Информация о документе

Цена 12000UZS
Размер 142.0KB
Покупки 2
Дата загрузки 14 Февраль 2024
Расширение doc
Раздел Курсовые работы
Предмет Алгебра

Продавец

Kenjayev Kenja

Дата регистрации 27 Январь 2024

908 Продаж

Fan va texnika taraqqiyotining jadallashuvi

Купить
Fan va texnika taraqqiyotining jadalashuvi Mundarija: Fan va texnika taraqqiyotining jadalashuvi .................................................................................................................... 1 Kirish ............................................................................................................................................................................... 2 I.Bob.Fan va texnika taraqqiyotining jadalashuvi .......................................................................................................... 4 1.1.Fan-texnika taraqqiyot tarixi va ijtimoiy-huquqiy asoslari ....................................................................................... 4 1.2.Axborot va bilim jadallashuvining shart-sharoitlari va omillari ............................................................................... 6 II.Bob.Zamonaviy texnologiyalar vositasida talabalarning dunyoqarashini rivojlantirish ........................................... 14 2.1.Fan texnika taraqqiyotining jamiyat, tabiat, inson va atrof muhitga ta’siri ............................................................ 14 2.2.Zamonaviy texnologiyalar vositasida talabalarning dunyoqarashini rivojlantirish ................................................ 19 Xulosa ........................................................................................................................................................................... 27 Foydalanilgan adabiyotar .............................................................................................................................................. 29 1 Kirish Mavzuning dolzarbligi: Fan-texnika taraqqiyoti - fan bilan texnikaning o zaroʻ bog' liq, yagona, ilgarilab boruvchi taraqqiyoti; ijtimoiy taraqqiyot asosi. Dastlab ʻ fan rivoji bilan texnika taraqqiyoti o rtasidagi yaqinlashuv 16—18-asrlarda ʻ manufaktura ishlab chiqarishi bilan bog liq holda sodir bo ldi. Bungacha moddiy ʻ ʻ ishlab chiqarish empirik tajribalar, hunarmandlik asosida shakllangan. Teologiya va sxolastika ta siridagi tabiat haqidagi ilmiy nazariy bilimlar ham ishlab ʼ chiqarishga xech qanday salbiy ta sir qilmasdan sekinlik bilan rivojlangan.Ilmiy va ʼ texnikaviy taraqqiyot inson faoliyatining 2 ta nisbatan mustaqil yo nalishi sifatida ʻ yuksala boshlagan. 16-asrda savdo-sotiq va yirik manufakturadagi tub o zgarishlar bir qancha aniq ʻ vazifalarni nazariy va eksperimental hal qilishni talab qildi. Bu davrda fan Uyg onish davri g oyalari ta sirida sxolastika an analarini parchalab, amaliyotga ʻ ʻ ʼ ʼ murojaat qildi. Kompas, porox va kitob nashr qilish ilmiytexnikaviy faoliyatga asos solgan 3 ta yirik kashfiyot bo ldi. Suv ʻ tegirmonlarining rivojlanayotgan manufaktura ishlab chiqarishida qo llanilishi ba zi mexanik jarayonlarni nazariy ʻ ʼ tadqiq etishni talab qildi. Natijada charxpalak g ildiragi, charxpalak harakati ʻ nazariyasi, karshilik va ishqalanish ta limotlari yaratildi. Fan bilan texnika ʼ yaqinlashuvining 2bosqichi mashina ishlab chiqarishning 18-asr oxiridan boshlab taraqqiy etishi bilan bog liq bo lib, bunda fan bilan texnika bir-birining jadal ʻ ʻ rivojlanishiga ta sir ko rsatdi. Bu davrda ilmiy tadqiqot faoliyatida nazariy ʼ ʻ masalalarni hayotga tatbiq qilishga da vat etuvchi fanning maxsus bo g inlari ʼ ʻ ʻ paydo bo ldi: amaliy tadqiqotlar, ishlab chiqarish tadqiqotlari, amaliy konstruktiv ʻ ishlanmalar va h.k. Fan-texnika taraqqiyotit. ning 3bosqichi fantexnika inqilobi bilan bog liq. Uning ta sirida texnika taraqqiyotiga qaratilgan ilmiy sohalar ʻ ʼ kengayadi. Texnik masalalarni hal qilishda biologlar, fiziologlar, psixologlar, mantiqshunoslar ishtirok etadi. Ma’lumki, har qanday holatda ham ilmiy – texnika taraqqiyotining bosib o’tgan tarixiy asoslari bor. Bunga yaqin kelajakka bir nazar solaylik. XX asrning o’rtalariga kelib fanning ijtimoiy hayotdagi roli mislsiz 2 darajada oshdi. Fanlar taraqqiyotidagi inqiloblarning xarakteri o’zgardi, ya’ni ilm sohasidagi inqiloblar texnika sohasidagi axborotlar bilan uyg’unlashib ketdi va ilmiy – texnika inqilobi yuzaga keldi, shuningdek ijtimoiy fanlar yo nalishlari,ʻ iqtisod va ishlab chiqarishni tashkil qilish, iqtisodiy va ijtimoiy jarayonlarni ilmiy boshqarish, aniq ijtimoiy tadqiqotlar kabilarga bilvosita ta sir qiladi. Fanning ʼ texnikaga nisbatan yetakchilik mavqei yanada yorqin namoyon bo ladi, fan ʻ texnikani uzluksiz inqiloblashtiruvchi kuchga aylanadi. O z navbatida, texnika ʻ ham fan taraqqiyotiga ijobiy ta sir ko rsatib, uning oldiga yangi talab va vazifalar ʼ ʻ qo yadi. Hozirgi zamon fantexnika inqilobining xarakterli xususiyati uning sanoat ʻ bilan birga ijtimoiy hayotning turli sohalari: qishloq xo jaligi, transport, aloqa, ʻ tibbiyot, ta lim, maishiy xizmat kabilarni qamrab olganligidadir. ʼ Kurs ishining maqsadi : O’quvchilarga Yangi O’zbeistonda fan va texnika taraqqiyotining jadalashuvi haqida ma’lumot berish Kurs ishining vazifasi : Fan-texnika taraqqiyot tarixi va ijtimoiy-huquqiy asoslari haqida Kurs ishining ob'ekti : Fan texnika taraqqiyotining jamiyat, tabiat, inson va atrof muhitga ta’siri Kurs ishining predmeti: Zamonaviy texnologiyalar vositasida talabalarning dunyoqarashini rivojlantirishning dolzarbligi. Kurs ishining tuzilishi: Kurs ishi kiris qismi, 2 ta bob, 4 ta reja, xulosa va foydalanilgan adabiyotlardan iborat. 3 I.Bob.Fan va texnika taraqqiyotining jadalashuvi 1.1.Fan-texnika taraqqiyot tarixi va ijtimoiy-huquqiy asoslari Fan-texnika taraqqiyoti [FTT] – bu fan va texnikaning oldinga siljishi, tabiatdagi tashqi kuchlarni o`rganish va o`zlashtirish asosida ishlab chiqaruvchi kuchlarining barcha elementlarini evolyutsion rivojlanishi: moddiy ishlab chiqarishni rivojlantirishning ob'ektiv, doimiy faoliyat yurituvchi muntazamligi bo'lib, uning natijasi texnologiya va ishlab chiqarishni tashkil etishning izchil takomillashtirilishi va ularning samaradorligini oshirishdir. Insoniyat iqtisodining asosiy qonunlaridan biri ijtimoiy ishlab chiqarishning bosqichma-bosqich rivojlanishi, uning doimiy takomillashib borishidir. Ular ilm- fan va texnika taraqqiyotiga asoslanadi. Insoniyat sivilizatsiyasining ming yilliklari davomida ilmiy-texnikaviy taraqqiyot murakkab va ziddiyatli rivojlanish yo‘lini bosib o‘tdi. Bu jamiyat taraqqiyotining dastlabki bosqichlarida 18-asr oxiri - 19-asr boshlarigacha ilmiy taraqqiyotdan alohida amalga oshirilgan texnik taraqqiyot bilan bog liq edi. Sanoatʻ inqilobi davridagina ilmiy-texnika taraqqiyotining tez yaqinlashuvi boshlandi va yaxlit ilmiy-texnikaviy taraqqiyot (ITT) vujudga keldi. Shu vaqtdan boshlab fanni bevosita ishlab chiqaruvchi kuchga aylantirish jarayoni boshlandi, u taxminan bir yarim asr davom etdi va 1950-yillarning o'rtalarida ilmiy-texnikaviy inqilob rivojlanishi bilan yakunlandi. 