li muhitda o'stirilgan bakteriyalar 14N li muhitga o'tkazildi. Ikkinchi avlodda DNK molekulalari qanday taqsimlanadi? A) 50% duragay (15N/14N), 50% yengil (14N/14N) B) 100% duragay C) 25% og'ir, 50% duragay, 25% yengil D) 50% og'ir, 50% yengil To'g'ri javob: A) 50% duragay (15N/14N), 50% yengil (14N/14N)✔ Izoh: Yarim konservativ replikatsiyada birinchi avlod 100% duragay; ikkinchi avlodda yarmi duragay, yarmi yengil bo'ladi. 7. Yog' kislotalarining β-oksidlanishi hayvon hujayrasida asosan qayerda boradi? A) Golji apparatida B) Sitozolda C) Silliq EPR da D) Mitoxondriya matriksida To'g'ri javob: D) Mitoxondriya matriksida ✔ Izoh: Yog' kislotalari karnitin yordamida mitoxondriyaga tashiladi va matriksda β-oksidlanishga uchraydi. 8. Umurtqalilar mitoxondriyasida standart koddan farqli ravishda UGA kodoni nimani kodlaydi? A) Stop signalini B) Metioninni C) Triptofanni D) Sisteinni To'g'ri javob: C) Triptofanni ✔ Izoh: Mitoxondriya genetik kodi universal koddan biroz farq qiladi: UGA stop emas, triptofanni kodlaydi. 9. Suv havzalariga fosfat va nitratlarning ko'p tushishi natijasida suvo'tlarining jadal ko'payishi va kislorod kamayishi qanday ataladi? A) Biomagnifikatsiya B) Denitrifikatsiya C) Desertifikatsiya D) Evtrofikatsiya To'g'ri javob: D) Evtrofikatsiya ✔ Izoh: Biogen elementlar ko'payishi suvo'tlarining «gullashiga» olib keladi; ular nobud bo'lib chiriganda suvdagi O2 sarflanadi. 10. Ingichka ichakda so'rilish yuzasini oshiruvchi tuzilmalar qaysi? A) Ichak devorining muskul qavati B) Ichak devoridagi shira bezlari C) Ichak devoridagi limfa tugunlari D) So'rg'ichlar va mikrovorsinkalar To'g'ri javob: D) So'rg'ichlar va mikrovorsinkalar ✔ Izoh: Shilliq qavat burmalari, so'rg'ichlari va epiteliy mikrovorsinkalari so'rilish yuzasini juda kattalashtiradi. 11. Modifikatsion o'zgaruvchanlikning xususiyati qaysi? A) Reaksiya normasi doirasida bo'ladi va irsiylanmaydi B) Faqat jinsiy ko'payishda yuzaga keladi C) Genotipning o'zgarishi bilan bog'liq va irsiylanadi D) Tasodifiy va keskin bo'ladi To'g'ri javob: A) Reaksiya normasi doirasida bo'ladi va irsiylanmaydi ✔ Biologiya olimpiada savollari — mashq testlari | 179 Izoh: Modifikatsiyalar muhit ta'sirida genotip o'zgarmagan holda yuzaga keladi; irsiylanadigan narsa — reaksiya normasi. 12. Fotosintez natijasida 360 g glyukoza hosil bo'ldi. Bunda normal sharoitda necha litr kislorod ajralgan? A) 268,8 l B) 537,6 l C) 134,4 l D) 44,8 l To'g'ri javob: A) 268,8 l✔ Izoh: 360 g glyukoza = 2 mol; 1 mol glyukoza hosil bo'lganda 6 mol O2 ajraladi: 12 mol × 22,4 l = 268,8 l. 13. Kislotali yomg'irlarning asosiy sababchisi qaysi gazlar? A) Kislorod va azot B) Ozon va argon C) Oltingugurt va azot oksidlari D) Metan va geliy To'g'ri javob: C) Oltingugurt va azot oksidlari ✔ Izoh: SO2 va NOx atmosferada suv bilan sulfat va nitrat kislotalarini hosil qilib, yomg'ir pH ini pasaytiradi. 14. Olma mevasi botanik nuqtai nazardan qanday meva hisoblanadi va u qaysi oilaga xos? A) Olmameva; ra'noguldoshlar B) Rezavor meva; ituzumdoshlar C) Danakli meva; dukkakdoshlar D) Ko'sak; gulxayridoshlar To'g'ri javob: A) Olmameva; ra'noguldoshlar ✔ Izoh: Olmameva hosil bo'lishida gul o'rni ham ishtirok etadi; bu meva ra'noguldoshlar (olma, nok, behi) uchun xos. 15. Terida quyosh nurlari ta'sirida qaysi vitamin hosil bo'ladi? A) C vitamini B) B12 vitamini C) D vitamini D) E vitamini To'g'ri javob: C) D vitamini ✔ Izoh: Ultrabinafsha nurlar teridagi provitamindan D vitamini hosil bo'lishini ta'minlaydi. 16. Ikki pallali mollyuskalarga (masalan, tishsiz baqachanoqqa) qaysi belgi xos? A) Boshi va qirg'ichi (radulasi) bo'lmaydi B) Chig'anog'i spiral buralgan bir palladan iborat C) Tanasi boshi, oyog'i va paypaslagichlarga ajralgan D) Faqat quruqlikda yashaydi To'g'ri javob: A) Boshi va qirg'ichi (radulasi) bo'lmaydi ✔ Izoh: Ikki pallalilar filtrlovchi hayvonlar bo'lib, ularda bosh va radula reduksiyaga uchragan. 17. Qirqbo'g'im poyasining qattiq va g'adir-budir bo'lishi qaysi modda to'planishi bilan bog'liq? A) Kraxmal B) Kalsiy karbonat C) Lignin va suberin D) Kremnezyom (kremniy oksidi) To'g'ri javob: D) Kremnezyom (kremniy oksidi) ✔ Biologiya olimpiada savollari — mashq testlari | 180 Izoh: Modifikatsiyalar muhit ta'sirida genotip o'zgarmagan holda yuzaga keladi; irsiylanadigan narsa — reaksiya normasi. 12. Fotosintez natijasida 360 g glyukoza hosil bo'ldi. Bunda normal sharoitda necha litr kislorod ajralgan? A) 268,8 l B) 537,6 l C) 134,4 l D) 44,8 l To'g'ri javob: A) 268,8 l✔ Izoh: 360 g glyukoza = 2 mol; 1 mol glyukoza hosil bo'lganda 6 mol O2 ajraladi: 12 mol × 22,4 l = 268,8 l. 13. Kislotali yomg'irlarning asosiy sababchisi qaysi gazlar? A) Kislorod va azot B) Ozon va argon C) Oltingugurt va azot oksidlari D) Metan va geliy To'g'ri javob: C) Oltingugurt va azot oksidlari ✔ Izoh: SO2 va NOx atmosferada suv bilan sulfat va nitrat kislotalarini hosil qilib, yomg'ir pH ini pasaytiradi. 14. Olma mevasi botanik nuqtai nazardan qanday meva hisoblanadi va u qaysi oilaga xos? A) Olmameva; ra'noguldoshlar B) Rezavor meva; ituzumdoshlar C) Danakli meva; dukkakdoshlar D) Ko'sak; gulxayridoshlar To'g'ri javob: A) Olmameva; ra'noguldoshlar ✔ Izoh: Olmameva hosil bo'lishida gul o'rni ham ishtirok etadi; bu meva ra'noguldoshlar (olma, nok, behi) uchun xos. 15. Terida quyosh nurlari ta'sirida qaysi vitamin hosil bo'ladi? A) C vitamini B) B12 vitamini C) D vitamini D) E vitamini To'g'ri javob: C) D vitamini ✔ Izoh: Ultrabinafsha nurlar teridagi provitamindan D vitamini hosil bo'lishini ta'minlaydi. 16. Ikki pallali mollyuskalarga (masalan, tishsiz baqachanoqqa) qaysi belgi xos? A) Boshi va qirg'ichi (radulasi) bo'lmaydi B) Chig'anog'i spiral buralgan bir palladan iborat C) Tanasi boshi, oyog'i va paypaslagichlarga ajralgan D) Faqat quruqlikda yashaydi To'g'ri javob: A) Boshi va qirg'ichi (radulasi) bo'lmaydi ✔ Izoh: Ikki pallalilar filtrlovchi hayvonlar bo'lib, ularda bosh va radula reduksiyaga uchragan. 17. Qirqbo'g'im poyasining qattiq va g'adir-budir bo'lishi qaysi modda to'planishi bilan bog'liq? A) Kraxmal B) Kalsiy karbonat C) Lignin va suberin D) Kremnezyom (kremniy oksidi) To'g'ri javob: D) Kremnezyom (kremniy oksidi) ✔ Biologiya olimpiada savollari — mashq testlari | 180 Izoh: Qirqbo'g'im epidermis hujayralarida kremnezyom to'planadi, shu sababli u ilgari idish tozalashda ishlatilgan. 18. Baliqlarning yon chizig'i qanday vazifani bajaradi? A) Tanani tangachalar bilan qoplaydi B) Kislorodni yutadi C) Suv oqimi va tebranishlarini sezadi D) Tuz almashinuvini boshqaradi To'g'ri javob: C) Suv oqimi va tebranishlarini sezadi✔ Izoh: Yon chiziq organi suv bosimi, oqim yo'nalishi va tebranishlarni sezuvchi sezgi organidir. 19. Zamburug'ning vegetativ tanasi - ingichka shoxlangan iplar majmui qanday ataladi? A) Tallom B) Rizoid C) Sporangiy D) Mitseliy To'g'ri javob: D) Mitseliy ✔ Izoh: Mitseliy ingichka gifalardan tashkil topgan va substratdan oziq so'rib oladi. 20. Polimeraza zanjir reaksiyasida (PZR) Thermus aquaticus bakteriyasidan olingan polimeraza nima uchun ishlatiladi? A) U RNK ni DNK ga aylantiradi B) U praymersiz sintez qila oladi C) U faqat 3'→5' yo'nalishda sintezlaydi D) U yuqori haroratga chidamli va denaturatsiya bosqichida parchalanmaydi To'g'ri javob: D) U yuqori haroratga chidamli va denaturatsiya bosqichida parchalanmaydi ✔ Izoh: PZR sikllarida 94–95 °C gacha qizdiriladi; termofil bakteriyaning Taq-polimerazasi bunday haroratda faolligini yo'qotmaydi. 21. Genlar orasidagi masofa birligi — 1 morganida (santimorgan) — nimaga teng? A) 1 mln juft nukleotidga B) 10 nm masofaga C) 1% krossingover (rekombinatsiya) chastotasiga D) Bitta xromosoma uzunligiga To'g'ri javob: C) 1% krossingover (rekombinatsiya) chastotasiga ✔ Izoh: Genlar orasidagi masofa rekombinant gametalar foizi bilan o'lchanadi: 1% rekombinatsiya = 1 sM. 22. Spirtli bijg'ish natijasida 360 g glyukozadan nazariy jihatdan qancha etil spirti hosil bo'ladi? A) 46 g B) 360 g C) 92 g D) 184 g To'g'ri javob: D) 184 g ✔ Izoh: C6H12O6 → 2C2H5OH + 2CO2; 360 g glyukoza = 2 mol, 4 mol spirt × 46 g = 184 g. 23. Yorug'lik bosqichida hosil bo'lib, Kalvin sikliga sarflanadigan moddalar juftini toping. A) O2 va ATP B) ATP va NADPH C) Glyukoza va O2 D) NADH va FADH2 To'g'ri javob: B) ATP va NADPH ✔ Biologiya olimpiada savollari — mashq testlari | 181 Izoh: Qirqbo'g'im epidermis hujayralarida kremnezyom to'planadi, shu sababli u ilgari idish tozalashda ishlatilgan. 18. Baliqlarning yon chizig'i qanday vazifani bajaradi? A) Tanani tangachalar bilan qoplaydi B) Kislorodni yutadi C) Suv oqimi va tebranishlarini sezadi D) Tuz almashinuvini boshqaradi To'g'ri javob: C) Suv oqimi va tebranishlarini sezadi✔ Izoh: Yon chiziq organi suv bosimi, oqim yo'nalishi va tebranishlarni sezuvchi sezgi organidir. 19. Zamburug'ning vegetativ tanasi - ingichka shoxlangan iplar majmui qanday ataladi? A) Tallom B) Rizoid C) Sporangiy D) Mitseliy To'g'ri javob: D) Mitseliy ✔ Izoh: Mitseliy ingichka gifalardan tashkil topgan va substratdan oziq so'rib oladi. 20. Polimeraza zanjir reaksiyasida (PZR) Thermus aquaticus bakteriyasidan olingan polimeraza nima uchun ishlatiladi? A) U RNK ni DNK ga aylantiradi B) U praymersiz sintez qila oladi C) U faqat 3'→5' yo'nalishda sintezlaydi D) U yuqori haroratga chidamli va denaturatsiya bosqichida parchalanmaydi To'g'ri javob: D) U yuqori haroratga chidamli va denaturatsiya bosqichida parchalanmaydi ✔ Izoh: PZR sikllarida 94–95 °C gacha qizdiriladi; termofil bakteriyaning Taq-polimerazasi bunday haroratda faolligini yo'qotmaydi. 21. Genlar orasidagi masofa birligi — 1 morganida (santimorgan) — nimaga teng? A) 1 mln juft nukleotidga B) 10 nm masofaga C) 1% krossingover (rekombinatsiya) chastotasiga D) Bitta xromosoma uzunligiga To'g'ri javob: C) 1% krossingover (rekombinatsiya) chastotasiga ✔ Izoh: Genlar orasidagi masofa rekombinant gametalar foizi bilan o'lchanadi: 1% rekombinatsiya = 1 sM. 22. Spirtli bijg'ish natijasida 360 g glyukozadan nazariy jihatdan qancha etil spirti hosil bo'ladi? A) 46 g B) 360 g C) 92 g D) 184 g To'g'ri javob: D) 184 g ✔ Izoh: C6H12O6 → 2C2H5OH + 2CO2; 360 g glyukoza = 2 mol, 4 mol spirt × 46 g = 184 g. 23. Yorug'lik bosqichida hosil bo'lib, Kalvin sikliga sarflanadigan moddalar juftini toping. A) O2 va ATP B) ATP va NADPH C) Glyukoza va O2 D) NADH va FADH2 To'g'ri javob: B) ATP va NADPH ✔ Biologiya olimpiada savollari — mashq testlari | 181 Izoh: Yorug'lik reaksiyalari mahsulotlari ATP va NADPH stromada CO2 ni qaytarish uchun ishlatiladi; O2 esa qo'shimcha mahsulot. 24. Kimyoviy mutagenga misol keltiring. A) Ultrabinafsha nurlar B) Yuqori harorat C) Rentgen nurlari D) Nitrit kislota To'g'ri javob: D) Nitrit kislota✔ Izoh: Nitrit kislota azotli asoslarni dezaminlab, nukleotid almashinuviga olib keladi; nurlar esa fizik mutagenlardir. 25. Quyidagi o'simliklardan qaysi biri karamdoshlar oilasiga mansub emas? A) Turp B) Sholg'om C) Kartoshka D) Xantal To'g'ri javob: C) Kartoshka ✔ Izoh: Kartoshka ituzumdoshlarga kiradi; turp, sholg'om va xantal karamdoshlar vakillari. 26. 1 g yog' to'liq oksidlanganda qancha energiya ajraladi? A) 9,3 kJ B) 38,9 kJ C) 4,1 kJ D) 17,6 kJ To'g'ri javob: B) 38,9 kJ ✔ Izoh: 1 g yog' oksidlanganda 38,9 kJ (taxminan 9,3 kkal), 1 g oqsil yoki uglevod oksidlanganda 17,6 kJ energiya ajraladi. 27. Tuxum qo'yuvchi sutemizuvchilarga qaysi hayvon kiradi? A) Delfin B) Kenguru C) O'rdakburun D) Ko'rshapalak To'g'ri javob: C) O'rdakburun ✔ Izoh: O'rdakburun va exidna tuxum qo'yadi, bolalarini sut bilan boqadi; ular kloakali sutemizuvchilar. 28. Birinchi antibiotik - penitsillinni kim va qaysi zamburug'dan kashf etgan? A) L. Paster; achitqidan B) R. Kox; mukor mog'oridan C) A. Fleming; penitsill mog'oridan D) D. I. Ivanovskiy; qorakuyadan To'g'ri javob: C) A. Fleming; penitsill mog'oridan ✔ Izoh: Aleksandr Fleming 1928-yilda penitsill mog'ori bakteriyalar o'sishini to'xtatuvchi modda ajratishini aniqlagan. Biologiya olimpiada savollari — mashq testlari | 182 Izoh: Yorug'lik reaksiyalari mahsulotlari ATP va NADPH stromada CO2 ni qaytarish uchun ishlatiladi; O2 esa qo'shimcha mahsulot. 24. Kimyoviy mutagenga misol keltiring. A) Ultrabinafsha nurlar B) Yuqori harorat C) Rentgen nurlari D) Nitrit kislota To'g'ri javob: D) Nitrit kislota✔ Izoh: Nitrit kislota azotli asoslarni dezaminlab, nukleotid almashinuviga olib keladi; nurlar esa fizik mutagenlardir. 25. Quyidagi o'simliklardan qaysi biri karamdoshlar oilasiga mansub emas? A) Turp B) Sholg'om C) Kartoshka D) Xantal To'g'ri javob: C) Kartoshka ✔ Izoh: Kartoshka ituzumdoshlarga kiradi; turp, sholg'om va xantal karamdoshlar vakillari. 26. 1 g yog' to'liq oksidlanganda qancha energiya ajraladi? A) 9,3 kJ B) 38,9 kJ C) 4,1 kJ D) 17,6 kJ To'g'ri javob: B) 38,9 kJ ✔ Izoh: 1 g yog' oksidlanganda 38,9 kJ (taxminan 9,3 kkal), 1 g oqsil yoki uglevod oksidlanganda 17,6 kJ energiya ajraladi. 27. Tuxum qo'yuvchi sutemizuvchilarga qaysi hayvon kiradi? A) Delfin B) Kenguru C) O'rdakburun D) Ko'rshapalak To'g'ri javob: C) O'rdakburun ✔ Izoh: O'rdakburun va exidna tuxum qo'yadi, bolalarini sut bilan boqadi; ular kloakali sutemizuvchilar. 28. Birinchi antibiotik - penitsillinni kim va qaysi zamburug'dan kashf etgan? A) L. Paster; achitqidan B) R. Kox; mukor mog'oridan C) A. Fleming; penitsill mog'oridan D) D. I. Ivanovskiy; qorakuyadan To'g'ri javob: C) A. Fleming; penitsill mog'oridan ✔ Izoh: Aleksandr Fleming 1928-yilda penitsill mog'ori bakteriyalar o'sishini to'xtatuvchi modda ajratishini aniqlagan. Biologiya olimpiada savollari — mashq testlari | 182 29. Kartoshka hosilini kamaytiradigan va bargda qo'ng'ir dog'lar hosil qiladigan kasallik qo'zg'atuvchisi qanday ataladi? A) Qavxa B) Fitoftora C) Mukor D) Achitqi To'g'ri javob: B) Fitoftora✔ Izoh: Fitoftora kartoshka barg va tuganaklarini zararlab, chirishga olib keladi. 30. Biror ekologik omilning keng doiradagi o'zgarishlariga chidamli organizmlar qanday ataladi? A) Galofitlar B) Gidrofitlar C) Stenobiontlar D) Evribiontlar To'g'ri javob: D) Evribiontlar ✔ Izoh: Evribiontlar keng tolerantlik chegarasiga ega; stenobiontlar esa omilning tor oralig'ida yashay oladi. Biologiya olimpiada savollari — mashq testlari | 183 29. Kartoshka hosilini kamaytiradigan va bargda qo'ng'ir dog'lar hosil qiladigan kasallik qo'zg'atuvchisi qanday ataladi? A) Qavxa B) Fitoftora C) Mukor D) Achitqi To'g'ri javob: B) Fitoftora✔ Izoh: Fitoftora kartoshka barg va tuganaklarini zararlab, chirishga olib keladi. 