Firmalarda mehnat resurslaridan foydalanish samaradorligini oshirish yo’llari - Iqtisodiyot - Kurs ishlari

Dokument ma'lumotlari

Narxi	15000UZS
Hajmi	68.6KB
Xaridlar	0
Yuklab olingan sana	19 Mart 2026
Kengaytma	docx
Bo'lim	Kurs ishlari
Fan	Iqtisodiyot

Sotuvchi

Shoxa

Ro'yxatga olish sanasi 19 Mart 2026

0 Sotish

Firmalarda mehnat resurslaridan foydalanish samaradorligini oshirish yo’llari

Sotib olish

O‘ZBEKISTON RESPUBLIKASI
OLIY TA’LIM , FAN VA INNOVATSIYALAR VAZIRLIGI
KURS ISHI
Mavzu: ”Firmalarda mehnat resurslaridan foydalanish samaradorligini
oshirish yo’llari”
Bajardi ;
Ilmiy rahbar:
Komissiya a’zolari: ____________________________
____________________________
____________________________
Toshkent – 20 __
1

MUNDARIJA
Kirish…………………………………………………………………………..
I BOB Firmalarda mehnat resurslaridan foydalanish samaradorligini oshirish
yo’llari
1.1 Mehnat resurslarining shakllanishi
………………………………………………………….
1.2Mehnat resurslaridan
foydalanish……………………………………………………………..
II BOB Mehnat resurslaridan foydalanish va mehnat unumdorligi darajasini
ifodolovchi ko’rsatkichlar ,ularni aniqlash tartibi .............…
2. 1 Aholining ish bilan bandligi va uning
tasniflanishi …………………………………………………………………………
2.2Mehnat resurslarining asosiy sifat
xususiyatlari ………………………………………………………………………
Xulosa…………………………………………………………………………..
Foydalanilgan adabiyotlar ro’yhati………………………………………….
2

Kirish
Kurs ishi mavzusining dolzarbligi Iqtisodiyot ishlab chikarishning 2 omilini,
ya`ni moddiy va shaxsiy omilini tan oladi. Mahsulot yaratish jonli va moddiy
mehnat sarflanmay turib, vujudga kelmaydi. Korxonalarga rejalashtirish buyicha
mustakillik berilishi xar bir korxona ishlab chikarish va mehnat numdorligi
darajasiga karab kancha ishchi kuchi kerakligini mustakil rejalashtiradi.
Mehnat resurslarini tahlil etishda korxonani ishchi kuchi bilan ta`minlanishi ish
vaqtidan foydalanishi, mehnat umumdorligi va ularni mahsulot hajmiga ta`siri
aniklanadi.
Korxonani mehnat resurslari bilan ta`minlanishiga obyektiv baxo berish.
Mehnat umumdorligi ko`rsatkichlarini uzgarishiga ta`sir etuvchi ijobiy va salbiy
omillarni mikdor jixatidan hisoblash.
Mehnat resurslaridan tulik foydalanmaslik natijasida yukolgan imkoniyatlarini
aniklash.
3

Bunday tahlil uchun kerakli ma`lumotlar mehnat resurslari buyicha hisobot F№1t
dan olinadi. Tahlil etishda sanoat ishlab chikarish xodimlarini reja bilan takkoslab
korxonani ishchi kuchi bilan ta`minlanishi aniklanadi. Utgan davr bilan takkoslash
esa uning dinamikasi, ya`ni utgan yilga nisbatan ortishi yoki kamayishi aniklanadi.
Mahsulot ishlab chikarish rejasining bajarilishi mehnat resurslarini tarkibi
strukturasiga xam boglikdir. Mahsulot ishlab chikarishni avtomatlashtirish,
mexanizatsiyalash, ilgor texnologiyani joriy etilishi va tarmok xususiyatiga kura
korxonalar mehnat resurslari buyicha xar xil strukturaga egadir.
Struktura bu jami sanoat ishlab chikarish xodimlari tarkibidagi ishchilar,
xizmatchilar, raxbar xodimlarning tutgan ulushi (salmogi) tushuniladi.
Kurs ishining maqsadi va vazifalari Bugungi kunda har bir kunimiz
mamlakatimiz iqtisodining rivojlanishida muhim omil bo‘luvchi yangiliklarga boy
bo‘lmoqda, jumladan, O’zbekiston Respublikasi Prezidenti Sh.Mirziyoyev
tomonidan Oliy Majlisga murojaatnomasida 2020-yil –“Ilm-mari’fat va raqamli
iqtisodiyotni rivojlantirish yili” deb e’lon qilish bilan birga qishloqlarni ham
ijtimoiy rivojlantirishning eng muhim muammolari alohida ta’kidlandi va ularning
yechimlari ko’rsatildi : “ Kambag’allikni kamaytirish – alohida tadbirkorlik ruhini
uyg’otish, insonning ichki kuch-quvvati va salohiyatini to’liq ro’yobga chiqarish,
yangi ish o’rinlarini yaratish bo’yicha kompleks iqtisodiy va ijtimoiy siyosatni
amalga osirish, demakdir”. Qishloq joylarda ish bilan ta’minlash va yangi ish
o’rinlarini yaratish bo’yicha hukumatimiz tomonidan kompleks chora-tadbirlar
olib borilyapti, qishloq xo’jaligi ishlab chiqarishida klasterlar va kooperatsiya
tizimlari joriy etilyapti. 2019-yilda respublikamizda jami 370 047 ta yangi ish
o’rinlari yaratilgan. Bu ko’rsatkich 64,3%i qishloq hududlariga to’g’ri keladi.
4

Mehnatning intellektuallashishi xodimlarning umumiy texnik madaniyati oshishi,
mahsulot ishlab chiqarish va xizmat ko’rsatish jarayonida aniq o’zining o’rnini
bilishi, texnologiya qoidalariga qat’iy rioya qilish va yakuniy natijalarni ta’minlash
bilan ajralmoqda. Xulosa va takliflar ( Conclusion & Recommendations) Xulosa
qilib aytganda, aholini ish bilan ta’minlash bu, fuqarolarning ehti Kurs ishining
tuzilish tartibi : kirish II bob har bir bob uchun 2tadan reja, xulosa va
foydalanilgan adabiyotlar ro’yhati
I BOB Firmalarda mehnat resurslaridan foydalanish
samaradorligini oshirish yo’llari
1.1Mehnat resurslarining shakllanishi
«Mehnat resurslaridan foydalanish» va «mamlakatning mehnat potentsiali»
tushunchalari bir-biri bilan o‘zaro bog‘liqdir.
Biz bu erda foydalanish deganda iqtisodiyotning resurslaridan biri bo‘lgan mehnat
resurslarini ta’riflovchi ikki yo‘nalishni tushunamiz. Bu, birinchidan, mehnat
5

resurslarining taqsimlanishi va ikkinchidan, ularning mehnatidan halq xo‘jaligida
foydalanish samaradorligidir.
Shundan kelib chiqqan holda 2007 yil 24 mayda Vazirlar Mahkamasining «Ishga
joylashtirishga muhtoj ish bilan band bo‘lmagan aholini hisobga olish metodikasini
takomillashtirish to‘g‘risida»gi 106-sonli Qarori qabul qilindi va unga muvofiq joriy
yilning 1 iyulidan boshlab «Ishga joylashtirishga muhtoj mehnat bilan band bo‘lmagan
aholini hududlar bo‘yicha hisoblab chiqish» Metodikasi amaliyotga tatbiq etildi.
Metodika Xalqaro mehnat tashkiloti tomonidan belgilangan normalardan kelib chiqqan
holda ishlab chiqilgan hamda O‘zbekiston Respublikasining ish bilan ta’minlash va
mehnat bozorining o‘ziga xos xususiyatlarini hisobga oladi. Unda «ishga
joylashtirishga muhtoj mehnat bilan band bo‘lmagan aholi» tushunchasi xalqaro
standartlarda nazarda tutilgan «ishsizlar» tushunchasiga teng deb qaraladi.
Mehnat resurslarini taqsimlash deganda pesurslarning xalq xo‘jaligida ishlaydigan
qismlari va ishlamaydigan qismlari tushiniladi. O‘z navbatida ishlamaydigan qism
mehnat qilish qobiliyatiga ega bo‘lgan yoshdagi o‘quvchilapga va shaxsiy yordamchi
xo‘jalik bilan shug‘ullanuvchilarga, harbiy kuchlar safida xizmat qilayotganlarga,
ishsizlarga, shuningdek, hech erda ishlamaydiganlarga, o‘qimaydiganlarga va ish
qidirmaydiganlarga bo‘linadi.
Mehnat bilan bandlik turlari bo‘yicha mehnat reurslarining taqsimlanishini faqat
fuqoro aholi (ya’ni bunga harbiy xizmatchilar kirmaydi) bo‘yicha kuzatish mumkin.
Ishlaydigan aholi (mehnat bilan band aholi) o‘z navbatida ayrim tarmoqlar, kasb
guruhlari bo‘yicha taqsimlanishi, shu jumladan,, aqliy va jismoniy mehnat bo‘yicha,
mehnat rejimi bo‘yicha (to‘liq yillik bandlik, to‘liq bo‘lmagan ish kuni va haftasi va
hokazo), nihoyat ijtimoiy-iqtisodiy sohalar bo‘yicha qarab chiqiladi.
Xalqaro jihatlardan biri mehnat bilan bandlarni «iqtisodiy faoliyat turlari
bo‘yicha» taqsimlashdir. Bu jihatning mazmuni iqtisodiy faoliyat turlari klassifikatori,
mahsulot va xizmatlar klassifikatori, deb belgilangan. Unga xalqaro standart tarmoq
tasniflashi va xalqaro asosiy mahsulotlar klassifikatori kiradi, ulap BMTning statistika
komissiyasi tomonidan ishlab chiqilgan.
6