2019-yilda tatqiqodchilar bir necha o`n yillar ichida ilmiy-texnikaviy taraqqiyot (ITT) o'ziga xos xususiyati misli ko'rilmagan sur'atdir. Bu raqamli va infokommunikatsiya texnologiyalarining rivojlanishi bilan bog'liq. Texnologik rivojlanish tezligini va natijada ijtimoiy-iqtisodiy va infratuzilmaviy o'zgarishlarni inson hayoti bilan o'zaro bog'lash bizga rivojlanish tezligida sifat oshishiga imkon beradi, bu yangi vaqtinchalik davrga o'tishni anglatadi. Real vaqt rejimida tub o zgarishlar ro y bermoqda va insoniyat o z tarixida hech qachon duch kelmagan ʻ ʻ ʻ misli ko rilmagan imkoniyatlar va muammolarni yuzaga keltirmoqda. ʻ Dastlabki fan rivoji bilan texnika taraqqiyoti o rtasidagi yaqinlashuv 16—18- ʻ 4 asrlarda manufaktura ishlab chiqarishi bilan bog liq holda sodir bo lgan. 16-asrdaʻ ʻ savdo-sotiq va yirik manufakturadagi tub o zgarishlar bir qancha aniq vazifalarni ʻ nazariy va eksperimental hal qilishni talab qildi. Bu davrda fan uyg onish davri ʻ g oyalari ta sirida sxolastika an analarini parchalab, amaliyotga murojaat qildi. ʻ ʼ ʼ Kompas, porox va kitob nashr qilish ilmiy-texnikaviy faoliyatga asos solgan 3 ta yirik kashfiyot bo ldi. ʻ  1-bosqich: Suv tegirmonlarining rivojlanayotgan manufaktura ishlab chiqarishida qo llanilishi ba zi mexanik jarayonlarni nazariy tadqiq etishni talab ʻ ʼ qildi. Natijada charxpalak g ildiragi, charxpalak harakati nazariyasi, qarshilik va ʻ ishqalanish ta limotlari yaratildi. ʼ  2-bosqich: Mashina ishlab chiqarishning 18-asr oxiridan boshlab taraqqiy etishi bilan bog liq bo lib, bunda fan bilan texnika bir-birining jadal rivojlanishiga ʻ ʻ ta sir ko rsatdi. Bu davrda ilmiy tadqiqot faoliyatida nazariy masalalarni hayotga ʼ ʻ tatbiq qilishga da vat etuvchi fanning maxsus bo g inlari paydo bo ldi: amaliy ʼ ʻ ʻ ʻ tadqiqotlar, ishlab chiqarish tadqiqotlari, amaliy konstruktiv ishlanmalar va h.k. 1  3-bosqich: an-texnika inqilobi bilan bog liq. Uning ta sirida texnika ʻ ʼ taraqqiyotiga qaratilgan ilmiy sohalar kengaydi. Texnik masalalarni hal qilishda biologlar, fiziologlar, psixologlar, mantiqshunoslar ishtirok etdi. Fan-texnika taraqqiyoti, shuningdek, ijtimoiy fanlar yo nalishlari, iqtisod va ishlab chiqarishni ʻ tashkil qilish, iqtisodiy va ijtimoiy jarayonlarni ilmiy boshqarish, aniq ijtimoiy tadqiqotlar kabilarga bilvosita ta sir qildi. Fanning texnikaga nisbatan yetakchilik ʼ mavqei yanada yorqin namoyon bo ladi, fan texnikani uzluksiz inqiloblashtiruvchi ʻ kuchga aylandi. O z navbatida, texnika ham fan taraqqiyotiga ijobiy ta sir ʻ ʼ ko rsatib, uning oldiga yangi talab va vazifalar qo ydi. Hozirgi zamon fantexnika ʻ ʻ inqilobining xarakterli xususiyati uning sanoat bilan birga ijtimoiy hayotning turli sohalari: qishloq xo jaligi, transport, aloqa, tibbiyot, ta lim, maishiy xizmat ʻ ʼ kabilarni qamrab olganligidadir. Xulosa qilib shuni aytamizki zamon o`zgargan sari fan va texnika tarqqiylashib boraveradi. Har bir davrning o`ziga xos talablari va takliflari 1 O‘zbekiston Respublikasi Prezidentining 2018 yil 1 avgustdagi “O‘zbekiston Respublikasida investitsiya muhitini tubdan yaxshilash chora- tadbirlari to‘g‘risida”gi Farmoni. 5 mavjuddir. Aynan shundan kelib chiqib yangi-yangi izlanish, tajriba va kashfiyotlar shakllanib, yaralib boradi. Bularning barchasi, albatta insoniyat bilan bevosita bog`liqdir. Inson yashash davomida har doim nimagadir ehtiyoj sezadi. Shu ehtiyojdan kelib chiqib izlanadi va uni yaratadi. Aynan shu o`rganish va yaratishlar natijasida esa fan-texnika rivojlanib boraveradi. 1.2.Axborot va bilim jadallashuvining shart-sharoitlari va omillari Dunyoning rivojlangan davlatlari tajribasidan ma’lumki, u mamlakat taraqqiyotini ta’minlashda o‘zining aql-zakovati bilan ajralib turadi, salohiyati alohida o‘rin tutadi. Shu bois O‘zbekiston mustaqillikka erishgandan beri ziyoli bo‘lib, salohiyatni oshirishning muhim bo‘g‘ini bo‘lgan kadrlar tayyorlash siyosatga alohida e’tibor qaratdi. Ayniqsa, ilm-fan sohasini isloh qilish taraqqiyotimiz uchun muhim ahamiyatga ega. Bugungi kunda fan sohasida amalga oshirilgan buyuk kashfiyotlar va ularning ishlab chiqarishga keng joriy etilishi olimlarning ijtimoiy va iqtisodiy hayotdagi rolini kuchaytirdi. Xususan, ilmiy- texnikaviy inqilobning dastlabki yillaridan jamiyat taraqqiyoti, jamiyatning intellektual salohiyati, uning asosida yotgan ta’lim muammolari dolzarb bo‘lib qolganligi sababli u ko‘plab tadqiqotlar ob’ekti hisoblanadi. O‘zbekistonni ijtimoiy-iqtisodiy rivojlantirishda ilm-fanning rolini oshirish, innovatsion rivojlanish, ilmiy kadrlarni qayta tayyorlash davlat siyosatining ustuvor yo‘nalishiga aylandi. Mamlakat taraqqiyotini kuchaytirish, uning istiqbollarini belgilashda ilmiy-tadqiqot ishlarini samarali tashkil etish, ilm-fan, ta’lim va ishlab chiqarish sohalarida hamkorlikni ta’minlash bugungi kunning eng dolzarb masalalaridan biridir. Iqtisodiyotning barcha tarmoqlarini rivojlantirishda fan muhim o‘rin tutadi. O‘zbekiston Respublikasi Prezidenti Shavkat Mirziyoevning “Kitob mahsulotlarini chop etish va tarqatish tizimini takomillashtirish, kitob mutolaasi va kitobxonlik madaniyatini oshirish hamda targ‘ibot qilish bo‘yicha komissiya tuzish to‘g‘risida”gi Farmoyishida axborot-kutubxona muassasalarining, ayniqsa, ta’lim sohasidagi axborot-resurs fondlarini shakllantirishda o‘quv adabiyotlari bilan bir 6 qatorda badiiy, ma’rifiy, ilmiy-ommabop adabiyotlar ro‘yxatini qayta ko‘rib chiqish, chop etilayotgan kitoblarni ommaviy axborot vositalari, jumladan, “Madaniyat va ma’rifat” telekanali orqali targ‘ib qilish, ta’lim muassasalari, kutubxonalar, mahallalarda kitob mualliflari bilan uchrashuvlarni tizimli ravishda tashkil etish, ta’lim muassasalari, ayniqsa, maktabgacha va boshlang‘ich ta’limda 78 o‘qish madaniyati va mutolaa ko‘nikmalarini shakllantirish masalasiga alohida e’tibor qaratildi1. 2 Mutolaa madaniyati keng qamrovli tushuncha bo‘lib, kitobga qiziqish va uni sevish, adabiyot bilan kengroq tanishishni, kitob va u bilan ishlash haqidagi maxsus bilimlarga ega bo‘lishni, shuningdek, kitobdan to‘la ravishda foydalanishga yordam beruvchi ko‘nikma va malakaga ega bo‘lishni taqozo etadi. SHu bilan birga, hozirgi vaqtda “kitobxonlik madaniyati”, “mutolaa madaniyati”, “axborot madaniyati”, “axborot iste’moli madaniyati” kabi atamalar ham keng qo‘llanilmoqda. “Mutolaa” so‘zi arabcha “o‘qish” degan ma’noga ega bo‘lsa-da, bugungi kunda u kitob o‘qishdan ko‘ra kengroq tushunchani anglatmoqda. Mutolaa ko‘nikmasi ijtimoiy guruhlar, uyushmalar va alohida individlarning umumiy ma’lumot olishga yo‘naltirilgan jarayon, xulq-atvor va faoliyatlari mazmuni hamda tarkibiy tizimlarida yuz beruvchi o‘zgarishlar majmuini ifodalovchi bilimlar, me’yorlar, ijtimoiy hodisalar asosida yuzaga keladi 2 . O‘quvchi-yoshlarda mutolaa madaniyatini rivojlantirish ta’lim muassasasidagi o‘qitish jarayoni bilan uzviy bog‘liq bo‘lib, auditoriya va auditoriyadan tashqari shakllar uyg‘unligida amalga oshadi. Ana shu sababli kitobxonlikni targ‘ib etish jarayonida quyidagi jihatlarga alohida e’tibor qaratish lozim: fanlarning xususiyati hamda maqsad va vazifalaridan kelib chiqqan holda har bir darsning tashkiliy qismida badiiy-ma’rifiy asarlarning mavzuga doir qismini o‘quvchilar bilan birga muhokama qilish, birinchidan, o‘quvchilarda o‘quv motivini kuchaytiradi, ikkinchidan, o‘quvchilar kitob o‘qish texnikasi va mutolaa malakalarini jadallik bilan o‘zlashtirib borishadi; nazorat ishlari o‘tkazishda fanning tegishli bo‘limini o‘rganish jarayonida o‘quvchilar tomonidan o‘qilgan 2 Mirziyoyev Sh.M. Buyuk kelajagimizni mard va olijanob xalqimiz bilan birga quramiz. – T.: “O‘zbekiston”, 2017. – 488 b. 7 badiiyma’rifiy, ilmiy-ommabop asar bilan bog‘liq topshiriqning taqdim etilishi o‘quvchilarning kitob o‘qishga mas’uliyatini oshiradi va ijodiy fikrlash qobiliyatini shakllantiradi; mustaqil ta’lim tashkil etishning badiiy-ma’rifiy, ilmiyommabop asarlarni o‘qish bilan bog‘liq holda ishbilarmonlik o‘yin texnologiyalari asosida o‘tkazish o‘quvchilar o‘rtasida raqobat muhiti va izlanishli faoliyatga doir amaliyotni tashkil etish imkoniyatini beradi; mashg‘ulotlar jarayonida o‘quvchilarning matn ustida ishlashini tashkil etish, tushunchalarni aniqlashga doir interfaol metodlarning qo‘llanilishi maqsadga muvofiq. Axborot va bilim jadallashuv