30. Biror ekologik omilning keng doiradagi o'zgarishlariga chidamli organizmlar qanday ataladi? A) Galofitlar B) Gidrofitlar C) Stenobiontlar D) Evribiontlar To'g'ri javob: D) Evribiontlar ✔ Izoh: Evribiontlar keng tolerantlik chegarasiga ega; stenobiontlar esa omilning tor oralig'ida yashay oladi. Biologiya olimpiada savollari — mashq testlari | 183 31-variant Olimpiada mashq testlari • bitta to'g'ri javob 1. Kuzda barglarning sarg'ayishiga asosiy sabab nima? A) Bargga fikoeritrin pigmenti kiradi B) Xlorofill parchalanib karotinoidlar ko'rinib qoladi C) Barglarda yangi xlorofill ko'p sintezlanadi D) Barglar ko'p suv to'playdi To'g'ri javob: B) Xlorofill parchalanib karotinoidlar ko'rinib qoladi✔ Izoh: Kuzda xlorofill parchalanadi, avval yashil rang ostida yashiringan sariq-to'q sariq karotinoidlar namoyon bo'ladi. 2. Oqsilning α-spiral ikkilamchi strukturasi asosan qaysi bog'lar bilan barqarorlashadi? A) Peptid guruhlari orasidagi vodorod bog'lar B) Sistein qoldiqlari orasidagi disulfid bog'lar C) Aminokislotalar orasidagi peptid bog'lar D) Radikallar orasidagi ion bog'lar To'g'ri javob: A) Peptid guruhlari orasidagi vodorod bog'lar ✔ Izoh: α-spiralda har bir C=O guruh to'rtta qoldiq keyingi N–H guruh bilan vodorod bog' hosil qiladi. 3. Qon bosimi qaysi tomirlarda eng yuqori? A) Venulalarda B) Kapillyarlarda C) Kovak venalarda D) Aortada To'g'ri javob: D) Aortada ✔ Izoh: Qon bosimi chap qorinchadan uzoqlashgan sari pasayib boradi: aortada eng yuqori, kovak venalarda eng past. 4. Bo'linish urchug'i shakllanishini nazorat qiluvchi «tekshiruv nuqtasi» barcha kinetoxorlar urchuqqa birikmaguncha qaysi bosqichga o'tishni to'xtatib turadi? A) S davriga B) Anafazaga C) Profazaga D) G2 davriga To'g'ri javob: B) Anafazaga ✔ Izoh: Urchuq tekshiruv nuqtasi birikmagan kinetoxorlar bo'lsa, separaza faollanishini to'sib, anafaza boshlanishiga yo'l qo'ymaydi. 5. EcoRI restriktazasi taniydigan 5'-GAATTC-3' ketma-ketligining xususiyati qanday? A) Ikkala zanjirda bir xil asoslar qarama-qarshi turadi B) Faqat purinlardan iborat C) Palindrom: komplementar zanjir ham 5'→3' bo'yicha xuddi shunday o'qiladi D) Faqat bir zanjirli DNK da uchraydi To'g'ri javob: C) Palindrom: komplementar zanjir ham 5'→3' bo'yicha xuddi shunday o'qiladi ✔ Izoh: GAATTC ning komplementar zanjiri 5'-GAATTC-3' ga teng; ko'p restriktazalar ana shunday palindromlarni taniydi. Biologiya olimpiada savollari — mashq testlari | 184 31-variant Olimpiada mashq testlari • bitta to'g'ri javob 1. Kuzda barglarning sarg'ayishiga asosiy sabab nima? A) Bargga fikoeritrin pigmenti kiradi B) Xlorofill parchalanib karotinoidlar ko'rinib qoladi C) Barglarda yangi xlorofill ko'p sintezlanadi D) Barglar ko'p suv to'playdi To'g'ri javob: B) Xlorofill parchalanib karotinoidlar ko'rinib qoladi✔ Izoh: Kuzda xlorofill parchalanadi, avval yashil rang ostida yashiringan sariq-to'q sariq karotinoidlar namoyon bo'ladi. 2. Oqsilning α-spiral ikkilamchi strukturasi asosan qaysi bog'lar bilan barqarorlashadi? A) Peptid guruhlari orasidagi vodorod bog'lar B) Sistein qoldiqlari orasidagi disulfid bog'lar C) Aminokislotalar orasidagi peptid bog'lar D) Radikallar orasidagi ion bog'lar To'g'ri javob: A) Peptid guruhlari orasidagi vodorod bog'lar ✔ Izoh: α-spiralda har bir C=O guruh to'rtta qoldiq keyingi N–H guruh bilan vodorod bog' hosil qiladi. 3. Qon bosimi qaysi tomirlarda eng yuqori? A) Venulalarda B) Kapillyarlarda C) Kovak venalarda D) Aortada To'g'ri javob: D) Aortada ✔ Izoh: Qon bosimi chap qorinchadan uzoqlashgan sari pasayib boradi: aortada eng yuqori, kovak venalarda eng past. 4. Bo'linish urchug'i shakllanishini nazorat qiluvchi «tekshiruv nuqtasi» barcha kinetoxorlar urchuqqa birikmaguncha qaysi bosqichga o'tishni to'xtatib turadi? A) S davriga B) Anafazaga C) Profazaga D) G2 davriga To'g'ri javob: B) Anafazaga ✔ Izoh: Urchuq tekshiruv nuqtasi birikmagan kinetoxorlar bo'lsa, separaza faollanishini to'sib, anafaza boshlanishiga yo'l qo'ymaydi. 5. EcoRI restriktazasi taniydigan 5'-GAATTC-3' ketma-ketligining xususiyati qanday? A) Ikkala zanjirda bir xil asoslar qarama-qarshi turadi B) Faqat purinlardan iborat C) Palindrom: komplementar zanjir ham 5'→3' bo'yicha xuddi shunday o'qiladi D) Faqat bir zanjirli DNK da uchraydi To'g'ri javob: C) Palindrom: komplementar zanjir ham 5'→3' bo'yicha xuddi shunday o'qiladi ✔ Izoh: GAATTC ning komplementar zanjiri 5'-GAATTC-3' ga teng; ko'p restriktazalar ana shunday palindromlarni taniydi. Biologiya olimpiada savollari — mashq testlari | 184 6. Adrenalinning ta'siriga qaysi biri kirmaydi? A) Yurak urishini tezlashtiradi B) Ichak peristaltikasini kuchaytiradi C) Qonda glyukoza miqdorini oshiradi D) Bronxlarni kengaytiradi To'g'ri javob: B) Ichak peristaltikasini kuchaytiradi✔ Izoh: Adrenalin «stress gormoni»: u yurak va nafasni kuchaytiradi, hazm organlari faoliyatini esa susaytiradi. 7. Kumulyativ polimeriyada A1a1A2a2 × A1a1A2a2 chatishtirishdan F2 da ikkita dominant allelga ega bo'lgan (o'rtacha rangli) avlod ulushi qancha? A) 1/16 B) 6/16 C) 9/16 D) 4/16 To'g'ri javob: B) 6/16 ✔ Izoh: 4 allel ichidan aynan 2 tasi dominant: C(4,2)/16 = 6/16. 8. Evolyutsiyaning sintetik nazariyasiga ko'ra elementar evolyutsion birlik nima? A) Individ B) Biotsenoz C) Populyatsiya D) Tur To'g'ri javob: C) Populyatsiya ✔ Izoh: Populyatsiyaning genofondi avlodlar osha o'zgarishi mumkin; individ genotipi esa hayoti davomida o'zgarmaydi. 9. To'liq o'zgarish bilan rivojlanadigan hasharotlarda qaysi bosqich bo'ladi, chala o'zgarishlilarda esa bo'lmaydi? A) Voyaga yetgan hasharot B) Tuxum C) G'umbak D) Lichinka To'g'ri javob: C) G'umbak ✔ Izoh: To'liq o'zgarishda tuxum, lichinka, g'umbak va voyaga yetgan hasharot bosqichlari bo'ladi. 10. Yurak sikli 0,8 s bo'lib, qorinchalar qisqarishi 0,3 s davom etsa, bir sutkada qorinchalar jami qancha vaqt dam oladi? A) 15 soat B) 9 soat C) 18 soat D) 12 soat To'g'ri javob: A) 15 soat ✔ Izoh: Har siklda qorinchalar 0,5 s dam oladi: 0,5/0,8 × 24 soat = 15 soat. 11. Temir xlorofill tarkibiga kirmasa ham, uning yetishmasligi xlorozga olib keladi. Bu xloroz dastlab qaysi barglarda namoyon bo'ladi? A) Yosh, yuqori barglarda B) Qari, pastki barglarda C) Faqat gul tojbarglarida D) Faqat urug' pallalarida To'g'ri javob: A) Yosh, yuqori barglarda ✔ Biologiya olimpiada savollari — mashq testlari | 185 6. Adrenalinning ta'siriga qaysi biri kirmaydi? A) Yurak urishini tezlashtiradi B) Ichak peristaltikasini kuchaytiradi C) Qonda glyukoza miqdorini oshiradi D) Bronxlarni kengaytiradi To'g'ri javob: B) Ichak peristaltikasini kuchaytiradi✔ Izoh: Adrenalin «stress gormoni»: u yurak va nafasni kuchaytiradi, hazm organlari faoliyatini esa susaytiradi. 7. Kumulyativ polimeriyada A1a1A2a2 × A1a1A2a2 chatishtirishdan F2 da ikkita dominant allelga ega bo'lgan (o'rtacha rangli) avlod ulushi qancha? A) 1/16 B) 6/16 C) 9/16 D) 4/16 To'g'ri javob: B) 6/16 ✔ Izoh: 4 allel ichidan aynan 2 tasi dominant: C(4,2)/16 = 6/16. 8. Evolyutsiyaning sintetik nazariyasiga ko'ra elementar evolyutsion birlik nima? A) Individ B) Biotsenoz C) Populyatsiya D) Tur To'g'ri javob: C) Populyatsiya ✔ Izoh: Populyatsiyaning genofondi avlodlar osha o'zgarishi mumkin; individ genotipi esa hayoti davomida o'zgarmaydi. 9. To'liq o'zgarish bilan rivojlanadigan hasharotlarda qaysi bosqich bo'ladi, chala o'zgarishlilarda esa bo'lmaydi? A) Voyaga yetgan hasharot B) Tuxum C) G'umbak D) Lichinka To'g'ri javob: C) G'umbak ✔ Izoh: To'liq o'zgarishda tuxum, lichinka, g'umbak va voyaga yetgan hasharot bosqichlari bo'ladi. 10. Yurak sikli 0,8 s bo'lib, qorinchalar qisqarishi 0,3 s davom etsa, bir sutkada qorinchalar jami qancha vaqt dam oladi? A) 15 soat B) 9 soat C) 18 soat D) 12 soat To'g'ri javob: A) 15 soat ✔ Izoh: Har siklda qorinchalar 0,5 s dam oladi: 0,5/0,8 × 24 soat = 15 soat. 11. Temir xlorofill tarkibiga kirmasa ham, uning yetishmasligi xlorozga olib keladi. Bu xloroz dastlab qaysi barglarda namoyon bo'ladi? A) Yosh, yuqori barglarda B) Qari, pastki barglarda C) Faqat gul tojbarglarida D) Faqat urug' pallalarida To'g'ri javob: A) Yosh, yuqori barglarda ✔ Biologiya olimpiada savollari — mashq testlari | 185 Izoh: Temir o'simlik ichida qayta harakatlanmaydi, shuning uchun uning tanqisligi avval yosh barglarda ko'rinadi. 12. Skelet muskuli tolasidagi sarkoplazmatik to'r qaysi ionni to'plab, qisqarishni boshqaradi? A) K+ B) Cl− C) Ca2+ D) Na+ To'g'ri javob: C) Ca2+✔ Izoh: Sarkoplazmatik to'r (silliq EPR ning bir turi) Ca2+ ni to'playdi; nerv impulsi kelganda Ca2+ chiqib, qisqarishni boshlaydi. 13. Na+/K+-ATFaza bir molekula ATP gidrolizi hisobiga qanday ish bajaradi? A) 1 ta Na+ ni chiqaradi, 1 ta K+ ni kiritadi B) 3 ta Na+ ni kiritadi, 2 ta K+ ni chiqaradi C) 3 ta Na+ ni chiqaradi, 2 ta K+ ni kiritadi D) 2 ta Na+ ni chiqaradi, 3 ta K+ ni kiritadi To'g'ri javob: C) 3 ta Na+ ni chiqaradi, 2 ta K+ ni kiritadi ✔ Izoh: Natriy-kaliy nasosi har bir ATP hisobiga 3 Na+ ni tashqariga, 2 K+ ni ichkariga tashiydi va membrana potensialini hosil qiladi. 14. Yurak muskulini qon bilan ta'minlovchi tomirlar qanday ataladi? A) O'pka arteriyalari B) Uyqu arteriyalari C) Toj (koronar) arteriyalar D) Kovak venalar To'g'ri javob: C) Toj (koronar) arteriyalar ✔ Izoh: Toj arteriyalari aortaning boshlanish qismidan chiqadi; ular torayishi yurak ishemiyasi va infarktga olib keladi. 15. Galapagos orollaridagi vyuroklarning tumshuq shakli turlicha bo'lgan ko'plab turlarga ajralishi qanday hodisa? A) Adaptiv radiatsiya (divergensiya) B) Parallelizm C) Biologik regress D) Konvergensiya To'g'ri javob: A) Adaptiv radiatsiya (divergensiya) ✔ Izoh: Bitta ajdod turdan turli oziq manbalariga moslashgan ko'p turlar hosil bo'lgan — bu divergent evolyutsiyaga misol. 16. Quyidagi moddalardan qaysi biri steroid emas? A) Testosteron B) Kortizol C) Xolesterin D) Insulin To'g'ri javob: D) Insulin ✔ Izoh: Insulin 51 aminokislotali peptid gormon; qolganlari steroid halqasiga ega lipidlardir. Biologiya olimpiada savollari — mashq testlari | 186 Izoh: Temir o'simlik ichida qayta harakatlanmaydi, shuning uchun uning tanqisligi avval yosh barglarda ko'rinadi. 12. Skelet muskuli tolasidagi sarkoplazmatik to'r qaysi ionni to'plab, qisqarishni boshqaradi? A) K+ B) Cl− C) Ca2+ D) Na+ To'g'ri javob: C) Ca2+✔ Izoh: Sarkoplazmatik to'r (silliq EPR ning bir turi) Ca2+ ni to'playdi; nerv impulsi kelganda Ca2+ chiqib, qisqarishni boshlaydi. 13. Na+/K+-ATFaza bir molekula ATP gidrolizi hisobiga qanday ish bajaradi? A) 1 ta Na+ ni chiqaradi, 1 ta K+ ni kiritadi B) 3 ta Na+ ni kiritadi, 2 ta K+ ni chiqaradi C) 3 ta Na+ ni chiqaradi, 2 ta K+ ni kiritadi D) 2 ta Na+ ni chiqaradi, 3 ta K+ ni kiritadi To'g'ri javob: C) 3 ta Na+ ni chiqaradi, 2 ta K+ ni kiritadi ✔ Izoh: Natriy-kaliy nasosi har bir ATP hisobiga 3 Na+ ni tashqariga, 2 K+ ni ichkariga tashiydi va membrana potensialini hosil qiladi. 14. Yurak muskulini qon bilan ta'minlovchi tomirlar qanday ataladi? A) O'pka arteriyalari B) Uyqu arteriyalari C) Toj (koronar) arteriyalar D) Kovak venalar To'g'ri javob: C) Toj (koronar) arteriyalar ✔ Izoh: Toj arteriyalari aortaning boshlanish qismidan chiqadi; ular torayishi yurak ishemiyasi va infarktga olib keladi. 15. Galapagos orollaridagi vyuroklarning tumshuq shakli turlicha bo'lgan ko'plab turlarga ajralishi qanday hodisa? A) Adaptiv radiatsiya (divergensiya) B) Parallelizm C) Biologik regress D) Konvergensiya To'g'ri javob: A) Adaptiv radiatsiya (divergensiya) ✔ Izoh: Bitta ajdod turdan turli oziq manbalariga moslashgan ko'p turlar hosil bo'lgan — bu divergent evolyutsiyaga misol. 16. Quyidagi moddalardan qaysi biri steroid emas? A) Testosteron B) Kortizol C) Xolesterin D) Insulin To'g'ri javob: D) Insulin ✔ Izoh: Insulin 51 aminokislotali peptid gormon; qolganlari steroid halqasiga ega lipidlardir. Biologiya olimpiada savollari — mashq testlari | 186 17. Ikki pallali daraxt poyasida kambiy qaysi to'qimalar orasida joylashgan? A) Po'kak bilan birlamchi po'stloq orasida B) Epidermis bilan po'stloq parenximasi orasida C) Lub (floema) bilan yog'ochlik (ksilema) orasida D) Yog'ochlik bilan o'zak parenximasi orasida To'g'ri javob: C) Lub (floema) bilan yog'ochlik (ksilema) orasida✔ Izoh: Kambiy lub va yog'ochlik orasida joylashib, ichkariga yog'ochlik, tashqariga lub hujayralarini hosil qiladi. 18. Odam askaridasining rivojlanishi uchun qaysi shart to'g'ri? A) Oraliq xo'jayinsiz, tuxumlar tuproqda yetiladi B) Oraliq xo'jayini qon so'ruvchi chivin C) Oraliq xo'jayini chuchuk suv shillig'i D) Oraliq xo'jayini qoramol, finna muskulda To'g'ri javob: A) Oraliq xo'jayinsiz, tuxumlar tuproqda yetiladi ✔ Izoh: Askarida geogelmint: tuxumlari tuproqda yetiladi, yuvilmagan sabzavot yoki qo'l orqali odamga tushadi. 19. Qaysi gormon jigardagi glikogenni parchalab, qondagi glyukozani oshiradi? A) Melatonin B) Antidiuretik gormon C) Glyukagon D) Insulin To'g'ri javob: C) Glyukagon ✔ Izoh: Glyukagon insulinga qarama-qarshi ta'sir ko'rsatib, glikogenni glyukozaga parchalaydi. 20. Evolyutsiyaning molekulyar dalili sifatida qaysi ma'lumotdan foydalaniladi? A) Hayvonlarning xatti-harakatidagi farqlar B) Turlarning yashash joylari xaritasi C) Organizmlar tana o'lchamlarining farqi D) Turli organizmlar sitoxrom c oqsilining aminokislota ketma-ketligi o'xshashligi To'g'ri javob: D) Turli organizmlar sitoxrom c oqsilining aminokislota ketma-ketligi o'xshashligi ✔ Izoh: Qarindosh turlarda bir xil oqsillar ketma-ketligi ko'proq o'xshash; farqlar soni ajralish vaqtiga mos keladi. 21. Odamda qon miqdori tana massasining taxminan 7% ini tashkil etadi. Massasi 70 kg bo'lgan odamda qancha qon bor? A) 4,9 l B) 7 l C) 3,5 l D) 10 l To'g'ri javob: A) 4,9 l ✔ Izoh: 70 kg × 0,07 = 4,9 kg, ya'ni taxminan 4,9 litr qon. 22. Kuzda barg to'kilishidan oldin barg bandi asosida nima hosil bo'ladi? A) Ajratuvchi qavat B) Kambiy halqasi C) Yangi kurtak D) Ildiz kurtagi To'g'ri javob: A) Ajratuvchi qavat ✔ Izoh: Barg bandi asosida ajratuvchi (to'kuvchi) qavat hosil bo'lib, barg ajraladi va o'rnini po'kak qoplaydi. Biologiya olimpiada savollari — mashq testlari | 187 17. Ikki pallali daraxt poyasida kambiy qaysi to'qimalar orasida joylashgan? A) Po'kak bilan birlamchi po'stloq orasida B) Epidermis bilan po'stloq parenximasi orasida C) Lub (floema) bilan yog'ochlik (ksilema) orasida D) Yog'ochlik bilan o'zak parenximasi orasida To'g'ri javob: C) Lub (floema) bilan yog'ochlik (ksilema) orasida✔ Izoh: Kambiy lub va yog'ochlik orasida joylashib, ichkariga yog'ochlik, tashqariga lub hujayralarini hosil qiladi. 