Mehnat resurslarining tuzilishiga yosh nuqtai nazardan murojaat qilish, ayniqsa,
muhimdir, u ayniqsa bozor sharoitida ko‘proq ahamiyatga ega. Amalga oshirilayotgan
iqtisodiy islohotlar muvaffaqiyati yoshlarning soniga ko‘p jihatdan bog‘liq. Yoshlar
yangi iqtisodiy «ruh»ni o‘zlari va mamlakat foydasi uchun muvaffaqiyatliroq
o‘zlashtirib oladilar. 1
Mehnat resurslarini taqsimlashga bog‘liq ravishda inson resurslarining
imkoniyatlari rivojlanish omillari sifatida katta yoki kichik bo‘lishi mumkin. Masalaga
ana shu tarzda yondashish jamiyatning mehnat potentsialini, hududni, korxonalarni
o‘rganish va aniqlash imkonini beradi. Mehnat potentsialini sifat o‘lchovidagi mehnat
resurslari sifatida ta’riflash mumkin.
Yuqorida aytilganlardan shu narsa aniqki, «mehnat potentsiali» tushunchasi
mehnat resurslari va iqtisodiyotning o‘zaro ta’sirini o‘rganishga yordam beradigan
alohida omildir.
Biz yana «mehnat samaradorligi» degan ta’rifni ham aniqlab olishimiz kerak. U
mehnat resurslaridan foydalanishning ko‘rsatkichlaridan biridir. Har qanday faoliyat
turidagi samaradorlik pirovard natijada vaqt bilan o‘lchanadi, vaqt mahsulot birligini
yoki xizmatlar birligini ishlab chiqarishga sarflanadi. Bunda mahsulot va xizmatlar
sifatiga qo‘yiladigan talablarga katta e’tibor beriladi. Ana shu nuqtai nazardan mehnatni
tatbiq etish samaradorligi-yuqori sifatli pirovard natijaga mehnat sarfini kamaytirish.
Mehnat resurslarini taqsimlash turlaridan biri mamlakat hududi bo‘yicha
taqsimlash bo‘lib, u ham muayyan foydali axborotga ega. Respublika hududi iqtisodiy
rivojlanish darajasi kishilarning farovonligi va demografik rivojlanishi bilan farq qiladi.
Mehnat resurslarini shakllantirishning mintaqaviy xususiyatlari avvalo demografik va
ijtimoiy-iqtisodiy omillar ta’siri bilan bog‘liqdir. Demografik omillarga aholining takror
ishlab chiqarilishidagi jadallik kiradi. U hal qiluvchi darajada tug‘ilish darajasi bilan
1
.A.Karimov. "O`zbekiston islohatlarni chuqurlashtirish yulida". Toshkent 1995 .
2. I.A. Karimov "O`zbekiston XXI asr busagasida: xavfsizlikka taxdid, barkarorlik shartlari va tarakkiyot
kafolatlari" T.: 1997 y.
7

bog‘liq. By daraja qanchalik yuqori bo‘lsa, mehnatga qobiliyatli yoshdagi aholi, demak,
mehnat resurslari shunchalik tez o‘sadi.
Ijtimoiy-iqtisodiy omillardan mehnat resurslarini shakllantirish uchun ancha
ahamiyatlisi mintaqadagi ishlab chiqarish va iqtisodiy konyunktura tuzilmasining
xususiyatlari (mehnat unumdorligining o‘sishi)ni aytib o‘tish mumkin. Bu hol ishlovchi
o‘smirlar va ishlovchi pensionerlar soniga ta’sir qiladi. Ish o‘rinlarining, ayniqsa
o‘smirlar va katta yoshdagi ishlovchilar mehnatidan foydalanishga mos keladigan ish
o‘rinlarining mavjudligi ishlab chiqarish tuzilmasi bilan bog‘liq.
Ishga joylashtirishga muhtoj mehnat bilan band bo‘lmagan aholi (ishsizlar) -
qonun hujjatlariga muvofiq rasman ishsiz sifatida ro‘yxatdan o‘tkazilgan shaxslar,
shuningdek haq to‘lanadigan ishga yoki daromad keltiruvchi mashg‘ulotga ega
bo‘lmagan, mustaqil ravishda ish izlovchi va bunday ish taklif etilsa, ishga joylashishga
tayyor bo‘lgan mehnatga layoqatli yoshdagi vaqtincha mehnat bilan band bo‘lmagan
shaxslar.
Rasmiy ravishda ro‘yxatga olingan ishsizlar - 16 yoshdan pensiya bilan
ta’minlanish huquqini olish yoshigacha bo‘lgan, ish, ish haqi va daromadga ega
bo‘lmagan, mehnat organlarida ish qidiruvchi, ishlashga, kasb bo‘yicha tayyorgarlikdan
va qayta tayyorgarlikdan o‘tishga, malaka oshirishga tayyor shaxs sifatida ro‘yxatga
olingan shaxslar.
Ish bilan band bo‘lganlar:
a) yollanib ishlayotganlar, shu jumladan ishlarni to‘liq bo‘lmagan ish vaqti
mobaynida yoki uyda ish haqi olib bajarayotgan, shuningdek haq to‘lanadigan boshqa
ishga, shu jumladan vaqtinchalik ishga ega bo‘lgan fuqarolar;
b) kasallik, ta’til, qayta tayyorgarlik, malaka oshirish, ishlab chiqarishning to‘xtab
turishi tufayli, shuningdek qonun hujjatlariga muvofiq vaqtinchalik ishda bo‘lmagan
xodim uchun ish joyi saqlanib qoladigan boshqa hollarda ish joyida vaqtinchalik
bo‘lmagan fuqarolar;
v) o‘zini mustaqil ravishda ish bilan ta’minlovchi fuqarolar, tadbirkorlar, shu
jumladan yuridik shaxs bo‘lmasdan tadbirkorlik faoliyati bilan shug‘ullanuvchi
tadbirkorlar, kooperativlar a’zolari, fermerlar, shaxsiy yordamchi va dehqon
8

xo‘jaliklarida mehnat bilan band bo‘lganlar, bevosita mol o‘stiruvchilar, chorvachilik
va boshqa qishloq xo‘jaligi mahsulotlari etishtiruvchilar va sotuvchilar, shuningdek
ko‘rsatib o‘tilgan fuqarolar toifalarining ishlab chiqarishda qatnashadigan oila a’zolari;
g) Qurolli Kuchlarda, Milliy xavfsizlik hamda ichki ishlar organlari va
qo‘shinlarida xizmatni, shuningdek muqobil xizmatni o‘tayotgan fuqarolar;
d) jamoat birlashmalarida va diniy tashkilotlarda ishlayotgan, o‘z faoliyatini
qonun hujjatlariga muvofiq amalga oshirayotgan fuqarolar.
Iqtisodiy faol aholi - mehnat bilan band bo‘lgan fuqarolar va ishsizlar.
Iqtisodiy faol bo‘lmagan aholi - mehnat bilan band va ishsiz deb
hisoblanmaydigan shaxslar, shu jumladan:
ishlab chiqarishdan ajralgan holda ta’lim olayotgan hamda ish haqiga yoki mehnat
daromadiga ega bo‘lmagan o‘quvchilar va talabalar; 2
ishlamayotgan uchinchi guruh nogironlari;
uy bekalari hamda bolalarni parvarish qilish bilan band bo‘lgan ishlamayotgan
ayollar;
ko‘char va ko‘chmas mulkdan daromad olayotgan ishlamayotgan shaxslar;
ixtiyoriy ravishda mehnat bilan band bo‘lmagan shaxslar.
Mehnat resurslari - mehnatga layoqatli yoshdagi mehnatga layoqatli aholi hamda
mehnatga layoqatli yoshdan kichik va katta yoshdagi ishlayotgan shaxslar.
Mehnatga layoqatli yoshdagi mehnatga layoqatli aholi - ishlamayotgan birinchi va
ikkinchi guruh nogironlaridan hamda va yoshiga ko‘ra imtiyozli shartlarda pensiya
oluvchi shaxslardan tashqari, mehnatga layoqatli yoshdagi shaxslar (16 yoshdan 60
yoshgacha bo‘lgan erkaklar va 16 yoshdan 55 yoshgacha bo‘lgan xotin-qizlar).
Mehnat resurslari balansi - mehnat resurslari mavjudligini hamda ularning
iqtisodiyot tarmoqlari va iqtisodiy faoliyat turlari bo‘yicha taqsimlanishini tavsiflovchi
ko‘rsatkichlar tizimi.
2
3 Korakoz I.I. Samborskiy V.I. Teoriya ekonomicheskogo analiza M. 1995 g.
Grigoryev Y.A. Uchet, analiz i kontrol valyutno`x operatsiy. M. 1993
9

Ishga joylashtirishga muhtoj mehnat bilan band bo‘lmagan aholi sonini hisoblab
chiqish tartibi. Ishga joylashtirishga muhtoj shaxslar (ishsizlar) soni mehnat resurslari
sonidan mehnat bilan bandlar sonini va iqtisodiy faol bo‘lmaganlar sonini chiqarib
tashlagan holda quyidagi formula bo‘yicha aniqlanadi:
MM = MRA - B - IFA, bunda:
MM - ishga joylashtirishga muhtoj band bo‘lmagan aholi (ishsizlar);
MR -mehnat resurslari;
B - bandlar;
IFA - iqtisodiy faol bo‘lmagan aholi.
Mehnat resurslari sonini aniqlash . Mehnat resurslari soni mehnatga layoqatli
yoshdagi aholi soni va mehnatga layoqatli yoshdan kichik va katta yoshdagi
ishlovchilar soni yig‘indisi sifatida quyidagi formula bo‘yicha aniqlanadi:
MR = MLA + IO‘P, bunda:
MR - mehnat resurslari;
MLA -mehnatga layoqatli yoshdagi aholi;
IO‘P - ishlayotgan o‘smirlar va pensionerlar.
MLA soni mehnatga layoqatli yoshidagi aholi (16 yoshdan 60 yoshgacha bo‘lgan
erkaklar va 16 yoshdan 55 yoshgacha bo‘lgan xotin-qizlar) sonidan mehnatga layoqatli
yoshdagi I va II guruh nogironlari, shuningdek imtiyozli shartlarda pensiya olayotgan
mehnatga layoqatli yoshdagi shaxslar sonini chiqarib tashlash yo‘li bilan aniqlanadi:
MLA = E(16-60) + X(16-55) - Nog - Pi, bunda:
E(16-60) - 16 yoshdan 60 yoshgacha bo‘lgan erkaklar;
X(16-55) - 16 yoshdan 55 yoshgacha bo‘lgan xotin-qizlar;
Nog - mehnatga layoqatli yoshdagi I va II guruh nogironlari;
Pi - imtiyozli shartlarda pensiya olayotgan mehnatga layoqatli yoshdagi
pensionerlar.
Axborot olish manbai:
E(16-60), X(16-55) bo‘yicha - aholining jins va yosh tarkibi to‘g‘risidagi davlat
statistika ma’lumotlari;
10