masalalari, ularning jamiyat hayotining turli sohalariga ta’siri ko‘pgina olimlar, faylasuflar, tadqiqotchi va mutaxassislarning diqqat markazida bo‘lib kelgan. SHuning uchun ham mazkur muammolarni o‘rganish hamda ularning istiqbolli yo‘nalishlarini belgilab olish uchun ijtimoiy-madaniy, siyosiy, sotsiologik va falsafiy yondashuvlar asosida tadqiqotlar olib borilgan. Hozirgi kunda axborot va bilim jadallashuvi ob’ektiv jarayon sifatida nazariy ilmiy-metodologik jihatdan ishlangan. Bu nazariyaga J.Fon Neyman, N.Vinner, K. Shenon kabi olimlar tomonidan asos solingan. Axborot va axborotlashtirishning falsafiy- metodologik masalalarini tahlil etish asosida V.Kanke, A.Rakitov, V.Styopin, V.Goroxov, M.Rozov singari olimlar maxsus ilmiy-nazariy qarashlarni ishlab chiqishgan. Jumladan, V.Kanke “Axborot va axborotlashtirish masalalari o‘zining ratsional asoslariga ega. Buni Leybnits va Dekart qarashlarida ko‘rishimiz mumkin. Shuning uchun ham Norbert Viner, “Agar menga falsafa tarixida tanlash imkoniyati berilganida edi, men Leybnitsning qarashlarini kibernetika uchun asos qilib olgan bo‘lardim”3, degan edi. CHunki, Leybnits bir paytning o‘zida faylasuf, fizik, matematik, texnik, tilshunos va mantiqshunos bo‘lgan. A.Rakitov esa quyidagi fikrlarni ta’kidlagan: “Kompyuter inqiloblari falsafiy tafakkur tarzining o‘zgarishiga olib keldi. Shuning uchun ham falsafiy-metodologik masala sifatida axborotlashgan yondashuv kabi keng qamrovli yangi tushuncha paydo bo‘ldi”. 4 Bu misollar axborotni tadqiq qilishning ko‘plab ta’riflari mavjudligini ko‘rsatadi. Chunonchi, axborot tashqi muhitga moslashish jarayonida olingan ma’lumot, 8 signalning mazmunini ifodalashi5; rang-baranglikni ifodalashi6; tanlash ehtimolligi7; xilma-xillikning aks etishi 8 va hokazolar ham shunday ta’riflar sirasiga kiradi. Bu ta’riflarning har biri “axborot va bilim jadallashuvi” tushunchasining muayyan qirrasini ochib bersada, bu tushunchaga hanuzgacha aniq ta’rif berilgani yo‘q. Axborot va bilimning mohiyati to‘g‘risidagi turli nuqtai nazarlardan kelib chiqib, axborot atributiv va funksional xususiyatlarga ega, deb ta’kidlash mumkin. Ba’zi bir mualliflar axborotning atributivligini tan olishib, uni materiyadagi barcha moddiy ob’ektlarga taalluqli xususiyat sifatida ta’riflashmoqda (B.Axlibininskiy, L.Bajenov, B.Biryukov, K.Morozov, I.Novik, L.Petrushenko, A.Ursul, O.Fayzullaev, M.Abdullaeva, R.Imomalieva, I.Saifnazarov, S.Sanginov, B.To‘raev, B.Karimov, Sh.Qo‘shoqov, N.Shermuxamedova, G.G‘affarova, E.Izzetova, A.Tulepov, M.YOqubova, Muhammad Amin YAhyo va boshqalar). Axborot jadallashuv jarayonlariga oid muammolar bilan shug‘ullangan xorijlik olimlardan D.Bell, O.Toffler, M.Kastels, U.Rostou, P.Draker, Dj. Gelbreyt, V.Inozemsev, F.Uebster, A. Chernov, R.Abdeev, I.Melyuxin) va boshqalarning ishlarini alohida qayd etish kerak. Axborotlashgan jamiyatdagi ma’naviyat mazmunini o‘rganish ilm-fanning ko‘plab tarmoqlari predmet tekisliklari kesishmasida yotadi. Ma’naviyat falsafa tarixi davomida o‘rganish ob’ekti bo‘lib kelgan, bu sohada juda ko‘p nazariy, uslubiy va konseptual materiallar mavjud. Falsafa butun taraqqiyot tarixi davomida to‘plangan g‘oyalar, nazariyalar, ma’naviyat tushunchalarining muhim sonini mavjudligini hisobga olgan holda maqola mavzusi bilan bevosita bog‘liq bo‘lgan an’anaviy nazariyalarga e’tibor qaratamiz. Ziddiyatli, noaniq, ma’naviyat tez o‘zgaruvchan hozirgi zamon olamini anglashda falsafa alohida rol o‘ynaydi, ularni hal qilish mumkin bo‘lgan yo‘llarini, sivilizatsiyaning keyingi rivojlanishini tahlil qiladi. 3 Bugungi kunda mamlakatimiz aholisining asosiy qismini yoshlar tashkil etadi. Shuning uchun ham olimlar orasida yoshlar ko‘pchilikni tashkil qilayotgani hech kimga sir emas. Mustaqillik yillarida yoshlarning intellektual 3 Мухамедова З.М. Парадигма гуманизации образования Т., 2004.С.12 9 salohiyatini oshirish, yosh olimlar safini yanada ko‘paytirish, yoshlarning ilmiy izlanishlari uchun keng imkoniyatlar yaratish maqsadida O‘zbekiston Respublikasi Prezidenti Sh.M.Mirziyoyev 2016-yil 30 dekabr kuni bir guruh ilmiy jamoatchilik vakillari, akademiklar, professor-o‘qituvchilar, olimlar yig‘ildi. Yig‘ilishda respublika ilm-fani, ta’lim tizimining bugungi ahvoli va istiqboliga oid qator masalalar ko‘tarildi. Mamlakatimizda fundamental va akademik fanni rivojlantirishga istiqbolli yosh mutaxassislarni yanada keng jalb etish bo‘yicha qator vazifalar belgilandi. Shuningdek, O‘zbekiston Respublikasi Prezidenti 2017 yil 2013-yil 16-fevraldagi “Oliy o‘quv yurtidan keyingi ta’lim tizimini yanada rivojlantirish to‘g‘risida”gi PF-4958-sonli qaroriga muvofiq mustaqillik yillarida uzluksiz ta’limning o‘ziga xos tizimi yaratildi, oliy o‘quv yurtidan keyingi ta’limning o‘rni va rolini kuchaytirish borasida salmoqli ishlar amalga oshirildi. ijtimoiy va iqtisodiy rivojlanish fanlari. O‘zbekiston Respublikasi Oliy va o‘rta maxsus ta’lim vazirligi hamda O‘zbekiston Respublikasi Fanlar akademiyasining 2017-yil 5-iyuldagi “Yoshlarga oid davlat siyosati samaradorligini oshirish va Yoshlar ittifoqi faoliyati to‘g‘risida”gi qarori. “Qo‘llab-quvvatlash to‘g‘risida”gi PF-5106-son Farmoni va 2017-yil 27-iyuldagi “Iqtisodiyot tarmoqlari va tarmoqlarining sifatini oshirishda iqtisodiyot tarmoqlari ishtirokini yanada kengaytirish chora-tadbirlari to‘g‘risida”gi PK-3151-son qarorlari kabi normativ- huquqiy hujjatlarni qabul qilish. oliy ta’lim” va uning jamiyat hayotida qo‘llanilishi bu boradagi muhim qadam bo‘ldi. O‘zbekiston Respublikasi Prezidentining 2017-yil 29-noyabrdagi “O‘zbekiston Respublikasi Innovatsion rivojlanish vazirligini shakllantirish to‘g‘risida”gi PF-5264-son qaroriga muvofiq Fan va texnologiyalar qo‘mitasi tugatildi. 559-sonli “Ilm-fanga jalb etish tizimini yanada takomillashtirish chora-tadbirlari to‘g‘risida”gi qarori mamlakatimizda ilm- fan sohasida yuzaga kelishi mumkin bo‘lgan inqirozning oldini olishga qaratilgan dadil qadam bo‘ldi. Bu ilm-fan nufuzini yanada oshirish, ilmiy-texnik salohiyatni yuksaltirishda akademik fanning rolini kuchaytirish, mavjud ilmiy maktablar an’analarini davom ettirish va yangi maktablar barpo etilishini ta’minlashga qaratilgan. Qarorda O‘zbekiston Fanlar akademiyasi tizimida yoshlarni ilm-fanga 10 ommaviy jalb etishning yaxlit tizimini – “Yosh akademiklar” klubini yaratish vazifasi belgilandi. “Yosh akademiklar” klubining asosiy vazifasi bo‘lajak a’zolarni maxsus test sinovlari asosida saralashdan iborat. Albatta, ilm-fanni yosh, iqtidorli, malakali kadrlar bilan ta’minlash, xodimlarning bilim saviyasini oshirish, ularning qobiliyatini ro‘yobga chiqarish uchun barcha shart-sharoitlarni yaratish, ilmiy jarayonni jadallashtirish bilimga asoslangan iqtisodiyot modeli bo‘lib, yangi bilimlarni izlashni talab etadi. ushbu jarayonning samaradorligini ta’minlash uchun yondashuvlar. O‘zbekiston Respublikasi Prezidenti SH.M.Mirziyoev ta’kidlaganidek: “...Oddiy qilib aytganda, farzandlarimizga bolalik paytidan “yaxshi” va “yomon”, “mumkin” va “mumkin emas” degan tushunchalar o‘rtasidagi farqni o‘rgatishimiz, o‘zimiz esa ularga doim shaxsiy namuna bo‘lishimiz kerak.” Keyingi yillarda ta’limda muayyan soha mutaxassisini tayyorlash uchun zaruriy bilim va malakalar ko‘lamini aniqlashda, ta’limni amalga oshirish va bilim nazoratida ob’ektiv me’yorlarni qo‘llashga intilish kuchayib bormoqda. Binar ta’limi g‘oyasi harbiy-texnik fanlarni o‘qitish texnologiyasidan keng foydalanish imkoniga ega. Binar ta’lim deganda, ikki va undan ortiq fanlarning o‘zaro bog‘lanishidan iborat o‘qitish jarayoniga aytiladi. Binar ta’lim binar darslari orqali amalga oshiriladi. Binar ta’lim uslubiy adabiyotlarda etarlicha ishlanmagan. Uni