18. Odam askaridasining rivojlanishi uchun qaysi shart to'g'ri? A) Oraliq xo'jayinsiz, tuxumlar tuproqda yetiladi B) Oraliq xo'jayini qon so'ruvchi chivin C) Oraliq xo'jayini chuchuk suv shillig'i D) Oraliq xo'jayini qoramol, finna muskulda To'g'ri javob: A) Oraliq xo'jayinsiz, tuxumlar tuproqda yetiladi ✔ Izoh: Askarida geogelmint: tuxumlari tuproqda yetiladi, yuvilmagan sabzavot yoki qo'l orqali odamga tushadi. 19. Qaysi gormon jigardagi glikogenni parchalab, qondagi glyukozani oshiradi? A) Melatonin B) Antidiuretik gormon C) Glyukagon D) Insulin To'g'ri javob: C) Glyukagon ✔ Izoh: Glyukagon insulinga qarama-qarshi ta'sir ko'rsatib, glikogenni glyukozaga parchalaydi. 20. Evolyutsiyaning molekulyar dalili sifatida qaysi ma'lumotdan foydalaniladi? A) Hayvonlarning xatti-harakatidagi farqlar B) Turlarning yashash joylari xaritasi C) Organizmlar tana o'lchamlarining farqi D) Turli organizmlar sitoxrom c oqsilining aminokislota ketma-ketligi o'xshashligi To'g'ri javob: D) Turli organizmlar sitoxrom c oqsilining aminokislota ketma-ketligi o'xshashligi ✔ Izoh: Qarindosh turlarda bir xil oqsillar ketma-ketligi ko'proq o'xshash; farqlar soni ajralish vaqtiga mos keladi. 21. Odamda qon miqdori tana massasining taxminan 7% ini tashkil etadi. Massasi 70 kg bo'lgan odamda qancha qon bor? A) 4,9 l B) 7 l C) 3,5 l D) 10 l To'g'ri javob: A) 4,9 l ✔ Izoh: 70 kg × 0,07 = 4,9 kg, ya'ni taxminan 4,9 litr qon. 22. Kuzda barg to'kilishidan oldin barg bandi asosida nima hosil bo'ladi? A) Ajratuvchi qavat B) Kambiy halqasi C) Yangi kurtak D) Ildiz kurtagi To'g'ri javob: A) Ajratuvchi qavat ✔ Izoh: Barg bandi asosida ajratuvchi (to'kuvchi) qavat hosil bo'lib, barg ajraladi va o'rnini po'kak qoplaydi. Biologiya olimpiada savollari — mashq testlari | 187 23. Hayotning paydo bo'lishi haqidagi koatservat gipotezasini kim taklif etgan? A) V. I. Vernadskiy B) S. Miller C) L. Paster D) A. I. Oparin To'g'ri javob: D) A. I. Oparin✔ Izoh: A. I. Oparin 1924-yilda organik moddalar suvda koatservat tomchilarini hosil qilib, ular dastlabki «protohujayralar» bo'lganini taklif qilgan. 24. Kapalaklarning og'iz apparati qanday tipda? A) Kemiruvchi B) Yalovchi C) So'ruvchi D) Sanchib so'ruvchi To'g'ri javob: C) So'ruvchi ✔ Izoh: Voyaga yetgan kapalaklar spiral buralgan xartumi bilan gul nektarini so'radi. 25. Spermatozoidning o'rta (bo'yin) qismida qaysi organoidlar ko'p bo'ladi va ular nima uchun kerak? A) Ribosomalar — oqsil sintezi uchun B) Lizosomalar — tuxum qobig'ini eritish uchun C) Xloroplastlar — energiya to'plash uchun D) Mitoxondriyalar — xivchin harakati uchun ATP beradi To'g'ri javob: D) Mitoxondriyalar — xivchin harakati uchun ATP beradi ✔ Izoh: O'rta qismda mitoxondriyalar spiral shaklda joylashib, xivchin harakati uchun ATP ishlab chiqaradi. 26. Mendelning no'xat bilan diduragay tajribasida F2 da 3200 ta urug' olindi. Ulardan nechtasi yashil burishgan bo'lishi kutiladi? A) 1800 B) 200 C) 600 D) 400 To'g'ri javob: B) 200 ✔ Izoh: Yashil burishgan aabb – 1/16: 3200 / 16 = 200. 27. Shartli reflekslarni o'rganish orqali oliy nerv faoliyati haqidagi ta'limotni yaratgan olim kim? A) Ch. Darvin B) I. M. Sechenov C) I. P. Pavlov D) U. Garvey To'g'ri javob: C) I. P. Pavlov ✔ Izoh: I. P. Pavlov itlarda so'lak ajralishi bo'yicha shartli reflekslarni o'rganib, oliy nerv faoliyati ta'limotini yaratgan. 28. Odamda (2n = 46) meyoz II anafazasidagi bitta hujayrada nechta xromosoma bo'ladi? A) 46 B) 92 C) 69 D) 23 To'g'ri javob: A) 46 ✔ Izoh: Meyoz II anafazasida 23 ta xromosomaning xromatidlari ajralib, vaqtincha 46 ta bir xromatidli xromosoma (2n2c) bo'ladi. Biologiya olimpiada savollari — mashq testlari | 188 23. Hayotning paydo bo'lishi haqidagi koatservat gipotezasini kim taklif etgan? A) V. I. Vernadskiy B) S. Miller C) L. Paster D) A. I. Oparin To'g'ri javob: D) A. I. Oparin✔ Izoh: A. I. Oparin 1924-yilda organik moddalar suvda koatservat tomchilarini hosil qilib, ular dastlabki «protohujayralar» bo'lganini taklif qilgan. 24. Kapalaklarning og'iz apparati qanday tipda? A) Kemiruvchi B) Yalovchi C) So'ruvchi D) Sanchib so'ruvchi To'g'ri javob: C) So'ruvchi ✔ Izoh: Voyaga yetgan kapalaklar spiral buralgan xartumi bilan gul nektarini so'radi. 25. Spermatozoidning o'rta (bo'yin) qismida qaysi organoidlar ko'p bo'ladi va ular nima uchun kerak? A) Ribosomalar — oqsil sintezi uchun B) Lizosomalar — tuxum qobig'ini eritish uchun C) Xloroplastlar — energiya to'plash uchun D) Mitoxondriyalar — xivchin harakati uchun ATP beradi To'g'ri javob: D) Mitoxondriyalar — xivchin harakati uchun ATP beradi ✔ Izoh: O'rta qismda mitoxondriyalar spiral shaklda joylashib, xivchin harakati uchun ATP ishlab chiqaradi. 26. Mendelning no'xat bilan diduragay tajribasida F2 da 3200 ta urug' olindi. Ulardan nechtasi yashil burishgan bo'lishi kutiladi? A) 1800 B) 200 C) 600 D) 400 To'g'ri javob: B) 200 ✔ Izoh: Yashil burishgan aabb – 1/16: 3200 / 16 = 200. 27. Shartli reflekslarni o'rganish orqali oliy nerv faoliyati haqidagi ta'limotni yaratgan olim kim? A) Ch. Darvin B) I. M. Sechenov C) I. P. Pavlov D) U. Garvey To'g'ri javob: C) I. P. Pavlov ✔ Izoh: I. P. Pavlov itlarda so'lak ajralishi bo'yicha shartli reflekslarni o'rganib, oliy nerv faoliyati ta'limotini yaratgan. 28. Odamda (2n = 46) meyoz II anafazasidagi bitta hujayrada nechta xromosoma bo'ladi? A) 46 B) 92 C) 69 D) 23 To'g'ri javob: A) 46 ✔ Izoh: Meyoz II anafazasida 23 ta xromosomaning xromatidlari ajralib, vaqtincha 46 ta bir xromatidli xromosoma (2n2c) bo'ladi. Biologiya olimpiada savollari — mashq testlari | 188 29. Quyidagilardan qaysi biri hasharot emas? A) Falanga B) Burga C) Kandala D) Ninachi To'g'ri javob: A) Falanga✔ Izoh: Falanga o'rgimchaksimonlar sinfiga kiradi; ninachi, burga va kandala hasharotlar. 30. Diduragay F2 dagi 16 ta kombinatsiya ichida AaBb genotip necha marta uchraydi? A) 2 B) 9 C) 4 D) 1 To'g'ri javob: C) 4 ✔ Izoh: AaBb ehtimoli 1/2 × 1/2 = 1/4, ya'ni 16 kombinatsiyadan 4 tasi. Biologiya olimpiada savollari — mashq testlari | 189 29. Quyidagilardan qaysi biri hasharot emas? A) Falanga B) Burga C) Kandala D) Ninachi To'g'ri javob: A) Falanga✔ Izoh: Falanga o'rgimchaksimonlar sinfiga kiradi; ninachi, burga va kandala hasharotlar. 30. Diduragay F2 dagi 16 ta kombinatsiya ichida AaBb genotip necha marta uchraydi? A) 2 B) 9 C) 4 D) 1 To'g'ri javob: C) 4 ✔ Izoh: AaBb ehtimoli 1/2 × 1/2 = 1/4, ya'ni 16 kombinatsiyadan 4 tasi. Biologiya olimpiada savollari — mashq testlari | 189 32-variant Olimpiada mashq testlari • bitta to'g'ri javob 1. Ildizi va xlorofilli barglari bo'lmagan, boshqa o'simlik poyasiga so'rg'ichlar bilan yopishib oziqlanadigan parazit o'simlik qaysi? A) Lishaynik B) Omela C) Shudringo't D) Zarpechak To'g'ri javob: D) Zarpechak✔ Izoh: Zarpechak xlorofillsiz to'liq parazit; omela esa yashil barglari bilan fotosintez qiluvchi yarim parazit. 2. AB/ab urg'ochi drozofila ab/ab erkak bilan chatishtirildi. Avlodda 180 AaBb, 180 aabb, 20 Aabb va 20 aaBb olindi. A va B genlari orasidagi masofa qancha? A) 5 sM B) 20 sM C) 10 sM D) 45 sM To'g'ri javob: C) 10 sM ✔ Izoh: Rekombinantlar (Aabb va aaBb) 40 ta, jami 400: 40/400 × 100% = 10 sM. 3. Pnevmokokklarda transformatsiyani yuzaga keltiruvchi omil DNK ekanligini 1944-yilda kimlar isbotlagan? A) F. Griffit B) A. Xershi va M. Cheyz C) O. Everi, K. Makleod va M. Makkarti D) M. Meselson va F. Stal To'g'ri javob: C) O. Everi, K. Makleod va M. Makkarti ✔ Izoh: Griffit 1928-yilda transformatsiyani kashf etgan, Everi va hamkasblari esa uni DNK amalga oshirishini ko'rsatgan. 4. Qulupnayning yeyiladigan etli qismi aslida nima? A) Urug' pallalari B) Kosachabarglar C) Kattalashgan tuguncha devori D) O'sgan gul o'rni (gul tagi) To'g'ri javob: D) O'sgan gul o'rni (gul tagi) ✔ Izoh: Qulupnayda etli qism o'sgan gul o'rni, uning sirtidagi mayda donachalar esa haqiqiy mevalar - yong'oqchalar. 5. Quyidagi organizmlardan qaysi biri xemoavtotrof? A) Sianobakteriya B) Chirituvchi bakteriya C) Nitrifikatsiyalovchi bakteriya D) Achitqi zamburug'i To'g'ri javob: C) Nitrifikatsiyalovchi bakteriya ✔ Izoh: Xemoavtotroflar CO2 dan organik modda hosil qiladi va energiyani noorganik moddalarni oksidlashdan oladi. Biologiya olimpiada savollari — mashq testlari | 190 32-variant Olimpiada mashq testlari • bitta to'g'ri javob 1. Ildizi va xlorofilli barglari bo'lmagan, boshqa o'simlik poyasiga so'rg'ichlar bilan yopishib oziqlanadigan parazit o'simlik qaysi? A) Lishaynik B) Omela C) Shudringo't D) Zarpechak To'g'ri javob: D) Zarpechak✔ Izoh: Zarpechak xlorofillsiz to'liq parazit; omela esa yashil barglari bilan fotosintez qiluvchi yarim parazit. 2. AB/ab urg'ochi drozofila ab/ab erkak bilan chatishtirildi. Avlodda 180 AaBb, 180 aabb, 20 Aabb va 20 aaBb olindi. A va B genlari orasidagi masofa qancha? A) 5 sM B) 20 sM C) 10 sM D) 45 sM To'g'ri javob: C) 10 sM ✔ Izoh: Rekombinantlar (Aabb va aaBb) 40 ta, jami 400: 40/400 × 100% = 10 sM. 3. Pnevmokokklarda transformatsiyani yuzaga keltiruvchi omil DNK ekanligini 1944-yilda kimlar isbotlagan? A) F. Griffit B) A. Xershi va M. Cheyz C) O. Everi, K. Makleod va M. Makkarti D) M. Meselson va F. Stal To'g'ri javob: C) O. Everi, K. Makleod va M. Makkarti ✔ Izoh: Griffit 1928-yilda transformatsiyani kashf etgan, Everi va hamkasblari esa uni DNK amalga oshirishini ko'rsatgan. 4. Qulupnayning yeyiladigan etli qismi aslida nima? A) Urug' pallalari B) Kosachabarglar C) Kattalashgan tuguncha devori D) O'sgan gul o'rni (gul tagi) To'g'ri javob: D) O'sgan gul o'rni (gul tagi) ✔ Izoh: Qulupnayda etli qism o'sgan gul o'rni, uning sirtidagi mayda donachalar esa haqiqiy mevalar - yong'oqchalar. 5. Quyidagi organizmlardan qaysi biri xemoavtotrof? A) Sianobakteriya B) Chirituvchi bakteriya C) Nitrifikatsiyalovchi bakteriya D) Achitqi zamburug'i To'g'ri javob: C) Nitrifikatsiyalovchi bakteriya ✔ Izoh: Xemoavtotroflar CO2 dan organik modda hosil qiladi va energiyani noorganik moddalarni oksidlashdan oladi. Biologiya olimpiada savollari — mashq testlari | 190 6. Odam erkagida birikish guruhlari soni nechta? A) 46 B) 22 C) 23 D) 24 To'g'ri javob: D) 24✔ Izoh: 22 autosoma va X hamda Y xromosomalari turli birikish guruhlarini hosil qiladi: 22 + 2 = 24; ayolda esa 23. 7. Qaysi umurtqalilarda kloaka bo'lmaydi? A) Yo'ldoshli sutemizuvchilarda B) Sudralib yuruvchilarda C) Suv-quruqlikda yashovchilarda D) Qushlarda To'g'ri javob: A) Yo'ldoshli sutemizuvchilarda ✔ Izoh: Yo'ldoshli sutemizuvchilarda ichak va siydik-tanosil yo'llari alohida ochiladi; tuxum qo'yuvchilarda kloaka saqlangan. 8. Tuya o'rkachidagi yog' zahirasining suv tanqisligidagi qo'shimcha ahamiyati nimada? A) Yog' suvni bevosita o'zida saqlaydi B) Yog' oksidlanganda ko'p miqdorda metabolik suv hosil bo'ladi C) Yog' buyrakda suvni qayta so'radi D) Yog' terlashni butunlay to'xtatadi To'g'ri javob: B) Yog' oksidlanganda ko'p miqdorda metabolik suv hosil bo'ladi ✔ Izoh: Yog'lar vodorodga boy bo'lgani uchun ularning oksidlanishida uglevodlarga nisbatan ko'proq suv hosil bo'ladi. 9. Oshqozon osti bezi shirasidagi qaysi ferment oqsillarni parchalaydi? A) Amilaza B) Lipaza C) Maltaza D) Tripsin To'g'ri javob: D) Tripsin ✔ Izoh: Tripsin ichakda faollashib oqsillar va polipeptidlarni parchalaydi; amilaza uglevodlarni, lipaza yog'larni parchalaydi. 10. Kislorodsiz muhitda yashay oladigan bakteriyalar qanday ataladi? A) Aeroblar B) Termofillar C) Anaeroblar D) Fototroflar To'g'ri javob: C) Anaeroblar ✔ Izoh: Anaerob bakteriyalar (masalan, qoqshol qo'zg'atuvchisi) kislorodsiz muhitda energiya oladi. 11. Tog'ayli baliqlarga (akula, skat) qaysi belgi xos? A) Skeleti suyakdan iborat va jabra qopqog'i bor B) Suzgich pufagi va jabra qopqog'i yo'q C) Suzgich pufagi o'pka vazifasini bajaradi D) Tashqi urug'lanish va mayda ikra To'g'ri javob: B) Suzgich pufagi va jabra qopqog'i yo'q ✔ Izoh: Tog'ayli baliqlarda skelet tog'aydan, jabra yoriqlari tashqariga ochiladi; suzgich pufagi va jabra qopqog'i bo'lmaydi. Biologiya olimpiada savollari — mashq testlari | 191 6. Odam erkagida birikish guruhlari soni nechta? A) 46 B) 22 C) 23 D) 24 To'g'ri javob: D) 24✔ Izoh: 22 autosoma va X hamda Y xromosomalari turli birikish guruhlarini hosil qiladi: 22 + 2 = 24; ayolda esa 23. 7. Qaysi umurtqalilarda kloaka bo'lmaydi? A) Yo'ldoshli sutemizuvchilarda B) Sudralib yuruvchilarda C) Suv-quruqlikda yashovchilarda D) Qushlarda To'g'ri javob: A) Yo'ldoshli sutemizuvchilarda ✔ Izoh: Yo'ldoshli sutemizuvchilarda ichak va siydik-tanosil yo'llari alohida ochiladi; tuxum qo'yuvchilarda kloaka saqlangan. 8. Tuya o'rkachidagi yog' zahirasining suv tanqisligidagi qo'shimcha ahamiyati nimada? A) Yog' suvni bevosita o'zida saqlaydi B) Yog' oksidlanganda ko'p miqdorda metabolik suv hosil bo'ladi C) Yog' buyrakda suvni qayta so'radi D) Yog' terlashni butunlay to'xtatadi To'g'ri javob: B) Yog' oksidlanganda ko'p miqdorda metabolik suv hosil bo'ladi ✔ Izoh: Yog'lar vodorodga boy bo'lgani uchun ularning oksidlanishida uglevodlarga nisbatan ko'proq suv hosil bo'ladi. 9. Oshqozon osti bezi shirasidagi qaysi ferment oqsillarni parchalaydi? A) Amilaza B) Lipaza C) Maltaza D) Tripsin To'g'ri javob: D) Tripsin ✔ Izoh: Tripsin ichakda faollashib oqsillar va polipeptidlarni parchalaydi; amilaza uglevodlarni, lipaza yog'larni parchalaydi. 10. Kislorodsiz muhitda yashay oladigan bakteriyalar qanday ataladi? A) Aeroblar B) Termofillar C) Anaeroblar D) Fototroflar To'g'ri javob: C) Anaeroblar ✔ Izoh: Anaerob bakteriyalar (masalan, qoqshol qo'zg'atuvchisi) kislorodsiz muhitda energiya oladi. 11. Tog'ayli baliqlarga (akula, skat) qaysi belgi xos? A) Skeleti suyakdan iborat va jabra qopqog'i bor B) Suzgich pufagi va jabra qopqog'i yo'q C) Suzgich pufagi o'pka vazifasini bajaradi D) Tashqi urug'lanish va mayda ikra To'g'ri javob: B) Suzgich pufagi va jabra qopqog'i yo'q ✔ Izoh: Tog'ayli baliqlarda skelet tog'aydan, jabra yoriqlari tashqariga ochiladi; suzgich pufagi va jabra qopqog'i bo'lmaydi. Biologiya olimpiada savollari — mashq testlari | 191 12. Sovuq iqlimda yashovchi sut emizuvchilarda quloq, dum kabi chiqiq qismlarning kichikroq bo'lishi qaysi ekologik qoidaga mos? A) Bergman qoidasi B) Allen qoidasi C) Gauze qoidasi D) Libix qonuni To'g'ri javob: B) Allen qoidasi✔ Izoh: Allen qoidasi: sovuq hududlarda tananing chiqiq qismlari kichik bo'lib, issiqlik yo'qotilishi kamayadi (masalan, qutb tulkisi va fenek). 13. CAM tipidagi o'simliklar (masalan, kaktuslar, ananas) CO2 ni qachon yutadi? A) Ildiz orqali tuproqdan B) Faqat qishda C) Faqat kunduzi, yorug'likda D) Kechasi, ustitsalar ochiq bo'lganda To'g'ri javob: D) Kechasi, ustitsalar ochiq bo'lganda ✔ Izoh: CAM o'simliklar suv yo'qotmaslik uchun kechasi ustitsalarini ochib CO2 ni organik kislotalar ko'rinishida to'playdi. 