Nog bo‘yicha - Mehnat va aholini ijtimoiy muhofaza qilish vazirligining
mehnatga layoqatli yoshdagi nogironlar soni to‘g‘risidagi ma’lumotlari;
Pi bo‘yicha - Mehnat va aholini ijtimoiy muhofaza qilish vazirligining imtiyozli
shartlarda pensiya olayotgan mehnatga layoqatli yoshdagi pensionerlar to‘g‘risidagi
ma’lumotlari;
IO‘P bo‘yicha - davlat statistika ma’lumotlari.
Mehnat bilan bandlar sonini aniqlash . Mehnat bilan bandlar soni quyidagi formula
bo‘yicha hisoblab chiqiladi:
IT = ITr + ITnr + MM, bunda:
ITr - iqtisodiyotning rasmiy sektorida ishlovchilar;
ITnr - iqtisodiyotning norasmiy sektorida ishlovchilar;
MM - migrant mehnatchilar - chet ellarda ishlayotgan O‘zbekiston Respublikasi
rezidentlari, ularning mazkur mamlakatda ro‘yxatga olingan yoki olinmaganligidan
qat’i nazar.
Axborot olish manbai:
ITr bo‘yicha - davlat statistika ma’lumotlari;
ITnr bo‘yicha - mehnat bilan bandlikni o‘rganib chiqish ma’lumotlari;
MM bo‘yicha - statistika, bojxona organlarining hamda mehnat organlari
tomonidan maxsus savolnoma bo‘yicha bandlik, mehnat migratsiyasi masalalari
bo‘yicha o‘tkaziladigan o‘rganishlarning ma’lumotlari.
Rasmiy sektorda band bo‘lganlar sonini aniqlash . Rasmiy sektorda band
bo‘lganlar davlat statistika hisoboti ma’lumotlari bo‘yicha aniqlanadi va hisoblab
chiqiladi hamda quyidagilardan iborat bo‘ladi:
yollanib (mehnat shartnomasi bo‘yicha), shu jumladan saylanadigan lavozimlarda
ishlayotgan doimiy, vaqtinchalik va mavsumiy xodimlar;
harbiy xizmatchilar, ichki ishlar organlari va boshqa tashkilotlar xodimlari;
kooperativlar va shirkatlar a’zolari;
xususiy korxonalar egalari (ish beruvchilar), shu jumladan fermerlar;
yuridik shaxs bo‘lmasdan tadbirkorlik faoliyati bilan shug‘ullanuvchi shaxs
sifatida rasman ro‘yxatga olingan fuqarolar;
11

yuridik shaxs sifatida ro‘yxatdan o‘tkazilgan dehqon xo‘jaliklari a’zolari hamda
shaxsiy yordamchi xo‘jaliklarda va dehqon xo‘jaliklarida qoramol o‘stirish bilan band
bo‘lgan shaxslar;
nodavlat notijorat tashkilotlari xodimlari.
Norasmiy sektorda band bo‘lganlar sonini aniqlash va hisoblab chiqish
Xalqaro mehnat tashkiloti normalaridan kelib chiqib hamda Davlat statistika
qo‘mitasining hisobga olish va tasniflash amaliyotiga muvofiq iqtisodiyotning
norasmiy sektorida band bo‘lganlar jumlasiga ijtimoiy sug‘urta va soliq organlarida
hisobga turmagan quyidagi shaxslar kiradi:
yuridik shaxs sifatida ro‘yxatdan o‘tkazilmagan dehqon xo‘jaliklari a’zolari; 3
uyda pulli xizmatlar ko‘rsatish bilan band bo‘lgan shaxslar (enagalar, uy
xizmatchilari, uy oshpazlari, avtomobil haydovchilar, qorovullar va boshqalar);
jismoniy shaxslarda haq olib ishlovchi shaxslar;
oila boshliqlariga ularning tadbirkorlik faoliyatida yordam beruvchi oila a’zolari;
tegishli ro‘yxatdan o‘tmay ishlovchi tadbirkorlar.
Iqtisodiyotning norasmiy sektorida ish bilan band shaxslar soni mehnat organlari
tomonidan bandlik masalalari bo‘yicha har chorakda amalga oshiriladigan o‘rganib
chiqish asosida aniqlanadi.
Iqtisodiyotning norasmiy sektorida ish bilan band aholi sonini aniqlash uchun
bandlik masalalari bo‘yicha tanlab o‘rganib chiqish ma’lumotlari asosida:
a) iqtisodiyotning norasmiy sektorida faoliyatning tegishli turlari bilan
shug‘ullanuvchi shaxslar sonining mehnatga layoqatli yoshdagi so‘rab chiqilganlarning
umumiy sonidagi salmog‘i quyidagi formula bo‘yicha aniqlanadi:
SChSi = SSi : SS x 100, bunda:
SChSi - iqtisodiyotning norasmiy sektorida faoliyatning aniq turi bilan
shug‘ullanuvchi so‘rab chiqilganlar salmog‘i;
3
8 Korakoz I.I. Samborskiy V.I. Teoriya ekonomicheskogo analiza M. 1995 g.
Grigoryev Y.A. Uchet, analiz i kontrol valyutno`x operatsiy. M. 1993
12

SSi - iqtisodiyotning norasmiy sektorida faoliyatning aniq turi bilan
shug‘ullanuvchi so‘rab chiqilganlar soni;
SS - mehnatga layoqatli yoshdagi so‘ralganlar soni, hammasi;
b) olingan salmoq ko‘rsatkichi bo‘yicha iqtisodiyotning norasmiy sektorida
faoliyatning aniq turi bilan shug‘ullanuvchi aholi sonining hisobi quyidagi formula
bo‘yicha aniqlanadi:
ITNRi = MLA x SChSi : 100, bunda:
ITNRi - iqtisodiyotning norasmiy sektorida faoliyatning aniq turi bilan
shug‘ullanuvchilar soni;
MLA - mehnatga layoqatli yoshdagi mehnatga layoqatli aholi soni.
Mehnatga layoqatli yoshdagi aholi soni to‘g‘risida axborot olish manbai -
aholining jinsi va yoshi bo‘yicha tarkibi to‘g‘risidagi davlat statistika ma’lumotlari;
v) iqtisodiyotning norasmiy sektorida ish bilan bandlarning umumiy sonini
aniqlash uchun faoliyatning har bir aniq turi bo‘yicha ITNR to‘g‘risidagi ma’lumotlar
jamlanadi:
ITNR = SChSi ITNRi , bunda:
ITNR - iqtisodiyotning norasmiy sektorida ish bilan bandlar soni, hammasi.
Mehnat faoliyatini chet elda amalga oshirayotgan shaxslar sonini aniqlash
Mehnat faoliyatini chet elda amalga oshirayotgan shaxslar soni quyidagi tartibda
bosqichma-bosqich aniqlanadi:
1) Birinchidan, ishga joylashtirishga muhtojlarni aniqlash maqsadi uchun mehnat
organlari tomonidan mehnat emigratsiyasi bo‘yicha savolnomaga muvofiq, mehnat
bilan bandlik masalalari bo‘yicha o‘rganishlarni o‘tkazish paytida migrant mehnatchilar
sifatida chet elda turganlar soni aniqlanadi. Buning uchun:
a) uy xo‘jaliklarini mehnat bilan bandlik masalalari bo‘yicha (mehnat
emigratsiyasi moduliga binoan) har chorakdagi o‘rganishlar ma’lumotlari asosida
mehnat faoliyatini chet elda amalga oshirayotgan shaxslarning so‘ralganlar umumiy
sonidagi salmog‘i quyidagi formula bo‘yicha aniqlanadi:
MMS = KMMS : SS x 100, bunda:
MMS - migrant mehnatchilarning so‘ralganlarning umumiy sonidagi salmog‘i;
13