fanlar bog‘lanishi, fanlar integratsiyasi va boshqa ko‘rinishda tahlil etishmoqda. Integrativ ta’lim ikki guruhga bo‘linadi: fanning ichki integratsiyasi, tashqi integratsiya. Tashqi integratsiya ichki integratsiyaga o‘xshash bo‘ladi, faqat bunda fanlararo bog‘lanish tushuniladi. Masalan, fizika bilan mutaxassislik yo‘nalishidagi fanlarni o‘zaro bog‘lab o‘qitish asosida talabalarning tabiat qonunlarini bilim jadallashuvining shart-sharoitlari to‘g‘ri tushuna borishiga, hodisalardan amaliyotda foydalanishni amalga oshirishga yo‘l ko‘rsatadi. Binar ta’limi fizika- energetika-iqtisod, fizika-kimyoviy texnologiya, fizika va iqtisod, metrologiya, elektronika, astrofizika va boshqa sohalarda qo‘llanilsa, samarali natijalarga erishiladi. Yuqoridagi fanlar bo‘yicha bo‘lajak ofitser muhandis kadrlarga, ishlab 11 chiqarishning turli sohalarida, ayniqsa, yong‘in xavfsizligi, texnosfera xavfsiziligi va mudofaa yo‘nalishlarida fizik qonuniyatlarni qo‘llay bilish ko‘nikmalarini shakllantirish zarur. Masalan, fizikaga oid dastur materiallarini o‘rgatish davomida ko‘pchilik mavzularni harbiy sohalarga oid yo‘nalishlarini tushuntirib, misollar orqali ko‘rsatib o‘tish ham muhim ahamiyat kasb etadi. Hozirgi sharoitda ilmiy kadrlar tayyorlash jarayonini jadal rivojlantirish va takomillashtirish, iqtidorli yoshlarni ilm-fanga keng jalb etish, oliy o‘quv yurtlari va ilmiy muassasalarning ilmiy salohiyatini mustahkamlash, respublikani innovatsion rivojlantirishda ulardan samarali foydalanish masalalari ko‘rib chiqilmoq tegishli alohida ahamiyatga ega. Jamiyat taraqqiyotida ijtimoiy munosabatlar murakkablashib, rang-barang bo‘lib boradi. Bu inson ongini tobora murakkab muammolarni hal qilishga undaydi. Jamiyatimiz taraqqiyotining hozirgi bosqichida yuzaga kelayotgan ijtimoiy vazifalarning bajarilishi shaxsning intellektual qobiliyatlari va ijodiy qobiliyatlariga yuksak talablar qo‘yadi. U insonning ilmiy dunyoqarashi, dialektik tafakkuri tufayli ijodiy va aqliy qobiliyatlarini yuksak darajaga ko‘taradi. Shu munosabat bilan ilmiy tadqiqotda imkoniyat va voqelik dialektikasini o‘rganish muhim ahamiyatga ega. Bu esa ijtimoiy-iqtisodiy taraqqiyot va ilmiy-texnika taraqqiyoti uchun qulay shart-sharoit yaratmoqda. O‘z-o‘zidan ravshanki, qudratli kompyuter texnikasi va uning g‘oyalaridan foydalanish o‘qish, tafakkur, emotsional va kognitiv rivojlanish sohalarida yangi imkoniyatlar yaratadi. Biroq jamiyatni kompyuterlashtirishning muayyan nuqsonlarini ham e’tiborga olish lozim. Tadqiqotchilar «kompyuter ongi» va bilishni shakllantirishning bir qancha murakkab muammolarini aniqladilar. SHulardan biri – kompyuterga nisbatan «iste’molchilik» munosabati va shuning ta’sirida tafakkurning ayrim salbiy jihatlari paydo bo‘lishi. Xususan, bu tanqid qilish qobiliyatining susayishi, bilishning hissiy jihati va ijodiy asosni formallashtirish mumkin bo‘lmagan irratsional omillar sifatida e’tiborga olmaslik, hodisalarga nisbatan tarixiy yondashuvning yo‘qolishi (ular haqidagi axborot ma’lumotlar bankida sinxronlashtirilishi natijasida), foydalaniluvchi tilning 12 qashshoqlashuvi, uni formallashtirilgan tillar bilan almashtirish. Bunday nuqsonlarni insonning aqliy qobiliyatini faol namoyon etuvchi va shakllantiruvchi (ayniqsa Internetdan foydalanilishi munosabati bilan) asbob sifatidagi kompyuter va inson o‘zaro aloqasining roli va imkoniyatlarini butunlay yangicha tushunish yo‘li bilan bartaraf etish mumkin. 4 Fanni ilmiy bilishning ilg‘or shakllarining tavsiflari ko‘p jihatdan madaniy hodisa sifatida rivojlanish muammolarini hal qilish yo‘llarini belgilaydi. Fanning shakllanishi va rivojlanishi tarixidagi bilimlarni ikki bosqichga bo‘lish mumkin, ular ikki xil qurish usuli va faoliyat natijalarini bashorat qilishning ikki shakliga mos keladi. Hozirgi zamon sivilizatsiyasida ilim jadallashuvi alohida rol o‘ynaydi. G‘arb va Sharqning rivojlangan mamlakatlarida hayotning yangi sifatiga olib kelgan XX asr texnologik taraqqiyoti zamirida ilmiy yutuqlardan foydalanish yotadi. Bilim jadallashuvi nafaqat ishlab chiqarish jabhasida inqilob yasaydi, balki inson faoliyatining boshqa ko‘plab jabhalariga ham ta’sir ko‘rsatadi, ularni tartibga soladi, ularning vositalari va metodlarini qayta quradi. Shu ma’noda hozirgi sivilizatsiya muammolarini muhokama qilish bilim rivojlanishining hozirgi tendensiyalari va uning istiqbollarini tahlil qilishni taqozo etishi tabiiy bir holdir. Garchi hozirgi jamiyatda antissientistik harakatlar ham mavjud bo‘lsa-da, umuman olganda bilim jadallashuvi sivilizatsiya va madaniyatning oliy qadriyatlaridan biri sifatida qabul qilinadi. Biroq bu hol doim ham kuzatilmagan va bilim barcha madaniyatlarda ham qadriyatlarning ustuvorligi shkalasida bunday yuksak o‘rinni egallamagan. SHu munosabat bilan inson faoliyatida ilmiy bilimlar keng qo‘llanilishini rag‘batlantirgan sivilizatsion rivojlanish tipining o‘ziga xos xususiyatlari masalasi yuzaga keladi. Birinchi bosqich - yangi paydo bo‘lgan fan (birinchi fan), ikkinchi bosqich - haqiqiy fan. U amaliy harakatlar natijalarini bashorat qilish uchun bunday o‘zgarishlarning modellarini yaratishga harakat qildi. Buning uchun birinchi va zarur shart - bu amaliyot bilan bog‘liq narsalar, ularning xususiyatlari va munosabatlarini o‘rganish kerak edi. Bu narsalar, xususiyatlar va munosabatlar 4 Abdullaeva M..,Tulenоva.J.,G`affarоva G.,Niyazimbetоv M.K.Milliy g`оya va fanning metоdоlоgik muammоlari.-T, 2009. 82-b. 13 bilishda ideal ob’ektlar shaklida mustahkamlanadi. Tafakkur ularni real dunyo ob’ektlarini almashtirib, muayyan ob’ektlar sifatida ishlatgan. Ushbu fikrlash faoliyati amaliyot asosida shakllanadi va moddiy narsalarni amalda o‘zgartirishning ideallashtirilgan sxemasidan iborat. Birinchi fan ideal ob’ektlarni ularni o‘zgartirish uchun tegishli harakatlar bilan birlashtirdi va ma’lum bir tarixiy davr ishlab chiqarishida amalga oshirilishi mumkin bo‘lgan ob’ektlarni o‘zgartirish sxemasini yaratdi. Misol uchun, qadimgi Misrda yaratilgan butun sonlarni qo‘shing va ko‘paytirish jadvallarini tahlil qilib, ularda ifodalangan bilimlar qizil o‘lchagichlar to‘plamida amalga oshirilishi mumkin bo‘lgan o‘zgarishlarning odatiy naqshini ifodalashini aniqlashingiz mumkin. II.Bob.Zamonaviy texnologiyalar vositasida talabalarning dunyoqarashini rivojlantirish 2.1.Fan texnika taraqqiyotining jamiyat, tabiat, inson va atrof muhitga ta’siri Fan texnika inqilobi jamiat va tabiatning o’zaro munosabatida sifat jixatidan yangi bosqichni boshlab berdi. Bu bosqich tabiiy boyliklarni o’zlashtirish g’oyat zarurligi sayyoramizdagi mavjud resurslardan misli ko’rilmagamn darajada foydalanish bilan tavsiflanadi. Fan texnika inqilobi ilgari ma’lum bo’lmagan texnik va txnologik vositalarni yuzaga keltirdi. Inson fan va texnika inqilobi natijasida tabiatga munosabat borasidagi erkinlikda yangi bosqichga ko'tarildi, natijada u o'ziga ilgari buysunmagan ko’pgina kuchlarni jilovlab oldi. Fan texnikaning shiddatli taraqqiyoti hozirgi vaqtda insonning tabiatga ta'sir ko’rsatishi doirasi va mikeslarining kengayganligi shunga olib keldiki, antropogen omillarning ta'sirida tabiiy muhitda o’zgarishlar ro'y bermoqda. Bunday o’zgarishlar esa hayotning moddiy asoslarini qo'pormoqda. Insonni o'rab olgan atrof-muhitni, jamiyat hayot faoliyati uchun yaroqsiz holatga aylantirmoqda, sayyoramizning o'lib borish xavfini tug'dirmoqda. Hayot kechirish vositalarini saqlab qolish muammosi; Asr mavzusiga aylanib, jahon jamoatchiligi diqqat 14 markazida turibdi. Ishlab chiqarish jarayonlari oqibatida muhitning ifloslanishi kelgusi avlodlar uchun mutloqo ochiq-ko’rinib turgan xavf bo’libgina qolmay, balki u hozirning o'zida ham ijtimoiy halokat yoqasiga kelib qoldi. Fan texnika inqilobi atrofimizni o'rab turgan tabiatga ijtimoiy ta'sirning kuchayishi tabiatning jamiyatga ta'siri kuchayishiga olib kelganligini yaqqol ko’rsatmoqda. 