Foyda solig'i bazasini aniqlash usullari, soliqni hisoblash va to'lash tartiblari - Iqtisodiyot - Kurs ishlari

Dokument ma'lumotlari

Narxi	30000UZS
Hajmi	103.8KB
Xaridlar	0
Yuklab olingan sana	12 Aprel 2026
Kengaytma	docx
Bo'lim	Kurs ishlari
Fan	Iqtisodiyot

Sotuvchi

Diiyorbek

Ro'yxatga olish sanasi 11 Mart 2026

0 Sotish

Foyda solig'i bazasini aniqlash usullari, soliqni hisoblash va to'lash tartiblari

Sotib olish

O‘ZBEKISTON RESPUBLIKASI OLIY TA’LIM, FAN VA
INNOVATSIYALAR VAZIRLIGI
___________ NOMIDAGI
___________ DAVLAT UNIVERSITETI
IQTISODIYOT FAKULTETI
«_________________________» kafedrasi
“________________”
fanidan
K U R S I S H I
MAVZU: «Foyda solig'i bazasini aniqlash usullari, soliqni hisoblash va to'lash
tartiblari»
Bajardi: ____________
Qabul qildi: ____________
Toshkent – 202_

MUNDARIJA
KIRISH…………………………………………………………………….………3
I BOB. FOYDA SOLIG‘INING NAZARIY
ASOSLARI ………………………..5
1.1. Foyda solig‘ining mazmuni, iqtisodiy mohiyati va davlat byudjetidagi
o‘rni ……………………………………………………………………………..….5
1.2. Foyda solig‘i bazasini shakllantiruvchi asosiy omillar: daromadlar va
xarajatlar…………………………………………………………………………..13
1.3. Soliq solinadigan foydani aniqlashning nazariy tamoyillari va xalqaro
tajribalar…………………………………………………………………………..17
II BOB. O‘ZBEKISTONDA FOYDA SOLIG‘I BAZASINI ANIQLASH
USULLARI …………………………………………………………………..…..23
2.1. Soliq kodeksi bo‘yicha soliq solinadigan foydani aniqlash
tartibi …......23
2.2. Amortizatsiya, ruxsat etilgan xarajatlar va soliq imtiyozlarining
ta’siri ……………………………………………………………………………....26
2.3. Foyda solig‘i bazasini hisoblashda korxonalarda uchraydigan amaliy
xatoliklar………………………………………………………………………..…29
III BOB. FOYDA SOLIG‘INI HISOBLASH VA TO‘LASH
TARTIBLARI...31
3.1. Foyda solig‘i stavkalari, avans to‘lovlari va yil yakuniy hisob-
kitobi….31
3.2. Elektron tizimlarda soliq hisoboti topshirish jarayoni (my.soliq.uz)
…..34
3.3. Foyda solig‘ini to‘lash muddatlari, jarimalar va nazorat
mexanizmlari...36
XULOSA…………………………………………………………………………39
FOYDALANILGAN ADABIYOTLAR………………………………………..41
2

KIRISH
Kursh ishi mavzusining dolzarbligi. Bozor iqtisodiyoti sharoitida
korxonalar faoliyatining moliyaviy natijalarini to‘g‘ri shakllantirish, daromad va
xarajatlarni belgilangan tartibda hisobga olish hamda soliq majburiyatlarini o‘z
vaqtida bajarish davlat iqtisodiy siyosatining eng muhim yo‘nalishlaridan biridir.
Ayniqsa, foyda solig‘i mamlakat byudjeti daromadlarida salmoqli ulushga ega
bo‘lib, korxonalar moliyaviy barqarorligiga ham bevosita ta’sir ko‘rsatadi. Shuning
uchun foyda solig‘i bazasini aniq belgilash, soliqni hisoblashning me’yoriy
asoslarini o‘rganish va to‘lov tartiblarini mukammal bilish amaliy jihatdan
nihoyatda dolzarb hisoblanadi. Mamlakatimizda soliq tizimini soddalashtirish,
shaffoflikni oshirish va tadbirkorlik uchun qulay muhit yaratish maqsadida so‘nggi
yillarda Soliq kodeksiga bir qator yangiliklar kiritilgan bo‘lib, bular foyda solig‘i
mexanizmini yanada takomillashtirishga xizmat qilmoqda. Shu sababli ushbu
mavzuni o‘rganish nafaqat nazariy, balki amaliy ahamiyatga ham ega.
Bozor iqtisodiyoti chuqurlashib borayotgan hozirgi sharoitda korxonalar
faoliyati samaradorligi ko‘p jihatdan ularning soliq yukini to‘g‘ri boshqarishi va
moliyaviy resurslardan oqilona foydalanishiga bog‘liq. Foyda solig‘i esa davlat
byudjetining barqaror daromad manbalaridan biri bo‘lib, uning bazasini
aniqlashdagi har qanday xato korxonalar uchun ham, davlat uchun ham sezilarli
moliyaviy oqibatlarga olib keladi. Shu sababli foyda solig‘ining to‘g‘ri
hisoblanishi nafaqat fiskal vazifa, balki korxonaning umumiy iqtisodiy
barqarorligiga ta’sir qiluvchi jarayon sifatida dolzarblik kasb etadi. O‘zbekiston
iqtisodiyotida 2023-2025-yillar davomida olib borilgan soliq islohotlari natijasida
soliq ma’murchiligi soddalashtirilgan, elektron hisobot tizimlari joriy qilingan,
foyda solig‘i bo‘yicha ayrim stavkalar qayta ko‘rib chiqilgan. Bu o‘zgarishlar
korxonalardan soliq bazasini aniq, shaffof va xalqaro standartlarga mos tarzda
shakllantirishni talab qilmoqda. Ayniqsa, amortizatsiya, ruxsat etilgan xarajatlar,
soliq imtiyozlarining to‘g‘ri qo‘llanishi bo‘yicha qo‘shimcha talablar paydo bo‘ldi.
Shuningdek, respublikada yirik investitsiya loyihalarining ko‘payishi,
korxonalarning modernizatsiya jarayoniga kirishishi, yangi texnologiyalar xarid
3

qilinishi foyda solig‘i bazasini aniqlashda amortizatsiya siyosatining ahamiyatini
keskin oshirib yubordi. Asosiy vositalarning qiymatini qayta baholash,
tezlashtirilgan amortizatsiya qo‘llash, investitsiya soliq kreditlari olish kabi
mexanizmlar korxonalar tomonidan faol qo‘llanmoqda. Shu sababli buxgalterlar,
moliyachilar va soliq mutaxassislaridan foyda solig‘i bo‘yicha yangilangan
qonunchilikni chuqur bilish talab etiladi. Bundan tashqari, O‘zbekiston 2024-2025-
yillarda OECD va boshqa xalqaro tashkilotlar bilan soliq bazasining eroziyasini
kamaytirish, foydaning sun’iy ko‘chirilishini oldini olish bo‘yicha hamkorlikni
kuchaytirdi. Bu esa foyda solig‘i bazasini aniqlashda xalqaro talablarga
yaqinlashishni, ichki me’yoriy hujjatlarni doimiy ravishda takomillashtirishni
taqozo etmoqda. Shu jihatdan, mavzuning nazariy va amaliy asoslarini chuqur
o‘rganish dolzarbdir.
Umuman olganda, korxonalarning soliq majburiyatlarini to‘g‘ri bajarishi,
soliq yukini optimallashtirish, moliyaviy barqarorlikni ta’minlash hamda davlat
budjeti daromadlarini barqaror shakllantirishda foyda solig‘ining tutgan o‘rni
beqiyosdir. Shuning uchun foyda solig‘i bazasini aniqlash, hisoblashi va to‘lash
tartiblari bugungi iqtisodiy sharoitda o‘ta dolzarb mavzu bo‘lib qolmoqda.
Tadqiqot obyekti : O‘zbekiston Respublikasi korxonalarida foyda solig‘i
bo‘yicha shakllanadigan buxgalteriya va soliq hisoboti jarayoni. Tadqiqot
predmeti: Foyda solig‘i bazasini aniqlash, soliqni hisoblash va to‘lash bilan bog‘liq
iqtisodiy va huquqiy munosabatlardir.
Tadqiqot metodologiyasi sifatida iqtisodiy tahlil, taqqoslash, tizimli
yondashuv, me’yoriy-huquqiy hujjatlarni sharhlash, guruhlash kabi ilmiy usullar
qo‘llanildi.
Kurs ishining tuzilishi kirish , uch bob , xulosa va foydalanilgan adabiyotlar
ro’yxatidan iborat. Birinchi bobda foyda solig‘ining nazariy asoslari yoritiladi.
Ikkinchi bobda foyda solig‘i bazasini aniqlash usullari va ularga doir amaliy
jihatlar tahlil qilinadi. Uchinchi bobda esa foyda solig‘ini hisoblash va to‘lash
tartibiga bag‘ishlangan.
4

I BOB. FOYDA SOLIG‘INING NAZARIY ASOSLARI
1.1 Foyda solig‘ining mazmuni, iqtisodiy mohiyati va davlat byudjetidagi
o‘rni
Foyda solig‘i - bu korxonalar faoliyati natijasida olingan sof moliyaviy
natijaga, ya’ni foydaga solinadigan majburiy to‘lov bo‘lib, davlat byudjetining eng
muhim daromad manbalaridan biridir. Iqtisodiy adabiyotlarda foyda solig‘i
korxonalar daromadi va xarajatlari o‘rtasidagi farq asosida shakllanadigan
moliyaviy natijaga asoslangan to‘lov sifatida talqin qilinadi. Ushbu soliq turi
davlatning fiskal siyosatida muhim rol o‘ynaydi, chunki u iqtisodiyotda ishlab
chiqarish hajmi, korxonalarning moliyaviy barqarorligi va investitsion faollik bilan
bevosita bog‘liqdir.Foyda solig‘ining mazmuni, avvalo, korxona tomonidan
yaratilgan qo‘shimcha qiymatning bir qismini davlatga qaytarish tamoyiliga
asoslanadi. Korxona daromad olganida, bu daromadning bir qismi xarajatlarni
qoplagandan keyin sof foyda sifatida shakllanadi. Aynan shu sof foyda soliq solish
obyekti sifatida belgilanadi. Bunda soliqning asosiy mohiyati - korxonalar
o‘rtasida adolatli soliq yukini taqsimlash, byudjetga barqaror tushumlarni
ta’minlash va davlatning iqtisodiy rivojlanish dasturlarini moliyalashtirishdir.
Foyda solig‘i umumdavlat solig‘i hisoblanadi. U to‘g‘ri soliqlar guruhiga
mansub. Tadirkorlik subektlarining xo‘jalik faoliyati moliyaviy natijasining
umumiy ko‘rsatkichi bo‘lgan foyda - iqtisodiy kategoriya hisoblanadi. Qisqa qilib
aytganda, uni moliyaviy-xo‘jalik faoliyati natijasida olgan tushum bilan sarf
qilingan xarajatlar o‘rtasidagi farq sifatida tavsiflash mumkin. Shu ma’noda, foyda
korxonaning yakuniy natijasini baholovchi asosiy ko‘rsatkichlardan biri
hisoblanadi. Korxonalar tomonidan olinuvchi foyda miqdorining ko‘payishi
ularning faoliyatini samaradorligini oshishiga olib keladi, deb xulosa qilishimiz
mumkin.
Foyda solig‘ining mazmuni - korxonalar foydasidan olinadigan majburiy
to‘lovdir, uning iqtisodiy mohiyati - davlatning iqtisodiyotni tartibga solishi, soliq
tizimini takomillashtirishi va muvozanatlashdir. Foyda solig‘i davlat byudjetining
5