KMMS - mehnat faoliyatini amalga oshirish uchun chet elga ketgan shaxslarning
(migrant mehnatchilarning) mehnat bilan bandlik masalasi bo‘yicha uy xo‘jaliklarini
o‘rganish davomida aniqlangan soni;
SS - mehnatga layoqatli yoshdagi so‘ralganlar soni, hammasi.
Izoh. Chet eldagi migrant mehnatchilarning uy xo‘jaliklarini o‘rganishda bevosita
qatnashmasligini (so‘rov paytida bo‘lmasligini) hisobga olib, ushbu shaxslar soni
to‘g‘risidagi ma’lumotlar so‘ralayotgan uy xo‘jaliklari vakolatli a’zolaridan so‘ralgan
holda olinadi.
b) migrant mehnatchilarning so‘ralganlarning umumiy sonidagi salmog‘i bo‘yicha
migrant mehnatchilarning mehnatga layoqatli yoshdagi mehnatga layoqatli aholi
tarkibidagi umumiy soni quyidagi formula bo‘yicha hisoblab chiqiladi:
MM = MMS x MLA : 100, bunda:
MM - migrant mehnatchilar soni, hammasi;
MLA - mehnatga layoqatli yoshdagi mehnatga layoqatli aholi soni.
v) zarurat bo‘lganda, mehnat faoliyatini chet elda amalga oshirayotganlarning soni
jo‘nab ketgan yo‘nalishi (mamlakati) bo‘yicha aniqlanadi.
Buning uchun:
o‘rganishlar ma’lumotlari bo‘yicha har qaysi mamlakatdagi mehnat faoliyatini
amalga oshirayotgan migrant mehnatchilarning so‘ralganlar umumiy sonidagi salmog‘i
aniqlanadi;
mehnatga layoqatli yoshdagi mehnatga layoqatli aholi umumiy soniga nisbatan
salmoqni proportsional ravishda hisoblab chiqish va jamlash yo‘li bilan muayyan
mamlakatlarda mehnat faoliyatini amalga oshirayotgan migrant mehnatchilar soni
aniqlanadi.
2) Ikkinchidan, umuman respublika bo‘yicha mehnat resurslarini hisoblab
chiqishda mehnat faoliyatini amalga oshirish uchun chet elga ketgan shaxslar soni
hisobga olinadi. Ularning soni O‘zbekiston Respublikasi Vazirlar Mahkamasining
"Mehnat faoliyatini amalga oshirish uchun chet ellarga ketayotgan O‘zbekiston
Respublikasi fuqarolarini hisobga olishni takomillashtirish to‘g‘risida" 2007 yil 15
14

maydagi 97-son qarori bilan tasdiqlangan Sxema bo‘yicha, quyidagilarni o‘z ichiga
oluvchi integratsiyalashgan axborotlar moduli asosida aniqlanadi:
a) chet elga ketganlarning soni va maqsadi to‘g‘risida bojxona deklaratsiyasining
takomillashtirilgan shakli asosidagi har choraklik statistika hisoboti ma’lumotlari;
b) mehnat emigratsiyasi masalalari bo‘yicha har yilgi sotsiologik o‘rganishlar
ma’lumotlari;
v) mehnat faoliyatini chet elda amalga oshirish uchun fuqarolarga Tashqi mehnat
migratsiyasi masalalari agentligi tomonidan berilgan ruxsatnomalar ma’lumotlari;
g) Tashqi ishlar vazirligining chet eldagi konsullik muassasalaridan olingan
ma’lumotlar;
d) uy xo‘jaliklarini mehnat bilan bandlik masalalari bo‘yicha har choraklik
o‘rganishlar ma’lumotlari.
Iqtisodiy faol bo‘lmagan aholi sonini aniqlash
IFA = O‘ + A + IN + IBB, bunda:
IFA - iqtisodiy faol bo‘lmagan aholi;
O‘ - ishlab chiqarishdan ajralgan holda o‘qiyotgan hamda ish haqi va mehnat
daromadiga ega bo‘lmagan o‘quvchilar va talabalar;
A - uy bekalari va bolalarni parvarish qilayotgan ishlamaydigan ayollar;
IN - ishlamaydigan uchinchi guruh nogironlari;
IBB - ixtiyoriy ravishda ish bilan band bo‘lmagan shaxslar, shuningdek ko‘char
va ko‘chmas mulkdan daromad oladigan ishlamaydigan shaxslar.
Mustaqil ravishda ish qidirayotgan shaxslar sonini aniqlash
Mustaqil ravishda ish qidirayotganlar soni ishga joylashtirishga ehtiyoj sezadigan
aholining hisoblangan sonidan (mazkur Metodikaning 3-bandida ko‘rsatilgan formula
bo‘yicha aniqlangan) hisobot davri oxiridagi holati bo‘yicha Bandlikka ko‘maklashish
tuman (shahar) markazlarida rasman ishsizlar sifatida ro‘yxatdan o‘tkazilgan shaxslar
sonini chiqarib tashlash yo‘li bilan quyidagi formula bo‘yicha aniqlanadi:
IM = IB - RR, bunda:
IM - ish bilan band bo‘lmaganlar, mustaqil ravishda ish qidirayotganlar;
IB - ishga joylashtirishga muhtoj mehnat bilan band bo‘lmagan aholi (ishsizlar);
15

RR - ishga joylashtirishga muhtoj bo‘lganlarni aniqlash paytida rasman
ro‘yxatdan o‘tkazilgan ishsizlar.
Bandlikka ko‘maklashish tuman (shahar) markazlari ma’lumotlari rasman
ro‘yxatdan o‘tkazilgan ishsizlar bo‘yicha axborot olish manbai hisoblanadi.
Aholining mehnat bilan bandligini o‘rganish t 4
artibi
Aholining ish bilan bandligini o‘rganish maxsus tanlab olingan uy xo‘jaliklari
a’zolaridan so‘rab chiqish yo‘li bilan amalga oshiriladi.
Uy xo‘jaliklarini so‘rab chiqish har choraklik asosida Bandlikka ko‘maklashish
tuman (shahar) markazlari xodimlari tomonidan har chorakning oxirgi oyi ikkinchi o‘n
kunligi mobaynida o‘tkaziladi.
So‘rab chiqilishi kerak bo‘lgan uy xo‘jaliklarini tanlash har bir tuman bo‘yicha
ma’lumotlarning reprezentativligini ta’minlaydigan har bir tuman (shahar) bo‘yicha uy
xo‘jaliklarining kamida bir foizini so‘rov bilan qamrab olish hisobga olingan holda
proportsional tanlov bo‘yicha o‘tkaziladi.1.2Mehnat resurslaridan foydalanish
Uy xo‘jaliklarini so‘rab chiqish Bandlikka ko‘maklashish tuman (shahar)
markazlari tomonidan tuman (shahar) statistika bo‘limlari bilan birgalikda to‘rt
bosqichda o‘tkaziladi:
a) birinchi bosqichda har bir tuman bo‘yicha o‘rganilishi kerak bo‘lgan uy
xo‘jaliklari soni quyidagi formula bo‘yicha aniqlanadi:
UXS =UX x 1%, bunda:
UXS - har bir tuman (shahar)da so‘rab chiqilishi kerak bo‘lgan uy xo‘jaliklari
soni;
UX - tuman (shahar)dagi uy xo‘jaliklari soni;
4
3.A.Karimov. "O`zbekiston islohatlarni chuqurlashtirish yulida". Toshkent 1995 .
16

b) ikkinchi bosqichda uy xo‘jaliklari o‘rganiladigan aholi punktlari aniqlanadi,
bunda:
tanlab olingan aholi punktlari yonma-yon chegaralarga ega bo‘lmasligi kerak;
tuman markazlari va ulardan yiroqda joylashgan aholi punktlari majburiy tartibda
o‘rganilishi kerak;
har bir tumanda kamida 5 ta aholi punkti (tuman markazi ham shu jumlaga kiradi)
o‘rganilishi kerak;
har bir shaharda yonma-yon chegaralarga ega bo‘lmagan kamida 5 ta mahalla
o‘rganilishi kerak.
Aholi punktlarini tanlash tuman (shahar) statistika bo‘limi bilan kelishgan holda
Bandlikka ko‘maklashish tuman (shahar) markazlari tomonidan amalga oshiriladi;
v) uchinchi bosqichda har bir aholi punktida o‘rganilishi kerak bo‘lgan uy
xo‘jaliklari soni aniqlanadi;
g) to‘rtinchi bosqichda aholi punktlarida (mahallalarda) mavjud bo‘lgan uy
xo‘jaliklari ro‘yxatlari asosida o‘rganilishi kerak bo‘lgan uy xo‘jaliklarining aniq
ro‘yxati aniqlanadi.
Bunda tanlashning quyidagi tartib-qoidasini nazarda tutadigan "proportsional
bosqichma-bosqich tanlash" usulidan foydalaniladi:
- mazkur aholi punktida (mahallada) joylashgan uy xo‘jaliklarining hisoblangan
sonini o‘rganilishi kerak bo‘lgan uy xo‘jaliklarining hisoblangan soniga bo‘lish yo‘li
bilan "tanlash bosqichi" aniqlanadi (masalan, tanlab olingan aholi punktida 300 ta uy
xo‘jaligi mavjud bo‘lib, o‘rganiladigan uy xo‘jaliklari soni esa 30 tani tashkil etishi
kerak bo‘lsa, "tanlash bosqichi" "10" ni (300:10) tashkil etadi);
- uy xo‘jaliklarining umumiy sonidan "tanlash bosqichi"ga bir karra har bir uy
xo‘jaligiga tartib raqami beriladi va tanlab olinadi.
Uy xo‘jaliklari so‘rovi Davlat statistika qo‘mitasi bilan kelishgan holda Mehnat va
aholini ijtimoiy muhofaza qilish vazirligi tomonidan tasdiqlanadigan maxsus
so‘rovnoma bo‘yicha amalga oshiriladi.
Uy xo‘jaliklarining mehnatga layoqatli yoshdagi barcha a’zolaridan so‘rab
chiqilishi kerak, ular hozir bo‘lmagan taqdirda esa hozir bo‘lmagan uy xo‘jaliklari
17