5 Ishlab chiqarish jarayonlarining ro'y berayotgan jadallashuvi xalq xo'jaligiga tobora o'sib boruvchi miqdorlarda tabiat boyliklarini jalb qilishni taqozo etadi. Bu bilan jamiyatning tabiatga bevosita qaramligini ham kuchaytiradi. Hozirgi fan texnika inqilobi davrida insonning tabiat boyliklaridan foydalanish imkoniyatlari g'oyat kengayadi. Shu bilan birga sanoat ishlab chiqarishning tabiatga va atrof muhitga xavfli zararli tasiri ancha ortadi. Keyingi 100 yilda insoniyat energetika boyliklarini ming barobar ko’paytirdi. Bu esa unga tabiatga jiddiy va oqibatlari uzoqqa cho'ziladigan tasir o'tkazish imkonini beradi. Fan texnika inqilobi davomida bu ko’rsatkichlar yana o'sib boradi. Rivojlangan mamlakatlarda tovarlar va xizmatlarning umumiy hajmi endilikda har 15 yilda 2 barobarga ortmokda. Shunga muvofiq ravishda atmosferani, suv havzalarini, tuproqni bulg'ovchi xo'jalik faoliyati chiqindilari miqdori ham 2 barobar ko’paymoqda. Ishlab chiqarish tabiatdan 100 shartli birlikni oladi, lekin 3-4 qismidan foydalanadi xolos. qolgani esa ifloslangan modda va chiqindilar ko’rinishida atrof- muhitga chiqarib tashlanadi. Industriya jihatidan rivojlangan mamlakatlarda tabiatdan har yili jon boshiga 30 tonna modda chiqarib olinadi, shundan ayrim hollarda 1-1.5 % etmasa istemol qilinadigan mahsulot shakliga kiradi, qolgani esa ko’pincha tabiat uchun ham xavfli bo’lgan chiqindiga aylanadi. Fan texnika inqilobi shunga olib keldiki, birinchidan biosferaning xarakat qilish jarayonlari jadallashadi, ikkinchidan biosferaning materiya va energiyaning yangi ko’rinishlari joriy qilinadiki, ular tabiatda tabiiy ko'rinishda bo'lmaydi: uchinchidan tabiat kuchlari va qonuniyatlari tobora yangi yo'nalishlari harakatga ega bo’lib boradi. Jamiyatning tabiat bilan munosabatlaridagi uygunlashuv talablari insoniyat oldiga 5 Хакен Г. Информация и самоорганизация: макроскопический подход к сложным системам.- М.1991.С.145. 15 yangi-yangi muammolarni qo'yaversa, bora-bora muammolar ham ko'ndalang bcHadi. Hozir atrof muhitga ta'sir o'tkazishning asosiy yo'nalishlari - bu ilmiy texnika taraqqiyotini industrlashtirish va sanoatning yuqori sur'atlarda o'sishi, moddiy iste'molning yuqori darajadaligi deb xisoblanmoqda. Keyingi yillarda ilgari ma'lum bo'lmagan butun bir guruh kasalliklar yuzaga keldi va aniqlandi, o'ziga xos epidemiologik hamda amaliyotga ega yuqumli kasalliklar, oldini olish murakkab b o ’ l gan genetik kasalliklar, endokrin, allergik va zaharlanish kasalliklari, shu jumladan ilgari bo'lmagan kimyoviy moddalar massasini ko’payishidan avj oladigan zaharlanishi-allergik kasalliklar shular jumlasidandir. Shunday qilib atrof muhit aholining sog'lig'ini va umuman inson rivojini belgilovchi omillar orasida muhim rol o'ynadi. Sog'liqni yaxshilash va mustahkamlash uchun shart-sharoitlar yaratilsa, uning ta'sirini hazm qilish mumkin. Ijtimoiy guruhda odamlar birligi tarixiy shakllari oila, ishlab chiqarish jamoasi, kasbkorlar guruhi, millat, davlat, ijtimoiy-iqtisodiy formatsiya turli darajalarda aloqalar va munosabatlarning ijtimoiy tizimini chuqur urganmasdan inson ekologiyasini tushunib bo'lmaydi. Ekologik vaziyat turli ijtimoiy-iqtisodiy formatsiyalarda jamiyat va tabiatning o'zaro ta'siri aniq shakllarining rivojlanish darajasiga bevosita bog’liqdir. Organizm bilan atrof-muhit o'rtasidagi munosabat moslashuv negizida ro'y beradi. I.P.Pavlovning fikricha, jonzot eng umumiy tavsifi shundan iboratki u o'zining muayyan o'ziga xos faoliyati bilan nafaqat tashqi kuzatuvchilarga balki shuningdek alohida davrida aloqada bo’lgan boshqa kuzatuvchilarga ham javob beradi. Ya'ni jonli mavjudot moslashish qobiliyatigaega bo’ladi. Bu xususiyat turli tarzda namoyon bo"ladi, unga faqat tor ma'noda qaramaslik kerak. Hayvonot turlarining katta guruxi ob-havo sharoitlariga ham sust va faol moslashadi. Shu nuqtai nazardan moslashuv shunday jarayondirki, u ham organizmlarga ham uni o'rab turgan atrof muhitga ta'lluqlidir. Insoniyat jamiyati o'zining butun tarixi davomida atrof muhit bilan uzliksiz-munosabatda bo’ladi. Bunda u atrof muhitga muttasil moslashib boradi. Lekin bu moslashuv faol 16 xarakterga ega bo’ladi. O'z atrofidagi muhitni va turmush tarzini asta-sekin takomillashtira borish insonning moslashuvida ayni faol shakl hisoblanadi. Inson atrof muhitga o'z ta'sirini mehnat orqali amalga oshiradi. U ijtimoiy ishlab chiqarish jamiyatini tabiatdan ajratibgina qolmay, balki jamiyatni tabiatning qolgan qismi bilan boglaydi ham. Boshqa jonli organizmlardan farqli o'larok, ayni ishlab chiqarish tabiatni o'zgartiruvchanlik faoliyati o'ziga xos va insonga xos faoliyatidir. Inson o'z atrofidagi muhitni shakllantiradi. Tabiat va inson jonli mavjudotlarni tashkil etadi. Jamiyat tabiatdan tashqari o'zining noorganiq jismida yashay olmaydi. Xorijiy ijtimoiy amaliyotchilar, ijtimoiy gigienachilar fan texnika taraqqiyotining insoniyat taqdiriga ta'sirini baholab, fan va texnika o'z-o'zidan insoniyatni elektron jannatga olib keladi, deb xisoblaydilar. Unda hozirgi zamonning barcha ziddiyatlari bartaraf etiladi, odamlar va maorif rivoji ta'siri ostida eng oliy axloqiy sifatlarga ega bo’ladilar. Keyingi vaqtda yangi texnikaning umumiy tez rivojlanishi bilan birga xavfsizlikni ta'minlashda ham sezilarli siljish kuzatilmoqda. Ammo hayotning barcha jabhalari jadal texnikalashayotgani, texnikaviy uskunalar sonining keskin ko’payishi, ular hayoti tabiiy sharoitlarini uning sog'lig'i va hayotini muhofaza qilishning samarali chegaralari jiddiy ravishda keskinlashmoqda. Bu ziddiyat o'z manbasiga ko’ra ishlab chiqarish munosabatlari xarakteri bilan bog’liq emas va texnikani keng qo'llaydigan har bir jamiyatda paydo bulaveradi. Ammo ishlab chiqarish munosabatlari xarakteri bu ziddiyatlarni hal etishning shakl va usullariga o'z ta'sirini ko’rsatadi. o'tmishdan xulosa chiqarib, ilmiy texnikaviy va muxandislik loyihalarini chinakamiga va ulkan miqyoslarga ijtimoiy ekspertiza qilishni yo'lga qo'yish zarur. Bu ishga keng jamoatchilikni jalb etish lozim. Ana shunda loyihalarni nazoratsiz ishlab chiqish va ularni amalga oshirish oqibatida ro'y berishi mumkin bo’lgan ekologik va boshqa qusurlarni juda kamaytirish va qolaversa to'la yo'q qilisb mumkin. Ekologiya va tabiatni muhofaza qilish muammolari jiddiy tus olgan hozirgi davrda tabiat va jamiyat urtasidagi munasabatlarni muvozanatga keltirish asosiy vazifalardan xisoblanadi. Tabiat, inson va jamiyat o'rtasidagi o'zaro aloqadorlik muammosi asosiy masalalardan 17 biridir. Tabiat jamiyatning yashash muhiti, uning moddiy va ma'naviy ehtiyojlarini qondirish manbai hisoblanadi. Jamiyat tabiat rivojlanishining oliy bosqichi bo'lib, alohida ijtimoiy mazmunga ega. Tabiat va jamiyat o'zaro uzviy boglangan bir butun materiyaning ikki qismi, o'ziga xos ijtimoiy ekosistema hisoblanadi. Tabiat va jamiyatning o'zaro aloqadorlik tizimida inson markaziy o'rin egallaydi. Inson bir vaqtning o'zida ham tabiat ham jamiyatning ajralmas qismi bo’lib, ijtimoiy- biologik mohiyatga ega. Modda va energiya almashinuvi tabiat mavjudligining asosidir. Materiya xarakatning yuqori shakli bo’lgan jamiyat tabiatning alohida qismi sifatida yashaydi va rivojlanadi. Jamiyat rivojlanishining turli bosqichlarida uning tabiatga bo’lgan munosabati ham o'zgarib borgan. Ibtidoiy jamoa tuzumida insoniyat tabiatga sezilarli ta'sir o'tkazmagan. quldorlik tuzumida dehqonchilik va chorvachilikning vujudga kelishi tabiatga ta'sirning kuchayishiga sabab bo’lgan. Feodalizm