muhim manbalaridan biri bo‘lib, davlat xarajatlarini moliyalashtirishga xizmat
qiladi.
Foyda solig‘i fiskal funksiyadan tashqari tartibga soluvchi iqtisodiy
funksiyani ham bajaradi. Soliq stavkalari, imtiyozlar, chegirmalar va ruxsat etilgan
xarajatlar tizimi korxonalarning investitsiya qarorlariga, ishlab chiqarish hajmiga,
innovatsion faolligiga ta’sir ko‘rsatadi. Masalan, amortizatsiya chegirmalari yoki
investitsiyalarga berilgan imtiyozlar korxonalarni yangi texnologiya va jihozlarga
sarmoya kiritishga rag‘batlantiradi. Shu sababli foyda solig‘i nafaqat davlat
manfaatlari, balki tadbirkorlik subyektlarining rivojlanish strategiyasiga ham
taalluqlidir.Davlat byudjeti daromadlari tarkibida foyda solig‘ining o‘rni yildan-
yilga barqaror bo‘lib kelmoqda. Bu soliq turi iqtisodiy o‘sish sur’atlariga, ishlab
chiqarishning kengayishi va korxonalar sonining ortishiga bevosita bog‘langan.
Yirik sanoat korxonalari, xizmat ko‘rsatish sohasi subyektlari, qishloq xo‘jaligi va
savdo tashkilotlari tomonidan to‘lanadigan foyda solig‘i davlatning ijtimoiy
dasturlari, infratuzilma loyihalari va boshqa umumdavlat xarajatlarini
moliyalashtirishda muhim manba bo‘lib xizmat qiladi.
Shuningdek, foyda solig‘i davlatning iqtisodiy siyosatini amalga oshirishda
muvofiqlashtiruvchi vosita sifatida ham ahamiyat kasb etadi. Soliq stavkalarining
o‘zgarishi iqtisodiyotdagi kon’yunkturaga, investitsiya oqimlariga, korxonalarning
moliyaviy barqarorligiga ta’sir ko‘rsatadi. Shu sababli foyda solig‘i stavkalari
mamlakatda olib borilayotgan soliq islohotlarining eng muhim yo‘nalishlaridan
biridir. O‘zbekistonda so‘nggi yillarda soliq tizimini soddalashtirish, soliq yukini
kamaytirish va biznes uchun qulay muhit yaratish maqsadida foyda solig‘i
bo‘yicha ham bir qator o‘zgarishlar kiritilmoqda.
Foyda solig‘i bu xo‘jalik yurituvchi sub’ektlarning foydasidan olinib,
byudjetning muhim daromadlaridan biri hisoblanadi (Soliq kodeksi XII bo‘lim).
Bu to‘g‘ri (bevosita) soliqdir. Uning summasi soliq to‘lovchi korxonaning yakuniy
moliyaviy natijalariga bog‘liq bo‘ladi. Moliya yilida soliq solinadigan foydaga ega
bo‘lgan yuridik shaxslar foyda solig‘ini to‘lovchilar hisoblanadi. Yalpi foyda bilan
ma’lum chegirmalar o‘rtasidagi farq sifatida hisoblangan foyda soliqqa tortish
6

ob’ektidir. Foyda solig‘i barcha soliqlar to‘langandan so‘ng korxona ixtiyoriga
qolgan foyda hisobidan to‘lanadi. Mulkchilikning turli shakllari rivojlanishi
korxonalar va tashkilotlarning o‘z imkoniyatlarini kengayishiga va bozor
infrastrukturasining rivojlanishiga olib keldi. Majburiy ajratmalar avvalgi tizimda
korxonalar tomonidan boshqarilish samaradorligini ta’minlash uchun muhim edi.
Ammo, foydadan ajratmalar o‘zining iqtisodiy tuzilishiga asoslangan xolda, faqat
davlat korxonalariga ajratilmay, balki hamkorlik qiluvchi tashkilotlarga, xorijiy
investitorlarga yo‘naltirilishini ko‘rsatdi. Foyda solig‘i barcha soliqlar
to‘langandan so‘ng korxona ixtiyoriga qolgan foyda hisobidan to‘lanadi.
Mulkchilikning turli shakllari rivojlanishi korxonalar va tashkilotlarning o‘z
imkoniyatlarini kengayishiga va bozor infrastrukturasining rivojlanishiga olib
keldi. Majburiy ajratmalar avvalgi tizimda korxonalar tomonidan boshqarilish
samaradorligini ta’minlash uchun muhim edi. Ammo, foydadan ajratmalar o‘zining
iqtisodiy tuzilishiga asoslangan xolda, faqat davlat korxonalariga ajratilmay, balki
hamkorlik qiluvchi tashkilotlarga, xorijiy investitorlarga yo‘naltirilishini ko‘rsatdi.
Bu o‘zgarishlar natijasida, korxonalar o‘zlarini bevosita va bilvosita
investitsiyas dasturlariga to‘sqinlik qilmoqchi bo‘lib, bu esa ularning o‘zlarini
rivojlantirish, samarali faoliyat ko‘rsatishlari va yangi bozorlarda iqtisodiy
munosabatlarini rivojlantirishlari uchun o‘z imkoniyatlarini kengaytirishlari
mumkin bo‘ldi.
Soliq kodeksiga ko‘ra, quyidagilar foyda solig‘ining soliq to‘lovchilari
hisoblanadi:
1) O‘zbekiston Respublikasining soliq rezidentlari bo‘lgan yuridik shaxslar
(bundan buyon ushbu bo‘limda yuridik shaxslar deb yuritiladi);
2) O‘zbekiston Respublikasining norezidentlari bo‘lgan yuridik shaxslar,
shuningdek O‘zbekiston Respublikasida faoliyatni doimiy muassasalar orqali
amalga oshiradigan, yuridik shaxs tashkil etmagan holdagi chet el tuzilmalari
(bundan buyon ushbu bo‘limda faoliyatni doimiy muassasa orqali amalga
oshiruvchi norezidentlar deb yuritiladi);
7

3) O‘zbekiston Respublikasidagi manbalardan daromadlar oluvchi
O‘zbekiston Respublikasi norezidentlari bo‘lgan yuridik shaxslar (bundan buyon
ushbu bo‘limda norezidentlar deb yuritiladi);
4) soliq to‘lovchilar konsolidatsiyalashgan guruhining mas’ul ishtirokchilari
bo‘lgan yuridik shaxslar;
5) soliq davrida tovarlarni (xizmatlarni) realizatsiya qilishdan olgan
daromadlari bir milliard so‘mdan ortiq bo‘lgan yoki o‘z ixtiyori bilan foyda
solig‘ini to‘lashga o‘tgan yakka tartibdagi tadbirkorlar;
6) oddiy shirkat shartnomasi (birgalikdagi faoliyat to‘g‘risidagi shartnoma)
doirasida amalga oshiriladigan faoliyat bo‘yicha oddiy shirkatning ishonchli
shaxsi.
Yuridik shaxslardan olinadigan foyda solig‘i to‘lovchilari moliya yilida
soliqqa tortiladigan foydaga ega bo‘lgan yuridik shaxslar hisoblanadi. Ammo,
soliqqa tortishning alohida tartibiga o‘tgan korxonalar, jumladan, yagona soliq
to‘loviga o‘tgan mikrofirma va kichik korxonalar, savdo va umumiy ovqatlanish
tashkilotlari, yagona yer solig‘i to‘lovchi qishloq xo‘jalik tovari ishlab
chiqaruvchilar bu soliqni to‘lovchisi hisoblanishmaydi. Ular o‘zlari uchun
ixchamlashtirilgan soliqni to‘laydilar. Bulardan tashqari, tadbirkorlik faoliyatining
faqat alohida turlariga qat’i stavkada soliq to‘lovchilar ham bu soliqni to‘lovchilari
hisoblanishmaydi Yuridik shaxslar foyda solig‘i bo‘yicha budjet bilan hisob-
kitoblarni mustaqil ravishda amalga oshiradilar. Ayrim iqtisodiyot tarmoq
korxonalari byudjet bilan hisob-kitoblarni O‘zbekiston Respublikasi Vazirlar
Mahkamasining qaroriga binoan markazlashtirilgan tartibda amalga oshirishlari
mumkin (misol uchun, energetika, neftgazxolding kabi tarmoq korxonalarida).
Soliqqa tortish maqsadida foydaga soliq to‘lovchilarni rezidentlar va
norezidentlarga ajratiladi.
O‘zbekiston Respublikasining rezidenti deb, O‘zbekistonda ta’sis etilgan yoki
ro‘yxatdan o‘tgan hamda bosh korxonasi O‘zbekistonda joylashib, O‘zbekiston
Respublikasidan tashqarida ro‘yxatdan o‘tgan yuridik shaxslar hisoblanadi.
O‘zbekiston Respublikasi rezidenti bo‘lgan yuridik shaxslar O‘zbekistonda va
8

undan tashqaridagi faoliyatdan olgan daromadlaridan foyda solig‘iga
tortiladilar.O‘zbekiston Respublikasining norezidentlari esa, faqat O‘zbekiston
Respublikasida faoliyat ko‘rsatishdan olgan daromadlari bo‘yicha soliqqa
tortiladilar. Rezidentlar doimiy faoliyat ko‘rsatuvchilar bo‘lsa, norezidentlar
faoliyati Respublikada vaqtinchalik xarakterga ega bo‘ladi.
Yuridik shaxslar foyda solig‘i to‘lovchilari bo‘lishi uchun quyidagi shartlarga
javob berishi kerak:
ruxsat etilgan faoliyatdan foyda olishi (qonunchilik bilan ta’qiqlangan
faoliyatdan tashqari);
o‘zining mol-mulkiga ega bo‘lishi;
mustaqil tugallangan buxgalteriya balansiga ega bo‘lishi;
bankda hisob raqamiga ega bo‘lishi;
identifikatsion raqamga ega bo‘lishi;
tegishli tartibda davlat organlaridan ro‘yxatdan o‘tgan bo‘lishi.
Milliy iqtisodiyotni barqaror rivojlantirishda, davlat budjetining daromad
qismini shakllantirishda davlatfoyda solig‘i mexanizmidan foydalanadi. Foyda
solig‘i vositasida davlat budjetining daromad qismini shakllantirish va
korxonalarning daromadlarini qaytataqsimlashjarayonida davlat va soliq
to‘lovchilaro‘rtasida iqtisodiy munosabatlar yuzaga keladi. Soliq to‘lovchi
tomonidanolingan foyda foyda solig‘i bo‘yicha soliq solish obyekti, debe’tirof
etiladi. Ayrimsoliq to‘lovchilar uchun soliq obyekti nianiqlashdao‘ziga xos
xususiyatlar mavjud. O‘zbekiston Respublikasi Soliq Kodeksining 296-moddasida
foyda solig‘ining soliq bazasinianiqlash qoidalari belgilangan: “soliq
solinishilozim bo‘lgan foyda summasi soliq bazasi hisoblanadi”
Yuridik shaxslarning jami daromadi tarkibiga uning O‘zbekiston
Respublikasidagi va chet eldagi manbalardan soliq)davri mobaynida olingan
daromadlari kiradi. Jami daromadni aniqlashda qo‘shilgan qiymat solig‘i va aksiz
solig‘i summalari hisobga olinadi. Soliq to‘lovchilar o‘zlarining jami daromadlari
birlamchi hujjatlar, boshqa hujjatlar, shu jumladan, elektron hujjatlar, shuningdek
9