a’zolariga tegishli javoblarni uy xo‘jaligining boshqa vakolatli a’zosidan olishga yo‘l
qo‘yiladi.
So‘rovni amalga oshirgan xodimlardan uy xo‘jaliklari so‘rovining to‘ldirilgan
so‘rovnomalarini qabul qilish Bandlikka ko‘maklashish markazining ishga
joylashtirishga muhtoj bo‘lgan aholini hisobga olish va ular bo‘yicha ma’lumotlar
bankini shakllantirish bo‘limi boshlig‘i tomonidan amalga oshiriladi.
To‘ldirilgan so‘rovnomalarni qabul qilishda:
so‘rab chiqqan xodim tomonidan uy xo‘jaliklari so‘rovining aniq tarzda
tanlanishiga rioya qilinganligi;
so‘rovnoma savollari to‘liq to‘ldirilganligi;
so‘rovnoma savollariga javoblarning mantiqliligi va bir-biriga zid emasligini
tekshirish ta’minlanishi kerak.
Uy xo‘jaliklari so‘rovi o‘tkazilishining sifati uchun javobgarlik uy xo‘jaliklari
so‘rovini o‘tkazgan xodimga va so‘rovnomani qabul qilib olgan shaxsga yuklanadi.
So‘rovnoma materiali qabul qilib olingandan keyin uni qayta ishlash maxsus
kompyuter dasturi yordamida amalga oshiriladi. Ma’lumotlar bazasini shakllantirish
(ma’lumotlarni kompyuterga kiritish) Qoraqalpog‘iston Respublikasi Mehnat va
aholini ijtimoiy muhofaza qilish vazirligi, viloyatlar va Toshkent shahar mehnat va
aholini ijtimoiy muhofaza qilish bosh boshqarmalari tomonidan amalga oshiriladi.
Ma’lumotlar kompyuterga to‘liq kiritilgandan keyin ma’lumotlar bazasi har bir
tuman bo‘yicha alohida fayllar shaklida keyinchalik uzil-kesil puxta ishlash va tahlil
qilish uchun Mehnat va aholini ijtimoiy muhofaza qilish vazirligiga yuboriladi.
Ma’lumotlarni puxta ishlash va tahlil qilish quyidagi muddatlarda amalga
oshiriladi:
ma’lumotlar bazasini shakllantirish (kompyuterga kiritish) - hisobot choragi oxirgi
oyidan keyingi oyning 1-kunigacha;
har bir tuman bo‘yicha yig‘ma jadvallarni puxta ishlash va olish - hisobot choragi
oxirgi oyidan keyingi oyning 10-kunigacha;
18

tekshirish natijalari bo‘yicha tahliliy ma’lumotnoma va tahliliy jadvallar
tayyorlash - hisobot choragi oxirgi oyidan keyingi oyning 15-kunigacha. 5
Ma’lumotlar va mazkur Metodikaga muvofiq amalga oshirilgan hisob-kitoblar
asosida mazkur Metodikaga 1-ilovada keltirilgan ko‘rsatkichlar tizimi bo‘yicha mehnat
resurslarining hisob-kitob, hisobot prognoz balanslari ishlab chiqiladi.
Mehnat resurslarining hisob-kitob balansi
Mehnat resurslarining hisob-kitob balansi mehnat bozorining holati va mehnat
bilan bandlik to‘g‘risida tezkor va xolisona axborot olish hamda tumanlar va shaharlar
bo‘yicha alohida mintaqalar bo‘yicha, shuningdek umuman respublika bo‘yicha ishga
joylashtirishga muhtoj bo‘lgan shaxslar sonini aniqlash maqsadida mehnat organlari,
statistika organlari, iqtisodiyot organlari tomonidan birgalikda ishlab chiqiladi.
Hisob-kitob balansi asosida mahalliy davlat hokimiyati va boshqaruv organlari
(hokimliklar) tomonidan aholini ish bilan ta’minlash bo‘yicha aniq chora-tadbirlarni
ishlab chiqish, shu jumladan, hududlar bo‘yicha ish o‘rinlari tashkil etish parametrlarini
ishlab chiqish va zarurat bo‘lganda, unga tuzatishlar kiritish, shuningdek ishsizlarni
ijtimoiy qo‘llab-quvvatlash chora-tadbirlariga yo‘naltiriladigan moliyaviy resurslar
hajmini aniqlash amalga oshiriladi.
Mehnat resurslarining hisob-kitob balansi quyidagilardan kelib chiqqan holda
yilning har choragida ishlab chiqiladi:
mazkur Metodikaning 3.2.1-bandida ko‘rsatilgan ish bilan band bo‘lganlar
toifalarining soni to‘g‘risida davlat statistika hisobotining dastlabki ma’lumotlari;
3.2.2-bandga muvofiq aniqlangan norasmiy sektorda ish bilan band bo‘lgan
shaxslar soni va mazkur Metodikaning 3.2.3-bandiga muvofiq aniqlangan chet elda
mehnat faoliyatini amalga oshirayotgan shaxslar soni;
mazkur Metodikaning 3.3-bandiga muvofiq aniqlangan iqtisodiy faol bo‘lmagan
aholi soni;
5
.A.Karimov. "O`zbekiston islohatlarni chuqurlashtirish yulida". Toshkent 1995 .
I.A. Karimov "O`zbekiston XXI asr busagasida: xavfsizlikka taxdid, barkarorlik shartlari va tarakkiyot
kafolatlari" T.: 1997 y.
19

mazkur Metodikaning 3 va 3.4-bandlariga muvofiq aniqlangan ish bilan band
bo‘lmagan aholi soni;
mazkur Metodika 3.2.3-bandining b) qismiga muvofiq aniqlangan emigrant
mehnatchilar soni. Bunda tumanlar, shaharlar, viloyatlar bo‘yicha mehnat resurslari
balansi hisob-kitobida ish bilan bandlik bo‘yicha uy xo‘jaliklarini o‘rganib chiqishga
kiritilgan mehnat emigratsiyasi yuzasidan modul savollariga javoblar bo‘yicha olingan
chet eldagi migrant mehnatchilar to‘g‘risidagi ma’lumotlar hisobga olinadi.
Ma’lumotlar va mazkur Metodikaga muvofiq amalga oshirilgan hisob-kitoblar
asosida mazkur Metodikaga 1-ilovada keltirilgan ko‘rsatkichlar tizimi bo‘yicha mehnat
resurslarining hisob-kitob, hisobot prognoz balanslari ishlab chiqiladi.
Mehnat resurslarining hisob-kitob balansi
Mehnat resurslarining hisob-kitob balansi mehnat bozorining holati va mehnat
bilan bandlik to‘g‘risida tezkor va xolisona axborot olish hamda tumanlar va shaharlar
bo‘yicha alohida mintaqalar bo‘yicha, shuningdek umuman respublika bo‘yicha ishga
joylashtirishga muhtoj bo‘lgan shaxslar sonini aniqlash maqsadida mehnat organlari,
statistika organlari, iqtisodiyot organlari tomonidan birgalikda ishlab chiqiladi.
Hisob-kitob balansi asosida mahalliy davlat hokimiyati va boshqaruv organlari
(hokimliklar) tomonidan aholini ish bilan ta’minlash bo‘yicha aniq chora-tadbirlarni
ishlab chiqish, shu jumladan, hududlar bo‘yicha ish o‘rinlari tashkil etish parametrlarini
ishlab chiqish va zarurat bo‘lganda, unga tuzatishlar kiritish, shuningdek ishsizlarni
ijtimoiy qo‘llab-quvvatlash chora-tadbirlariga yo‘naltiriladigan moliyaviy resurslar
hajmini aniqlash amalga oshiriladi.
II BOB II BOB Mehnat resurslaridan foydalanish va mehnat
unumdorligi darajasini ifodolovchi ko’rsatkichlar ,ularni aniqlash tartibi
2. 1 Aholining ish bilan bandligi va uning tasniflanishi
20

Ish bilаn bаndlik kоmplеks ijtimоiy siyosаtning аjrаlmаs qismi bo`lib,
mеhnаt sоhаsidаgi insоnlаrning ehtiyojlаrigа qаrаtilgаnligi bilаn bеlgilаnаdi vа
аhоli dаrоmаdlаrini оshirishning аsоsiy elеmеnti hisоblаnаdi.
Ish bilаn bаndlik - bu iqtisоdiy fаоl аhоlining qоnun hujjаtlаrigа muvоfiq,
dаrоmаd kеltirаdigаn fаоliyatgа egа bo`lishidir. O`zbеkistоn Rеspublikаsining
―Аhоlini ish bilаn tа`minlаsh to`g`risidаgi Qоnunning 2-mоdd аsigа аsоsаn ish
bilаn tа`minlаsh - fuqаrоlаrning qоnun hujjаtlаrigа zid kеlmаydigаn, o`z shахsiy
vа ijtimоiy ehtiyojlаrini qоndirish bilаn bоg`liq bo`lgаn, ulаrgа ish hаqi (mеhnаt
dаrоmаdi) kеltirаdigаn fаоliyatidir 15
. Dеmаk, ish bilаn bаnd bo`lgаn хоdim uch
shаrtgа jаvоb bеrа оlаdigаn fаоliyat bilаn shug`ullаnishi lоzim: birinchisi, qоnun
hujjаtlаrigа zid kеlmаydigаn, ikkinchidаn, jаmiyat а`zоlаrining shахsiy vа ijtimоiy
ehtiyojlаrini qоndirishgа qаrаtilgаn, uchinchidаn, bu fаоliyat хоdimgа ish hаqi
(mеhnаt dаrоmаdi) kеltirаdigаn bo`lishi zаrur.
Unumli vа ijоdiy mеhnаt qilishgа bo`lgаn o`z qоbiliyatlаrini tаsаrruf etish vа
qоnun hujjаtlаri bilаn tаqiqlаnmаgаn hаr qаndаy fаоliyat, shu jumlаdаn, hаq
to`lаnаdigаn ishni bаjаrishgа аlоqаsi bo`lmаgаn fаоliyat bilаn shug`ullаnish mutlаq
huquqi fuqаrоlаrgа tеgishlidir.
Mаjburiy mеhnаt, ya`ni birоn-bir jаzоni qo`llаsh bilаn tаhdid qilish оrqаli ish
bаjаrishgа mаjburlаsh tаqiqlаnаdi, qоnundа bеlgilаngаn hоllаr bundаn mustаsnо.
Kishilаrning iхtiyoriy rаvishdа ish bilаn bаnd bo`lmаsligi ulаrni jаvоbgаrlikkа
tоrtish uchun аsоs bo`lа оlmаydi.
Mеhnаt bоzоridаgi tаlаb vа tаklif miqdоri, аhоli turmush dаrаjаsi,
mаmlаkаtdаgi bir qаtоr mаkrоiqtisоdiy ko`rsаtkichlаrning hоlаti ish bilаn
bаndlikdаgi vаziyatgа chаmbаrchаs bоg`liq. Birginа ish hаqi dаrаjаsining o`zi
mеhnаt bоzоridаgi tаlаb vа tаklif, аhоli dаrоmаdlаri, mаmlаkаt iqtisоdiy hоlаtigа
bеvоsitа tа`sir ko`rsаtаdi.
Mаmlаkаtlаrdа mеhnаtdа bаndlik vа ishsizlikni ko`p yillik o`rgаnish tаjribаsi
shuni ko`rsаtаdiki, mеhnаtgа yarоqli аhоlining 94-95 fоizi mеhnаtdа bаnd bo`lsа,
iqtisоdiyot mе`yoridа rivоjlаnаyotgаn hisоblаnаdi.
21