tuzumida mehnat vositalarining takomillashuvi, aholi sonining ortib borishi natijasida insonning ta'sir doirasi va surati o'sib borgan. Kapitalistik ijtimoiy-iqtisodiy tuzum qaror topishi bilan fan va texnika rivoji, sanoat, transportning vujudga kelishi, tabiiy boyliklarning tezkor o'zlashtirilishi tabiatga ta'sirning yuqori darajasiga etkazdi. Atrof muhitning zararli chiqindilar bilan ifloslanishi muammosi kelib chiqdi. Tabiat va jamiyat o'rtasida o'ziga xos antropogen modda va energiya almashinuvi vujudga keldi. Antropogen modda almashinuvi yani xom ashyolarini tabiatdan oshig'i bilan olinishi va zararli chiqindi xolida atrof muhitga tashlanishi tabial va jamiyat o'rtasidagi azaliy muvozanatning buzilishiga sabab bo'ldi. Tabiat va jamiyat munosabatlarining rivojlanishida biogen, antropogen va texnogen (noogen) bosqichlar ajratiladi. Tubiiy muhit holatining inson ta'sirida o'zgarishi, jonli va jonsiz komponentlarga kuchli antropogen ta'sir ekologik muammolarni keltirib chiqaradi. Mahalliy, mintaqaviy va umumjahon ekologik muammolarni ajratish mumkin. Ayrim yirik shahar, sanoat markazlari joylashgan alohidaa tumanlarda mahalliy, Orolbo'yi, Chernobilda mintaqaviy ekologik tang vaziyatlar vujudga kelgan. Ozon tuynuklari muammosi, kislotali yomgirlar, cho'lga aylanish, dunyo okeanining ifloslanishi va boshqalar umumsayyoraviy ekologik muammolar hisoblanadi. 18 Yer yuzida ekologik tang vaziyatli hududlarning keskin ko’payishi ekologik inqiroz xavfining real ekanligini ko’rsatadi. Agar keyingi 30-40 yil ichida ekologik muammolarni hal qilish uchun barcha zarur chora tadbirlar ko'rilmasa, ekologik inqiroz muqarrar bo"lib qolishi mumkin. Tabiat va jamiyatning o'zaro mutanosib rivojlanishi koevolyutsiya deb ataladi. Bu rivojlanish suratlari o'zaro mos kelmasa inqirozga olib keladi. Jamiyatning tabiatga ta'sirini meyorga solib turish lozimdir. Ekologiya deganda organizmlarning o'zaro va muhit bilan aloqadorligini o'rganadigan biologik fan tushuniladi. Tabiatni muhofaza qilish deganda barcha avlodlarning extiyojlarini hisobga olgan xolda tabiiy boyliklardan oqilona foydalanish va atrof muhitni mussafo xolida saqlashga qaratilgan, ilmiy asosda amalga oshiriladigan mahalliy, davlat va xalqaro tadbirlar majmuasi tushuniladi. Tabiatni muhofaza qilish deganda kompleks fan ham nazarda tutiladi. Demak, ekologiya va tabiatni muhofaza qilish tushunchalari alohida mazmun va maqsadga ega bcHgan tushunchalardir. Ekologiya tabiatni muhofaza qilishning nazariy asosi xisoblanadi. 2.2.Zamonaviy texnologiyalar vositasida talabalarning dunyoqarashini rivojlantirish Jamiyatning zamonaviy rivojlanish davri inson faoliyatining barcha sohalariga kirib boradigan, jamiyatda axborot oqimining tarqalishini ta’minlaydigan, global axborot makonini shakllantiradigan kompyuter texnologiyalarining kuchli ta’siri bilan tavsiflanadi. Ushbu jarayonlarning ajralmas va muhim qismi ta’limni kompyuterlashtirishdir. Bugungi kunda О ’zbekiston Respublikasida ta’lim tizimni isloh qilishning ustuvor y о ’nalishlarini belgilash, mustaqil fikrlaydigan yuqori malakali kadrlar tayyorlash jarayonini sifat jihatidan yangi bosqichga k о ’tarish, ilg’or ta’lim texnologiyalariga asoslangan holda ijtimoiy soha va iqtisodiyot tarmoqlarini rivojlantirish maqsadida bir qator amaliy tadbirlar amalga oshirilmoqda.O’zbekiston Respublikasi Prezidenti Sh.M. Mirziyoyevning 2017 yil 27 iyuldagi “Oliy ma’lumotli mutaxassislar tayyorlash sifatini oshirishda iqtisodiyot sohalari va tarmoqlarining ishtirokini yanada 19 kengaytirish chora - tadbirlari to’g’risida”gi PQ-3151-sonli qarorida oliy ta’limda kadrlar tayyorlash jarayoniga e’tiborni kuchaytirish, ilmiy izlanishlar iqtisodiyot sohalarining real ehtiyojlaridan kelib chiqib amalga oshirilishi lozimligi ta’kidlab o’tilgan. Jamiyat taraqqiyotini jadallashtirish va ijtimoiy-iqtisodiy rivojlantirishning eng muhim omillaridan biri – bu samarali innovatsion siyosatni amalga oshirish, ilmiy-texnika taraqqiyoti yutuqlariga asoslangan yangi, ilg’or texnologiyalar, va boshqarish yangi shakllari hamda yirik ixtirolar natijalarini joriy qilishdan iboratdir. Mamlakatnizni ijtimoiy-iqtisodiy rivojlantirishning ustuvor vazifalaridan kelib chiqqan holda, kadrlar tayyorlash mazmunini takomillashtirish, xalqaro standartlar darajasiga mos oliy ma’lumotli mutaxassislar tayyorlash ta’limga texnologik yondashuvni talab etadi. Bunda bevosita ta’lim jarayonini, oliy ta’limning o’quv reja va dasturlarini yangi pedagogik texnologiyalar va o’qitish usullarini keng joriy etish, ilmiy-ta’lim jarayonini sifat jihatidan yangilash va zamonaviy tashkiliy shakllarni joriy etish muhim ahamiyatga ega. Mamlakatni rivojlantirishning uzoq muddatli ssenariylarini hisobga olgan holda innovatsiyalarni ishlab chiqish hamda davlat va jamiyat qurilishiga joriy etish, shuningdek, jamiyat va davlat taraqqiyotini ta’minlovchi ilmiy tadqiqotlar va ilg’or texnologiyalarning ustuvor va istiqbolli yo’nalishlarini rivojlantirishga zarurat mavjud. Hozirgi vaqtda agrar soha mutaxassislarini tayyorlashda ta’limning zamonaviy texnologiyalarini izchil joriy etish hayotiy zarurat bo’lib qolmoqda. Hozirgi vaqtda zamonaviy ta’lim sharoitida o’qitish usullari ta’lim maqsadlarini o’zgartirish, kompetensiyaga asoslangan yondashuv asosida qurilgan yangi avlod davlat ta’lim standartini ishlab chiqish bilan bog’liq murakkab davrni boshdan kechirmoqda. Prezidentimiz Sh. Mirziyoyev PF-60 – sonli “2022 — 2026-yillarga mo’ljallangan yangi o’zbekistonning taraqqiyot strategiyasi to’g’risida”gi farmonidagi 4-yo’nalishda belgilangan 46-maqsad: Oliy ta’lim bilan qamrov darajasini 50 foizga yetkazish va ta’lim sifatini oshirish belgilab berilgan. Shu asosda 2022-yilda yoshlarni oliy ta’lim bilan qamrov darajasini 38 foizga yetkazish va oliy ta’limni sifat jihatdan yangi bosqichga olib 20 chiqish rejasi ishlab chiqildi. Ta’lim – bu jamiyatda sodir bo’ladigan obyektiv jarayon bo’lib, u rivojlanuvchi xarakterga ega. Tarbiyaning maqsadi esa rivojlanish jarayonida o’z hayotini mustaqil ravishda qurish qobiliyatiga ega bo’lgan shaxsni shakllantirishdir. Ko’rinib turibdiki, hayotni tartibga solishning turli xil variantlari bilan tanishish ta’lim muammosining yechimini topmaydi, shunday qilib: talabaning rivojlanishi uning o’zi faollik ko’rsatganda, hayotda o’zaro munosabatda bo’lganda sodir bo’ladi, bu faoliyatning xarakteri shaxsning subyektiv erkin munosabati bilan belgilanadi, pedagogik ta’sir talabani ijtimoiy qadriyatlarga ma’lum munosabatga yo’naltiradi, pedagogning o’zaro ta’siri va talaba bilan o’zaro munosabatning butun jarayoni zamonaviy madaniyat darajasida va ta’lim maqsadiga muvofiq amalga oshirilishi kerak. Shuning uchun pedagogik texnologiyaning tarkibiy qismlarini aniqlash uchun bir qator savollarga javob berish kerak: 1) pedagogik texnologiya qanday elementlardan iborat; 2) ularning zaruriy va yetarli darajada mavjudligi nima; 3) ular qanday munosabatda; 4) har bir elementning umumiy va xususiy vazifalari nimadan iborat . Ta’limning asosi fanlar emas, balki fikrlash va harakat qilish usullari bo’lishi kerak. Avvalombor, yosh avlod bilimini yanada yuksaltirishda har bir pedagogning eng muhim vazifalaridan biri bu – yosh avlodning dunyoqarashini hisobga olgan holda u bilan to’g’ri yondashish hamda kasbga bo’lgan muhabbat, yurtga bo’lgan mehr tushunchalarini uyg’unlashtirib, ular bilimini yanada takomillashtirish, tashkil etish va rag’batlantirish masalasidir. Hozirgi kunda talaba yoshlarda kerakli bilim va ko’nikmalarni mustahkamlash bilan bir qatorda ularni kasbga bo’lgan faoliyatini to’g’ri yo’naltirish maqsadida ijtimoiy-gumanitar fanlar bilan bu tushunchalarni uyg’unlashtirib borish