soliqni hisobga olishga doir hujjatlar asosida pul, natura shaklida yoki boshqa
shakllarda kelib tushgan barcha tushumlardan kelib chiqib aniqlanadi. Chet el
valyutasida ifodalangan daromadlar qiymati milliy valyutada ifodalangan
daromadlar bilan birgalikda hisobga olinadi. Ayrim tushumlar daromad sifatida tan
olinmaydi. Masalan: ustav kapitaliga qo‘shilgan mablag‘lar; aksiyalarni
joylashtirish narxining ularning nominal qiymatidan ortiqcha summasi;
ishtirokchilar tarkibidan chiqish chog‘ida ustav kapitaliga qo‘shilgan hissa
doirasida olingan mablag‘lar; oddiy shirkat shartnomasi bo‘yicha birlashtiriladigan
mablag‘lar; oldindan to‘lov tarzida boshqa shaxslardan olingan mablag‘lar; garov
yoki zakalat tarzida olingan mablag‘lar; hukumat qarorlari asosida, shuningdek
O‘zbekiston Respublikasining xalqaro shartnomalariga muvofiq tekinga olingan
mol-mulk va xizmatlar; olingan grantlar, insonparvarlik yordami va maqsadli
tushumlar; sug‘urta summasi tarzida olingan mablag‘lar va boshqalar. Yuridik
shaxslarning soliq bazasini aniqlashda jami daromadidan chegirib tashlanmaydigan
xarajatlardan tashqari daromad olish bilan bog‘liq barcha xarajatlar chegirib
tashlanadi. Soliq to‘lovchi tomonidan O‘zbekiston Respublikasida ham, uning
hududidan tashqarida amalga oshirilgan, asoslangan va hujjatlar bilan tasdiqlangan
chiqimlari xarajatlar deb e’tirof etiladi. Shu o‘rinda aytish joizki, asoslangan
xarajatlar deganda bahosi pul shaklida ifodalangan, iqtisodiy jihatdan o‘zini
oqlagan chiqimlar tushuniladi. Yuqorida aytganimizdek, soliq bazasini aniqlashda
chegirib tashlanmaydigan xarajatlar ham mavjud. Ularga quyidagilar kiradi:
moddiy qimmatliklarning tabiiy kamayishi normalaridan ortiqcha yo‘qolishi;
umumiy ovqatlanish korxonalariga kommunal xizmatlarning qiymatini to‘lash;
pensiyalarga ustamalar va qo‘shimcha to‘lovlar; xayriya yordamini amalga
oshirish uchun xarajatlar; atrof-muhitni ifloslantirganlik uchun kompensatsiya
to‘lovlari; boshqa shaxslar uchun to‘langan soliqlar; soliq tekshiruvlari natijalari
bo‘yicha qo‘shimcha hisoblangan soliqlar; soliq to‘lovchining tadbirkorlik
faoliyatini amalga oshirish bilan bog‘liq bo‘lmagan tadbirlarga doir xarajatlari;
kasaba uyushmalari qo‘mitalariga yordam ko‘rsatish; budjet tizimiga kiritilishi
lozim bo‘lgan penyalar, jarimalar va boshqa sanksiyalar; xo‘jalik shartnomalari
10

shartlarini buzganlik uchun to‘langan jarimalar, penyalar va sanksiyalar. Foyda
solig‘i korxona faoliyatining qay darajada samarali tashkil etilganini ko‘rsatuvchi
mezon sifatida qaraladi. Foyda qancha katta bo‘lsa, demak korxona resurslardan
samarali foydalangan, xarajatlarni oqilona boshqargan va bozor talabiga mos
mahsulot yoki xizmatlar taklif etgan bo‘ladi. Shu jihatdan foyda solig‘i
korxonaning iqtisodiy salohiyatini baholovchi moliyaviy indikator sifatida ham
ahamiyatga ega. Davlatning ijtimoiy va iqtisodiy dasturlarni moliyalashtirishida
eng barqaror va prognoz qilinadigan manbalardan biri aynan foydaga solinadigan
soliqdir. Chunki boshqa soliqlarga nisbatan foyda solig‘i korxonalarning o‘sish
sur’atiga juda kuchli bog‘liq bo‘ladi. Shu sababli ko‘plab davlatlar uchun ushbu
soliq byudjet daromadlarining muhim qismini tashkil qiladi.
Korxonalarga qo‘yilgan soliq majburiyatlari, agar adolatli va turg‘un bo‘lsa -
ularni investitsiya va modernizatsiyaga undaydi: yangi texnologiyalar, ishlab
chiqarish quvvatlarini kengaytirish, ish o‘rinlari yaratish va hk. Bu esa mamlakat
iqtisodiyotining rivojlanishiga xizmat qiladi.
Shu bilan birga, soliq imtiyozlari va soddalashtirilgan soliqqa tortish tartiblari
- kichik va o‘rta biznesni qo‘llab-quvvatlash, yangi tadbirkorlikni rag‘batlantirish
uchun muhim vosita bo‘lishi mumkin.
Foyda solig‘i nafaqat daromad manbai, balki davlatning iqtisodiy siyosat
yuritish vositasi hamdir. Masalan:
Soliq stavkalarining pasaytirilishi investitsiya faolligini oshiradi;
Yuqori soliq stavkalari esa kontrabandaga, yashirin iqtisodiyotga yoki
xarajatlarni sun’iy oshirishga olib kelishi mumkin;
Shu bilan foyda solig‘i iqtisodiyotdagi tartibga solish instrumentlaridan biri
bo‘lib xizmat qiladi.
Raqobat kuchaygan sharoitda korxonalar xarajatlarni imkon qadar
kamaytirishga, foydani oshirishga harakat qiladi. Shu jarayonda foyda solig‘ining
yuki ham korxonaning bozordagi o‘rniga ta’sir qiladi. Agarda soliq stavkalari
barqaror bo‘lsa, korxonalar uzoq muddatli biznes rejalashtirishni osonlashtiradi.
Bunda foyda solig‘i raqobatni sog‘lomlashtiruvchi omil sifatida namoyon bo‘ladi.
11

Soliq yukining o‘rtacha darajada bo‘lishi korxonalarga: 1) mahsulot narxini
oshirmasdan ishlab chiqarishni davom ettirish; 2) innovatsiyalarni joriy etish; 3)
xarajatlarni optimallashtirish, kabi imkoniyatlarni yaratadi. Agar foyda solig‘i
haddan tashqari yuqori bo‘lsa, korxonalar yashirin iqtisodiyotga kirib ketishi yoki
faoliyatini qisqartirishi mumkin. Shu sababli davlat foyda solig‘i stavkalarini
belgilashda korxonalarning raqobatbardoshligiga ta’sirini ham hisobga oladi.
Korxonalar investitsiya rejalari, yangi filial ochish, mahsulot turini
kengaytirish, importni qisqartirish yoki eksportni ko‘paytirish kabi muhim
qarorlarni qabul qilishda soliq stavkalariga alohida e’tibor beradi. Chunki soliq
yuki past bo‘lgan muhitda tadbirkorlar ko‘proq sarmoya kiritishga moyil bo‘ladi.
Shu bois foyda solig‘i iqtisodiyotda tashqi va ichki investitsiyalarni
rag‘batlantiruvchi omil sifatida ahamiyatlidir. Agar korxona samarali boshqarilsa -
ya’ni xarajatlar boshqaruvi, ishlab chiqarish, daromadlarni shakllantirish tizimi
yaxshi bo‘lsa - sof foyda yuqori bo‘ladi. Bu holatda korxona soliq to‘lovchisi
sifatida ko‘proq ulush beradi. Bu esa korxonalarning umumiy iqtisodiyotdagi
izchilligini rag‘batlantiradi. Boshqa tomondan, foyda solig‘i tizimi korxonalarni
moliyaviy intizomga da’vat qiladi: xarajatlar, amortizatsiya, aktivlardan
foydalanish, soliq rejalashtirish - bularning hammasi yaxshi yuritilishi kerak.
Korxonalardan yig‘ilgan foyda solig‘i - davlatning umumiy iqtisodiy va
ijtimoiy siyosatini amalga oshirish uchun manba bo‘ladi. Bu nafaqat korxonalar
balki butun jamiyat manfaatiga xizmat qiladi. Ayniqsa jahon tajribasida korporativ
soliqlar - davlat va xususiy sektor o‘rtasida muvozanat saqlash, inflyatsiya va
resurslardan foydalanish orqali tizimli rivojlanish ta’minlashda muhim rol
o‘ynaydi.
To‘g‘ri soliq bazasini shakllantirish: sof foyda, ruxsat etilgan xarajatlar,
amortizatsiya, imtiyozlar kabi omillarni qonuniy ravishda hisobga olish - bu
soliqqa tortishning adolatliligi va iqtisodiy samaradorligini kafolatlaydi.
Agar soliq bazasi noaniq bo‘lsa yoki soliq solinadigan foyda noto‘g‘ri
hisoblangan bo‘lsa - bu davlat byudjeti tushumlarining kamayishiga, korxonalar
ishonchini yo‘qotilishiga va umuman iqtisodiy inqirozlarga olib kelishi mumkin.
12