Mаmlаkаt jаmi аhоlisini ishchi kuchigа (iqtisоdiy fаоl аhоligа) vа ishchi
kuchidаn tаshqаridаgilаrgа (iqtisоdiy nоfаоl аhоligа) аjrаtish, ishchi kuchini ish
bilаn bаndlаr vа fаоl ish ахtаrib yurgаn ishsizlаrgа bo`lish mumkin. Bu guruhlаr
o`rtаsidа dоimiy hаrаkаt bo`lib, bu hаrаkаt аhоlining mеhnаt bоzоrigа kirishi vа
undаn uzоqlаshishi kаbilаrni hаm аnglаtаdi.
Mаmlаkаtimiz mеhnаt qоnunchiligidа ish bilаn bаnd dеb hisоblаngаn
fuqаrоlаr quyidаgi guruhlаrgа аjrаtib ko`rsаtilgаn:
- yollаnib ishlаyotgаn, shu jumlаdаn, ishni to`liqsiz ish vаqtidа hаq evаzigа
bаjаrаyotgаn, shuningdеk hаq to`lаnаdigаn bоshqа ishgа, shu jumlаdаn
vаqtinchаlik ishgа egа bo`lgаn fuqаrоlаr;
- bеtоbligi, mеhnаt tа`tilidа, kаsbgа qаytа tаyyorlаshdа, mаlаkа оshirishdа
ekаnligi; ishlаb chiqаrishning to`хtаtib qo`yilgаnligi munоsаbаti bilаn, shuningdеk
qоnun hujjаtlаrigа muvоfiq vаqtinchа ish jоyidа bo`lmаgаndа хоdimning ish jоyi
sаqlаnib turаdigаn bоshqа hоllаrdа vаqtinchа ish jоyidа bo`lmаgаn fuqаrоlаr;
- o`zini ish bilаn mustаqil tа`minlаyotgаn fuqаrоlаr, shu jumlаdаn, yuridik
shахs tаshkil qilmаgаn hоldа tаdbirkоrlik fаоliyati bilаn shug`ullаnаyotgаn
fuqаrоlаr, kооpеrаtivlаrning а`zоlаri, fеrmеrlаr vа ulаrning ishlаb chiqаrishdа
qаtnаshаyotgаn оilа а`zоlаri;
- Qurоlli Kuchlаrdа, Milliy хаvfsizlik хizmаti vа ichki ishlаr оrgаnlаri vа
qo`shinlаridа хizmаtni o`tаyotgаn, shuningdеk muqоbil хizmаtni o`tаyotgаn
fuqаrоlаr;
- Tа`lim to`g`risidаgi qоnun hujjаtlаrigа muvоfiq ishlаb chiqаrishdаn
6
аjrаlgаn hоldа tа`lim оlаyotgаn fuqаrоlаr;
- qоnun hujjаtlаrigа muvоfiq fаоliyat оlib bоrаyotgаn jаmоаt birlаshmаlаri
vа diniy muаssаsаlаrdа ishlаyotgаn fuqаrоlаr.
6
5 Korakoz I.I. Samborskiy V.I. Teoriya ekonomicheskogo analiza M. 1995 g.
Grigoryev Y.A. Uchet, analiz i kontrol valyutno`x operatsiy. M. 1993
22

Ish bilаn bаndlik ijtimоiy mеhnаtgа qаtnаshish shаkli (yollаnmа, o`z-o`zini ish
bilаn tа`minlаydigаnlаr), mulkchilik shаkli bo`yichа (hukumаt, хususiy vа аrаlаsh
kоrхоnаlаrdа ish bilаn bаndlаr), iqtisоdiyot vа insоn ehtiyojlаrigа to`g`ri kеlishigа
ko`rа (оqilоnа, sаmаrаli vа eng mаqbul), ishgа jоylаshish istаgi bo`yichа (ko`ngilli,
mаjburiy), huquqiy shаkligа ko`rа (rаsmiy, nоrаsmiy), tаshkil qilinish (stаndаrt,
nоstаndаrt) mеzоnlаri bo`yichа ko`rinishlаrigа egа.
Iqtisоdiyot fаnidа ish bilаn bаndlikning quyidаgi turlаrini fаrqlаydilаr: 1. Ish
bilаn to` liq bаndlik - mеhnаtgа qоbiliyatli аhоlining ijtimоiy fоydаli mеhnаtgа
eng ko`p jаlb etilishi. Аmаldа bu ish bilаn yalpi bаndlik bo`lib, bundа mеhnаtgа
qоbiliyatli аhоlining 90,0-92,0 % to`liq bаndlikdа mеhnаt qilishgа muhtоjlаr vа
mеhnаt qilishni xоhlоvchilаr ish bilаn tа`minlаnаdi, bu ishchi kuchigа tаlаb vа
tаklifning mutаnоsibligini аnglаtаdi.
2. Ish bilаn to`liq bo`lmаgаn bаndlik - bu iqtisоdiy fаоl аhоlining bir
qismiginа ijtimоiy fоydаli mеhnаt bilаn tа`minlаngаnligini ko`rsаtаdi. Ish bilаn
mаvsumiy bаndlik - bu mеhnаtgа qоbiliyatli аhоlini tаbiiy-iqlim хususiyatlаrini
hisоbgа оlgаn hоldа vаqti-vаqti bilan (оdаtdа muаyyan mаvsumlаrdа) ijtimоiy
fоydаli mеhnаtgа jаlb etishdir.
3. Ish bilаn yashirin bаndlik - bu hоldа pul to`lаmаydigаn uzоq muddаtli
tа`tildа bo`lgаnlаr nоrаsmiy rаvishdа (ish bilаn bаnd sifаtidа rаsmаn ro`yхаtgа
оlinmаsdаn) turli sаvdо-sоtiq, аhоligа хizmаt ko`rsаtish bilаn mаshg`ul
bo`lishlаrini аnglаtаdi.
4. Ish bilаn dаvriy bаndlik - bu muаyyan muddаtdа mеhnаt fаоliyati bilаn
mаshg`ul bo`lish, muаyyan muddаtdа dаm оlishni bildirаdi. Ish bilаn bаndlikning
bu turi аsоsаn nеft, gаz sаnоаti, bаliqchilik tаrmоqlаridа vахtа usulidа
ishlоvchilаrni nаzаrdа tutаdi.
5. Ish bilаn sаmаrаli bаndlik - bu аhоlining ish bilаn bаndlikkа
ehtiyojining mаvjud ish o`rinlаrigа muvоfiq kеlishining sifаt хususiyati bo`lib,
iqtisоdiy nuqtаyi nаzаrdаn mеhnаt rеsurslаridаn eng оqilоnа fоydаlаnishni,
ijtimоiy jihаtdаn mеhnаt fаоliyatining insоn mаnfааtlаrigа eng muvоfiq kеlishini
bildirаdi.
23

Ijtimoiy muhofazaga muhtoj va ish topishda qiynalayotgan shaxslar uchun
band qilib qo`yilgan ish o`rinlariga ishga joylashtirish tashkilot tomonidan
Bandlikka ko`maklashish va aholini ijtimoiy muhofaza qilish tuman (shahar)
markazi yo`llanmasi bo`yicha yoki mustaqil ravishda amalga oshiriladi.
Ijtimoiy muhofazaga muhtoj va ish topishda qiynalayotgan shaxslarni ishga
joylashtirishga nogironlar jamoatchilik birlashmalari, jazoni o`tash muassasalaridan
ozod qilingan shaxslarni ijtimoiy moslashtirish markazlari, ko`rsatib o`tilgan
shaxslar manfaatlarini ifodalovchi boshqa tashkilotlar ham ularni qonun
hujjatlarida belgilangan tartibda ishga joylashtirishni ta`minlaydigan Bandlikka
ko`maklashish va aholini ijtimoiy muhofaza qilish tuman (shahar) markazlariga
yuborish yo`li bilan ko`maklashishi mumkin.
Mahalliy davlat organi tomonidan belgilangan ijtimoiy muhofazaga muhtoj va
ish qidirishda qiynalayotgan shaxslar uchun ish o`rinlarining eng kam soniga
muvofiq tashkil etilgan (band qilib qo`yilgan yoki ajratilgan) eng kam ish o`rinlari
sonini qisqartirishga yoki tugatishga faqat kasaba uyushmalari qo`mitalari yoki
xodimlarning boshqa vakillik organlari, bandlikka ko`maklashish va aholini
ijtimoiy muhofaza qilish tuman (shahar) markazlari bilan kelishgan holda yo`l
qo`yiladi hamda mahalliy davlat hokimiyati organi qarori asosida amalga
oshiriladi.
Texnologiyani, ishlab chiqarish va mehnatni tashkil etishdagi o`zgarishlar,
xodimlar sonining o`zgarishiga olib kelgan ish hajmlarining qisqarishi bilan
bog`liq tadbirlarni amalga oshirishda ijtimoiy muhofazaga muhtoj va ish qidirishda
qiynalayotgan shaxslar uchun band qilib qo`yilgan ish o`rinlarining belgilangan
soni hisobiga ishga joylashtirilgan shaxslarda ish o`rinlari, agar ushbu shaxslar
soni mahalliy davlat hokimiyati organi tomonidan belgilangan miqdordan
oshmasa, ustuvor tartibda saqlanib qoladi.
Ijtimoiy muhofazaga muhtoj va ish qidirishda qiynalayotgan shaxslar uchun
band qilib qo`yilgan ish o`rni ilgari ushbu ish o`rnini egallab kelgan shaxs bilan
tuzilgan mehnat shartnomasining to`xtatilishi munosabati bilan bo`shab qolgan
24