14. Eukariot mRNK sining 5' uchiga qanday modifikatsiya qo'shiladi? A) Formilmetionin qoldig'i B) Poli-A dumi C) 7-metilguanozin qalpoqchasi D) CCA ketma-ketligi To'g'ri javob: C) 7-metilguanozin qalpoqchasi ✔ Izoh: 5' qalpoqcha (kep) mRNK ni parchalanishdan himoya qiladi va translatsiya boshlanishida ribosomani biriktiradi; poli-A dum esa 3' uchida. 15. Tirik organizmlar qoldiqlarini parchalab, moddalarni tabiatda aylanishga qaytaruvchi bakteriyalar qanday ataladi? A) Saprotrof (chirituvchi) bakteriyalar B) Parazit bakteriyalar C) Fotosintezlovchi bakteriyalar D) Tugunak bakteriyalari To'g'ri javob: A) Saprotrof (chirituvchi) bakteriyalar ✔ Izoh: Chirituvchi bakteriyalar organik qoldiqlarni mineral moddalargacha parchalaydi, ular ekotizimdagi redutsentlar. 16. Klassik hisobda (1 NADH → 3 ATP, 1 FADH2 → 2 ATP) Krebs siklining bir aylanishida jami nechta ATP hosil bo'ladi? A) 15 B) 24 C) 10 D) 12 To'g'ri javob: D) 12 ✔ Izoh: 3 NADH × 3 = 9, 1 FADH2 × 2 = 2, substrat darajasida 1 GTF: jami 12 ATP. Biologiya olimpiada savollari — mashq testlari | 192 12. Sovuq iqlimda yashovchi sut emizuvchilarda quloq, dum kabi chiqiq qismlarning kichikroq bo'lishi qaysi ekologik qoidaga mos? A) Bergman qoidasi B) Allen qoidasi C) Gauze qoidasi D) Libix qonuni To'g'ri javob: B) Allen qoidasi✔ Izoh: Allen qoidasi: sovuq hududlarda tananing chiqiq qismlari kichik bo'lib, issiqlik yo'qotilishi kamayadi (masalan, qutb tulkisi va fenek). 13. CAM tipidagi o'simliklar (masalan, kaktuslar, ananas) CO2 ni qachon yutadi? A) Ildiz orqali tuproqdan B) Faqat qishda C) Faqat kunduzi, yorug'likda D) Kechasi, ustitsalar ochiq bo'lganda To'g'ri javob: D) Kechasi, ustitsalar ochiq bo'lganda ✔ Izoh: CAM o'simliklar suv yo'qotmaslik uchun kechasi ustitsalarini ochib CO2 ni organik kislotalar ko'rinishida to'playdi. 14. Eukariot mRNK sining 5' uchiga qanday modifikatsiya qo'shiladi? A) Formilmetionin qoldig'i B) Poli-A dumi C) 7-metilguanozin qalpoqchasi D) CCA ketma-ketligi To'g'ri javob: C) 7-metilguanozin qalpoqchasi ✔ Izoh: 5' qalpoqcha (kep) mRNK ni parchalanishdan himoya qiladi va translatsiya boshlanishida ribosomani biriktiradi; poli-A dum esa 3' uchida. 15. Tirik organizmlar qoldiqlarini parchalab, moddalarni tabiatda aylanishga qaytaruvchi bakteriyalar qanday ataladi? A) Saprotrof (chirituvchi) bakteriyalar B) Parazit bakteriyalar C) Fotosintezlovchi bakteriyalar D) Tugunak bakteriyalari To'g'ri javob: A) Saprotrof (chirituvchi) bakteriyalar ✔ Izoh: Chirituvchi bakteriyalar organik qoldiqlarni mineral moddalargacha parchalaydi, ular ekotizimdagi redutsentlar. 16. Klassik hisobda (1 NADH → 3 ATP, 1 FADH2 → 2 ATP) Krebs siklining bir aylanishida jami nechta ATP hosil bo'ladi? A) 15 B) 24 C) 10 D) 12 To'g'ri javob: D) 12 ✔ Izoh: 3 NADH × 3 = 9, 1 FADH2 × 2 = 2, substrat darajasida 1 GTF: jami 12 ATP. Biologiya olimpiada savollari — mashq testlari | 192 17. Quyidagi kodonlardan qaysi biri stop-kodon emas? A) UAA B) UGA C) AUG D) UAG To'g'ri javob: C) AUG✔ Izoh: AUG metioninni kodlaydi va start-kodon vazifasini bajaradi; UAA, UAG, UGA – terminatsiya kodonlari. 18. Qaysi juftlikda ikkala hayvon ham bir sinfga mansub? A) Ko'rshapalak va kaptar B) Kit va akula C) Baqa va kaltakesak D) Toshbaqa va timsoh To'g'ri javob: D) Toshbaqa va timsoh ✔ Izoh: Toshbaqa va timsoh sudralib yuruvchilar; boshqa juftliklarda hayvonlar turli sinflarga kiradi. 19. Organizmdan suv va tuzlarni chiqarishda buyraklardan tashqari yana qaysi organ ishtirok etadi va termoregulyatsiyada ham qatnashadi? A) Teri (ter bezlari) B) Jigar C) Qalqonsimon bez D) Taloq To'g'ri javob: A) Teri (ter bezlari) ✔ Izoh: Ter bezlari suv, tuzlar va ozroq mochevinani chiqaradi; terning bug'lanishi tanani sovitadi. 20. «Bo'ri quyonni yeydi, quyon o't yeydi» zanjirida bo'ri qaysi trofik darajada joylashgan? A) To'rtinchi trofik daraja – III tartibli konsument B) Ikkinchi trofik daraja – I tartibli konsument C) Birinchi trofik daraja – produtsent D) Uchinchi trofik daraja – II tartibli konsument To'g'ri javob: D) Uchinchi trofik daraja – II tartibli konsument ✔ Izoh: O't – 1-daraja (produtsent), quyon – 2-daraja (I tartib konsument), bo'ri – 3-daraja (II tartib konsument). 21. Robertson translokatsiyasi deganda nima tushuniladi? A) Butun xromosomalar to'plamining ko'payishi B) Xromosoma qismining 180° ga burilishi C) Ikki akrosentrik xromosomaning sentromera sohasida qo'shilib ketishi D) Xromosomaning bir qismi yo'qolishi To'g'ri javob: C) Ikki akrosentrik xromosomaning sentromera sohasida qo'shilib ketishi ✔ Izoh: Robertson translokatsiyasi (masalan, 14 va 21-xromosomalar) oilaviy Daun sindromining sababi bo'lishi mumkin. 22. Kaltakesakning xavf tug'ilganda dumini tashlab ketishi va keyin uni qayta o'stirishi qanday ataladi? A) Mimikriya va metamorfoz B) Avtotomiya va regeneratsiya C) Partenogenez va kurtaklanish D) Tullash va diapauza To'g'ri javob: B) Avtotomiya va regeneratsiya ✔ Izoh: Avtotomiya - tana qismini o'zi uzib tashlash, keyin dum regeneratsiya hisobiga tiklanadi. Biologiya olimpiada savollari — mashq testlari | 193 17. Quyidagi kodonlardan qaysi biri stop-kodon emas? A) UAA B) UGA C) AUG D) UAG To'g'ri javob: C) AUG✔ Izoh: AUG metioninni kodlaydi va start-kodon vazifasini bajaradi; UAA, UAG, UGA – terminatsiya kodonlari. 18. Qaysi juftlikda ikkala hayvon ham bir sinfga mansub? A) Ko'rshapalak va kaptar B) Kit va akula C) Baqa va kaltakesak D) Toshbaqa va timsoh To'g'ri javob: D) Toshbaqa va timsoh ✔ Izoh: Toshbaqa va timsoh sudralib yuruvchilar; boshqa juftliklarda hayvonlar turli sinflarga kiradi. 19. Organizmdan suv va tuzlarni chiqarishda buyraklardan tashqari yana qaysi organ ishtirok etadi va termoregulyatsiyada ham qatnashadi? A) Teri (ter bezlari) B) Jigar C) Qalqonsimon bez D) Taloq To'g'ri javob: A) Teri (ter bezlari) ✔ Izoh: Ter bezlari suv, tuzlar va ozroq mochevinani chiqaradi; terning bug'lanishi tanani sovitadi. 20. «Bo'ri quyonni yeydi, quyon o't yeydi» zanjirida bo'ri qaysi trofik darajada joylashgan? A) To'rtinchi trofik daraja – III tartibli konsument B) Ikkinchi trofik daraja – I tartibli konsument C) Birinchi trofik daraja – produtsent D) Uchinchi trofik daraja – II tartibli konsument To'g'ri javob: D) Uchinchi trofik daraja – II tartibli konsument ✔ Izoh: O't – 1-daraja (produtsent), quyon – 2-daraja (I tartib konsument), bo'ri – 3-daraja (II tartib konsument). 21. Robertson translokatsiyasi deganda nima tushuniladi? A) Butun xromosomalar to'plamining ko'payishi B) Xromosoma qismining 180° ga burilishi C) Ikki akrosentrik xromosomaning sentromera sohasida qo'shilib ketishi D) Xromosomaning bir qismi yo'qolishi To'g'ri javob: C) Ikki akrosentrik xromosomaning sentromera sohasida qo'shilib ketishi ✔ Izoh: Robertson translokatsiyasi (masalan, 14 va 21-xromosomalar) oilaviy Daun sindromining sababi bo'lishi mumkin. 22. Kaltakesakning xavf tug'ilganda dumini tashlab ketishi va keyin uni qayta o'stirishi qanday ataladi? A) Mimikriya va metamorfoz B) Avtotomiya va regeneratsiya C) Partenogenez va kurtaklanish D) Tullash va diapauza To'g'ri javob: B) Avtotomiya va regeneratsiya ✔ Izoh: Avtotomiya - tana qismini o'zi uzib tashlash, keyin dum regeneratsiya hisobiga tiklanadi. Biologiya olimpiada savollari — mashq testlari | 193 23. Atirgulning gulida odatda nechta kosachabarg va tojbarg bo'ladi (yovvoyi na'matakda)? A) 3 ta kosachabarg, 3 ta tojbarg B) 5 ta kosachabarg, 5 ta tojbarg C) 6 ta oddiy gulqo'rg'on bargi D) 4 ta kosachabarg, 4 ta tojbarg To'g'ri javob: B) 5 ta kosachabarg, 5 ta tojbarg✔ Izoh: Ra'noguldoshlar guli besh a'zoli: 5 kosachabarg, 5 tojbarg, changchilar ko'p sonli. 24. Qarag'ayda changlanishdan urug' yetilguncha taxminan qancha vaqt o'tadi? A) Bir oy B) Besh yil C) Bir necha kun D) Taxminan bir yarim yil To'g'ri javob: D) Taxminan bir yarim yil ✔ Izoh: Qarag'ayda changlanishdan keyin urug'lanish taxminan bir yildan so'ng bo'ladi, urug' esa ikkinchi yili kuzda yetiladi. 25. Bakteriya har 20 daqiqada bir marta bo'linsa, bitta hujayradan 3 soatdan keyin nechta bakteriya hosil bo'ladi (hujayralar nobud bo'lmasa)? A) 64 B) 1024 C) 512 D) 256 To'g'ri javob: C) 512 ✔ Izoh: 3 soatda 180 : 20 = 9 marta bo'linish bo'ladi; 2^9 = 512 hujayra. 26. Quyidagi belgilardan qaysi biri bir pallali o'simliklarga xos? A) O'q ildiz tizimi va to'rsimon tomirlanish B) Gul qismlari 4 yoki 5 tadan va kambiy bor C) Popuk ildiz tizimi va parallel tomirlanish D) Urug'ida ikkita urug' pallasi bor To'g'ri javob: C) Popuk ildiz tizimi va parallel tomirlanish ✔ Izoh: Bir pallalilarda popuk ildiz, parallel yoki yoysimon tomirlanish, uch karrali gul va kambiysiz poya bo'ladi. 27. Gemofiliya bo'yicha tashuvchi ayol gemofil erkakka turmushga chiqdi. Ularning qizlari ichida gemofillar ulushi qancha? A) 1/2 B) 1 C) 1/4 D) 0 To'g'ri javob: A) 1/2 ✔ Izoh: XHXh × XhY: qizlar XHXh yoki XhXh – har biri 1/2. 28. Suv havzalarida faol suzib yuruvchi, oqimga qarshi harakatlana oladigan organizmlar majmui qanday ataladi? A) Neyston B) Nekton C) Plankton D) Bentos To'g'ri javob: B) Nekton ✔ Izoh: Nektonga baliqlar, kalmarlar, kitlar kiradi; plankton oqim bilan passiv suzadi, bentos esa tubda yashaydi. Biologiya olimpiada savollari — mashq testlari | 194 23. Atirgulning gulida odatda nechta kosachabarg va tojbarg bo'ladi (yovvoyi na'matakda)? A) 3 ta kosachabarg, 3 ta tojbarg B) 5 ta kosachabarg, 5 ta tojbarg C) 6 ta oddiy gulqo'rg'on bargi D) 4 ta kosachabarg, 4 ta tojbarg To'g'ri javob: B) 5 ta kosachabarg, 5 ta tojbarg✔ Izoh: Ra'noguldoshlar guli besh a'zoli: 5 kosachabarg, 5 tojbarg, changchilar ko'p sonli. 24. Qarag'ayda changlanishdan urug' yetilguncha taxminan qancha vaqt o'tadi? A) Bir oy B) Besh yil C) Bir necha kun D) Taxminan bir yarim yil To'g'ri javob: D) Taxminan bir yarim yil ✔ Izoh: Qarag'ayda changlanishdan keyin urug'lanish taxminan bir yildan so'ng bo'ladi, urug' esa ikkinchi yili kuzda yetiladi. 25. Bakteriya har 20 daqiqada bir marta bo'linsa, bitta hujayradan 3 soatdan keyin nechta bakteriya hosil bo'ladi (hujayralar nobud bo'lmasa)? A) 64 B) 1024 C) 512 D) 256 To'g'ri javob: C) 512 ✔ Izoh: 3 soatda 180 : 20 = 9 marta bo'linish bo'ladi; 2^9 = 512 hujayra. 26. Quyidagi belgilardan qaysi biri bir pallali o'simliklarga xos? A) O'q ildiz tizimi va to'rsimon tomirlanish B) Gul qismlari 4 yoki 5 tadan va kambiy bor C) Popuk ildiz tizimi va parallel tomirlanish D) Urug'ida ikkita urug' pallasi bor To'g'ri javob: C) Popuk ildiz tizimi va parallel tomirlanish ✔ Izoh: Bir pallalilarda popuk ildiz, parallel yoki yoysimon tomirlanish, uch karrali gul va kambiysiz poya bo'ladi. 27. Gemofiliya bo'yicha tashuvchi ayol gemofil erkakka turmushga chiqdi. Ularning qizlari ichida gemofillar ulushi qancha? A) 1/2 B) 1 C) 1/4 D) 0 To'g'ri javob: A) 1/2 ✔ Izoh: XHXh × XhY: qizlar XHXh yoki XhXh – har biri 1/2. 28. Suv havzalarida faol suzib yuruvchi, oqimga qarshi harakatlana oladigan organizmlar majmui qanday ataladi? A) Neyston B) Nekton C) Plankton D) Bentos To'g'ri javob: B) Nekton ✔ Izoh: Nektonga baliqlar, kalmarlar, kitlar kiradi; plankton oqim bilan passiv suzadi, bentos esa tubda yashaydi. Biologiya olimpiada savollari — mashq testlari | 194 29. So'lak tarkibidagi bakteriyalarni yemiruvchi modda qaysi? A) Tripsin B) Lizotsim C) Musin D) Pepsin To'g'ri javob: B) Lizotsim✔ Izoh: Lizotsim bakteriya hujayra devorini parchalovchi ferment bo'lib, og'iz bo'shlig'ini himoya qiladi. 30. Qizilo'ngachdan me'daga luqmaning harakatlanishi qanday amalga oshadi? A) So'lak hosil qilgan suyuqlik bosimi bilan B) Faqat og'irlik kuchi ta'sirida pastga tushib C) Qizilo'ngach devorining to'lqinsimon qisqarishi bilan D) Shilliq qavat kiprikchalarining harakati bilan To'g'ri javob: C) Qizilo'ngach devorining to'lqinsimon qisqarishi bilan ✔ Izoh: Peristaltik to'lqinlar luqmani hatto boshi pastga qaragan holatda ham me'daga yetkazadi. Biologiya olimpiada savollari — mashq testlari | 195 29. So'lak tarkibidagi bakteriyalarni yemiruvchi modda qaysi? A) Tripsin B) Lizotsim C) Musin D) Pepsin To'g'ri javob: B) Lizotsim✔ Izoh: Lizotsim bakteriya hujayra devorini parchalovchi ferment bo'lib, og'iz bo'shlig'ini himoya qiladi. 30. Qizilo'ngachdan me'daga luqmaning harakatlanishi qanday amalga oshadi? A) So'lak hosil qilgan suyuqlik bosimi bilan B) Faqat og'irlik kuchi ta'sirida pastga tushib C) Qizilo'ngach devorining to'lqinsimon qisqarishi bilan D) Shilliq qavat kiprikchalarining harakati bilan To'g'ri javob: C) Qizilo'ngach devorining to'lqinsimon qisqarishi bilan ✔ Izoh: Peristaltik to'lqinlar luqmani hatto boshi pastga qaragan holatda ham me'daga yetkazadi. Biologiya olimpiada savollari — mashq testlari | 195 33-variant Olimpiada mashq testlari • bitta to'g'ri javob 1. Yashil o'simliklarda transpiratsiyaning asosiy ahamiyati nima? A) Organik moddalarni bargdan ildizga tez yetkazib beradi B) Suvning yuqoriga ko'tarilishini ta'minlaydi va bargni sovitadi C) Tuproqdan kislorodning so'rilishini kuchaytirib beradi D) Hujayra bo'linishini tezlashtirib, bargni o'stiradi To'g'ri javob: B) Suvning yuqoriga ko'tarilishini ta'minlaydi va bargni sovitadi✔ Izoh: Bargdan suv bug'lanishi so'rish kuchini yaratadi va bargni sovitib, haddan tashqari qizishdan saqlaydi. 2. Gavharning xiralashishi qanday kasallik deyiladi? A) Miopiya B) Katarakta C) Glaukoma D) Kon'yunktivit To'g'ri javob: B) Katarakta ✔ Izoh: Kataraktada gavhar shaffofligini yo'qotadi va ko'rish pasayadi; bu ko'pincha keksalikda uchraydi. 3. Suyakning eniga (yo'g'onlikka) o'sishini qaysi tuzilma ta'minlaydi? A) Suyak usti pardasi (periost) B) Qizil ilik C) Bo'g'im xaltasi D) Epifizar o'sish tog'ayi To'g'ri javob: A) Suyak usti pardasi (periost) ✔ Izoh: Periostning ichki qavati hujayralari suyak to'qimasini hosil qilib, suyakni yo'g'onlashtiradi; singanda ham tiklanishda qatnashadi. 4. Gomologik xromosomalarning konyugatsiyasi (sinapsis) meyoz I profazasining qaysi bosqichida boshlanadi? A) Diakinezda B) Diplonemada C) Zigonemada D) Leptonemada To'g'ri javob: C) Zigonemada ✔ Izoh: Zigonemada gomologlar sinaptonemal kompleks yordamida uzunasiga juftlashib bivalentlar hosil qiladi. 