1.2. Foyda solig‘i bazasini shakllantiruvchi asosiy omillar: daromadlar va
xarajatlar
Foyda solig‘i bazasini shakllantiruvchi asosiy omillar - bu korxonaning jami
daromadlari va xarajatlari. Soliqqa tortiladigan foyda miqdori jami daromaddan
qabul qilingan xarajatlarni ayirish orqali aniqlanadi. Bu hisob-kitobda soliq
qonunchiligida ko rsatilgan soliqqa tortilmaydigan daromadlar va chegiribʻ
olinmaydigan xarajatlar hisobga olinadi.
Daromadlar: Bu korxona faoliyatidan olingan barcha pul mablag lari va
ʻ
moddiy boyliklaridir. Bularga tovarlar sotishdan, xizmatlar ko rsatishdan,
ʻ
aktivlarni ijaraga berishdan va boshqa operatsiyalardan tushgan tushumlar kiradi.
Xarajatlar: Bu daromad keltirish uchun qilingan xarajatlardir. Bunga xomashyo
xarajatlari, ish haqi, ijara to lovlari, ma muriy xarajatlar va boshqalar kiradi.
ʻ ʼ
Soliqqa tortiladigan foyda: Bu korxonaning jami daromadlaridan soliq
qonunchiligida belgilangan chegirib olinadigan xarajatlar ayirmasi hisoblanadi. Bu
asosiy omil bo lib, soliq miqdorini aniqlashda qo llanadi.
ʻ ʻ
Foyda solig‘i bazasini shakllantirish jarayoni nafaqat buxgalteriya hisobining
ichki qoidalariga, balki soliq siyosatining ustuvor tamoyillariga ham tayanadi.
Soliq bazasining to‘g‘ri aniqlanishi davlat byudjeti barqarorligiga, xo‘jalik
yurituvchi subyektlarning moliyaviy intizomiga hamda iqtisodiy muhitning
raqobatbardoshligiga bevosita ta’sir ko‘rsatadi. Shu sababli bazani hisoblashda bir
qator tamoyillar uzluksiz amal qiladi.
1. Iqtisodiy mazmunni ustuvor qo‘yish tamoyili. Soliq bazasini aniqlashda har
qanday moliyaviy operatsiya uning tashqi shakliga emas, balki iqtisodiy
mazmuniga ko‘ra baholanadi. Masalan, korxona o‘rtasida tuzilgan shartnoma
huquqiy jihatdan xizmat ko‘rsatish deb rasmiylashtirilgan bo‘lsa-da, amalda u
aktivni beg‘araz topshirish bo‘lsa, mazkur operatsiya aynan iqtisodiy haqiqati
asosida soliqqa tortiladi. Bu yondashuv soliqdan bo‘yin tovlash sxemalarini
kamaytiradi va soliq tizimining adolatini ta’minlaydi.
13

2. Xarajatlarning asoslanganligi va hujjatlashtirilganligi: Foyda solig‘i
bazasini kamaytirishga asos bo‘luvchi har bir xarajat korxonaning faoliyati bilan
uzviy bog‘liq bo‘lishi, iqtisodiy jihatdan asoslangan va rasmiy hujjatlar bilan
tasdiqlangan bo‘lishi shart. Bu talablarga rioya qilinishi:
- soliq organlariga nazoratni osonlashtiradi;
- korxona ichki moliyaviy intizomini mustahkamlaydi;
- xarajatlarni sun’iy oshirish orqali soliq bazasini kamaytirish holatlarining
oldini oladi.
Xarajatlarni tasdiqlovchi hujjatlarning to‘g‘riligi va haqiqiyligi soliq
bazasining aniqligi uchun asosiy omillardan biridir.
3. Rentabellik va real moliyaviy natija tamoyili: Korxona foydasi hisob-
kitobda ko‘rsatkichlarning real bo‘lishi muhim. Amaliyotda ayrim korxonalar
vaqtinchalik zarar ko‘rsatish, daromadlarni keyingi davrlarga ko‘chirish yoki
aktivlarni past baholash orqali soliq yukini kamaytirishga urinishi mumkin. Shu
sababli foyda solig‘i bazasini aniqlashda hisob siyosati bir maromda olib borilishi,
aktiv va majburiyatlar haqqoniy baholanishi, daromadlar va xarajatlar o‘z vaqtida
tan olinishi talab etiladi.
4. Xolislik va barqarorlik tamoyili: Soliq bazasini aniqlash qoidalari bir
davrdan ikkinchi davrgacha keskin o‘zgarib turmasligi kerak. Barqaror yondashuv
korxonalarga uzoq muddatli reja tuzish imkonini beradi, investitsion muhitni
barqarorlashtiradi. Shuningdek, soliq stavkalari va tartiblaridagi keskin
o‘zgarishlar korxonalarda noto‘g‘ri moliyaviy strategiyalar shakllanishiga sabab
bo‘lishi mumkin. Shu bois soliq siyosatining izchilligi foyda solig‘i bazasini
shakllantirishda muhim ahamiyatga ega.
5. Soliq adolati tamoyili: Har bir korxona bir xil faoliyat sharoitida bo‘lsa,
foyda solig‘i bazasini hisoblash qoidalari ham ular uchun teng bo‘lishi lozim. Bu
tamoyil kichik va yirik biznes o‘rtasida adolatli raqobatni qo‘llab-quvvatlaydi,
soliq tizimiga bo‘lgan ishonchni mustahkamlaydi. Adolat tamoyili soliq
imtiyozlarining asosli va maqsadli bo‘lishini ham ko‘zda tutadi.
14

6. Shaffoflik va hisobdorlik tamoyili: Soliq bazasini shakllantirishda korxona
moliyaviy hisobotlari ochiq, tekshiriladigan va tushunarli bo‘lishi kerak. Shaffof
hisobot nafaqat soliq organlariga, balki investorlar, kreditorlar va hamkor
tashkilotlarga ham ishonch beradi. Bundan tashqari, shaffof yondashuv korxona
ichida korrupsiyaviy xavflarni kamaytiradi.
7. Normativ-huquqiy asosga qat’iy rioya qilish: Foyda solig‘i bazasi har doim
Soliq kodeksi, buxgalteriya hisobining milliy standartlari hamda boshqa me’yoriy
hujjatlar asosida aniqlanadi. Amaldagi huquqiy me’yorlar doirasida ishlash soliq
to‘lovchi va davlat o‘rtasidagi munosabatlarni tartibga soladi, noaniqliklarni
kamaytiradi.
O‘zbekistonda foyda solig‘i bazasini aniqlashga oid me’yorlar va amaliy
yondashuvlar
O‘zbekiston Respublikasida yuridik shaxslar uchun foyda solig‘i bazasini
aniqlash jarayoni Soliq kodeksining maxsus boblari bilan qat’iy tartibga solinadi.
Amaldagi tartibga ko‘ra, soliq to‘lovchi korxonalar o‘z moliyaviy natijalarini
belgilashda umumiy qoidalarga amal qiladilar, biroq ayrim toifalar uchun maxsus
stavkalar, chegirmalar yoki imtiyozlar mavjud.
Yuridik shaxslar uchun amaldagi foyda solig‘i stavkalari
O‘zbekistonda yuridik shaxslar uchun umumiy foyda solig‘i stavkasi 15 %
etib belgilangan. 1
Tijorat banklari va telekommunikatsiya operatorlari uchun esa 20 % stavka
qo‘llanadi. 2
Banklarning yuqori daromadli faoliyat yuritishi va moliyaviy risklari yuqori
bo‘lgani sababli ularga oshirilgan stavka belgilanadi.
Telekommunikatsiya operatorlari - 20 %.
Bu sohada ham raqobat yuqori, daromad hajmi katta bo‘lgani uchun alohida
stavka qo‘llaniladi.
Qimmatbaho metallarni qazib olish korxonalari - 7.5-15 % diapazonida
Bu stavka geologiya, kon-qazish ishlarining murakkabligiga qarab o‘zgaradi.
1
O‘zbekiston Respublikasi Soliq kodeksi, 377-modda.
2
O‘zbekiston Respublikasi Prezidentining 2021-yil 29-dekabrdagi PQ-72-son qarori (banklar va
telekommunikatsiya tashkilotlari uchun soliq stavkalari bo‘yicha).
15

Kichik tadbirkorlik subyektlari uchun soddalashtirilgan tartib (ayrim faoliyat
turlarida) mavjud bo‘lib, ularda foyda solig‘i alohida hisoblanmaydi - aylanmadan
olinadigan soliq qo‘llaniladi.
Bu stavkalar soliq bazasini shakllantirishda korxona qaysi toifaga tegishli
ekaniga qarab farqlanadi.
O‘zbekistonda foyda solig‘i bazasini shakllantirishning amaliy xususiyatlari
1. Soliq bazasi faqat realizatsiya qilingan daromadlar asosida aniqlanadi
Yuridik shaxslar foyda solig‘i bazasini aniqlashda real oqim bo‘lgan
daromadlar hisobga olinadi. Oldindan olingan to‘lovlar, avanslar yoki kelajak
davrlarga tegishli tushumlar soliq davri yakunida daromad sifatida tan olinmaydi.
2. Chegirilishi mumkin bo‘lgan xarajatlar ro‘yxati qat’iy tartibga solingan
Soliq kodeksida ko‘rsatilgan xarajatlargina foyda solig‘i bazasini kamaytirish
huquqini beradi. Shu jumladan:
ishlab chiqarish bilan bog‘liq to‘g‘ridan-to‘g‘ri xarajatlar;
ma’muriy xarajatlar;
sotuv xarajatlari;
amortizatsiya ajratmalari;
kredit bo‘yicha foiz to‘lovlari (me’yor doirasida);
xizmat safarlari xarajatlari.
Reklama, vakillik, taqdirlash xarajatlarining esa cheklangan miqdorda tan
olinishi soliq bazasining sun’iy pasaytirilishini oldini oladi.
3. Amortizatsiya normalari qat’iy belgilanadi
O‘zbekiston qonunchiligida asosiy vositalar uchun yillik amortizatsiya
me’yorlari belgilangan. Korxona ularni o‘zi istagancha oshirib yoki kamaytirib,
soliq bazasini o‘zgartira olmaydi.
Misol: Asosiy vositalar bo‘yicha amortizatsiya me’yorlari Soliq kodeksining
maxsus bobida belgilangan bo‘lib, bino va inshootlar uchun 3-5 %, uskunalar
uchun 10-20 % me’yor qo‘llanadi. 3
Bu normalar soliq bazasining adolatli aniqlanishini ta’minlaydi.
4. Ayrim korxonalar uchun foyda solig‘i bo‘yicha imtiyozlar mavjud
3
O‘zbekiston Respublikasi Soliq kodeksi, 310-314-moddalar (amortizatsiya ajratmalari tartibi).
16

Soliq siyosatining maqsadi - investitsiya jalb qilish va ijtimoiy ahamiyatga
ega sohalarni qo‘llab-quvvatlash. Shuning uchun ayrim korxonalar quyidagilardan
ozod qilinishi mumkin:
eksport ulushi 60-80 % dan yuqori bo‘lgan korxonalar uchun pasaytirilgan
stavkalar;
IT Park rezidentlari uchun 0 % stavka;
qayta tiklanuvchi energiya asosida faoliyat yurituvchi subyektlar uchun
pasaytirilgan soliq yuklamasi.
5. Soliq bazasi valyuta kursi o‘zgarishlaridan ta’sirlanmaydi
Valyuta operatsiyalaridan olingan kurs farqlari real foyda sifatida tan olinadi.
Kurs farqlari bo‘yicha yo‘qotishlar esa maqbul tartibda xarajat sifatida hisobga
olinishi mumkin.
O‘zbekistonda soliq organlari tomonidan nazorat qilinadigan asosiy risklar
Foyda solig‘i bazasini aniqlashda eng ko‘p tekshiriladigan jihatlar:
xarajatlarning haddan tashqari oshirilishi;
xizmatlar va tovarlarni sun’iy past baholash;
bog‘liq shaxslar o‘rtasidagi operatsiyalar (transfert narxlash);
daromadlarni keyingi davrlarga ko‘chirish;
asoslanmagan amortizatsiya qo‘llash.
1.3. Soliq solinadigan foydani aniqlashning nazariy tamoyillari va xalqaro
tajribalar
Soliq solinadigan foydani aniq va obyektiv belgilash har bir davlat soliq
tizimi barqarorligining asosiy shartidir. Soliq bazasini noto‘g‘ri shakllantirish
budjet tushumlarining kamayishiga, korxonalar faoliyatida esa soliq tavakkalchiligi
ortishiga olib keladi. Shu sababli foyda solig‘i bazasini aniqlash jarayoni dunyo
amaliyotida qat’iy nazariy prinsiplarga tayangan holda yuritiladi.
Soliq solinadigan foydani aniqlashning nazariy tamoyillari
1. Realizatsiya (daromadni tan olish) tamoyili
17