maqsadga muvofiqdir. Xususan tarix, Falsafa, O’zbekistonning yangi tarixi va boshqa darsliklar kesimida vatanimiz tarixini hamda uning naqadar yuksak poydevorga ega ekanligi yaqqol namoyon etib berilganligi, uning boshqa fanlar uyg’unligida olib borilishi yoshlar ongida salmoqli dunyoqarashlarning kelib chiqishiga turtki bo’ladi desak to’g’ri 21 yondashkan bo’lar edik. Pedagogik faoliyatda innovatsion usullardan foydalanish tajribasiga asoslanib, ularning ayrim afzalliklarini ajratib ko’rsatish mumkin: ular talabalarga innovatsion bilimlarni o’zlashtirishning eng faol metodlarini o’rgatishda yordam beradi; shaxsiy ijtimoiy faollikning yuqori darajasini o’zlashtirish imkoniyatini berish; ta’lim jarayonida talabalar bilim olishiga sharoit yaratish; talabalarning ijodiy faolligini rag’batlantirish; nazariy olingan bilimlarni amaliyotga qo’lanishini ta’minlash, fan bo’yicha nafaqat bilim, ko’nikma va malakalarni, balki faol hayotiy pozitsiyani shakllantirishga yordam beradi deb hisoblaymiz. Hozirgacha pedagoglarimiz tomonidan foydalanib kelingan va hozir ham darsda foydalanishga aksariyat pedagoglar qo’llayotgan an’anaviy metod va usullar haqida qisman to’xtalib o’tamiz: O’quv jarayonining sifati ko’p omillarga bog’liq bo’lib, ular orasida o’qitishning usul va metodlari hal qiluvchi ahamiyatga ega. Metod va usullar talabalar tomonidan bilimlarni ongli va chuqur o’zlashtirishiga, ularda mustaqillik va ijodiy faollikning rivojlanishiga yordam beradi. O’qitish metod va usullarini tanlashda o’qitiladigan fanning xarakteri, talabalar va talabalarning yoshlik xususiyatlari, tayyorgarlik darajasi va boshqalar hisobga olinadi. Ta’lim metodlari va usullarini tanlash pedagog tomonidan darsda hal qilinishi mo’ljallangan masalaga bog’liq bo’ladi. Ya’ni yangi materialni bayon etishda bir xil metod va usul qo’llanilsa, uni mustahkamlashda boshqa xil usul, mavzuni umumlashtirishda yana boshqa xil metodlar qo’llanish juda muhim ahamiyatga ega. Buning uchun talabalar tomonidan tayyor bilimlarni taqdim etish, ularni yodlash va takrorlash uchun emas, balki faol bilish jarayonida talabalar tomonidan bilim va ko’nikmalarni mustaqil ravishda o’zlashtirishga qaratilgan usullar tizimidan foydalanish kerak. Ba’zi an’anaviy o’qitish texnikasi va usullari bu qiziqishning yo’qolishining sabablaridan biridir. Talabalarning fanni o’rganishga bo’lgan qiziqishini rivojlantirish uchun talabalarni amaliy va aqliy 22 faoliyatga undashga hissa qo’shadigan usullardan foydalangan holda o’qitishning an’anaviy usullaridan ham foydalanish zarur; kognitiv qiziqish va qobiliyatlarni shakllantirish va rivojlantirish; ijodiy fikrlashni rivojlantirish, shuningdek, innovatsion texnologiyalar elementlari (muammolarga asoslangan, talabalarga yo’naltirilgan ta’lim elementlari, axborot-kommunikatsiya texnologiyalari va boshqalar). Mashg’ulotning muvaffaqiyati va bilimning mustahkamligi talabalarning fanga bo’lgan kognitiv qiziqishlarining rivojlanish darajasiga to’g’ridan-to’g’ri mutanosibdir. Pedagog va talabalarning o’zaro munosabati yuqori ma’noda bir-biriga o’zaro ta’sir qilishdan ko’ra ko’proq ma’noni anglatadi. O’zaro aloqani amalga oshirish uchun suhbatdoshlar bir-birlarini ushbu muloqotning teng subyektlari sifatida qabul qilishlari kerak, bu amalda “pedagog-shogird” tizimida unchalik keng tarqalgan emas. Talabalarning ta’lim yutuqlarini baholash texnologiyasi pedagogik tajribalar doirasida ishlab chiqilgan bo’lib, texnologiyaning maqsadi – nazorat bosqichida talabaga yo’naltirilgan ta’limni rivojlantirish tamoyillarini amalga oshirishni ta’minlashda ifodalanadi. Zamonaviy pedagogik texnologiyaning asosiy vazifalari: -talaba bilimdan foydalanish ko`nikmalarini qanday egallashini, ya`ni tayyorlashning zamonaviy ta`lim maqsadlariga qanchalik mos kelishini aniqlash; -talabaning o’z harakatlari natijasini mustaqil baholash, o’zini nazorat qilish, o’z xatolarini topish va tuzatish qobiliyatini rivojlantirish; -talabani muvaffaqiyatga undash, uni oliy ta’lim nazorati va baholash qo’rquvidan xalos qilish, qulay muhit yaratish, talabalarning psixologik salomatligini saqlash. Bunday texnologiyalar ta’limning sifat jihatidan yangi bosqichiga o’tish imkonini beradi. Pedagog dars mavzusi, maqsadlari haqida ma’lumot beradi, bu esa talabalarda kognitiv qiziqishning paydo bo’lishiga hech qanday hissa qo’shmaydi. Yechimni izlash tayyor bilimlarni taqdim etishga qisqartiriladi, ya’ni ko’pchilik guruhlar tomonidan materialni tushunishni kafolatlamaydigan 23 materialning tushuntirishlaridan iborat. Bugungi kunda pedagog talabaga yetkazishga harakat qilayotgan “obyektiv bilim” tashuvchisining asosiy vazifasi – talabalarni yangi bilimlarni ochishda tashabbuskorlik va mustaqillik ko’rsatishga undash, bu bilimlarni turli muammoli masalalarni yechishda qo’llash yo’llarini izlashdan iborat. Yechimni topish bosqichida pedagog talabalarni gipotezalarni ilgari surishga va sinab ko’rishga undaydi, ya’ni bilimning “kashfiyotini” ta’minlaydi. Shunday qilib, yangi rivojlanayotgan ta’lim muhitini yaratish muammosini hal qilishda zamonaviy pedagogik texnologiyalar katta ahamiyatga ega. Pedagogik texnologiyalarning rivojlanishi bilan uning an’anaviy usullardan qanday farq qilishini aniqlash muammosi paydo bo’ladi. Bu masala bo’yicha bir nechta fikrlar mavjud: 1. Texnologiya – bu erishish mumkin bo’lgan qattiq kodlangan natijaga ega bo’lgan texnika va bu natijaga erishish uchun mo’ljallangan muayyan vositalar. 2. Texnologiya va metodika ekvivalent tushunchalardir, lekin ikkinchisida talaba va pedagog shaxsiga, ularning o’zaro ta’sir qilish usullariga ko’proq e’tibor beriladi. 3. Metodologiya kengroq tushuncha bo’lib, u bir nechta texnologiyalarni o’z ichiga olishi mumkin. Bunday holda, ko’pincha metodologiya yaxlit pedagogik tizim sifatida qaraladi. Pedagog dars bermaydi, balki talabalar faoliyatini rag’batlantirish, tashkil etish va muvofiqlashtirish funksiyalarini bajaradi. Pedagogik nazariya va amaliyotning hozirgi holati ko’rib chiqilgan variantlardan birinchisini eng to’g’ri va to’liq aks ettiradi. Texnologiyaning tarkibi – bu usullar majmui emas, balki pedagogik jarayon tomonlarining obyektiv barqaror aloqalariga (qonunlariga) tayanganda mumkin bo’lgan istalgan natijaga olib keladigan faoliyatning belgilangan bosqichlari. Texnologiya inson tarbiyasi jarayonini ilmiy bilish natijasida ta’lim jarayoni qonuniyatlariga asoslanadi. Metodika empirik tajribaga, pedagogning mahoratiga asoslanadi, uning badiiyligiga, san’atiga yaqinroqdir. Texnologiya – bu ramka, metodika – bu qobiq, pedagog faoliyatining shakli. 