5. Hujayra siklining bosqichlarga o'tishini boshqaruvchi asosiy oqsillar qaysi? A) Tubulinlar va dineinlar B) Gistonlar va protaminlar C) Siklinlar va siklinga bog'liq kinazalar (CDK) D) Kollagen va elastin To'g'ri javob: C) Siklinlar va siklinga bog'liq kinazalar (CDK) ✔ Izoh: Siklinlar miqdori siklik o'zgaradi va ular CDK larni faollashtirib, nishon oqsillarni fosforlash orqali siklni oldinga suradi. Biologiya olimpiada savollari — mashq testlari | 196 33-variant Olimpiada mashq testlari • bitta to'g'ri javob 1. Yashil o'simliklarda transpiratsiyaning asosiy ahamiyati nima? A) Organik moddalarni bargdan ildizga tez yetkazib beradi B) Suvning yuqoriga ko'tarilishini ta'minlaydi va bargni sovitadi C) Tuproqdan kislorodning so'rilishini kuchaytirib beradi D) Hujayra bo'linishini tezlashtirib, bargni o'stiradi To'g'ri javob: B) Suvning yuqoriga ko'tarilishini ta'minlaydi va bargni sovitadi✔ Izoh: Bargdan suv bug'lanishi so'rish kuchini yaratadi va bargni sovitib, haddan tashqari qizishdan saqlaydi. 2. Gavharning xiralashishi qanday kasallik deyiladi? A) Miopiya B) Katarakta C) Glaukoma D) Kon'yunktivit To'g'ri javob: B) Katarakta ✔ Izoh: Kataraktada gavhar shaffofligini yo'qotadi va ko'rish pasayadi; bu ko'pincha keksalikda uchraydi. 3. Suyakning eniga (yo'g'onlikka) o'sishini qaysi tuzilma ta'minlaydi? A) Suyak usti pardasi (periost) B) Qizil ilik C) Bo'g'im xaltasi D) Epifizar o'sish tog'ayi To'g'ri javob: A) Suyak usti pardasi (periost) ✔ Izoh: Periostning ichki qavati hujayralari suyak to'qimasini hosil qilib, suyakni yo'g'onlashtiradi; singanda ham tiklanishda qatnashadi. 4. Gomologik xromosomalarning konyugatsiyasi (sinapsis) meyoz I profazasining qaysi bosqichida boshlanadi? A) Diakinezda B) Diplonemada C) Zigonemada D) Leptonemada To'g'ri javob: C) Zigonemada ✔ Izoh: Zigonemada gomologlar sinaptonemal kompleks yordamida uzunasiga juftlashib bivalentlar hosil qiladi. 5. Hujayra siklining bosqichlarga o'tishini boshqaruvchi asosiy oqsillar qaysi? A) Tubulinlar va dineinlar B) Gistonlar va protaminlar C) Siklinlar va siklinga bog'liq kinazalar (CDK) D) Kollagen va elastin To'g'ri javob: C) Siklinlar va siklinga bog'liq kinazalar (CDK) ✔ Izoh: Siklinlar miqdori siklik o'zgaradi va ular CDK larni faollashtirib, nishon oqsillarni fosforlash orqali siklni oldinga suradi. Biologiya olimpiada savollari — mashq testlari | 196 6. Gulli o'simliklarda qo'sh urug'lanishni qaysi olim kashf etgan? A) K. A. Timiryazev B) I. V. Michurin C) S. G. Navashin D) N. I. Vavilov To'g'ri javob: C) S. G. Navashin✔ Izoh: S. G. Navashin 1898-yilda gulli o'simliklarda qo'sh urug'lanish hodisasini aniqlagan. 7. Eshitish retseptorlari (Korti organi) qayerda joylashgan? A) Tashqi eshitish yo'lida B) Ichki quloqning chig'anog'ida C) O'rta quloqda D) Yarim doira kanallarida To'g'ri javob: B) Ichki quloqning chig'anog'ida ✔ Izoh: Korti organining tukli hujayralari chig'anoqdagi suyuqlik tebranishini nerv impulsiga aylantiradi. 8. Arxeopteriks qaysi guruhlar orasidagi oraliq shakl hisoblanadi? A) Sudralib yuruvchilar va sut emizuvchilar B) Amfibiyalar va sudralib yuruvchilar C) Baliqlar va amfibiyalar D) Sudralib yuruvchilar va qushlar To'g'ri javob: D) Sudralib yuruvchilar va qushlar ✔ Izoh: Arxeopteriksda patlar bilan birga tishlar, qanotida tirnoqlar va uzun dumli umurtqalar bo'lgan. 9. Suv nilufari kabi suv o'simliklarining poya va barglarida yaxshi rivojlangan, havo bo'shliqlariga boy to'qima qanday ataladi? A) Aerenxima B) Kolenxima C) Xlorenxima D) Sklerenxima To'g'ri javob: A) Aerenxima ✔ Izoh: Aerenxima yirik hujayra oraliqlariga ega bo'lib, suv ostidagi organlarni havo bilan ta'minlaydi va suzishga yordam beradi. 10. Yurakning sistolik hajmi 70 ml, urish chastotasi daqiqasiga 75 marta bo'lsa, daqiqalik hajm qancha? A) 0,7 l B) 7,5 l C) 5,25 l D) 4,9 l To'g'ri javob: C) 5,25 l ✔ Izoh: Daqiqalik hajm = 70 ml × 75 = 5250 ml = 5,25 l. 11. Birlamchi siliar diskineziyada (Kartagener sindromi) kiprikchalar harakatsiz bo'lishiga ko'pincha qaysi oqsil nuqsoni sabab bo'ladi? A) Mikrovorsinkalardagi aktin B) Membranadagi akvaporinlar C) Aksonemadagi dinein qo'lchalari D) Oraliq filamentlardagi keratin To'g'ri javob: C) Aksonemadagi dinein qo'lchalari ✔ Biologiya olimpiada savollari — mashq testlari | 197 6. Gulli o'simliklarda qo'sh urug'lanishni qaysi olim kashf etgan? A) K. A. Timiryazev B) I. V. Michurin C) S. G. Navashin D) N. I. Vavilov To'g'ri javob: C) S. G. Navashin✔ Izoh: S. G. Navashin 1898-yilda gulli o'simliklarda qo'sh urug'lanish hodisasini aniqlagan. 7. Eshitish retseptorlari (Korti organi) qayerda joylashgan? A) Tashqi eshitish yo'lida B) Ichki quloqning chig'anog'ida C) O'rta quloqda D) Yarim doira kanallarida To'g'ri javob: B) Ichki quloqning chig'anog'ida ✔ Izoh: Korti organining tukli hujayralari chig'anoqdagi suyuqlik tebranishini nerv impulsiga aylantiradi. 8. Arxeopteriks qaysi guruhlar orasidagi oraliq shakl hisoblanadi? A) Sudralib yuruvchilar va sut emizuvchilar B) Amfibiyalar va sudralib yuruvchilar C) Baliqlar va amfibiyalar D) Sudralib yuruvchilar va qushlar To'g'ri javob: D) Sudralib yuruvchilar va qushlar ✔ Izoh: Arxeopteriksda patlar bilan birga tishlar, qanotida tirnoqlar va uzun dumli umurtqalar bo'lgan. 9. Suv nilufari kabi suv o'simliklarining poya va barglarida yaxshi rivojlangan, havo bo'shliqlariga boy to'qima qanday ataladi? A) Aerenxima B) Kolenxima C) Xlorenxima D) Sklerenxima To'g'ri javob: A) Aerenxima ✔ Izoh: Aerenxima yirik hujayra oraliqlariga ega bo'lib, suv ostidagi organlarni havo bilan ta'minlaydi va suzishga yordam beradi. 10. Yurakning sistolik hajmi 70 ml, urish chastotasi daqiqasiga 75 marta bo'lsa, daqiqalik hajm qancha? A) 0,7 l B) 7,5 l C) 5,25 l D) 4,9 l To'g'ri javob: C) 5,25 l ✔ Izoh: Daqiqalik hajm = 70 ml × 75 = 5250 ml = 5,25 l. 11. Birlamchi siliar diskineziyada (Kartagener sindromi) kiprikchalar harakatsiz bo'lishiga ko'pincha qaysi oqsil nuqsoni sabab bo'ladi? A) Mikrovorsinkalardagi aktin B) Membranadagi akvaporinlar C) Aksonemadagi dinein qo'lchalari D) Oraliq filamentlardagi keratin To'g'ri javob: C) Aksonemadagi dinein qo'lchalari ✔ Biologiya olimpiada savollari — mashq testlari | 197 Izoh: Dinein qo'lchalari qo'shni mikronaycha dubletlarini siljitib kiprikchani harakatlantiradi; ular nuqsonli bo'lsa, kiprikcha harakatlanmaydi. 12. Azot yetishmaganda xloroz birinchi navbatda qari, pastki barglarda kuzatilishining sababi nima? A) Yosh barglarda xlorofill bo'lmaydi B) Azot qari barglardan yosh barglarga qayta ko'chiriladi C) Qari barglar azotni umuman o'zlashtirmaydi D) Azot faqat ildizda to'planadi To'g'ri javob: B) Azot qari barglardan yosh barglarga qayta ko'chiriladi✔ Izoh: Azot harakatchan element: tanqislikda o'simlik uni qari barglardan yosh qismlarga o'tkazadi, pastki barglar sarg'ayadi. 13. Tovuqlarda dominant epistaz bo'yicha F2 da 13 oq : 3 rangli nisbat olindi. 480 ta jo'jadan nechtasi rangli? A) 30 B) 90 C) 120 D) 390 To'g'ri javob: B) 90 ✔ Izoh: Rangli jo'jalar 3/16: 480 × 3/16 = 90. 14. Geologik eralar qadimgisidan boshlab to'g'ri tartibda berilgan javobni toping. A) Arxey → proterozoy → paleozoy → mezozoy → kaynozoy B) Arxey → paleozoy → proterozoy → mezozoy → kaynozoy C) Proterozoy → arxey → paleozoy → kaynozoy → mezozoy D) Paleozoy → arxey → proterozoy → mezozoy → kaynozoy To'g'ri javob: A) Arxey → proterozoy → paleozoy → mezozoy → kaynozoy ✔ Izoh: Eng qadimgi era – arxey, keyin proterozoy, paleozoy, mezozoy va hozirgi kaynozoy erasi. 15. Yassi chuvalchanglarning ayirish organlari qanday tuzilgan? A) Kiprikli hujayrali protonefridiylar B) Mo'ylov asosidagi yashil bezlar C) Har bo'g'imdagi juft metanefridiylar D) Ichakka ochiluvchi malpigi naychalari To'g'ri javob: A) Kiprikli hujayrali protonefridiylar ✔ Izoh: Planariyada protonefridiylar bo'lib, ular uchidagi kiprikli hujayralar suyuqlikni naychalar bo'ylab haydaydi. 16. Dominant fenotipli organizmning genotipini aniqlash uchun u qanday organizm bilan chatishtiriladi? A) Dominant gomozigota (AA) bilan B) O'zi bilan genetik jihatdan bir xil organizm bilan C) Retsessiv gomozigota (aa) bilan D) Geterozigota (Aa) bilan To'g'ri javob: C) Retsessiv gomozigota (aa) bilan ✔ Izoh: Tahliliy chatishtirishda aa bilan chatishtiriladi: barcha avlod bir xil bo'lsa – AA, 1:1 ajralsa – Aa. Biologiya olimpiada savollari — mashq testlari | 198 Izoh: Dinein qo'lchalari qo'shni mikronaycha dubletlarini siljitib kiprikchani harakatlantiradi; ular nuqsonli bo'lsa, kiprikcha harakatlanmaydi. 12. Azot yetishmaganda xloroz birinchi navbatda qari, pastki barglarda kuzatilishining sababi nima? A) Yosh barglarda xlorofill bo'lmaydi B) Azot qari barglardan yosh barglarga qayta ko'chiriladi C) Qari barglar azotni umuman o'zlashtirmaydi D) Azot faqat ildizda to'planadi To'g'ri javob: B) Azot qari barglardan yosh barglarga qayta ko'chiriladi✔ Izoh: Azot harakatchan element: tanqislikda o'simlik uni qari barglardan yosh qismlarga o'tkazadi, pastki barglar sarg'ayadi. 13. Tovuqlarda dominant epistaz bo'yicha F2 da 13 oq : 3 rangli nisbat olindi. 480 ta jo'jadan nechtasi rangli? A) 30 B) 90 C) 120 D) 390 To'g'ri javob: B) 90 ✔ Izoh: Rangli jo'jalar 3/16: 480 × 3/16 = 90. 14. Geologik eralar qadimgisidan boshlab to'g'ri tartibda berilgan javobni toping. A) Arxey → proterozoy → paleozoy → mezozoy → kaynozoy B) Arxey → paleozoy → proterozoy → mezozoy → kaynozoy C) Proterozoy → arxey → paleozoy → kaynozoy → mezozoy D) Paleozoy → arxey → proterozoy → mezozoy → kaynozoy To'g'ri javob: A) Arxey → proterozoy → paleozoy → mezozoy → kaynozoy ✔ Izoh: Eng qadimgi era – arxey, keyin proterozoy, paleozoy, mezozoy va hozirgi kaynozoy erasi. 15. Yassi chuvalchanglarning ayirish organlari qanday tuzilgan? A) Kiprikli hujayrali protonefridiylar B) Mo'ylov asosidagi yashil bezlar C) Har bo'g'imdagi juft metanefridiylar D) Ichakka ochiluvchi malpigi naychalari To'g'ri javob: A) Kiprikli hujayrali protonefridiylar ✔ Izoh: Planariyada protonefridiylar bo'lib, ular uchidagi kiprikli hujayralar suyuqlikni naychalar bo'ylab haydaydi. 16. Dominant fenotipli organizmning genotipini aniqlash uchun u qanday organizm bilan chatishtiriladi? A) Dominant gomozigota (AA) bilan B) O'zi bilan genetik jihatdan bir xil organizm bilan C) Retsessiv gomozigota (aa) bilan D) Geterozigota (Aa) bilan To'g'ri javob: C) Retsessiv gomozigota (aa) bilan ✔ Izoh: Tahliliy chatishtirishda aa bilan chatishtiriladi: barcha avlod bir xil bo'lsa – AA, 1:1 ajralsa – Aa. Biologiya olimpiada savollari — mashq testlari | 198 17. Chuchuk suvda yashovchi bir hujayralilarda qisqaruvchi vakuolaning asosiy vazifasi nima? A) Yorug'likni sezib, harakat yo'nalishini belgilash B) Jinsiy ko'payish vaqtida yadrolarni almashtirish C) Yutilgan oziqni hazm qilib, so'rilishini ta'minlash D) Ortiqcha suvni hujayradan tashqariga chiqarish To'g'ri javob: D) Ortiqcha suvni hujayradan tashqariga chiqarish✔ Izoh: Chuchuk suvda hujayraga osmos bo'yicha suv doimo kiradi; qisqaruvchi vakuola ortiqcha suvni chiqarib hujayrani yorilishdan saqlaydi. 18. Quruqlikdagi umurtqalilarning ajdodlari hisoblangan baliqlar guruhi qaysi? A) Panjaqanotli baliqlar B) To'garak og'izlilar C) Tog'ayli baliqlar D) Nurqanotli suyakli baliqlar To'g'ri javob: A) Panjaqanotli baliqlar ✔ Izoh: Panjaqanotli baliqlarning go'shtdor juft suzgichlari ichida oyoq skeletiga o'xshash suyaklar bo'lgan; ulardan dastlabki amfibiyalar kelib chiqqan. 19. Organizmga tayyor antitelalar saqlovchi davolash zardobi yuborilganda qanday immunitet hosil bo'ladi? A) Tabiiy faol B) Sun'iy faol C) Tabiiy tug'ma D) Sun'iy passiv To'g'ri javob: D) Sun'iy passiv ✔ Izoh: Zardobda tayyor antitelalar bor; organizm ularni o'zi ishlab chiqarmaydi, shuning uchun immunitet passiv va qisqa muddatli. 20. Kinezin motor oqsili mikronaycha bo'ylab odatda qaysi tomonga harakatlanadi? A) Ikkala yo'nalishga bir xil tezlikda B) Aktin filamentlari bo'ylab yadroga C) Minus (−) uchiga, ya'ni sentrosomaga D) Plyus (+) uchiga, ya'ni hujayra periferiyasiga To'g'ri javob: D) Plyus (+) uchiga, ya'ni hujayra periferiyasiga ✔ Izoh: Kinezinlar asosan mikronaychaning plyus uchiga tomon yuk tashiydi, dineinlar esa minus uchiga tomon harakatlanadi. 21. Aminoatsil-tRNK sintetazalarning aniqligi nima uchun translatsiya to'g'riligi uchun hal qiluvchi ahamiyatga ega? A) Ular peptid bog'ni hosil qiladi B) Ular mRNK kodonlarini bevosita o'qiydi C) Ular stop-kodonni taniydi D) Ribosoma faqat kodon–antikodon juftlanishini tekshiradi, aminokislotaning to'g'riligini tekshirmaydi To'g'ri javob: D) Ribosoma faqat kodon–antikodon juftlanishini tekshiradi, aminokislotaning ✔ to'g'riligini tekshirmaydi Izoh: Agar tRNK ga noto'g'ri aminokislota biriksa, ribosoma uni sezmaydi va oqsilga kiritadi; shu sababli sintetazalar korrektura qiladi. Biologiya olimpiada savollari — mashq testlari | 199 17. Chuchuk suvda yashovchi bir hujayralilarda qisqaruvchi vakuolaning asosiy vazifasi nima? A) Yorug'likni sezib, harakat yo'nalishini belgilash B) Jinsiy ko'payish vaqtida yadrolarni almashtirish C) Yutilgan oziqni hazm qilib, so'rilishini ta'minlash D) Ortiqcha suvni hujayradan tashqariga chiqarish To'g'ri javob: D) Ortiqcha suvni hujayradan tashqariga chiqarish✔ Izoh: Chuchuk suvda hujayraga osmos bo'yicha suv doimo kiradi; qisqaruvchi vakuola ortiqcha suvni chiqarib hujayrani yorilishdan saqlaydi. 18. Quruqlikdagi umurtqalilarning ajdodlari hisoblangan baliqlar guruhi qaysi? A) Panjaqanotli baliqlar B) To'garak og'izlilar C) Tog'ayli baliqlar D) Nurqanotli suyakli baliqlar To'g'ri javob: A) Panjaqanotli baliqlar ✔ Izoh: Panjaqanotli baliqlarning go'shtdor juft suzgichlari ichida oyoq skeletiga o'xshash suyaklar bo'lgan; ulardan dastlabki amfibiyalar kelib chiqqan. 19. Organizmga tayyor antitelalar saqlovchi davolash zardobi yuborilganda qanday immunitet hosil bo'ladi? A) Tabiiy faol B) Sun'iy faol C) Tabiiy tug'ma D) Sun'iy passiv To'g'ri javob: D) Sun'iy passiv ✔ Izoh: Zardobda tayyor antitelalar bor; organizm ularni o'zi ishlab chiqarmaydi, shuning uchun immunitet passiv va qisqa muddatli. 20. Kinezin motor oqsili mikronaycha bo'ylab odatda qaysi tomonga harakatlanadi? A) Ikkala yo'nalishga bir xil tezlikda B) Aktin filamentlari bo'ylab yadroga C) Minus (−) uchiga, ya'ni sentrosomaga D) Plyus (+) uchiga, ya'ni hujayra periferiyasiga To'g'ri javob: D) Plyus (+) uchiga, ya'ni hujayra periferiyasiga ✔ Izoh: Kinezinlar asosan mikronaychaning plyus uchiga tomon yuk tashiydi, dineinlar esa minus uchiga tomon harakatlanadi. 