Daromad faqat xo‘jalik operatsiyasi yakunlanib, tovar topshirilganda yoki
xizmat ko‘rsatilganda e’tirof etiladi. Bu tamoyil xalqaro moliyaviy hisobot
standartlariga (IFRS) ham mos bo‘lib, faoliyatdan olingan iqtisodiy nafning real
ko‘rinishini aks ettiradi.
2. Xarajatlarni tan olishning asoslanganlik tamoyili
Xarajatlar faqat korxona faoliyati bilan bevosita bog‘liq bo‘lsa va
buxgalteriya hujjatlari bilan tasdiqlansa, soliq bazasini kamaytirish huquqini
beradi. Bu tamoyil Soliq kodeksida “asoslangan xarajatlar” tushunchasi orqali
yoritilgan 4
.
3. Moslik (matching) tamoyili
Daromadlar qaysi davrda tan olinsa, aynan o‘sha davrda ularni olish uchun
qilingan xarajatlar ham tan olinishi kerak. Bu soliq solinadigan foydaning
haqqoniy shakllanishini ta’minlaydi. Bu tamoyil IFRS 1 va IFRS 15 standartlarida
ham mustahkamlangan.
4. Ehtiyotkorlik tamoyili
Korxona daromadlarni oshirib ko‘rsatmasligi, xarajatlarni esa asossiz
kamaytirmasligi kerak. Ko‘p davlatlar soliq siyosatida aynan ehtiyotkorlikning
yuqori darajasini talab qiladi, chunki soliq bazasi sun’iy ravishda pasaytirilishi
keng tarqalgan xavf sifatida baholanadi.
5. Soliq neytralligi tamoyili
Soliqlar korxonaning bozor xatti-harakatlariga ortiqcha ta’sir qilmasligi kerak.
Bu prinsipga ko‘ra, soliq quyidagilarga aralashmaydi:
korxonaning investitsiya qarorlari;
tarmoqlar o‘rtasidagi raqobat;
narx belgilash mexanizmi.
Bu tamoyil OECD soliq siyosati tavsiyalarida asosiy tamoyillardan biri
sifatida qayd etiladi.
Xalqaro tajribada soliq solinadigan foydani aniqlash yondashuvlari
AQSh tajribasi: AQShda foyda solig‘i (Corporate Income Tax) soliq
solinadigan daromadni aniqlashda qat’iy hujjatlashtirish, amortizatsiyaning
4
O‘zbekiston Respublikasi Soliq kodeksi, 301-330-moddalar.
18

tezlashtirilgan usullari va transmilliy korxonalar uchun maxsus qoidalarga amal
qilinadi.
Internal Revenue Code (IRC)ga ko‘ra, daromad “oqilona e’tirof qilinadigan
va realizatsiya qilingan paytda” soliqka tortiladi.
Yevropa Ittifoqi tajribasi: Yevropa davlatlarida soliq bazasi asosan
buxgalteriya foydasi asosida, ammo soliq tuzatmalari orqali shakllantiriladi.
Chegiriladigan xarajatlarning aniq ro‘yxati mavjud bo‘lib, reklama, vakillik
xarajatlari yoki kredit foizlari bo‘yicha qat’iy me’yorlar qo‘llanadi.
EI mamlakatlarida asosiy e’tibor - shaffoflik va korxonalar o‘rtasida soliq
yukining adolatli taqsimlanishiga qaratilgan.
OECD davlatlari amaliyoti: OECD soliq siyosatida soliq solinadigan foydani
aniqlashda quyidagi tamoyillar ustuvor:
transfert narxlash bo‘yicha “qo‘l uzunligi” qoidasi (Arm’s Length Principle);
zararlarni keyingi yillarga ko‘chirish (loss carryforward);
foyda solig‘i imtiyozlarining cheklangan qo‘llanishi.
OECD mamlakatlari soliq tizimi korxonalarning bozorga kirishiga
aralashmaydi, buning o‘zi soliq neytralligining yuqori darajasini saqlab turadi.
Osiyo davlatlari tajribasi (Janubiy Koreya, Yaponiya): Osiyoda foyda solig‘i
bazasini aniqlashda ishlab chiqarish xarajatlarining yuqori tarkibiy hissasi va
innovatsiyalarni qo‘llab-quvvatlovchi soliq imtiyozlari mavjud. Masalan,
Koreyada ilmiy-tadqiqot xarajatlarining ma’lum qismi soliq bazasidan chiqarib
tashlanadi.
Aylanmasi 1 milliard so`mdan oshib, umumiy soliq to`lash tartibiga o`tgan
korxonalar yil davomida foyda solig`ini 2 barovar kam to`laydi. Bu esa ayni kunda
mamlakatimizda faoliyat ko`rsatatgan 370 ming tadbirkorga yengilliklar yaratadi.
Shu bilan birga tez o`sib borayotgan yuqori salohiyatli o`rta korxonalar sonini
hozirgi 3,5 mingtadan 10 ming taga yetkizish imkoniyatlari kengayadi. Bu borada
yana bir qulaylik 2023 yil 1 yanvardan kichikdan o`rta biznesga o`tgan korxonakar
ikki yil davomida foyda solig`ining 20 foizini to`laydi. Foyda solig‘ini aniqlashda
xarajatlarni to‘g‘ri tasniflash korxonalar uchun muhim hisoblanadi, chunki bu
19

soliqqa tortiladigan bazani aniq va to‘g‘ri hisoblash imkonini beradi. Tadqiqot
shuni ko‘rsatadiki, xarajatlarni iqtisodiy mazmuni, bevosita va bilvosita xarajatlar,
hamda davriylik bo‘yicha tasniflash foyda solig‘ini hisoblashda hal qiluvchi rol
o‘ynaydi. Ushbu tasniflash usullari korxonaning soliqqa tortilish xavfini
kamaytiradi, moliyaviy hisobotlarning shaffofligini oshiradi va soliqqa oid
strategik rejalashtirishni yengillashtiradi.
O‘zbekistonning amaldagi soliq qonunchiligiga asoslangan holda, xarajatlarni
to‘g‘ri tasniflash soliq yukini optimallashtirish va korxonaning moliyaviy
barqarorligini ta’minlashda muhim ahamiyatga ega ekanligi aniqlangan.
Shuningdek, xalqaro tajriba ko‘rsatganidek, buxgalteriya amaliyotlarida
tasniflashning noto‘g‘ri qo‘llanilishi moliyaviy natijalarning ishonchliligini
pasaytirishi va korxonaning soliq nazorati ostida qolish ehtimolini oshiradi. Foyda
solig‘ini aniqlash jarayoni korxonaning moliyaviy holatini to‘g‘ri baholash va
soliqqa tortiladigan bazani aniq belgilash uchun muhimdir. Bu jarayonning to‘g‘ri
amalga oshirilishi uchun xarajatlarni tasniflashning samarali usullaridan
foydalanish zarur. Xarajatlarning to‘g‘ri tasniflanishi nafaqat soliqqa tortiladigan
foydani aniq hisoblashda, balki korxonaning moliyaviy holatini yanada shaffof
ko‘rsatishda ham yordam beradi. Iqtisodiy mazmun, bilvosita va bevosita
xarajatlar, davriylik kabi tasniflash usullari soliqqa tortish mexanizmining asosiy
elementlarini tashkil qiladi.Soliq tushunchasi iqtisodiy kategoriya sifatida
davlatning paydo bo‘lishi va faoliyatining davomiyligi bilan bevosita bog‘liqdir.
1.Soliq manfaatdorligi tamoyili: Soliq solinadigan foyda faqat daromad va
xarajatlarning nominal yig‘indisiga tayanmaydi. Zamonaviy soliq tizimlarida soliq
bazasini aniqlashda davlat manfaatdorligi ham inobatga olinadi 5
. Ya’ni, foyda
solig‘i iqtisodiyotning barqaror rivojlanishi va korxonalarning faoliyatini cheklab
qo‘ymasligi kerak. Shu sababli ko‘plab davlatlarda ayrim sohalar uchun soliq
imtiyozlari, “nol” stavka, soddalashtirilgan tartiblar joriy etilgan bo‘lib, ular soliq
solinadigan foydani aniqlashga sezilarli ta’sir ko‘rsatadi. 6
5
O‘zbekiston Respublikasi Soliq kodeksi. — Lex.uz
6
O‘zbekiston Respublikasi Prezidentining soliq imtiyozlari bo‘yicha qarorlari. — Lex.uz
20

2. Soliq neytralligi tamoyili: Ushbu tamoyilga ko‘ra, foyda solig‘i
korxonaning investitsion qarorlariga bosim qilmasligi kerak. Masalan, asosiy
vositalarga investitsiya qilgan korxonalar uchun ko‘plab davlatlarda amortizatsiya
me’yorlari yuqori bo‘ladi, bu esa ularning soliq bazasini vaqtincha kamaytiradi.
Bunday yondashuv ishlab chiqarish quvvatlarini kengaytirishga motivatsiya beradi.
3. Inflyatsiyani hisobga olish tamoyili: Xalqaro soliq tizimlarida foydani
hisoblashda inflyatsiya albatta e’tiborga olinadi. Chunki inflyatsiya davrida xarajat
va daromadlar nominal qiymatiga tayanish soliq natijasini buzadi. Shuning uchun
ko‘plab davlatlarda: 1) asosiy vositalar qiymati qayta baholanadi; 2) amortizatsiya
normasi o‘zgaradi; 3) uzoq muddatli aktivlarning qiymati indeksatsiya qilinadi.
Bu tamoyil soliq solinadigan foydani real iqtisodiy natijaga yaqinlashtiradi.
4. Xalqaro moliyaviy hisobot standartlari (XMS/IFRS) bilan moslik tamoyili:
Ko‘plab rivojlangan mamlakatlarda foyda solig‘i bazasi IFRS bo‘yicha tuzilgan
moliyaviy hisobotga tayanadi. Chunki Xalqaro standartlarda: 1) daromadni tan
olish; 2) aktiv va majburiyatlarni baholash; 3) amortizatsiya usullarini qo‘llash;
4)zaxiralar yaratish kabi tamoyillar juda aniq belgilangan va shaffofdir. Shu
sababli soliq ma’murchiligi ham hisob-kitobni oson nazorat qila oladi.
Xalqaro tajribalar bo‘yicha qo‘shimcha ma’lumotlar
1. Yevropa Ittifoqi tajribasi: Yevropa mamlakatlarida foyda solig‘i bazasini
aniqlashda yagona talab mavjud - bu GAAP yoki IFRS bilan moslik. Bundan
tashqari Yevropa davlatlarining aksariyatida: 1) Soliqgelir modeli qo‘llanadi
(kutilmagan xarajatlar chegirilmaydi; 2) Amortizatsiya me’yorlari qat’iy
belgilangan; 3) Soliq bazasini kamaytiruvchi xarajatlar ro‘yxati yillik ravishda
qayta ko‘rib chiqiladi.
2. AQSh tajribasi: AQShda foyda solig‘i IRS tomonidan belgilangan maxsus
soliq qoidalari asosida aniqlanadi. IFRSdan farqli o‘laroq, AQSh soliq tizimi
ko‘proq real pul harakatiga tayanadi. Shuning uchun: ayrim xarajatlar faqat pul
shaklida to‘langanda tan olinadi; amortizatsiya uchun MACRS tizimi qo‘llaniladi
(tezlashtirilgan amortizatsiya); ilmiy-tadqiqot xarajatlari to‘liq chegirilishi
mumkin. Bu yondashuv korxonalarni innovatsion faoliyatga rag‘batlantiradi.
21