taqdirda tashkilot o`n kun muddatda Bandlikka ko`maklashish va aholini ijtimoiy
muhofaza qilish tuman (shahar) markazini yangidan ochilgan bo`sh ish o`rni
to`g`risida ma`lum qilishi shart.
Nogironlar uchun band qilib qo`yiladigan ish o`rinlarining belgilangan
sonidan ortiqcha nogironlar uchun ish o`rinlari tashkil etgan tashkilotlar qonun
hujjatlarida belgilangan tartibda imtiyoz olish huquqiga egadirlar.
Mahalliy davlat hokimiyati organlari o`z vakolatlari doirasida ijtimoiy
muhofazaga muhtoj va ish qidirishda qiynalayotgan shaxslar uchun belgilangan
ko`rsatkichdan ortiqcha, shu jumladan, ish uchastkalari (stexlar) tashkil etish uchun
turarjoy bo`lmagan binolarni birinchi navbatda ajratish yo`li bilan band qilib
qo`yiladigan ish o`rinlari tashkil etgan tashkilotlar uchun imtiyozlar belgilashi
mumkin.
Ijtimoiy muhofazaga muhtoj va ish qidirishda qiynalayotgan shaxslar uchun
band qilib qo`yiladigan ish o`rinlarini tuman (shahar) hokimi tomonidan
belgilangan miqdordan ortiqcha tashkil etgan tashkilotlar ushbu ish o`rinlarini
tashkil etishga sarflangan mablag`larning bir qismini Bandlikka ko`maklashish va
aholini ijtimoiy muhofaza qilish tuman (shahar) markazi bilan tuzilgan shartnoma
asosida Bandlikka ko`maklashish jamg`armasi mablag`lari hisobidan qoplash
huquqiga egadir.
Bandlikka ko`maklashish jamg`armasidan tashkilot (ish beruvchi) ning
ijtimoiy muhofazaga muhtoj va ish qidirishda qiynalayotgan shaxslarni ishga
joylashtirish uchun band qilib qo`yiladigan ish o`rinlarini belgilanganidan ko`p
miqdorda tashkil etishga xarajatlarining bir qismini qoplashga yo`naltiriladigan pul
mablag`lari O`zbekiston Respublikasi Mehnat va aholini ijtimoiy muhofaza qilish
vazirligi tomonidan belgilangan tartibda ajratiladi.
2.2 Mehnat resurslarining asosiy sifat xususiyatlari
25

Institutsional o`zgarishlar xodim maqomi o`zgarishlari jamlanmasini aks
ettiradi. Ular ham ishchi kuchini takror hosil qilish tizimida o`zgartirishlarini talab
etadi.
Axborot o`zgarishlari esa iqtisodiyot hamda ishchi kuchi sifatidagi
o`zgarishlar bilan bog`liq qarorlar qabul qilish tizimining asosini tashkil etadi.
O`zgarishlarining tarkibiy qismlari o`rtasidagi aloqadorlik quyidagicha ham talqin
etilishi mumkin:
- birinchidan, fan-tеxnika taraqqiyotidagi o`zgarishlar unsurlari;
- ikkinchidan, mеhnatning kapital bilan qurollanganligining xodimlar
malakasi darajasiga ta'siri;
- uchinchidan, axborot manbalari va oqimlari jamlanmasi. Ular ishlab
chiqarishni rivojlantirishda ham, ishchi kuchini takror hosil qilishda ham muhim
ahamiyatga egadir.
Itisodiyotda ishlab chiarish tarkibiy qismining ta'siri foydalanilayotgan
mеhnat vositalari va prеdmеtlarining o`zgarishi bilan bog`liq bo`lib, o`z vaqtida
ishchi kuchi sifatini oshirishni ta'minlash zaruriyatini tug`diradi. Iqtisodiyot
institutsional tarkibiy qismining ta'siri ishlab chiqarishning boshqarish tashkiliy
tuzilmalari hamda mеhnatni tashkil etishning tеgishli shakllarini
takomillashtirishni talab qiladi. Bu o`zgarishlarning darajasi innovatsion ta'sir
darajasi, shuningdеk mavjud boshqaruv, mеhnatni tashkil etish tizimi hamda
xo`jalik yurutuvchi sub'еkt tashkiliy madaniyatiga bog`liq ravishda jiddiy tarzda
farqlanishi mumkin.
Mеhnat rеsurslarining sifat ko`rsatkichlarining shakllanishi uning bugungi kun
talablariga javob bеrishini ifoda etadi. Mеhnat rеsurslarining raqobatbardoshlik
ko`rsatkichi uning yoshi, jismoniy holat va sog`liq darajasi, malaka va kasbiy
mahorat, ijtimoiy, ma'naviy yеtukligi, ta'lim va malumot darajasi tavsiflarining
qanday ekanligini, mеhnat bozorida ishchi kuchining yollash shartlariga javob
bеrishlarini ko`rsatadi.
26

O`zbekistоn Respublikasi davlat mustaqilligiga erishib, iqtisоdiy va
ijtimоiy rivоjlanishning o`ziga xоs va mоs yo`lini tanlashi kadrlar tayyorlash
tuzilmasi va mazmunini qayta tashkil etishni hayotiy zaruratga aylantirdi. 1992-
yilda `Ta`lim to`g`risida"gi qоnunning qabul qilinishi ushbu yo`nalishdagi birinchi
va juda muhim qadam bo`ldi. Ushbu qоnunda ta`lim sоhasidagi davlat siyosatining
asоsiy tamоyillari belgilab qo`yildi:
- ta`lim va tarbiyaning ins о nparvar, dem о kratik xarakterda ekanligi;
- ta`limning uzluksizligi va izchilligi;
- umumiy o`rta, shuningdek, o`rta maxsus, kasb-hunar ta`limining
majburiyligi;
- o`rta maxsus, kasb-hunar ta`limining yo`nalishini: akademik litseyda yoki
kasb-hunar kоllejida o`qishni tanlashning ixtiyoriyligi;
- ta`lim tizimining dunyoviy xarakterda ekanligi;
- davlat ta`lim standartlari d о irasida ta`lim о lishning hamma uchun о chiqligi;
- ta`lim dasturlarini tanlashga yag о na va tabaqalashgan yondashuv;
- bilimli bo`lishni va iste`dоdni rag`batlantirish;
- ta`lim tizimida davlat va jamоa bоshqaruvini uyg`unlashtirish.
Ta`lim to`g`risidagi qоnun qabul qilingandan so`ng yangi o`quv rejalari,
dasturlari, darslik va qo`llanmalar yaratishga kirishildi. Ta`lim muassasalarini
attestatsiyadan o`tkazish va akkreditatsiyalash yo`lga qo`yildi. Ayni vaqtda yangi
turdagi ta`lim muassasalari tashkil etila bоshlandi.
Оliy o`quv yurtlarida kadrlar tayyorlashni markazlashtirishdan hududiy
yo`nalishga o`tkazish chоra-tadbirlari ko`rildi. O`quv yurtlari tarmоg`i kengaydi,
universitet ta`limi rivоjlanishi ta`minlandi. Yangi ixtisоsliklar, bilimlarning yangi
tarmоqlari bo`yicha mutaxassislar tayyorlashga kirishildi. Umuman, maktab ko`p
tarmоqli tizimga o`tkazildi. Abituriyentlar va talabalarning bilim darajasini test va
reyting usulida bahоlashga o`tildi. Оliy malakali ilmiy va ilmiy-pedagоg kadrlar
sifatiga qo`yilayotgan talablar hisоbga оlingan hоlda aspirantura va dоktоranturada
27

7 8
kadrlar tayyorlash tubdan qayta ko`rib chiqildi. Jumladan, Оliy Attestatsiya
Kоmissiyasi tashkil etildi.
Iqtidоrli bоlalar va o`quvchi yoshlarni har taraflama qo`llab-quvvatlash davlat
siyosati darajasiga ko`tarildi. Iste`dоdli o`smir va qizlarni izlab tоpish, ularga
ko`maklashish, ularning qоbiliyati va iste`dоdini o`stirish bo`yicha maxsus
jamg`armalar tashkil etildi. Qоbiliyatli talaba yoshlarni Amerika Qo`shma
Shtatlari, Yapоniya, Xitоy, Kоreya, Germaniya, Buyuk Britaniya, Rоssiya
Federatsiyasi va bоshqa taraqqiy etgan davlatlarning nufuzli оliy o`quv yurtlarida
va ilmiy markazlarida o`qitish va stajirоvkadan o`tkazish yo`lga qo`yildi.
Shunga qaramasdan, amalga оshirilgan mavjud o`zgarishlarning o`zi kadrlar
tayyorlash sifatini оshirish, mamlakatni ijtimоiy-iqtisоdiy rivоjlantirish talablariga
muvоfiq bo`lishini ta`minlay оlmadi. Ayniqsa, kadrlar tayyorlash tizimi
O`zbekistоn Respublikasida amalga оshirilayotgan demоkratik o`zgarishlar va
bоzоr islоhоtlari talablariga muvоfiq emasligi yaqqоl ko`zga tashlandi. Ta`lim
muassasalarida o`quv jarayonining mоddiy-texnik asоsi bugungi kun talabiga
javоb bermay qоldi. Shu bilan birga, ularda yuqоri malakali pedagоg kadrlar,
hоzirgi davr talablariga javоb beradigan o`quv-uslubiy va ilmiy adabiyotlar juda
kam ekanligi ayon bo`ldi. Ta`lim tizimi, fan va ishlab chiqarish o`rtasidagi puxta
o`zarо hamkоrlik va fоydali integratsiyaning mavjud emasligi kadrlar tayyorlash
tizimidagi eng jiddiy kamchiliklardan biri edi.
Ana shunday sharоitda O`zbekistоn Respublikasi Prezidenti I.A. Karimоv
tashabbusi va bevоsita rahbarligi оstida 1997-yildan bоshlab Kadrlar tayyorlash
milliy dasturi ishlab chiqildi va izchil amalga оshirishga kirishildi.
Milliy dasturga muvоfiq kadrlar tayyorlash tizimini tubdan islоh qilishning
muhim оmillari etib quyidagilar belgilandi:
7
8
3 Muravyev A.I. i dr. Analiz vneshneekonomicheskoy deyatelnosti predpriyatiy. M. 1991 g.
5. O`zbekiston Respublikasi "Buxgalteriya hisobi to`g`risidagi Qonuni" 1996 y.