21. Aminoatsil-tRNK sintetazalarning aniqligi nima uchun translatsiya to'g'riligi uchun hal qiluvchi ahamiyatga ega? A) Ular peptid bog'ni hosil qiladi B) Ular mRNK kodonlarini bevosita o'qiydi C) Ular stop-kodonni taniydi D) Ribosoma faqat kodon–antikodon juftlanishini tekshiradi, aminokislotaning to'g'riligini tekshirmaydi To'g'ri javob: D) Ribosoma faqat kodon–antikodon juftlanishini tekshiradi, aminokislotaning ✔ to'g'riligini tekshirmaydi Izoh: Agar tRNK ga noto'g'ri aminokislota biriksa, ribosoma uni sezmaydi va oqsilga kiritadi; shu sababli sintetazalar korrektura qiladi. Biologiya olimpiada savollari — mashq testlari | 199 22. 2n = 14 bo'lgan hujayra mitoz anafazasida nechta sentromera bo'ladi? A) 14 B) 56 C) 7 D) 28 To'g'ri javob: D) 28✔ Izoh: Anafazada sentromeralar bo'linib, har bir qiz xromosoma o'z sentromerasiga ega bo'ladi: 14 × 2 = 28. 23. Yomg'ir chuvalchangining ayirish organlari qaysi? A) Yashil bezlar B) Malpigi naychalari C) Metanefridiylar D) Protonefridiylar To'g'ri javob: C) Metanefridiylar ✔ Izoh: Halqali chuvalchanglarda deyarli har bir bo'g'imda bir juft metanefridiy joylashgan. 24. Orqa miyaning ko'ndalang kesimida kulrang modda qanday joylashgan? A) Oq modda bilan aralash holda, tartibsiz joylashgan B) Markazda, kapalak shaklida; oq modda uni o'rab turadi C) Chetda; oq modda markazda joylashib, uni to'ldiradi D) Faqat orqa miya kanali ichida yupqa qavat bo'lib To'g'ri javob: B) Markazda, kapalak shaklida; oq modda uni o'rab turadi ✔ Izoh: Orqa miyada neyron tanalaridan iborat kulrang modda markazda, o'tkazuvchi yo'llar (oq modda) chetda joylashadi. 25. Meyoz I profazasi bosqichlari to'g'ri tartibda berilgan javobni toping. A) Leptonema → paxinema → zigonema → diplonema → diakinez B) Leptonema → zigonema → paxinema → diplonema → diakinez C) Diplonema → leptonema → zigonema → paxinema → diakinez D) Zigonema → leptonema → paxinema → diakinez → diplonema To'g'ri javob: B) Leptonema → zigonema → paxinema → diplonema → diakinez ✔ Izoh: Leptonemada xromosomalar ingichka iplar, zigonemada konyugatsiya, paxinemada krossingover, diplonemada xiazmalar, diakinezda kuchli spirallanish. 26. I (0) guruh qonida eritrotsitlar va plazma tarkibi qanday? A) Eritrotsitlarda faqat A, plazmada faqat β bor B) Eritrotsitlarda A va B yo'q, plazmada α va β bor C) Eritrotsitlarda A va B bor, plazmada α va β yo'q D) Eritrotsitlarda faqat B, plazmada faqat α bor To'g'ri javob: B) Eritrotsitlarda A va B yo'q, plazmada α va β bor ✔ Izoh: I guruh eritrotsitlarida agglyutinogen yo'q, shuning uchun u ko'p hollarda boshqa guruhlarga quyilishi mumkin. 27. Ikki neyron orasida impulsni kimyoviy yo'l bilan uzatuvchi tuzilma qanday ataladi? A) Ganglion B) Sinaps C) Akson tepaligi D) Retseptor To'g'ri javob: B) Sinaps ✔ Izoh: Sinapsda impuls mediator (masalan, atsetilxolin) yordamida bir hujayradan ikkinchisiga uzatiladi. Biologiya olimpiada savollari — mashq testlari | 200 22. 2n = 14 bo'lgan hujayra mitoz anafazasida nechta sentromera bo'ladi? A) 14 B) 56 C) 7 D) 28 To'g'ri javob: D) 28✔ Izoh: Anafazada sentromeralar bo'linib, har bir qiz xromosoma o'z sentromerasiga ega bo'ladi: 14 × 2 = 28. 23. Yomg'ir chuvalchangining ayirish organlari qaysi? A) Yashil bezlar B) Malpigi naychalari C) Metanefridiylar D) Protonefridiylar To'g'ri javob: C) Metanefridiylar ✔ Izoh: Halqali chuvalchanglarda deyarli har bir bo'g'imda bir juft metanefridiy joylashgan. 24. Orqa miyaning ko'ndalang kesimida kulrang modda qanday joylashgan? A) Oq modda bilan aralash holda, tartibsiz joylashgan B) Markazda, kapalak shaklida; oq modda uni o'rab turadi C) Chetda; oq modda markazda joylashib, uni to'ldiradi D) Faqat orqa miya kanali ichida yupqa qavat bo'lib To'g'ri javob: B) Markazda, kapalak shaklida; oq modda uni o'rab turadi ✔ Izoh: Orqa miyada neyron tanalaridan iborat kulrang modda markazda, o'tkazuvchi yo'llar (oq modda) chetda joylashadi. 25. Meyoz I profazasi bosqichlari to'g'ri tartibda berilgan javobni toping. A) Leptonema → paxinema → zigonema → diplonema → diakinez B) Leptonema → zigonema → paxinema → diplonema → diakinez C) Diplonema → leptonema → zigonema → paxinema → diakinez D) Zigonema → leptonema → paxinema → diakinez → diplonema To'g'ri javob: B) Leptonema → zigonema → paxinema → diplonema → diakinez ✔ Izoh: Leptonemada xromosomalar ingichka iplar, zigonemada konyugatsiya, paxinemada krossingover, diplonemada xiazmalar, diakinezda kuchli spirallanish. 26. I (0) guruh qonida eritrotsitlar va plazma tarkibi qanday? A) Eritrotsitlarda faqat A, plazmada faqat β bor B) Eritrotsitlarda A va B yo'q, plazmada α va β bor C) Eritrotsitlarda A va B bor, plazmada α va β yo'q D) Eritrotsitlarda faqat B, plazmada faqat α bor To'g'ri javob: B) Eritrotsitlarda A va B yo'q, plazmada α va β bor ✔ Izoh: I guruh eritrotsitlarida agglyutinogen yo'q, shuning uchun u ko'p hollarda boshqa guruhlarga quyilishi mumkin. 27. Ikki neyron orasida impulsni kimyoviy yo'l bilan uzatuvchi tuzilma qanday ataladi? A) Ganglion B) Sinaps C) Akson tepaligi D) Retseptor To'g'ri javob: B) Sinaps ✔ Izoh: Sinapsda impuls mediator (masalan, atsetilxolin) yordamida bir hujayradan ikkinchisiga uzatiladi. Biologiya olimpiada savollari — mashq testlari | 200 28. Daryo qisqichbaqasining ayirish organlari qaysi? A) Malpigi naychalari B) Protonefridiylar C) Yashil bezlar D) Metanefridiylar To'g'ri javob: C) Yashil bezlar✔ Izoh: Qisqichbaqasimonlarda ayirish organi - mo'ylovlar asosida ochiladigan bir juft yashil bezdir. 29. IV qon guruhida IA va IB allellarining ikkalasi ham namoyon bo'lishi qanday hodisa? A) Chala dominantlik B) Polimeriya C) Kodominantlik D) Epistaz To'g'ri javob: C) Kodominantlik ✔ Izoh: Kodominantlikda geterozigotada ikkala allel ham mustaqil namoyon bo'ladi: eritrotsitlarda ikkala antigen bor. 30. Amiloplastlar qanday moddani zahira sifatida to'playdi? A) Kraxmalni B) Glikogenni C) Oqsilni D) Yog'ni To'g'ri javob: A) Kraxmalni ✔ Izoh: Amiloplastlar leykoplastlarning bir turi bo'lib, kraxmal donachalarini to'playdi (masalan, kartoshka tuganagida). Biologiya olimpiada savollari — mashq testlari | 201 28. Daryo qisqichbaqasining ayirish organlari qaysi? A) Malpigi naychalari B) Protonefridiylar C) Yashil bezlar D) Metanefridiylar To'g'ri javob: C) Yashil bezlar✔ Izoh: Qisqichbaqasimonlarda ayirish organi - mo'ylovlar asosida ochiladigan bir juft yashil bezdir. 29. IV qon guruhida IA va IB allellarining ikkalasi ham namoyon bo'lishi qanday hodisa? A) Chala dominantlik B) Polimeriya C) Kodominantlik D) Epistaz To'g'ri javob: C) Kodominantlik ✔ Izoh: Kodominantlikda geterozigotada ikkala allel ham mustaqil namoyon bo'ladi: eritrotsitlarda ikkala antigen bor. 30. Amiloplastlar qanday moddani zahira sifatida to'playdi? A) Kraxmalni B) Glikogenni C) Oqsilni D) Yog'ni To'g'ri javob: A) Kraxmalni ✔ Izoh: Amiloplastlar leykoplastlarning bir turi bo'lib, kraxmal donachalarini to'playdi (masalan, kartoshka tuganagida). Biologiya olimpiada savollari — mashq testlari | 201 34-variant Olimpiada mashq testlari • bitta to'g'ri javob 1. 150 ta aminokislotadan iborat bitta polipeptid zanjiri hosil bo'lishida nechta suv molekulasi ajraladi? A) 149 B) 151 C) 150 D) 300 To'g'ri javob: A) 149✔ Izoh: n aminokislota orasida n − 1 ta peptid bog' hosil bo'ladi, har birida bitta suv ajraladi: 150 − 1 = 149. 2. Sut emizuvchilarda aminokislotalarning parchalanishidan hosil bo'lgan ammiak qanday shaklda zararsizlantiriladi? A) Muskulda kreatininga aylantiriladi B) Jigarda ornitin siklida mochevinaga aylantiriladi C) O'pkada ammiak holida chiqariladi D) Buyrakda siydik kislotaga aylantiriladi To'g'ri javob: B) Jigarda ornitin siklida mochevinaga aylantiriladi ✔ Izoh: Ammiak jigarda ornitin (mochevina) siklida kam zaharli mochevinaga aylanadi va buyrak orqali chiqariladi. 3. Hayvon 1000 kJ energiyali oziq iste'mol qildi: 400 kJ najas bilan chiqdi, 450 kJ nafasga sarflandi. O'sishga (ikkilamchi mahsulotga) qancha energiya qolgan? A) 550 kJ B) 50 kJ C) 600 kJ D) 150 kJ To'g'ri javob: D) 150 kJ ✔ Izoh: O'zlashtirilgan energiya 1000 − 400 = 600 kJ; undan nafasga 450 kJ: 600 − 450 = 150 kJ. 4. Nuklein kislotasiz, faqat noto'g'ri o'ralgan oqsildan iborat yuqumli agent qanday ataladi? A) Viroid B) Bakteriofag C) Plazmida D) Prion To'g'ri javob: D) Prion ✔ Izoh: Prionlar normal oqsilni o'ziga o'xshash noto'g'ri konformatsiyaga o'tkazadi; viroidlar esa oqsilsiz RNK dan iborat. 5. Xemosintezlovchi bakteriyalar organik modda sintezi uchun energiyani qayerdan oladi? A) Boshqa organizmlarda parazitlikdan B) Tayyor organik moddalarni parchalashdan C) Quyosh nurining energiyasidan D) Noorganik moddalarni oksidlashdan To'g'ri javob: D) Noorganik moddalarni oksidlashdan ✔ Izoh: Nitrifikatsiyalovchi, oltingugurt va temir bakteriyalari noorganik moddalarni oksidlab energiya oladi. Biologiya olimpiada savollari — mashq testlari | 202 34-variant Olimpiada mashq testlari • bitta to'g'ri javob 1. 150 ta aminokislotadan iborat bitta polipeptid zanjiri hosil bo'lishida nechta suv molekulasi ajraladi? A) 149 B) 151 C) 150 D) 300 To'g'ri javob: A) 149✔ Izoh: n aminokislota orasida n − 1 ta peptid bog' hosil bo'ladi, har birida bitta suv ajraladi: 150 − 1 = 149. 2. Sut emizuvchilarda aminokislotalarning parchalanishidan hosil bo'lgan ammiak qanday shaklda zararsizlantiriladi? A) Muskulda kreatininga aylantiriladi B) Jigarda ornitin siklida mochevinaga aylantiriladi C) O'pkada ammiak holida chiqariladi D) Buyrakda siydik kislotaga aylantiriladi To'g'ri javob: B) Jigarda ornitin siklida mochevinaga aylantiriladi ✔ Izoh: Ammiak jigarda ornitin (mochevina) siklida kam zaharli mochevinaga aylanadi va buyrak orqali chiqariladi. 3. Hayvon 1000 kJ energiyali oziq iste'mol qildi: 400 kJ najas bilan chiqdi, 450 kJ nafasga sarflandi. O'sishga (ikkilamchi mahsulotga) qancha energiya qolgan? A) 550 kJ B) 50 kJ C) 600 kJ D) 150 kJ To'g'ri javob: D) 150 kJ ✔ Izoh: O'zlashtirilgan energiya 1000 − 400 = 600 kJ; undan nafasga 450 kJ: 600 − 450 = 150 kJ. 4. Nuklein kislotasiz, faqat noto'g'ri o'ralgan oqsildan iborat yuqumli agent qanday ataladi? A) Viroid B) Bakteriofag C) Plazmida D) Prion To'g'ri javob: D) Prion ✔ Izoh: Prionlar normal oqsilni o'ziga o'xshash noto'g'ri konformatsiyaga o'tkazadi; viroidlar esa oqsilsiz RNK dan iborat. 5. Xemosintezlovchi bakteriyalar organik modda sintezi uchun energiyani qayerdan oladi? A) Boshqa organizmlarda parazitlikdan B) Tayyor organik moddalarni parchalashdan C) Quyosh nurining energiyasidan D) Noorganik moddalarni oksidlashdan To'g'ri javob: D) Noorganik moddalarni oksidlashdan ✔ Izoh: Nitrifikatsiyalovchi, oltingugurt va temir bakteriyalari noorganik moddalarni oksidlab energiya oladi. Biologiya olimpiada savollari — mashq testlari | 202 6. OIV (odam immunitet tanqisligi virusi) asosan qaysi hujayralarni zararlaydi? A) Eritrotsitlarni B) Trombotsitlarni C) T-limfotsitlarni D) Jigar hujayralarini To'g'ri javob: C) T-limfotsitlarni✔ Izoh: OIV immun tizimini boshqaruvchi T-xelperlarni yemiradi, natijada organizm infeksiyalarga himoyasiz qoladi. 7. «O't → quyon → burgut» zanjirida burgut massasi 5 kg ga ortishi uchun 10% qoidasiga ko'ra qancha o'simlik massasi kerak? A) 500 kg B) 50 kg C) 5000 kg D) 250 kg To'g'ri javob: A) 500 kg ✔ Izoh: Har bir pog'onada 10% o'tadi: 5 kg burgut ← 50 kg quyon ← 500 kg o't. 8. 300 ta aminokislotadan iborat oqsilni kodlovchi mRNK qismida (stop-kodonni hisobga olmaganda) nechta nukleotid bo'ladi? A) 300 B) 1800 C) 600 D) 900 To'g'ri javob: D) 900 ✔ Izoh: Har bir aminokislota bitta triplet (3 nukleotid) bilan kodlanadi: 300 × 3 = 900. 9. Qushlarda ovoz hosil qiluvchi organ (pastki hiqildoq) qayerda joylashgan? A) Traxeyaning bronxlarga ajralish joyida B) Ko'krakdagi havo xaltalarining ichida C) Halqumning yuqori qismida, tilning orqasida D) Burun bo'shlig'ining ichki devorida To'g'ri javob: A) Traxeyaning bronxlarga ajralish joyida ✔ Izoh: Qushlarda ovoz apparati traxeyaning ikki bronxga ajralgan joyida joylashgan. 10. Sutemizuvchilarni boshqa umurtqalilardan farqlovchi belgilar to'plamini toping. A) Sut bezlari, jun qoplami va diafragma B) To'rt kamerali yurak va issiqqonlilik C) Ichki urug'lanish va o'pka bilan nafas D) Muguz tangacha va kloaka To'g'ri javob: A) Sut bezlari, jun qoplami va diafragma ✔ Izoh: Diafragma, sut bezlari va jun faqat sutemizuvchilarga xos; to'rt kamerali yurak qushlarda ham bor. 11. Sut emizuvchilarning yetuk eritrotsitlari ATP ni qaysi jarayon hisobiga hosil qiladi? A) Oksidlanishli fosforlanish B) Yog' kislotalarining β-oksidlanishi C) Krebs sikli D) Glikoliz To'g'ri javob: D) Glikoliz ✔ Izoh: Yetuk eritrotsitda mitoxondriya yo'q, shuning uchun ATP faqat anaerob glikolizda hosil bo'ladi. Biologiya olimpiada savollari — mashq testlari | 203 6. OIV (odam immunitet tanqisligi virusi) asosan qaysi hujayralarni zararlaydi? A) Eritrotsitlarni B) Trombotsitlarni C) T-limfotsitlarni D) Jigar hujayralarini To'g'ri javob: C) T-limfotsitlarni✔ Izoh: OIV immun tizimini boshqaruvchi T-xelperlarni yemiradi, natijada organizm infeksiyalarga himoyasiz qoladi. 7. «O't → quyon → burgut» zanjirida burgut massasi 5 kg ga ortishi uchun 10% qoidasiga ko'ra qancha o'simlik massasi kerak? A) 500 kg B) 50 kg C) 5000 kg D) 250 kg To'g'ri javob: A) 500 kg ✔ Izoh: Har bir pog'onada 10% o'tadi: 5 kg burgut ← 50 kg quyon ← 500 kg o't. 8. 300 ta aminokislotadan iborat oqsilni kodlovchi mRNK qismida (stop-kodonni hisobga olmaganda) nechta nukleotid bo'ladi? A) 300 B) 1800 C) 600 D) 900 To'g'ri javob: D) 900 ✔ Izoh: Har bir aminokislota bitta triplet (3 nukleotid) bilan kodlanadi: 300 × 3 = 900. 9. Qushlarda ovoz hosil qiluvchi organ (pastki hiqildoq) qayerda joylashgan? A) Traxeyaning bronxlarga ajralish joyida B) Ko'krakdagi havo xaltalarining ichida C) Halqumning yuqori qismida, tilning orqasida D) Burun bo'shlig'ining ichki devorida To'g'ri javob: A) Traxeyaning bronxlarga ajralish joyida ✔ Izoh: Qushlarda ovoz apparati traxeyaning ikki bronxga ajralgan joyida joylashgan. 