24 Berilgan natijani ta’minlovchi o’quv jarayonini qurishda texnologiyaning vazifasi. Bu texnologiyaning yana bir muhim funksiyasini – tajribani uzatish, uni boshqalar tomonidan qo’llashni amalga oshirishga imkon beradi, shuning uchun u dastlab shaxsiy ma’nosini yo’qotishi kerak. Muhim takrorlash darajasidagi pedagogik ta’lim noyob bo’lgan yoki ularni rasmiy takrorlashni talab qiladigan usullarga emas, balki texnologiyalarga asoslanishi kerak. “Pedagogik texnologiya” konsepsiyasining muhim belgisi sifatida ta’limga tizimli yondashish YUNESKO ta’rifida o’z aksini topgan bo’lib, unga ko’ra pedagogik texnologiya o’qitish va o’qitishning butun jarayonini yaratish, qo’llash va belgilashning tizimli usuli bo’lib, ta’lim shakllarini optimallashtirishga qaratilgan texnik va inson resurslari va ularning o’zaro ta’sirini hisobga olishni ifodalaydi . Har qanday pedagogik texnologiya asosiy uslubiy talablarga javob berishi kerak. Kontseptuallik – har bir pedagogik texnologiya ma’lum bir ilmiy konsepsiyaga, jumladan, ta’lim maqsadlariga erishishning falsafiy, psixologik, didaktik va ijtimoiy-pedagogik asoslanishiga yo’naltirilishi kerak. Muvofiqlik – pedagogik texnologiya tizimning barcha xususiyatlariga ega bo’lishi kerak: jarayonning mantiqiyligi, uning barcha qismlarining o’zaro bog’liqligi, yaxlitligi. Boshqarish qobiliyati diagnostik maqsadlarni belgilash, rejalashtirish, o’quv jarayonini loyihalash, bosqichma-bosqich diagnostika, natijalarni tuzatish uchun vositalar va usullarni o’zgartirish imkoniyatini nazarda tutadi. Samaradorlik – zamonaviy pedagogik texnologiyalar raqobat sharoitida mavjud bo’lib, natijalar jihatidan samarali va xarajatlar bo’yicha optimal bo’lishi, ma’lum bir ta’lim standartiga erishishni kafolatlashi kerak. Falsafiy asosga ko’ra: materialistik va idealistik, dialektik va metafizik, ilmiy va diniy, gumanistik va g’ayriinsoniy, antroposofik va teosofik, pragmatik va ekzistensial, erkin ta’lim, majburlash va boshqalar kiradi. Aqliy rivojlanishning yetakchi omiliga ko’ra: biogen, sotsiogen, psixogen va idealistik texnologiyalarga bo’linadi. Bugungi kunda shaxsiyat biogen, sotsiogen va psixogen omillarning 25 yig’indisi ta’sirining natijasi ekanligi umumiy qabul qilinadi, ammo ma’lum bir texnologiya ulardan birortasini hisobga olishi yoki tayanishi mumkin, uni asosiy deb hisoblashi mumkin. Biz neyrolingvistik dasturlashning kamroq tarqalgan texnologiyalarini va taklif qiluvchi texnologiyalarni ham eslatib o’tishimiz mumkin: - shaxsiy tuzilmalarga e’tibor qaratish orqali: axborot; - operatsion; hissiy-badiiy va hissiy-axloqiy; - o’z-o’zini rivojlantirish texnologiyalari; - evristik va amaliy. Zamonaviy ilmiy adabiyotlarda mazmun va tuzilish xususiyatiga ko’ra texnologiyalar quyidagilarga ajratiladi: o’qitish va tarbiyalash, dunyoviy va diniy, umumiy ta’lim va kasbiy yo’naltirilgan, gumanitar va texnokratik, turli sanoat, xususiy mavzu, shuningdek monotexnologiyalar, kompleks (politexnologiyalar), kirib boradigan texnologiyalar Monotexnologiyalarda butun o’quv jarayoni har qanday ustuvor, ustun g’oya, tamoyil, konsepsiyaga asoslanadi, murakkablarida u turli xil monotexnologiyalar elementlaridan birlashtiriladi. 26 Xulosa Bugungi kunda biz pedagogika sohasidagi ilg’or usul va texnologiyalarni kengroq va chuqurroq o’zlashtirishimiz, ularni o’z mintaqamizga mos holda qayta ishlab chiqishimiz kerak bo’ladi. Pedagogik texnologiya tushunchasiga hozirgi kunda turlicha ta’riflar berilmoqda. Muhimi shuki, pedagogik texnologiya ko’zlagan maqsadga kafolatlangan natija sifatida erishishni ifodalovchi jarayondir. Pedagogik texnologiya va ta’lim texnologiyasi ko’pincha sinonim sifatida ishlatiladi, chunki “ta’lim” atamasining zamonaviy talqini shaxsiyatni tarbiyalashni ham o’z ichiga oladi, unga ma’lum bir qiyofani beradi. Yuqoridagilarni umumlashtirgan holda shuni ta’kidlash kerakki, umumiy ma’noda pedagogik jarayonni texnologiyalashtirish uning rivojlanish tendensiyasi bo’lib, u o’quv jarayoni samaradorligini oshirishga qaratilgan, talabalarning rejalashtirilgan ta’lim natijalariga erishishini kafolatlaydi. Bilimlardan foydalanish, mavzular bitta to‘plamga birlashish bilan bog‘liq bo‘lgan turli vaziyatlar uchun xos bo‘lgan ob’ektlarni o‘zgartirish natijalarini taxmin qilish mumkin edi. Mavjud amaliyotning moddiy munosabatlarini abstraktsiyalash va sxematiklashtirish orqali bilimlarni qurish usuli amaliyotda dunyoni o‘zlashtirishning belgilangan usullari doirasida amaliyot natijalarini bashorat qilish imkonini berdi. Biroq, bilim va amaliyotning rivojlanishi bilan fanda mustahkamlangan usul bilan bir qatorda bilimlarni qurishning yangi usuli shakllandi. Bu dunyoning moddiy munosabatlarini ilmiy o‘rganishga o‘tish uchun asos bo‘ldi. Fan bosqichidan oldin asosiy ideal ob’ektlar ham ularning edi va munosabatlar ham bevosita amaliyotdan ishlab chiqarilgan va shundan keyingina yaratilgan bilim (til) tizimi doirasida yangi ideal ob’ektlar shakllangan, endi bilim keyingi qadamni qo‘ydi. U amaliyotga nisbatan «yuqoridan» yangi bilimlar tizimining asoslarini qo‘yishga kirishdi va shundan keyingina ideal ob’ektlardan qandaydir bilvosita harakatlar orqali yaratilgan tuzilmalarni amaliyotning moddiy munosabatlari bilan solishtirganda ko‘rib chiqishga kirishdi. Bu usulda birlamchi 27 ideal ob’ektlar amaliyotdan olinadi balki u ilgari shakllangan bilim tizimlaridan (tildan) o‘zlashtiriladi va yangi bilimlarni shakllantirishda qurilish materiali sifatida ishlatiladi. Bu ob’ektlar alohida "munosabatlar tizimi"ga, boshqa bilim sohasidan o‘zlashtirilgan tuzilishga joylashtiriladi, bu erda u dastlab borliqning moddiy tuzilmalarining sxematik tasviri sifatida asoslanadi. Birlamchi ideal ob’ektlarning yangi "munosabatlar tizimi" bilan uyg‘unligi yangi bilim tizimini yaratishi mumkin, bu tizimda borliqning ilgari o‘rganilmagan tomonlarining muhim tomonlari aks ettirilishi mumkin. Ushbu tizimni amalda bevosita yoki bilvosita asoslash uni ishonchli bilimga aylantiradi. Ilg‘or ilm-fanda bu tadqiqot usuli deyarli har qadamda topiladi. Masalan, matematika fanining bosqichma-bosqich rivojlanishiga qarab, raqamlar amaliyotda tasvir sifatida emas, balki nisbatan mustaqil matematik ob’ekt sifatida qo‘llaniladigan ob’ektlar to‘plamining eng qadimgisi bo‘lib, ularning xususiyatlarini tizimli ravishda o‘rganish kerak. Ilk ilm-fanning fandan farqi bilim yaratishdadir yangi usul bilan bog‘liq bo‘lganligi sababli, fanning genezisi muammosi tadqiqotning ilmiy usulining asoslari muammosiga aylanadi. Bu asoslar madaniyatdagi tafakkur jarayonining o`ziga xos maqsadlari bo`lib, ilmiy uslubning vujudga kelishiga imkon beradi. Ularning shakllanishi tsivilizatsiyaning uzoq davom etgan taraqqiyoti mahsulidir. An’anaviy jamiyatlar (Qadimgi Xitoy, Hindiston, Qadimgi Misr, Bobil) madaniyatlari bunday asoslarni yaratmagan. Ular ilmiy bilimlarning ko‘p sonli o‘ziga xos turlarini va muammolarni hal qilish retseptlarini ishlab chiqqan bo‘lsalar ham, bu bilim va retseptlar asl fan doirasidan tashqariga chiqmadi. 28 Foydalanilgan adabiyotar 1. O‘zbekiston Respublikasi Konstitutsiyasi – T.: O‘zbekiston, 2017. – 76 b. 2. “O‘zbekiston Respublikasini yanada rivojlantirish bo‘yicha harakatlar strategiyasi to‘g‘risida”gi O‘zbekiston Respublikasi Prezidentining 2017 yil 7 fevraldagi PF-4947-sonli Farmoni. 3. O‘zbekiston Respublikasi Prezidentining 2016 yil 26 oktyabrdagi “Erkin iqtisodiy zonalar faoliyatini faollashtirish va kengaytirishga doir qo‘shimcha chora-tadbirlar to‘g‘risida”gi ПФ -4853-sonli Farmonida belgilangan ustuvor yo‘nalishlar. 4. O‘zbekiston Respublikasi Prezidentining 2018 yil 1 avgustdagi “O‘zbekiston Respublikasida investitsiya muhitini tubdan yaxshilash chora-tadbirlari to‘g‘risida”gi Farmoni. 5. Mirziyoyev Sh.M. Buyuk kelajagimizni mard va olijanob xalqimiz bilan birga quramiz. – T.: “O‘zbekiston”, 2017. – 488 b. 6. Мухамедова З.М. Парадигма гуманизации образования Т., 2004.С.12 7. Abdullaeva M..,Tulenоva.J.,G`affarоva G.,Niyazimbetоv M.K.Milliy g`оya va fanning metоdоlоgik muammоlari.-T, 2009. 82-b. 8. Хакен Г. Информация и самоорганизация: макроскопический подход к сложным системам.- М .1991. С .145. 9. Karimov I.A. YUksak ma`naviyat – engilmas kuch. – T.: O`zbekist о n, 2008. – 63-b. 10. Karimov I.A.O`zbekist о n ХХ I asr bo`sag`asida:Havsizlikka tahdid,barqar о rlik shartlari va taraqqiyot kaf о latlari.-. T.: “O`zbekist о n”.1997.252- bet. 11. Mingyillik Riv о jlanish Maqsadlarining Ma`ruzasi.O`zbekist о n. T.2006. 23 – bet. 12. Фукуяма Ф. «Великий разрыв» - М..Изд.АСТ.2003. С. 19 13. Субетто А.И. Интеллектуализация образования как проблема XXI века zz «Академия тринитаризма».- М., Эл № 77-6567, опубл.10257, 06.03.2003 http:zzwww.trinitas.ruzruszdocz 29

Fan va texnika taraqqiyotining jadalashuvi

Купить