3. Janubiy Koreya va Yaponiya tajribasi: Ushbu davlatlarda soliq solinadigan
foyda hisobida eng muhim jihat - bu texnologiyaga asoslangan imtiyozlar. Ya’ni,
yuqori texnologiyali loyihalarga investitsiya qilgan korxonalar soliq bazasini
sezilarli kamaytirishi mumkin. Amortizatsiya me’yorlari sanoat standartlariga
qarab belgilangan.
4. Markaziy Osiyo davlatlari tajribasi: Qozog‘iston, Qirg‘iziston va
Ozarbayjon soliq tizimlarida soliq solinadigan foyda hisoblash O‘zbekiston
tizimiga yaqin bo‘lib, unda: ishlab chiqarish xarajatlari to‘liq tan olinadi;
amortizatsiya me’yorlari 5 guruhga bo‘lingan; zararlarni kelgusi yillarga ko‘chirish
mexanizmi qo‘llanadi (5-10 yil oralig‘ida). 7
5. O‘zbekiston tajribasida: O‘zbekiston amaliyotida soliq solinadigan foydani
aniqlashda quyidagi o‘ziga xos jihatlar mavjud:
1. Xarajatlar tarkibi aniq tasniflangan “Xarajatlar tarkibi to‘g‘risidagi
nizom”ga ko‘ra, soliq bazasini kamaytiradigan xarajatlar quyidagilardan iborat: 1)
ishlab chiqarish va xizmat ko‘rsatish xarajatlari; 2) mehnatga haq to‘lash bilan
bog‘liq xarajatlar; 3) aktivlarni saqlash va qayta baholash xarajatlari; 4) ijtimoiy
xarajatlarning ayrim turlari (mehnat muhofazasi, tibbiy ko‘rik).
2. Zararlar 10 yilgacha ko‘chiriladi: Korxona zarar bilan ishlagan taqdirda, bu
zarar keyingi 10 yil davomida foydadan chegirilishi mumkin. Bu xalqaro
standartlarga juda yaqin yondashuv hisoblanadi.
3. Soliq imtiyozlari soliq bazasiga sezilarli ta’sir qiladi : Alohida tarmoqlar
uchun (IT, qishloq xo‘jaligi, eksportchi korxonalar) foyda solig‘i bo‘yicha
yengilliklar mavjud. Ba’zi texnopark rezidentlari esa 0% stavkada ishlaydi.
4. Amortizatsiya qayta baholash orqali o‘zgaradi: O‘zbekistonda asosiy
vositalar qiymati qayta baholanganda amortizatsiya summasi ham o‘zgaradi, bu
esa soliq bazasini kamaytirishi yoki oshirishi mumkin.
7
Qozog‘iston Respublikasi Soliq kodeksi. — adilet.zan.kz
22

II BOB. O‘ZBEKISTONDA FOYDA SOLIG‘I BAZASINI ANIQLASH
USULLARI
2.1. Soliq kodeksi bo‘yicha soliq solinadigan foydani aniqlash tartibi
Soliq solinadigan foydaning (taxable profit) aniqlanish tartibi, ya’ni soliq
bazasining shakllanishi, hisob-kitob va soliqqa tortish mexanizmlari - korxonalar
va davlat soliq organlari uchun asosiy huquqiy-iqtisodiy tamindir. O‘zbekiston
soliq qonunchiligida bu tartib alohida modda va bo‘limlar bilan belgilangan.
1. Soliq solinadigan foyda bazasining shakllanishi: Soliq solinadigan foyda
bazasi - umumiy daromad (tushum)dan, qonunchilikda tan olingan xarajatlar,
chegirmalar, ruxsat etilgan imtiyozlar va qonuniy tuzatishlar (masalan, avvalgi
davrlardan ko‘chirilgan zararlar) chiqarib tashlanganidan keyingi natija sifatida
aniqlanadi. Agar korxona zarar ko‘rsa, ushbu zarar keyingi yillarga (kodda
belgilangan me’yorlar doirasida) ko‘chirilishi mumkin - ya’ni soliq solinadigan
baza zarar summasiga muvofiq kamaytiriladi. Soliq bazasi, agar boshqa holatlar
(masalan, transfer narxlash, chet el korxonalarining daromadlari) bo‘lmasa - soliq
davri yakuni bo‘yicha tuziladi; lekin foyda va zararlarni qayta baholash, tuzatishlar
kiritish mumkin.
2. Daromad va xarajatlarning soliq bazasiga tan olinishi: Soliq solinadigan
daromad - korxonaning barcha real daromadlari (mahsulot, xizmatlar, dividend,
foiz, ijara va boshqa daromadlar) bo‘lishi mumkin. Soliq uchun daromad sifatida,
faqat qonunchilikda ruxsat etilgan holatlar tan olinadi. Xarajatlar orasidan faqat
qonunlarda ko‘rsatilgan, asosli va hujjat bilan asoslangan xarajatlar tan olinadi. Bu
omil soliq bazasini optimallashtirib, soliqdan bo‘yin tovlash holatlarini cheklaydi.
Xarajatlar tabiatiga ko‘ra: ishlab chiqarish xarajatlari, ma’muriy xarajatlar,
amortizatsiya ajratmalari, kredit foizlari - bu soliq bazasidan chegiriladigan asosiy
elementlardir.
3. Soliq bazasini normativ asosda aniqlash va tuzatishlar: Agar korxona
xorijiy kompaniyalar bilan transaksiyalar qilsa - ya’ni bog‘liq shaxslar bilan savdo
yurgizsa - soliq bazasi bozor narxlari asosida qayta baholanadi. Bu xalqaro
“transfer narxlash” tartibiga mos. Soliq kodeksi zararlarni kelgusi yillarga
23

ko‘chirish va ularni soliq bazasidan chiqarish imkonini beradi. Qonunchilikda
ko‘zda tutilgan soliq imtiyozlari va chegirmalar (masalan, muayyan tarmoqlar,
sarmoyalar uchun) ham soliq bazasini kamaytiruvchi unsur bo‘lishi mumkin.
4. Soliq stavkasi va undirish tartibi: Umuman olganda, yuridik shaxslar uchun
soliq stavkasi 15 % deb belgilanadi. Biroq tijorat banklari, ba’zi sanoat tarmoqlari
va mobil operatorlar kabi subyektlar uchun stavka 20 % qilib belgilangan holatlar
mavjud. Soliq to‘lovlari davriy ravishda - odatda chorak, 6 oy, 9 oy va yil yakuni
bo‘yicha hisoblanadi; agar korxona soddalashtirilgan tartibni tanlagan bo‘lsa,
alohida tartib mavjud. O‘zbekiston soliq qonunchiligida soliq solinadigan foyda
aniqlash tartibi aniq va huquqiy asosga ega. Daromad va xarajatlar, qonuniy
chegirmalar, imtiyozlar va zararni ko‘chirish omillari hisobga olinadi. Soliq
stavkasi, soliqqa tortiladigan foyda bazasi va to‘lov tartibi qonun orqali
belgilanadi. Bu tartib korxonalar va davlat o‘rtasida soliq mas’uliyatini adolatli va
aniq taqsimlashni ta’minlaydi.
Soliq bazasini shakllantirish - amaldagi tartib va holatlar
PwC ma’lumotlariga ko‘ra, O‘zbekistonlik yuridik shaxslar uchun soliq
solinadigan foyda “jami daromad - chegirib tashlanadigan xarajatlar -
imtiyozlar/chegirmalar - oldingi davrlardan ko‘chirilgan zararlar” usuli bilan
aniqlanadi.
Agar korxona zarar ko‘rgan bo‘lsa, bu zarar keyingi yillarga ko‘chirilishi
mumkin; ya’ni soliq bazasi zarar summasiga muvofiq kamaytiriladi. Soliq kodeksi
amortizatsiya, asosiy vositalar eskirishi, aktivlar qiymatini hisobga olgan holda
xarajatlarni tan olish tartibini belgilaydi.
Xarajatlar va chegirmalarning soliq bazasiga ta’siri: Soliq bazasini
kamaytiruvchi xarajatlar - buxgalteriya xarajatlari, amortizatsiya, kredit foizlari,
zarar qoldiqlari (bad debts) va boshqa qonunchilikda ko‘rsatilgan xarajatlardir.
Biroq, har qanday xarajat soliqdan chegirilmaydi - masalan, jazo jazolari,
jarimalar, hayriya xayriya mablag‘lari, ortiqcha reklamalar yoki ijara xarajatlari
kabi ba’zi xarajatlar soliq bazasidan chiqarib tashlanmaydi. Shuningdek, chet
eldagi filiallar bilan bo‘lgan operatsiyalar, bosh ofis hisobidan ko‘rsatilgan
24

xizmatlar yoki boshqaruv xarajatlari ham faqat qonunchilikda ko‘rsatilgan hollarda
chegiriladi.
Soliq stavkalari va qaysi korxonalar uchun stavka farqi borligi O‘zbekiston
bo‘yicha yuridik shaxslarning asosiy soliq stavkasi 15 % deb belgilanadi. Biroq
ba’zi tarmoqlar: tijorat banklari, mobil operatorlar, polietilen granulalar ishlab
chiqaruvchilar va boshqa sanoat korxonalari uchun stavka 20 % qilib belgilanadi.
Soliq bazasini kamaytirish (imtiyozlar, chegirmalar) va faktorlar
Soliq bazasini kamaytirish imkoniyati mavjud - agar korxona investitsiya
qilsa, asosiy vositalarni qayta baholasa yoki qonunchilikda belgilangan
imtiyozlardan foydalansa. “Deductible expenses” ro‘yxati qonunchilikda
belgilangan bo‘lib, umumiy xarajatlardan faqat qonuniy, asosli va hujjat bilan
tasdiqlanganlari soliq bazasidan chiqariladi.
Hisobot va deklaratsiya tartibi, soliq to‘lovi va nazorat
Soliq organlari daromad va xarajatlarni real va hujjatli ekanini tekshiradi -
agar xarajatlar soxta yoki asossiz bo‘lsa (masalan, ortiqcha reklama, xayriya,
jarimalar) - ularni soliq bazasidan chiqarilmaydi. Soliq deklaratsiyasi barcha
daromadlar, xarajatlar, imtiyozlar va chegirmalar ko‘rsatilgan holda topshiriladi -
shuning uchun korxona buxgalteriya hisobini to‘liq yuritishi lozim.
25