10. Sutemizuvchilarni boshqa umurtqalilardan farqlovchi belgilar to'plamini toping. A) Sut bezlari, jun qoplami va diafragma B) To'rt kamerali yurak va issiqqonlilik C) Ichki urug'lanish va o'pka bilan nafas D) Muguz tangacha va kloaka To'g'ri javob: A) Sut bezlari, jun qoplami va diafragma ✔ Izoh: Diafragma, sut bezlari va jun faqat sutemizuvchilarga xos; to'rt kamerali yurak qushlarda ham bor. 11. Sut emizuvchilarning yetuk eritrotsitlari ATP ni qaysi jarayon hisobiga hosil qiladi? A) Oksidlanishli fosforlanish B) Yog' kislotalarining β-oksidlanishi C) Krebs sikli D) Glikoliz To'g'ri javob: D) Glikoliz ✔ Izoh: Yetuk eritrotsitda mitoxondriya yo'q, shuning uchun ATP faqat anaerob glikolizda hosil bo'ladi. Biologiya olimpiada savollari — mashq testlari | 203 12. Me'da shirasidagi xlorid kislota qanday vazifani bajarmaydi? A) Oqsillarni bo'ktirib, hazmini osonlashtiradi B) Oziq bilan tushgan bakteriyalarni o'ldiradi C) Pepsinogenni faol pepsinga aylantiradi D) Kraxmalni glyukozagacha parchalaydi To'g'ri javob: D) Kraxmalni glyukozagacha parchalaydi✔ Izoh: Xlorid kislota fermentlarni faollashtiradi va dezinfeksiya qiladi, lekin kraxmalni parchalovchi ferment emas. 13. Qushlarning qaysi qism suyaklari qo'shilib, uchishda tanaga mustahkam tayanch beruvchi murakkab tos (ko'pincha dumg'aza bilan) hosil qiladi? A) Bo'yin umurtqalari bilan bosh suyagi B) Qovurg'alar bilan to'sh suyagi C) Bel va dumg'aza umurtqalari tos suyaklari bilan D) Kurak bilan o'mrov suyagi To'g'ri javob: C) Bel va dumg'aza umurtqalari tos suyaklari bilan ✔ Izoh: Qushlarda bel, dumg'aza va dumning bir qism umurtqalari tos suyaklari bilan qo'shilib murakkab dumg'azani hosil qiladi. 14. Qaysi holatda nafas olish ixtiyoriy ravishda o'zgartirilishi mumkinligi namoyon bo'ladi? A) Gapirish va nafasni ushlab turishda B) Qonda CO2 juda ortganda C) Behush holatda yotganda D) Chuqur uyqu vaqtida To'g'ri javob: A) Gapirish va nafasni ushlab turishda ✔ Izoh: Nafasni bosh miya po'stlog'i ma'lum chegarada boshqara oladi, lekin CO2 juda ko'payganda nafas majburan tiklanadi. 15. Zamburug'lar tuproqdan va substratdan oziqni qanday o'zlashtiradi? A) Oziqni ildiz tukchalariga o'xshash rizoidlar orqali so'radi B) Organik moddalarni xloroplastlarda fotosintez yo'li bilan hosil qiladi C) Fermentlarni tashqariga ajratib, mahsulotni gifalar bilan so'radi D) Oziq zarralarini maxsus og'iz teshigi orqali yutib hazm qiladi To'g'ri javob: C) Fermentlarni tashqariga ajratib, mahsulotni gifalar bilan so'radi ✔ Izoh: Zamburug'larda tashqi hazm: fermentlar substratga chiqariladi, mahsulotlar esa gifalar orqali shimiladi. 16. Sistematik birliklar to'g'ri ketma-ketlikda (kichikdan kattaga) berilgan qatorni toping. A) Turkum - tur - oila - sinf - tartib - bo'lim B) Tur - oila - turkum - sinf - tartib - bo'lim C) Tur - turkum - sinf - oila - tartib - bo'lim D) Tur - turkum - oila - tartib - sinf - bo'lim To'g'ri javob: D) Tur - turkum - oila - tartib - sinf - bo'lim ✔ Izoh: O'simliklarda birliklar tur, turkum, oila, tartib (qabila), sinf, bo'lim, dunyo tartibida kattalashadi. 17. Albinizm (autosom retsessiv) va daltonizm (X-retsessiv) bo'yicha geterozigota ona (AaXDXd) va albinizm bo'yicha geterozigota, ko'rishi normal ota (AaXDY) farzandlarining albinos va daltonik o'g'il bo'lish ehtimoli qancha? A) 3/16 B) 1/16 C) 1/32 D) 1/8 To'g'ri javob: B) 1/16 ✔ Biologiya olimpiada savollari — mashq testlari | 204 12. Me'da shirasidagi xlorid kislota qanday vazifani bajarmaydi? A) Oqsillarni bo'ktirib, hazmini osonlashtiradi B) Oziq bilan tushgan bakteriyalarni o'ldiradi C) Pepsinogenni faol pepsinga aylantiradi D) Kraxmalni glyukozagacha parchalaydi To'g'ri javob: D) Kraxmalni glyukozagacha parchalaydi✔ Izoh: Xlorid kislota fermentlarni faollashtiradi va dezinfeksiya qiladi, lekin kraxmalni parchalovchi ferment emas. 13. Qushlarning qaysi qism suyaklari qo'shilib, uchishda tanaga mustahkam tayanch beruvchi murakkab tos (ko'pincha dumg'aza bilan) hosil qiladi? A) Bo'yin umurtqalari bilan bosh suyagi B) Qovurg'alar bilan to'sh suyagi C) Bel va dumg'aza umurtqalari tos suyaklari bilan D) Kurak bilan o'mrov suyagi To'g'ri javob: C) Bel va dumg'aza umurtqalari tos suyaklari bilan ✔ Izoh: Qushlarda bel, dumg'aza va dumning bir qism umurtqalari tos suyaklari bilan qo'shilib murakkab dumg'azani hosil qiladi. 14. Qaysi holatda nafas olish ixtiyoriy ravishda o'zgartirilishi mumkinligi namoyon bo'ladi? A) Gapirish va nafasni ushlab turishda B) Qonda CO2 juda ortganda C) Behush holatda yotganda D) Chuqur uyqu vaqtida To'g'ri javob: A) Gapirish va nafasni ushlab turishda ✔ Izoh: Nafasni bosh miya po'stlog'i ma'lum chegarada boshqara oladi, lekin CO2 juda ko'payganda nafas majburan tiklanadi. 15. Zamburug'lar tuproqdan va substratdan oziqni qanday o'zlashtiradi? A) Oziqni ildiz tukchalariga o'xshash rizoidlar orqali so'radi B) Organik moddalarni xloroplastlarda fotosintez yo'li bilan hosil qiladi C) Fermentlarni tashqariga ajratib, mahsulotni gifalar bilan so'radi D) Oziq zarralarini maxsus og'iz teshigi orqali yutib hazm qiladi To'g'ri javob: C) Fermentlarni tashqariga ajratib, mahsulotni gifalar bilan so'radi ✔ Izoh: Zamburug'larda tashqi hazm: fermentlar substratga chiqariladi, mahsulotlar esa gifalar orqali shimiladi. 16. Sistematik birliklar to'g'ri ketma-ketlikda (kichikdan kattaga) berilgan qatorni toping. A) Turkum - tur - oila - sinf - tartib - bo'lim B) Tur - oila - turkum - sinf - tartib - bo'lim C) Tur - turkum - sinf - oila - tartib - bo'lim D) Tur - turkum - oila - tartib - sinf - bo'lim To'g'ri javob: D) Tur - turkum - oila - tartib - sinf - bo'lim ✔ Izoh: O'simliklarda birliklar tur, turkum, oila, tartib (qabila), sinf, bo'lim, dunyo tartibida kattalashadi. 17. Albinizm (autosom retsessiv) va daltonizm (X-retsessiv) bo'yicha geterozigota ona (AaXDXd) va albinizm bo'yicha geterozigota, ko'rishi normal ota (AaXDY) farzandlarining albinos va daltonik o'g'il bo'lish ehtimoli qancha? A) 3/16 B) 1/16 C) 1/32 D) 1/8 To'g'ri javob: B) 1/16 ✔ Biologiya olimpiada savollari — mashq testlari | 204 Izoh: aa ehtimoli 1/4, XdY (barcha farzandlar orasida) 1/4: 1/4 × 1/4 = 1/16. 18. PZR da bitta DNK molekulasidan boshlab ideal sharoitda 10 sikldan keyin nechta molekula hosil bo'ladi? A) 100 B) 20 C) 1024 D) 512 To'g'ri javob: C) 1024✔ Izoh: Har bir siklda DNK miqdori ikki baravar ortadi: 2^10 = 1024. 19. Sut mahsulotlari (qatiq, pishloq) tayyorlashda qaysi bakteriyalar ishtirok etadi? A) Tugunak bakteriyalari B) Sut kislotali bakteriyalar C) Chirituvchi bakteriyalar D) Temir bakteriyalari To'g'ri javob: B) Sut kislotali bakteriyalar ✔ Izoh: Sut kislotali bakteriyalar laktozani sut kislotagacha bijg'itadi, natijada sut ivib qatiqqa aylanadi. 20. Qaysi aminokislotalar almashtirib bo'lmaydigan deb ataladi? A) Faqat o'simlik oqsillari tarkibida uchraydiganlar B) Organizm oqsil sintezida ishlatmaydiganlar C) Organizmda hosil bo'lmay, faqat oziq bilan keladiganlar D) Faqat jigar hujayralarida hosil bo'ladiganlar To'g'ri javob: C) Organizmda hosil bo'lmay, faqat oziq bilan keladiganlar ✔ Izoh: Almashtirib bo'lmaydigan aminokislotalar odam organizmida hosil bo'lmaydi, shu sababli to'liq qiymatli oqsil iste'mol qilish kerak. 21. Ingichka ichakda so'rilgan yog' kislotalari va glitserin asosan qayerga o'tadi? A) Yo'g'on ichak devoriga o'tadi B) Ichak bo'shlig'ida qolib ketadi C) So'rg'ichdagi limfa kapillyariga D) Bevosita pastki kovak venaga To'g'ri javob: C) So'rg'ichdagi limfa kapillyariga ✔ Izoh: Yog' parchalanish mahsulotlari ichak epiteliysida qayta yog'ga aylanib, asosan limfa tomirlariga o'tadi. 22. Stearin kislotasi (C18) to'liq parchalanishi uchun β-oksidlanishning nechta sikli kerak? A) 8 B) 9 C) 18 D) 7 To'g'ri javob: A) 8 ✔ Izoh: Har siklda 2 uglerod ajraladi; 18 uglerodli kislotadan 9 atsetil-KoA hosil bo'ladi, oxirgi siklda ikkitasi birdan chiqadi: 9 − 1 = 8 sikl. 23. Quyidagi belgilardan qaysi biri ochiq urug'lilarga xos emas? A) Qo'sh urug'lanish va meva hosil bo'lishi B) Shamol yordamida changlanish C) Ko'pchilik vakillarining ignasimon bargli bo'lishi D) Urug'kurtaklarning qubba tangachalarida ochiq joylashishi To'g'ri javob: A) Qo'sh urug'lanish va meva hosil bo'lishi ✔ Izoh: Qo'sh urug'lanish va meva faqat yopiq urug'lilarga xos; ochiq urug'lilarda meva bo'lmaydi. Biologiya olimpiada savollari — mashq testlari | 205 Izoh: aa ehtimoli 1/4, XdY (barcha farzandlar orasida) 1/4: 1/4 × 1/4 = 1/16. 18. PZR da bitta DNK molekulasidan boshlab ideal sharoitda 10 sikldan keyin nechta molekula hosil bo'ladi? A) 100 B) 20 C) 1024 D) 512 To'g'ri javob: C) 1024✔ Izoh: Har bir siklda DNK miqdori ikki baravar ortadi: 2^10 = 1024. 19. Sut mahsulotlari (qatiq, pishloq) tayyorlashda qaysi bakteriyalar ishtirok etadi? A) Tugunak bakteriyalari B) Sut kislotali bakteriyalar C) Chirituvchi bakteriyalar D) Temir bakteriyalari To'g'ri javob: B) Sut kislotali bakteriyalar ✔ Izoh: Sut kislotali bakteriyalar laktozani sut kislotagacha bijg'itadi, natijada sut ivib qatiqqa aylanadi. 20. Qaysi aminokislotalar almashtirib bo'lmaydigan deb ataladi? A) Faqat o'simlik oqsillari tarkibida uchraydiganlar B) Organizm oqsil sintezida ishlatmaydiganlar C) Organizmda hosil bo'lmay, faqat oziq bilan keladiganlar D) Faqat jigar hujayralarida hosil bo'ladiganlar To'g'ri javob: C) Organizmda hosil bo'lmay, faqat oziq bilan keladiganlar ✔ Izoh: Almashtirib bo'lmaydigan aminokislotalar odam organizmida hosil bo'lmaydi, shu sababli to'liq qiymatli oqsil iste'mol qilish kerak. 21. Ingichka ichakda so'rilgan yog' kislotalari va glitserin asosan qayerga o'tadi? A) Yo'g'on ichak devoriga o'tadi B) Ichak bo'shlig'ida qolib ketadi C) So'rg'ichdagi limfa kapillyariga D) Bevosita pastki kovak venaga To'g'ri javob: C) So'rg'ichdagi limfa kapillyariga ✔ Izoh: Yog' parchalanish mahsulotlari ichak epiteliysida qayta yog'ga aylanib, asosan limfa tomirlariga o'tadi. 22. Stearin kislotasi (C18) to'liq parchalanishi uchun β-oksidlanishning nechta sikli kerak? A) 8 B) 9 C) 18 D) 7 To'g'ri javob: A) 8 ✔ Izoh: Har siklda 2 uglerod ajraladi; 18 uglerodli kislotadan 9 atsetil-KoA hosil bo'ladi, oxirgi siklda ikkitasi birdan chiqadi: 9 − 1 = 8 sikl. 23. Quyidagi belgilardan qaysi biri ochiq urug'lilarga xos emas? A) Qo'sh urug'lanish va meva hosil bo'lishi B) Shamol yordamida changlanish C) Ko'pchilik vakillarining ignasimon bargli bo'lishi D) Urug'kurtaklarning qubba tangachalarida ochiq joylashishi To'g'ri javob: A) Qo'sh urug'lanish va meva hosil bo'lishi ✔ Izoh: Qo'sh urug'lanish va meva faqat yopiq urug'lilarga xos; ochiq urug'lilarda meva bo'lmaydi. Biologiya olimpiada savollari — mashq testlari | 205 24. Eukariotlarda oqsil kodlovchi genlarni (mRNK ni) qaysi ferment transkripsiya qiladi? A) RNK polimeraza I B) Primaza C) RNK polimeraza III D) RNK polimeraza II To'g'ri javob: D) RNK polimeraza II✔ Izoh: RNK polimeraza I rRNK, II mRNK, III tRNK va 5S rRNK genlarini transkripsiya qiladi. 25. Lishayniklarda zamburug' va suvo'ti (yoki sianobakteriya) o'rtasidagi munosabat qanday? A) Mutualistik simbioz B) Yirtqichlik C) Raqobat D) Amensalizm To'g'ri javob: A) Mutualistik simbioz ✔ Izoh: Zamburug' suv va mineral tuzlar bilan ta'minlaydi, fotosintezlovchi sherik esa organik moddalar hosil qiladi. 26. Erkaklarning X xromosomadagi genlar bo'yicha holati qanday ataladi? A) Gomozigota B) Geterozigota C) Gemizigota D) Digeterozigota To'g'ri javob: C) Gemizigota ✔ Izoh: Erkakda X xromosoma bitta bo'lgani uchun undagi har bir gen bitta allel bilan ifodalanadi — gemizigota holat. 27. Qaysi sudralib yuruvchida ko'z qovoqlari tutashib shaffof «ko'zoynak» hosil qilgan? A) Ilon B) Toshbaqa C) Timsoh D) Kaltakesak To'g'ri javob: A) Ilon ✔ Izoh: Ilonlarda qovoqlar tutashib, ko'zni qoplovchi shaffof parda hosil qilgan, shuning uchun ular ko'zini yummaydi. 28. Daltonik erkak va daltonizm bo'yicha tashuvchi ayolning qizlari ichida daltoniklar ulushi qancha? A) 1/2 B) 1 C) 0 D) 1/4 To'g'ri javob: A) 1/2 ✔ Izoh: XdY × XDXd: qizlar otadan Xd, onadan XD yoki Xd oladi — yarmi XdXd (daltonik). 29. Kakku zig'iri yo'sinida sporalar qayerda yetiladi? A) Ildizlarning uchida B) Erkak o'simlik barglari qo'ltig'ida C) Barglarning pastki tomonidagi soruslarda D) Urg'ochi o'simlik ustida o'sgan oyoqchali ko'sakchada To'g'ri javob: D) Urg'ochi o'simlik ustida o'sgan oyoqchali ko'sakchada ✔ Izoh: Urug'langan tuxum hujayradan urg'ochi o'simlik uchida oyoqchali ko'sakcha (sporofit) o'sadi va unda sporalar yetiladi. Biologiya olimpiada savollari — mashq testlari | 206 24. Eukariotlarda oqsil kodlovchi genlarni (mRNK ni) qaysi ferment transkripsiya qiladi? A) RNK polimeraza I B) Primaza C) RNK polimeraza III D) RNK polimeraza II To'g'ri javob: D) RNK polimeraza II✔ Izoh: RNK polimeraza I rRNK, II mRNK, III tRNK va 5S rRNK genlarini transkripsiya qiladi. 25. Lishayniklarda zamburug' va suvo'ti (yoki sianobakteriya) o'rtasidagi munosabat qanday? A) Mutualistik simbioz B) Yirtqichlik C) Raqobat D) Amensalizm To'g'ri javob: A) Mutualistik simbioz ✔ Izoh: Zamburug' suv va mineral tuzlar bilan ta'minlaydi, fotosintezlovchi sherik esa organik moddalar hosil qiladi. 26. Erkaklarning X xromosomadagi genlar bo'yicha holati qanday ataladi? A) Gomozigota B) Geterozigota C) Gemizigota D) Digeterozigota To'g'ri javob: C) Gemizigota ✔ Izoh: Erkakda X xromosoma bitta bo'lgani uchun undagi har bir gen bitta allel bilan ifodalanadi — gemizigota holat. 27. Qaysi sudralib yuruvchida ko'z qovoqlari tutashib shaffof «ko'zoynak» hosil qilgan? A) Ilon B) Toshbaqa C) Timsoh D) Kaltakesak To'g'ri javob: A) Ilon ✔ Izoh: Ilonlarda qovoqlar tutashib, ko'zni qoplovchi shaffof parda hosil qilgan, shuning uchun ular ko'zini yummaydi. 28. Daltonik erkak va daltonizm bo'yicha tashuvchi ayolning qizlari ichida daltoniklar ulushi qancha? A) 1/2 B) 1 C) 0 D) 1/4 To'g'ri javob: A) 1/2 ✔ Izoh: XdY × XDXd: qizlar otadan Xd, onadan XD yoki Xd oladi — yarmi XdXd (daltonik). 29. Kakku zig'iri yo'sinida sporalar qayerda yetiladi? A) Ildizlarning uchida B) Erkak o'simlik barglari qo'ltig'ida C) Barglarning pastki tomonidagi soruslarda D) Urg'ochi o'simlik ustida o'sgan oyoqchali ko'sakchada To'g'ri javob: D) Urg'ochi o'simlik ustida o'sgan oyoqchali ko'sakchada ✔ Izoh: Urug'langan tuxum hujayradan urg'ochi o'simlik uchida oyoqchali ko'sakcha (sporofit) o'sadi va unda sporalar yetiladi. Biologiya olimpiada savollari — mashq testlari | 206 30. Qaysi o'simliklar bo'limida birinchi bo'lib ildiz, poya va barg (organlar) yaxshi rivojlangan holda paydo bo'lgan va ko'payish spora orqali bo'ladi? A) Ochiq urug'lilar B) Yashil suvo'tlar C) Qirqquloqsimonlar D) Yo'sinsimonlar To'g'ri javob: C) Qirqquloqsimonlar✔ Izoh: Yuksak sporali o'simliklardan qirqquloqsimonlarda haqiqiy ildiz, poya va barglar bor, lekin ular urug' emas, spora hosil qiladi. Biologiya olimpiada savollari — mashq testlari | 207 30. Qaysi o'simliklar bo'limida birinchi bo'lib ildiz, poya va barg (organlar) yaxshi rivojlangan holda paydo bo'lgan va ko'payish spora orqali bo'ladi? A) Ochiq urug'lilar B) Yashil suvo'tlar C) Qirqquloqsimonlar D) Yo'sinsimonlar To'g'ri javob: C) Qirqquloqsimonlar✔ Izoh: Yuksak sporali o'simliklardan qirqquloqsimonlarda haqiqiy ildiz, poya va barglar bor, lekin ular urug' emas, spora hosil qiladi. Biologiya olimpiada savollari — mashq testlari | 207 Javoblar kaliti Har bir variant bo'yicha: topshiriq raqami va to'g'ri javob. 