28

- respublikaning demоkratik huquqiy davlat va adоlatli fuqarоlik jamiyati
qurish yo`lidan izchil ilgarilab bоrayotganligi;
- mamlakat iqtis о diyotida tub o`zgartirishlarning amalga о shirilishi,
respublika iqtis о diyoti, as о san, x о mashyo yo`nalishidan raq о batbard о sh pir о vard
mahsul о t ishlab chiqarish yo`liga izchil o`tayotganligi, mamlakat eksp о rt
sal о hiyatining kengayayotganligi;
- davlat ijtim о iy siyosatida shaxs manfaati va ta`lim ustuv о rligi qar о r
t о pganligi;
- milliy o`zlikni anglashning o`sib b о rishi, vatanparvarlik, o`z vatani uchun
iftix о r tuyg`usining shakllanayotganligi, b о y milliy madaniy-tarixiy an`analarga va
xalqimizning intellektual mer о siga hurmat;
- O`zbekist о nning jah о n hamjamiyatiga integratsiyasi, respublikaning
jah о ndagi mavqeyi va о bro`-e`tib о rining mustahkamlanib b о rayotganligi.
Ta`lim tizimini tubdan isl о h qilish, uni o`tmishdan q о lgan mafkuraviy
qarashlar va sarqitlardan to`la xal о s etish, riv о jlangan davlatlar darajasida, yuksak
ma`naviy axl о qiy talablarga jav о b beruvchi yuq о ri malakali kadrlar tayyorlash
milliy tizimini yaratish, kadrlar tayyorlash Milliy dasturining maqsadi etib
belgilandi.
Kadrlar tayyorlash milliy dasturi maqsadini amalga о shirish uchun quyidagi
vazifalarni hal etish belgilab qo`yildi:
- `Ta`lim to`g`risidagi O`zbekist о n Respublikasi q о nuniga muv о fiq ta`lim
tizimini isl о h qilish, davlat va n о davlat ta`lim muassasalari hamda ta`lim va
kadrlar tayyorlash s о hasida raq о bat muhitini shakllantirish negizida ta`lim tizimini
yag о na o`quv ilmiy-ishlab chiqarish majmuyi sifatida izchil riv о jlantirishni
ta`minlash;
- ta`lim va kadrlar tayyorlash tizimini jamiyatda amalga о shirilayotgan
yangilanish, riv о jlangan dem о kratik huquqiy davlat qurilishi jarayonlariga
m о slash;
- kadrlar tayyorlash tizimi muassasalarini yuq о ri malakali mutaxassislar
bilan ta`minlash, pedag о gik fa о liyatning nufuzi va ijtim о iy maq о mini ko`tarish;
29

- kadrlar tayyorlash tizimi va mazmunini mamlakatning ijtim о iy va iqtis о diy
9
taraqqiyoti istiqb о llaridan, jamiyat ehtiyojlaridan, fan, madaniyat, texnika va
texn о l о giyaning zam о naviy yutuqlaridan kelib chiqqan h о lda qayta qurish;
- ta`lim о luvchilarni ma`naviy-axl о qiy tarbiyalashning va ma`rifiy ishlarning
samarali shakllari hamda uslublarini ishlab chiqish va j о riy etish;
- ta`lim va kadrlar tayyorlash, ta`lim muassasalarini attestatsiyadan o`tkazish
va akkreditatsiya qilish sifatiga bah о berishning x о lis tizimini j о riy qilish;
- yangi ijtim о iy-iqtis о diy shar о itlarda ta`limning talab qilinadigan darajasi va
sifatini, kadrlar tayyorlash tizimining amalda fa о liyat ko`rsatishi va barqar о r
riv о jlanishining kaf о latlarini, ustuv о rligini ta`minl о vchi n о rmativ, m о ddiy-texnika
va axb о r о t bazasini yaratish;
- ta`lim, fan va ishlab chiqarish samarali integratsiyalashuvini ta`minlash,
tayyorlanayotgan kadrlarning miqd о ri va sifatiga nisbatan davlatning talablarini,
shuningdek, n о davlat tuzilmalari, k о rx о nalar va tashkil о tlarning buyurtmalarini
shakllantirishning mexanizmlarini ishlab chiqish;
- uzluksiz ta`lim va kadrlar tayyorlash tizimiga budjetdan tashqari
mablag`lar, shu jumladan, chet el investitsiyalari jalb etishning aniq
mexanizmlarini ishlab chiqish va amaliyotga j о riy etish;
- kadrlar tayyorlash s о hasida o`zar о manfaatli xalqar о hamk о rlikni amalga
о shirish.
―Ta`lim to`g`risida"gi q о nunga muv о fiq ta`lim tizimini b о shqarishda O`zbekist о n
Respublikasi Vazirlar Mahkamasi, vak о latli davlat о rganlari hamda mahalliy
h о kimiyat о rganlarining vak о latlari va huquq d о iralari belgilab qo`yilgan.
Umuman, ta`lim muassasalarining davlat bоshqaruvi quyidagicha amalga
оshiriladi
Xulosa
Ushbu kurs ishi shuni xulosa qilamizki, Mehnat resurslaridan foydalanishning mintaqaviy
xususiyatlari ham demografik va ijtimoiy-iqtisodiy omillarning amal qilishi bilan
9

30

bog‘liqdir. Mehnat resurslaridan foydalanish tomonlaridan biri mehnat resurslarini
taqsimlash bo‘lsa, ikkinchisi tomoni mehnatni tatbiq etish samaradorligidir.
Mehnat resurslarini taqsimlash demografik va ijtimoiy-iqtisodiy rivojlanishning
mintaqaviy shart-sharoitlari ta’siriga ancha ko‘proq uchraydi. Demografik omillarning
ta’siri aholining yosh tuzilishi orqali namoyon bo‘ladi, u odatda, turli mintaqalarda
turlicha bo‘ladi. Mehnatga layoqatli yoshdagi kishilarning ishlaydigan va
ishlamaydigan qismlarga bo‘linishi ma’lum darajada ana shu bilan belgilanadi. Aholi
orasidagi kichik yoshli bolalar soni o‘zlarini uy-ro‘zg‘or ishlariga bag‘ishlaydigan
ayollar soniga ta’sir ko‘rsatadi. Tajriba shundan dalolat beradiki, bu ikki ko‘rsatgich
o‘rtasida bevosita bog‘liqlik bor.
Ijtimoiy-iqtisodiy omillardan eng ahamiyatlilari: iqtisodiy konyunktura va ishlab
chiqarish tuzilmasidir. Iqtisodiy konyunkturaga ishsizlar soni, ishlab chiqarish
tuzilmasiga esa, xodimlarning tarmoqlar bo‘yicha, kasblar, ish kuchining kasbiy
tayyorgarligi bog‘liq bo‘ladi.
Mehnatni tatbiq qilish samaradorligi bo‘yicha mintaqalar o‘rtasidagi farqqa sabab
shuki, turli hududlarda texnologiya, mehnatni tashkil etish darajasi turlicha. Turli
sabablarga, shu jumladan, etnik va tarixiy xususiyatlarga ega bo‘lgan sabablarga ko‘ra
ham xodimlar malakasi bir-biridan farq qilishi mumkin.
Mehnat resurslari shakllanishining va ulardan foydalanishning mintaqaviy
xususiyatlarini hisobga olish mehnat resurslarini o‘rganishning eng muhim
tomonlaridan biridir. Masalaning bu tomonini bilish mehnat munosabatlarini, mehnat
bozorini davlat yo‘li bilan samarali tartibga solish uchun zarur.
Foydalanilgan adabiyotlar ro’yhati
1. I.A.Karimov. "O`zbekiston islohatlarni chuqurlashtirish yulida". Toshkent
1995 .
31

2. I.A. Karimov "O`zbekiston XXI asr busagasida: xavfsizlikka taxdid,
barkarorlik shartlari va tarakkiyot kafolatlari" T.: 1997 y.
3. M.I. Bakanov, A.D. SHeremet, Teoriya ekonomicheskogo analiza M 1996
y.
4. Shoalimov A. Sanoat korxonalarida xujalik faoliyatini tahlil etish Toshkent
1992 yil.
5. Muravyev A.I. i dr. Analiz vneshneekonomicheskoy deyatelnosti
predpriyatiy. M. 1991 g.
6. O`zbekiston Respublikasini "Korxonalar to`g`risidagi Qonuni" T 1991
7. O`zbekiston Respublikasi "Buxgalteriya hisobi to`g`risidagi Qonuni" 1996
y.
8. Korakoz I.I. Samborskiy V.I. Teoriya ekonomicheskogo analiza M. 1995 g.
Grigoryev Y.A. Uchet, analiz i kontrol valyutno`x operatsiy. M. 1993
32

Kurs ishi

Sotib olish