2.2. Amortizatsiya, ruxsat etilgan xarajatlar va soliq imtiyozlarining ta’siri
1. Amortizatsiya va uning soliq bazasiga ta’siri
Amortizatsiya - asosiy vositalarning qiymatini foydalanish davriga taqsimlash
tizimi bo‘lib, Soliq kodeksida asosiy kapital obyektlari bo‘yicha yillik me’yorlar
aniq belgilangan . 8
Amortizatsiyaning soliq bazasiga asosiy ta’siri shundaki, u
korxona xarajatlarini ko‘paytiradi va soliq solinadigan foydani kamaytiradi
O‘zbekistonda amortizatsiya me’yorlari aktiv turiga qarab 5-25% oralig‘ida
belgilanadi. Masalan, mashina va uskunalar uchun yuqori me’yor, binolar uchun
pastroq me’yor qo‘llanadi. Korxonalarga tezlashtirilgan amortizatsiyadan
foydalanish huquqi berilgan bo‘lib, bu investitsiya faoliyatini rag‘batlantiradi va
dastlabki yillarda soliq yukini keskin kamaytiradi.
2. Ruxsat etilgan xarajatlar va ularning soliq yukiga ta’siri
Ruxsat etilgan xarajatlar - Soliq kodeksi bilan tasdiqlangan, korxonaning
daromad olishiga xizmat qiluvchi iqtisodiy xarajatlar hisoblanadi(5). Ular qatoriga
materiallar xaridi, energiya xarajatlari, xizmat safarlari, reklama xarajatlari,
amortizatsiya, transport, kadrlar tayyorlash, sug‘urta kabi turlar kiradi. Biroq
quyidagi xarajatlar ruxsat etilmaydi:
jarimalar va penya
hujjatsiz xarajatlar
me’yordan ortiq reklama;
xodimlarning shaxsiy xarajatlari.
Bunday xarajatlar soliq bazasiga qo‘shib beriladi .
Ruxsat etilgan xarajatlar to‘liq hujjatlashtirilsa, soliq yukining kamayishi
kuzatiladi. Masalan, Soliq kodeksiga ko‘ra, hujjat bilan tasdiqlangan xarajatlargina
soliqdan chegiriladi, aks holda foyda oshgan deb hisoblanadi
3. Soliq imtiyozlari va ularning korxona faoliyatiga ta’siri
O‘zbekistonda yuridik shaxslar uchun bir qator soliq imtiyozlari mavjud.
Masalan, investitsiya loyihalariga soliq kreditlari, IT Park rezidentlari uchun foyda
8
Soliq Kodeksi, 2025-yil tahriri, 302-310-moddalar
26

solig‘idan ozod etish, eksportchilar uchun stavkani kamaytirish kabi imtiyozlar
mavjud 9
Imtiyozlarning asosiy ta’siri:
soliq yukini kamaytiradi;
investitsion imkoniyatlarni oshiradi;
korxonaning naqd pul oqimini yaxshilaydi;
rivojlanish uchun qo‘shimcha moliyaviy imkoniyat yaratadi .
Ammo imtiyozlardan noto‘g‘ri foydalanish hujjatlarning qayta ko‘rib
chiqilishiga va jarimalarga olib kelishi mumkin .
4. Amortizatsiya, xarajatlar va imtiyozlarning yig‘indisi sifatida soliq
strategiyasi Amortizatsiya, ruxsat etilgan xarajatlar va soliq imtiyozlari soliq
bazasining shakllanishida asosiy o‘rin tutadi. Korxonalar odatda quyidagilarga
tayangan holda soliq strategiyasini shakllantiradi:
amortizatsiya me’yorlaridan maksimal foydalanish;
ruxsat etilgan xarajatlarni to‘liq hujjatlashtirish;
soliq imtiyozlaridan foydalanish;
zararlarni kelgusi davrlarga ko‘chirish
Bu omillar birgalikda korxona soliq solinadigan foydasini 15-30% gacha
kamaytirishi mumkin Amortizatsiya, ruxsat etilgan xarajatlar va soliq imtiyozlari
korxona moliyaviy holatiga, foydasiga va soliq yukiga bevosita ta'sir qiladi,
amortizatsiya aktivlar qiymatini bosqichma-bosqich sarflash orqali foydani
kamaytiradi, ruxsat etilgan xarajatlar soliqqa tortiladigan bazani qisqartiradi va
soliq imtiyozlari soliq miqdorini kamaytirib, investitsiyalar va rivojlanishni
rag'batlantiradi, bularning barchasi umumiy soliq samaradorligini oshiradi.
Amortizatsiyaning ta'siri:
Soliqqa tortiladigan foydani kamaytiradi: Asosiy vositalar va nomoddiy
aktivlar qiymatini ularning foydali umri davomida xarajat sifatida tan olish
imkonini beradi, bu esa soliqqa tortiladigan foyda miqdorini pasaytiradi.
Moliya oqimiga ta'sir : Bu pul oqimini sotib olish vaqtida emas, balki keyingi
davrlarda "qaytaradi", bu esa investitsiya uchun qulay sharoit yaratadi.
9
IT Park O‘zbekistan — soliq imtiyozlari ro‘yxati
27

Ruxsat etilgan xarajatlarning ta'siri: Soliq bazasini qisqartiradi: Ishlab
chiqarish jarayonida sarflangan barcha qonuniy va hujjatlashtirilgan xarajatlar
(xomashyo, ish haqi, ijara, amortizatsiya) soliqqa tortiladigan foydadan chegiriladi,
bu esa to'lanadigan soliq miqdorini kamaytiradi.
Operatsion samaradorlik: Xarajatlarni to'g'ri hisoblash va optimallashtirish
kompaniya rentabelligini oshiradi.
Soliq imtiyozlarining ta'siri
Raqobatbardoshlikni oshiradi: Davlat tomonidan berilgan imtiyozlar
(masalan, yangi texnologiyalar uchun, ma'lum hududlarda) kompaniyalarni
investitsiya qilishga undaydi.
Investitsiyalarni rag'batlantirish: Soliq imtiyozlari kompaniyalarga yangi
aktivlar sotib olish, yangi bozorlarga kirish va tadqiqot-ishlanmalarga mablag'
sarflashga yordam beradi.
Moliya rejalashtirish: Kompaniyalar soliq imtiyozlaridan foydalanib, o'zining
moliyaviy rejalarini yanada samaraliroq tuzadilar.
1- jadval
Xarajatlarning soliq bazasidagi ulushi
Xarajat turi Soliq bazasidagi ulushi
(%) Izoh
Ish haqi 40 Eng katta ulush hisoblanadi
Amortizatsiya 15 Uzoq muddatli aktivlar
uchun
Materiallar 20 Ishlab chiqarish harajatlari
Xizmatlar 15 Tashqi xizmatlari
Boshqalar 10 Ruxsat etilgan boshqa
xarajatlar
2.3. Foyda solig‘i bazasini hisoblashda korxonalarda uchraydigan amaliy
xatoliklar
28

Korxonalar foyda solig‘i bazasini hisoblashda turli amaliy muammolarga
duch keladilar, va bu holatlar ko‘pincha soliq organlari tomonidan aniqlanadi.
Quyida eng ko‘p uchraydigan xatoliklar tahlil qilinadi, ularning soliq hisobiga
ta’siri, misollar va umumiy tavsiyalar beriladi.
1. Daromadlarni noto‘g‘ri e’tirof etish: Ba’zi korxonalar daromadni faqat pul
mablag‘i bank hisobiga yoki kassaga tushganida soliq daromadi deb hisoblaydi.
Biroq Soliq kodeksida daromad realizatsiya asosida tan olinishi kerakligi
belgilangan. 10
Misol: xizmat bajarilgan, ammo mijoz to‘lovni kechiktirgan bo‘lsa
ham, foyda solig‘i bo‘yicha daromad shu paytda hisobga olinadi.
2. Ruxsat etilgan va ruxsat etilmagan xarajatlarni chalkashtirish
2.1. Hujjatsiz xarajatlar: Ko‘pincha kompaniyalar hisobda mavjud, lekin
hujjatlanmagan xarajatlarni soliq bazasidan chiqarib yuboradi. Hujjatlar to‘liq
bo‘lmasa, Soliq kodeksida tan olinmaydi. 11
2.2. Xodimlarga to‘lanadigan qo‘shimcha to‘lovlar: Mukofotlar, sovg‘alar
yoki ijtimoiy xarajatlar qonunda belgilangan cheklovdan oshsa, ularning yuqori
qismi soliq bazasiga qayta qo‘shiladi. Misol: agar xodim uchun mukofotlar
“me’yoridan ortiq” bo‘lsa, bu qism cheklangan xarajat sifatida tan olinmaydi.
3. Amortizatsiyani noto‘g‘ri hisoblash
3.1. Amortizatsiya guruhini noto‘g‘ri tanlash: Asbob-uskuna yoki transport
vositalari uchun noto‘g‘ri guruh tanlanishi amortizatsiya summasini oshirib yoki
kamaytirib ko‘rsatadi. Amortizatsiya me’yorlari Soliq kodeksida aniq belgilangani
uchun bu xato foyda bazasiga bevosita ta’sir qiladi.
3.2. Tezlashtirilgan amortizatsiya shartlarini noto‘g‘ri qo‘llash:
Tezlashtirilgan amortizatsiya qo‘llanadigan holatlarda (investitsion loyiha
doirasida), noto‘g‘ri me’yorlar ishlatilsa, bu ham soliq bazasini noto‘g‘ri
aniqlanishiga olib keladi.
4. Xarajatlarni noto‘g‘ri e’tirof etish
10
O‘zbekiston Respublikasi Soliq kodeksi, 21-bo‘lim — daromadni aniqlash asoslari.
11
O‘zbekiston Respublikasi Soliq kodeksi, 301-309-moddalar — xarajatlar bo‘yicha asoslar.
29

4.1. Hisoblangan, lekin to‘lanmagan xarajatlar: Masalan, xizmat uchun
hisoblab qo‘yilgan, ammo hali to‘lanmagan summalar soliq hisobida xarajat
sifatida qabul qilinmaydi.
4.2. Majburiy bo‘lgan to‘lovlarning noto‘g‘ri qo‘shilishi: Ijtimoiy to‘lovlar
yoki pensiya badallari muddati o‘tib ketgan bo‘lsa ham xarajat sifatida qoldirilsa,
ularni soliq bazasidan chiqarib bo‘lmaydi.
5. Soliq imtiyozlaridan noto‘g‘ri foydalanish
5.1. Imtiyoz muddatini oshirib ko‘rsatish: Korxona imtiyoz davri tugagan
bo‘lsa ham bundan foydalanishda davom etsa, bu holat soliq organlari tomonidan
aniqlanadi va jarima qo‘llanadi.
5.2. Faoliyat turlarini ajratmaslik: Imtiyozlar faqat ma’lum turlardagi
daromadga beriladi, lekin korxonalar birlashtirilib hisoblab, barcha daromadga
imtiyoz qo‘llashga harakat qiladi. Bu xato ham soliq qayta hisoblanishiga olib
keladi.
6. Valyuta kursi farqlarini noto‘g‘ri hisoblash: Valyuta kursi farqlari daromad
yoki xarajat sifatida noto‘g‘ri tan olinganida soliq bazasini chalkashtiradi.
Moliyaviy operatsiyalarni to‘g‘ri kurs asosida qayta baholash talab etiladi
7. Hisobotni kech yoki noto‘g‘ri topshirish: Hisobot to‘g‘ri shakllanmagan,
kerakli ilovalar kiritilmagan bo‘lsa, soliq organi uni qayta topshirishni talab qiladi
va jarima belgilashi mumkin. Masalan: amortizatsiya jadvali yoki imtiyozlar
ro‘yxati ilovasiz topshirilgan deklaratsiya.
30