1-variant 1- C 2- A 3- C 4- C 5- C 6- D 7- C 8- C 9- D 10- A 11- C 12- B 13- B 14- C 15- B 16- C 17- A 18- C 19- D 20- D 21- B 22- C 23- D 24- D 25- D 26- C 27- A 28- B 29- A 30- C 2-variant 1- C 2- D 3- C 4- C 5- A 6- C 7- D 8- C 9- B 10- A 11- C 12- A 13- D 14- C 15- C 16- A 17- A 18- D 19- C 20- C 21- D 22- A 23- A 24- A 25- C 26- C 27- C 28- A 29- D 30- D 3-variant 1- A 2- A 3- B 4- B 5- C 6- B 7- D 8- B 9- C 10- B 11- C 12- B 13- C 14- C 15- D 16- C 17- B 18- B 19- A 20- C 21- C 22- B 23- D 24- B 25- C 26- C 27- C 28- B 29- C 30- C 4-variant 1- B 2- D 3- B 4- B 5- D 6- C 7- B 8- C 9- C 10- B 11- D 12- B 13- C 14- C 15- A 16- D 17- C 18- B 19- C 20- D 21- D 22- C 23- C 24- C 25- C 26- D 27- A 28- C 29- B 30- C 5-variant 1- C 2- D 3- D 4- C 5- D 6- C 7- B 8- D 9- D 10- C 11- C 12- C 13- C 14- A 15- C 16- B 17- C 18- C 19- A 20- C 21- A 22- C 23- D 24- D 25- D 26- A 27- D 28- C 29- B 30- B 6-variant 1- D 2- A 3- B 4- D 5- C 6- A 7- D 8- D 9- C 10- A 11- A 12- A 13- C 14- D 15- D 16- C 17- A 18- B 19- D 20- A 21- D 22- A 23- A 24- D 25- D 26- B 27- B 28- A 29- B 30- A 7-variant 1- C 2- D 3- A 4- C 5- A 6- A 7- A 8- A 9- D 10- B 11- B 12- C 13- D 14- A 15- D 16- D 17- B 18- A 19- C 20- D 21- A 22- D 23- B 24- D 25- C 26- B 27- A 28- B 29- B 30- D 8-variant 1- B 2- D 3- C 4- D 5- D 6- B 7- D 8- B 9- D 10- C 11- D 12- A 13- A 14- A 15- D 16- B 17- B 18- A 19- A 20- B Biologiya olimpiada savollari — mashq testlari | 208 Javoblar kaliti Har bir variant bo'yicha: topshiriq raqami va to'g'ri javob. 1-variant 1- C 2- A 3- C 4- C 5- C 6- D 7- C 8- C 9- D 10- A 11- C 12- B 13- B 14- C 15- B 16- C 17- A 18- C 19- D 20- D 21- B 22- C 23- D 24- D 25- D 26- C 27- A 28- B 29- A 30- C 2-variant 1- C 2- D 3- C 4- C 5- A 6- C 7- D 8- C 9- B 10- A 11- C 12- A 13- D 14- C 15- C 16- A 17- A 18- D 19- C 20- C 21- D 22- A 23- A 24- A 25- C 26- C 27- C 28- A 29- D 30- D 3-variant 1- A 2- A 3- B 4- B 5- C 6- B 7- D 8- B 9- C 10- B 11- C 12- B 13- C 14- C 15- D 16- C 17- B 18- B 19- A 20- C 21- C 22- B 23- D 24- B 25- C 26- C 27- C 28- B 29- C 30- C 4-variant 1- B 2- D 3- B 4- B 5- D 6- C 7- B 8- C 9- C 10- B 11- D 12- B 13- C 14- C 15- A 16- D 17- C 18- B 19- C 20- D 21- D 22- C 23- C 24- C 25- C 26- D 27- A 28- C 29- B 30- C 5-variant 1- C 2- D 3- D 4- C 5- D 6- C 7- B 8- D 9- D 10- C 11- C 12- C 13- C 14- A 15- C 16- B 17- C 18- C 19- A 20- C 21- A 22- C 23- D 24- D 25- D 26- A 27- D 28- C 29- B 30- B 6-variant 1- D 2- A 3- B 4- D 5- C 6- A 7- D 8- D 9- C 10- A 11- A 12- A 13- C 14- D 15- D 16- C 17- A 18- B 19- D 20- A 21- D 22- A 23- A 24- D 25- D 26- B 27- B 28- A 29- B 30- A 7-variant 1- C 2- D 3- A 4- C 5- A 6- A 7- A 8- A 9- D 10- B 11- B 12- C 13- D 14- A 15- D 16- D 17- B 18- A 19- C 20- D 21- A 22- D 23- B 24- D 25- C 26- B 27- A 28- B 29- B 30- D 8-variant 1- B 2- D 3- C 4- D 5- D 6- B 7- D 8- B 9- D 10- C 11- D 12- A 13- A 14- A 15- D 16- B 17- B 18- A 19- A 20- B Biologiya olimpiada savollari — mashq testlari | 208 21- A 22- C 23- A 24- B 25- A 26- B 27- D 28- B 29- C 30- B 9-variant 1- B 2- A 3- B 4- C 5- D 6- A 7- C 8- A 9- A 10- B 11- A 12- C 13- B 14- B 15- B 16- D 17- A 18- B 19- D 20- A 21- D 22- A 23- A 24- C 25- A 26- D 27- D 28- D 29- D 30- A 10-variant 1- D 2- A 3- C 4- B 5- A 6- B 7- B 8- B 9- D 10- D 11- C 12- A 13- A 14- A 15- D 16- C 17- C 18- C 19- B 20- A 21- C 22- A 23- D 24- A 25- D 26- A 27- A 28- B 29- C 30- D 11-variant 1- B 2- B 3- D 4- B 5- A 6- B 7- D 8- C 9- A 10- C 11- A 12- B 13- B 14- D 15- B 16- A 17- C 18- C 19- D 20- D 21- B 22- D 23- D 24- B 25- C 26- A 27- C 28- B 29- B 30- D 12-variant 1- B 2- A 3- B 4- A 5- D 6- B 7- D 8- A 9- C 10- D 11- C 12- C 13- A 14- B 15- C 16- A 17- D 18- C 19- B 20- C 21- D 22- D 23- B 24- C 25- B 26- C 27- C 28- B 29- D 30- A 13-variant 1- C 2- D 3- C 4- D 5- A 6- C 7- D 8- B 9- A 10- C 11- D 12- D 13- D 14- B 15- D 16- C 17- D 18- B 19- B 20- B 21- D 22- A 23- D 24- D 25- D 26- A 27- D 28- B 29- D 30- C 14-variant 1- C 2- B 3- A 4- C 5- C 6- C 7- C 8- B 9- C 10- B 11- C 12- A 13- B 14- C 15- A 16- B 17- D 18- B 19- B 20- A 21- A 22- C 23- C 24- D 25- D 26- B 27- C 28- C 29- D 30- C 15-variant 1- A 2- C 3- D 4- B 5- D 6- C 7- A 8- D 9- B 10- D 11- B 12- D 13- D 14- D 15- B 16- A 17- B 18- B 19- B 20- B 21- A 22- B 23- A 24- D 25- D 26- D 27- C 28- D 29- B 30- A 16-variant 1- A 2- C 3- C 4- A 5- B 6- C 7- C 8- D 9- A 10- D 11- A 12- B 13- C 14- C 15- B 16- A 17- C 18- B 19- C 20- B 21- A 22- A 23- C 24- B 25- C 26- B 27- D 28- D 29- D 30- A Biologiya olimpiada savollari — mashq testlari | 209 21- A 22- C 23- A 24- B 25- A 26- B 27- D 28- B 29- C 30- B 9-variant 1- B 2- A 3- B 4- C 5- D 6- A 7- C 8- A 9- A 10- B 11- A 12- C 13- B 14- B 15- B 16- D 17- A 18- B 19- D 20- A 21- D 22- A 23- A 24- C 25- A 26- D 27- D 28- D 29- D 30- A 10-variant 1- D 2- A 3- C 4- B 5- A 6- B 7- B 8- B 9- D 10- D 11- C 12- A 13- A 14- A 15- D 16- C 17- C 18- C 19- B 20- A 21- C 22- A 23- D 24- A 25- D 26- A 27- A 28- B 29- C 30- D 11-variant 1- B 2- B 3- D 4- B 5- A 6- B 7- D 8- C 9- A 10- C 11- A 12- B 13- B 14- D 15- B 16- A 17- C 18- C 19- D 20- D 21- B 22- D 23- D 24- B 25- C 26- A 27- C 28- B 29- B 30- D 12-variant 1- B 2- A 3- B 4- A 5- D 6- B 7- D 8- A 9- C 10- D 11- C 12- C 13- A 14- B 15- C 16- A 17- D 18- C 19- B 20- C 21- D 22- D 23- B 24- C 25- B 26- C 27- C 28- B 29- D 30- A 13-variant 1- C 2- D 3- C 4- D 5- A 6- C 7- D 8- B 9- A 10- C 11- D 12- D 13- D 14- B 15- D 16- C 17- D 18- B 19- B 20- B 21- D 22- A 23- D 24- D 25- D 26- A 27- D 28- B 29- D 30- C 14-variant 1- C 2- B 3- A 4- C 5- C 6- C 7- C 8- B 9- C 10- B 11- C 12- A 13- B 14- C 15- A 16- B 17- D 18- B 19- B 20- A 21- A 22- C 23- C 24- D 25- D 26- B 27- C 28- C 29- D 30- C 15-variant 1- A 2- C 3- D 4- B 5- D 6- C 7- A 8- D 9- B 10- D 11- B 12- D 13- D 14- D 15- B 16- A 17- B 18- B 19- B 20- B 21- A 22- B 23- A 24- D 25- D 26- D 27- C 28- D 29- B 30- A 16-variant 1- A 2- C 3- C 4- A 5- B 6- C 7- C 8- D 9- A 10- D 11- A 12- B 13- C 14- C 15- B 16- A 17- C 18- B 19- C 20- B 21- A 22- A 23- C 24- B 25- C 26- B 27- D 28- D 29- D 30- A Biologiya olimpiada savollari — mashq testlari | 209 17-variant 1- B 2- B 3- D 4- B 5- A 6- C 7- A 8- D 9- D 10- B 11- B 12- B 13- A 14- B 15- B 16- A 17- B 18- C 19- C 20- D 21- C 22- B 23- A 24- B 25- B 26- A 27- C 28- B 29- B 30- A 18-variant 1- D 2- D 3- A 4- C 5- C 6- C 7- C 8- C 9- A 10- B 11- A 12- C 13- C 14- D 15- C 16- B 17- B 18- B 19- B 20- B 21- D 22- C 23- A 24- B 25- A 26- A 27- D 28- A 29- C 30- C 19-variant 1- D 2- C 3- C 4- C 5- D 6- B 7- D 8- D 9- B 10- B 11- B 12- D 13- C 14- D 15- A 16- D 17- A 18- D 19- A 20- B 21- D 22- B 23- D 24- B 25- B 26- A 27- C 28- D 29- B 30- A 20-variant 1- B 2- A 3- D 4- B 5- C 6- A 7- A 8- C 9- A 10- C 11- D 12- C 13- A 14- D 15- A 16- D 17- C 18- D 19- A 20- D 21- A 22- D 23- C 24- C 25- C 26- D 27- C 28- D 29- A 30- B 21-variant 1- D 2- C 3- B 4- D 5- D 6- A 7- B 8- D 9- D 10- C 11- B 12- C 13- C 14- D 15- D 16- A 17- A 18- B 19- B 20- C 21- C 22- A 23- B 24- B 25- D 26- B 27- A 28- C 29- D 30- B 22-variant 1- C 2- A 3- B 4- A 5- B 6- A 7- B 8- A 9- D 10- A 11- D 12- B 13- B 14- C 15- C 16- C 17- A 18- D 19- B 20- A 21- B 22- B 23- D 24- C 25- B 26- D 27- D 28- A 29- C 30- D 23-variant 1- D 2- A 3- B 4- C 5- D 6- A 7- D 8- D 9- C 10- C 11- D 12- A 13- C 14- C 15- A 16- D 17- C 18- D 19- A 20- A 21- B 22- A 23- C 24- C 25- D 26- A 27- C 28- B 29- D 30- A 24-variant 1- B 2- C 3- C 4- C 5- D 6- C 7- C 8- D 9- D 10- D 11- C 12- B 13- C 14- C 15- B 16- B 17- A 18- D 19- B 20- A 21- B 22- B 23- B 24- C 25- D 26- A 27- C 28- C 29- B 30- A Biologiya olimpiada savollari — mashq testlari | 210 17-variant 1- B 2- B 3- D 4- B 5- A 6- C 7- A 8- D 9- D 10- B 11- B 12- B 13- A 14- B 15- B 16- A 17- B 18- C 19- C 20- D 21- C 22- B 23- A 24- B 25- B 26- A 27- C 28- B 29- B 30- A 18-variant 1- D 2- D 3- A 4- C 5- C 6- C 7- C 8- C 9- A 10- B 11- A 12- C 13- C 14- D 15- C 16- B 17- B 18- B 19- B 20- B 21- D 22- C 23- A 24- B 25- A 26- A 27- D 28- A 29- C 30- C 19-variant 1- D 2- C 3- C 4- C 5- D 6- B 7- D 8- D 9- B 10- B 11- B 12- D 13- C 14- D 15- A 16- D 17- A 18- D 19- A 20- B 21- D 22- B 23- D 24- B 25- B 26- A 27- C 28- D 29- B 30- A 20-variant 1- B 2- A 3- D 4- B 5- C 6- A 7- A 8- C 9- A 10- C 11- D 12- C 13- A 14- D 15- A 16- D 17- C 18- D 19- A 20- D 21- A 22- D 23- C 24- C 25- C 26- D 27- C 28- D 29- A 30- B 21-variant 1- D 2- C 3- B 4- D 5- D 6- A 7- B 8- D 9- D 10- C 11- B 12- C 13- C 14- D 15- D 16- A 17- A 18- B 19- B 20- C 21- C 22- A 23- B 24- B 25- D 26- B 27- A 28- C 29- D 30- B 22-variant 1- C 2- A 3- B 4- A 5- B 6- A 7- B 8- A 9- D 10- A 11- D 12- B 13- B 14- C 15- C 16- C 17- A 18- D 19- B 20- A 21- B 22- B 23- D 24- C 25- B 26- D 27- D 28- A 29- C 30- D 23-variant 1- D 2- A 3- B 4- C 5- D 6- A 7- D 8- D 9- C 10- C 11- D 12- A 13- C 14- C 15- A 16- D 17- C 18- D 19- A 20- A 21- B 22- A 23- C 24- C 25- D 26- A 27- C 28- B 29- D 30- A 24-variant 1- B 2- C 3- C 4- C 5- D 6- C 7- C 8- D 9- D 10- D 11- C 12- B 13- C 14- C 15- B 16- B 17- A 18- D 19- B 20- A 21- B 22- B 23- B 24- C 25- D 26- A 27- C 28- C 29- B 30- A Biologiya olimpiada savollari — mashq testlari | 210 25-variant 1- A 2- D 3- A 4- B 5- C 6- B 7- D 8- D 9- D 10- B 11- C 12- B 13- C 14- B 15- C 16- A 17- C 18- A 19- D 20- A 21- D 22- D 23- B 24- D 25- A 26- D 27- A 28- D 29- B 30- D 26-variant 1- B 2- B 3- B 4- B 5- C 6- A 7- D 8- A 9- A 10- B 11- D 12- C 13- B 14- C 15- A 16- C 17- B 18- C 19- B 20- A 21- A 22- D 23- D 24- D 25- D 26- A 27- D 28- A 29- B 30- D 27-variant 1- C 2- A 3- A 4- B 5- C 6- C 7- B 8- C 9- D 10- D 11- D 12- A 13- B 14- A 15- C 16- D 17- C 18- B 19- A 20- B 21- A 22- B 23- D 24- D 25- D 26- B 27- A 28- A 29- A 30- D 28-variant 1- B 2- C 3- A 4- C 5- A 6- D 7- D 8- B 9- A 10- C 11- B 12- D 13- A 14- D 15- D 16- A 17- B 18- D 19- A 20- C 21- A 22- B 23- D 24- D 25- B 26- D 27- C 28- A 29- D 30- D 29-variant 1- C 2- D 3- C 4- D 5- C 6- C 7- C 8- B 9- D 10- D 11- D 12- B 13- A 14- D 15- D 16- C 17- B 18- A 19- B 20- D 21- B 22- A 23- C 24- A 25- B 26- B 27- D 28- B 29- A 30- B 30-variant 1- D 2- D 3- D 4- B 5- C 6- A 7- D 8- C 9- D 10- D 11- A 12- A 13- C 14- A 15- C 16- A 17- D 18- C 19- D 20- D 21- C 22- D 23- B 24- D 25- C 26- B 27- C 28- C 29- B 30- D 31-variant 1- B 2- A 3- D 4- B 5- C 6- B 7- B 8- C 9- C 10- A 11- A 12- C 13- C 14- C 15- A 16- D 17- C 18- A 19- C 20- D 21- A 22- A 23- D 24- C 25- D 26- B 27- C 28- A 29- A 30- C 32-variant 1- D 2- C 3- C 4- D 5- C 6- D 7- A 8- B 9- D 10- C 11- B 12- B 13- D 14- C 15- A 16- D 17- C 18- D 19- A 20- D 21- C 22- B 23- B 24- D 25- C 26- C 27- A 28- B 29- B 30- C Biologiya olimpiada savollari — mashq testlari | 211 25-variant 1- A 2- D 3- A 4- B 5- C 6- B 7- D 8- D 9- D 10- B 11- C 12- B 13- C 14- B 15- C 16- A 17- C 18- A 19- D 20- A 21- D 22- D 23- B 24- D 25- A 26- D 27- A 28- D 29- B 30- D 26-variant 1- B 2- B 3- B 4- B 5- C 6- A 7- D 8- A 9- A 10- B 11- D 12- C 13- B 14- C 15- A 16- C 17- B 18- C 19- B 20- A 21- A 22- D 23- D 24- D 25- D 26- A 27- D 28- A 29- B 30- D 27-variant 1- C 2- A 3- A 4- B 5- C 6- C 7- B 8- C 9- D 10- D 11- D 12- A 13- B 14- A 15- C 16- D 17- C 18- B 19- A 20- B 21- A 22- B 23- D 24- D 25- D 26- B 27- A 28- A 29- A 30- D 28-variant 1- B 2- C 3- A 4- C 5- A 6- D 7- D 8- B 9- A 10- C 11- B 12- D 13- A 14- D 15- D 16- A 17- B 18- D 19- A 20- C 21- A 22- B 23- D 24- D 25- B 26- D 27- C 28- A 29- D 30- D 29-variant 1- C 2- D 3- C 4- D 5- C 6- C 7- C 8- B 9- D 10- D 11- D 12- B 13- A 14- D 15- D 16- C 17- B 18- A 19- B 20- D 21- B 22- A 23- C 24- A 25- B 26- B 27- D 28- B 29- A 30- B 30-variant 1- D 2- D 3- D 4- B 5- C 6- A 7- D 8- C 9- D 10- D 11- A 12- A 13- C 14- A 15- C 16- A 17- D 18- C 19- D 20- D 21- C 22- D 23- B 24- D 25- C 26- B 27- C 28- C 29- B 30- D 31-variant 1- B 2- A 3- D 4- B 5- C 6- B 7- B 8- C 9- C 10- A 11- A 12- C 13- C 14- C 15- A 16- D 17- C 18- A 19- C 20- D 21- A 22- A 23- D 24- C 25- D 26- B 27- C 28- A 29- A 30- C 32-variant 1- D 2- C 3- C 4- D 5- C 6- D 7- A 8- B 9- D 10- C 11- B 12- B 13- D 14- C 15- A 16- D 17- C 18- D 19- A 20- D 21- C 22- B 23- B 24- D 25- C 26- C 27- A 28- B 29- B 30- C Biologiya olimpiada savollari — mashq testlari | 211 33-variant 1- B 2- B 3- A 4- C 5- C 6- C 7- B 8- D 9- A 10- C 11- C 12- B 13- B 14- A 15- A 16- C 17- D 18- A 19- D 20- D 21- D 22- D 23- C 24- B 25- B 26- B 27- B 28- C 29- C 30- A 34-variant 1- A 2- B 3- D 4- D 5- D 6- C 7- A 8- D 9- A 10- A 11- D 12- D 13- C 14- A 15- C 16- D 17- B 18- C 19- B 20- C 21- C 22- A 23- A 24- D 25- A 26- C 27- A 28- A 29- D 30- C Biologiya olimpiada savollari — mashq testlari | 212 33-variant 1- B 2- B 3- A 4- C 5- C 6- C 7- B 8- D 9- A 10- C 11- C 12- B 13- B 14- A 15- A 16- C 17- D 18- A 19- D 20- D 21- D 22- D 23- C 24- B 25- B 26- B 27- B 28- C 29- C 30- A 34-variant 1- A 2- B 3- D 4- D 5- D 6- C 7- A 8- D 9- A 10- A 11- D 12- D 13- C 14- A 15- C 16- D 17- B 18- C 19- B 20- C 21- C 22- A 23- A 24- D 25- A 26- C 27- A 28- A 29- D 30- C Biologiya olimpiada savollari — mashq testlari | 212

FAN OLIMPIADASI: BIOLOGIYA

7–11-sinflar uchun olimpiada savollari — tayyorgarlik to'plami (mashq testlari), javoblari va izohlari bilan, 2026

34 ta variant • 1020 ta topshiriq • javoblari bilan

Mashq to'plami • 2026–2027 o'quv yili

Imtihon tuzilishi va yo'riqnoma

• Ushbu tayyorgarlik to'plami biologiya fanidan olimpiadaning maktab, tuman (shahar) va viloyat bosqichlariga tayyorlanayotgan 7–11-sinf o'quvchilari, fan o'qituvchilari va repetitorlar uchun.

• Savollar oddiy maktab testlaridan qiyinroq — olimpiada uslubida: ko'p bosqichli fikrlash va «tuzoq» variantlar bilan. Mavzular: 1-qism — botanika, zoologiya, odam anatomiyasi (7–9- sinf), 2-qism — hujayra, molekulyar biologiya, genetika, evolyutsiya, ekologiya (10–11-sinf).

• To'plam: 34 ta variant × 30 ta savol = 1020 ta mashq testi. Har bir savol ostida to'g'ri javob va qisqa izoh, hujjat oxirida javoblar kaliti bor.

• Tavsiya: variantni vaqt belgilab (har bir savolga 2–3 daqiqa) javoblarga qaramasdan ishlang, so'ng izohlarni o'qib, xato qilingan mavzularni chuqurroq takrorlang.

• Muhim: bu mashq testlari — rasmiy olimpiada topshiriqlari yoki ularning javoblari emas. Olimpiada bosqichlari, formati va topshiriq turlari har yili e'lon qilinadi: rasmiy nizom va e'lonlardan aniqlang.

Sotib olish