III BOB. FOYDA SOLIG‘INI HISOBLASH VA TO‘LASH TARTIBLARI.
3.1. Foyda solig‘i stavkalari, avans to‘lovlari va yil yakuniy hisob-kitobi
Foyda solig‘i - bu korxonaning soliq solinadigan foydasidan davlatga
to‘lanadigan majburiy to‘lov bo‘lib, soliq stavkasi, avans to‘lovlari va yil yakuniy
hisob-kitobi uning miqdorini aniqlashda hal qiluvchi rol o‘ynaydi.
1. Foyda solig‘i stavkalari: O‘zbekiston Respublikasi Soliq kodeksida yuridik
shaxslar uchun belgilangan asosiy foyda solig‘i stavkasi 15 % hisoblanadi. Bu
stavka aksariyat korxonalar, xususan, savdo, xizmat ko‘rsatish, ishlab chiqarish va
boshqa yo‘nalishdagi korxonalar uchun qo‘llanadi. Biroq ayrim subyektlar uchun
maxsus stavkalar mavjud: tijorat banklari va ayrim yuqori daromadli sohalar uchun
foyda solig‘i stavkasi 20 % qilib belgilangandir.
Shuningdek, O‘zbekiston soliq qonunchiligida ayrim iqtisodiy tarmoqlar,
ya’ni resursga boy sektorlar yoki strategik tarmoqlar uchun alohida stavkalar
qo‘llanishi mumkin.
2-jadval
O’zbekiston foyda solig’i stavkalari
Yil Foyda solig’I asosiy
stavkalari(%) Imtiyozli stavkalar(%) Izohlar
2020 12 7 Past daromadli korxonalar uchun
2021 12 7 Soliq stavkalari o’zgarmagan
2022 12 7 Soliq kodeksi yangilandi
2023 12 5 Imtiyozlar kengaytirildi
2024 12 5 Elektron hisobot tizimi joriy qilindi
2025 12 5 Imtiyozlar va yengilliklar davom etmoqda
2. Avans to‘lovlari tartibi: Avans to‘lovlar vazifasi: Avans to‘lovlari - yil
davomida olinadigan foyda solig‘ining bir qismini oldindan to‘lash mexanizmi
bo‘lib, bu davlat byudjetiga tushumlarning muntazam bo‘lishini ta’minlaydi.
Avans to‘lovlar muddatlariAvans to‘lovlari odatda quyidagicha hisoblanadi:
Chorak yakunida
Yillik soliqqa tortiladigan foyda prognozi asosida
Soliq kodeksi bo‘yicha korxonalar yil davomida daromad o‘sishiga qarab
avans hisoblab, Soliq organlariga topshiradilar. Avans to‘lovlari soliq stavkasi
31

asosida hisoblab qo‘yiladi va davom etadigan davrda yil yakuniy hisob-kitobda
yakuniy soliq summasidan chiqarib tashlanadi.
Avans to‘lovlarini hisoblash: Avans to‘lovlari korxonaning taxminiy foydasi
yoki oldingi yillardagi daromad asosida hisoblanadi. Agar korxona yil davomida
foyda ko‘rmoqchi bo‘lsa, har chorakda avans soliq summasi hisoblab boriladi.
Misol:Korxona yilning choragida 400 mln so‘mlik foyda ko‘rdi deb hisoblaymiz
va stavka 15 % bo‘lsa: Avans soliq: 400 mln × 15 % = 60 mln so‘m. Bu summa yil
yakunida yakuniy hisobdan chiqariladi.
yanvar aprel iyul oktabr
-500 0500100015002000
Avans tolovlar (mln so'm) Yil yakuniy hisob-kitobi(mln so'm) Tafovut
1-rasm . Foyda solig’i bo’yicha avans va yil yakuniy hisob-kitoblari taqqoslanishi
Bu grafik soliq to‘lovchilar uchun avans to‘lovlar va yil yakunida aniqlangan
soliq miqdorlarining oyma-oy farqini ko‘rsatadi. Bu tafovutlarni kuzatish
korxonalarga moliyaviy oqimlarni to‘g‘ri rejalashtirishda yordam beradi va soliq
yukining vaqtinchalik o‘zgarishlarini ko‘rsatadi.(Malumotlar 2023-yilga tegishli)
3. Yil yakuniy soliq hisob-kitobi: Yil yakunida umumiy foyda yil yakunida
korxona barcha daromadlar va xarajatlarni hisobga olib, foyda solig‘i bazasini
aniqlaydi. Bu soliq solinadigan daromaddan ruxsat etilgan xarajatlar,
amortizatsiya, imtiyozlar va avvalgi davrlardan ko‘chirilgan zararlar
32

chiqarilgandan keyingi natijadir. Foyda solig‘i stavkasi (masalan, 15 %) bu bazaga
tatbiq etiladi va yil yakuniy soliq summasi topiladi. 12
Avans to‘lovlari bilan kelish: Yil yakunida hisoblangan soliqdan avans
to‘lovlar ayiriladi. Agar yil davomida korxona ortiqcha avans to‘lasa, Soliq
organlari ortiqcha to‘lovni qaytarib berishi yoki keyingi davrlarga ko‘chirish
imkonini beradi.
Hisobot topshirish: Yil yakunida korxona o‘zining moliyaviy hisobotini va
foyda solig‘i deklaratsiyasini Soliq organiga topshiradi. Bu deklaratsiyada:
Daromadlar
Ruxsat etilgan xarajatlar
Amortizatsiya
Soliq imtiyozlari
Avans to‘lovlar
ko‘rsatiladi va yakuniy soliq summasi tasdiqlanadi.
4. Amaliy misol:Korxonamiz yil davomida jami 5 000 000 000 so‘m daromad
ko‘rdi. Shundan:Ruxsat etilgan xarajatlar: 3 000 000 000 so‘m Amortizatsiya: 300
000 000 so‘m Soliq imtiyozlari bo‘yicha chegirmalar: 100 000 000 so‘m
Demak, soliq solinadigan foyda:
5 000 000 000 − (3 000 000 000 + 300 000 000 + 100 000 000) = 1 600 000
000 so‘m. Soliq stavkasi 15 % bo‘lsa:
1 600 000 000 × 15 % = 240 000 000 so‘m - yil yakuniy soliq summasi.
Agar yil davomida avans to‘lovlar sifatida jami 180 000 000 so‘m to‘langan
bo‘lsa, yakuniy to‘lov:
240 000 000 − 180 000 000 = 60 000 000 so‘m qo‘shimcha to‘lov.
12
Uzbekistan Corporate Tax Guide (PwC) — soliq bazasi va yil yakuniy hisob-kitob.
33

2020 2021 2022 2023 20240123456789
milliard somda
2-rasm. O’zbekistonning davlat byudjetiga foyda solig’i tushumlari(2020-2024)
Grafik davlat byudjetiga tushgan foyda solig’i tushumlarining o’sganini ko’rsatadi.
3.2. Elektron tizimlarda soliq hisoboti topshirish jarayoni (my.soliq.uz)
O‘zbekiston Respublikasida soliq ma’murchiligini raqamlashtirish jarayonida
yuridik shaxslar uchun soliq hisobotlarini elektron shaklda topshirish majburiy etib
belgilangan. Ushbu jarayonda my.soliq.uz yagona interaktiv soliq xizmati portali
muhim ahamiyat kasb etadi. Elektron tizimlar orqali hisobot topshirish soliq
hisobini yuritishda shaffoflikni oshirish, inson omilini kamaytirish hamda vaqt va
xarajatlarni tejashga xizmat qiladi.
1. my.soliq.uz elektron tizimining mazmuni va ahamiyati
My.soliq.uz - bu soliq to‘lovchilarga davlat soliq organlari bilan masofadan
turib muloqot qilish imkonini beruvchi rasmiy elektron platforma hisoblanadi.
Ushbu tizim orqali yuridik shaxslar foyda solig‘i, QQS, ijtimoiy soliq va boshqa
soliq turlari bo‘yicha deklaratsiyalarni elektron shaklda taqdim etadilar. Elektron
tizimning joriy etilishi natijasida:soliq hisobotlarini topshirish soddalashtirildi;
hujjatlarni qog‘oz shaklida topshirish ehtiyoji kamaydi; hisobotlarni qayta ishlash
tezlashdi; soliq organlari va soliq to‘lovchi o‘rtasidagi bevosita aloqa qisqardi.
Bu holat foyda solig‘i bo‘yicha hisobotlarning aniqligi va o‘z vaqtida
topshirilishini ta’minlashda muhim omil bo‘lib xizmat qilmoqda.
34

2. Foyda solig‘i bo‘yicha elektron hisobot topshirish bosqichlari
2.1. Elektron raqamli imzo (ERI) orqali tizimga kirish: Korxonalar
my.soliq.uz tizimiga faqat elektron raqamli imzo (ERI) orqali kirish huquqiga ega.
ERI soliq to‘lovchining shaxsini tasdiqlaydi va topshirilayotgan hisobotlarning
huquqiy kuchga ega bo‘lishini ta’minlaydi.
2.2. Soliq deklaratsiyasini shakllantirish: Tizimda foyda solig‘i bo‘yicha
maxsus elektron shakl mavjud bo‘lib, unda quyidagi ma’lumotlar kiritiladi: yillik
daromad summasi; ruxsat etilgan xarajatlar; amortizatsiya summasi; soliq
imtiyozlari; avans to‘lovlari; yakuniy soliq summasi. Elektron shakllarning
avtomatlashtirilgani hisob-kitob xatolarini kamaytiradi.
2.3. Hisobotni yuborish va tasdiqlash: Ma’lumotlar to‘ldirilgandan so‘ng,
hisobot ERI yordamida imzolanadi va elektron tarzda soliq organlariga yuboriladi.
Tizim hisobot qabul qilinganligi haqida avtomatik bildirishnoma yuboradi.
3. Elektron tizimning afzalliklari: Elektron soliq hisobotlarini topshirish
quyidagi afzalliklarni beradi: vaqt tejalishi - hisobotlarni istalgan joydan topshirish
imkoniyati mavjud; shaffoflik - barcha ma’lumotlar elektron bazada saqlanadi;
avtomatik tekshiruv - tizim mantiqiy va arifmetik xatolarni oldindan aniqlaydi;
arxivlash imkoniyati - avvalgi yillarning hisobotlari saqlanadi;
Inson omilining kamayishi - subyektiv xatoliklar va korrupsiya xavfi
pasayadi. Bu holat foyda solig‘i bazasini hisoblash va deklaratsiya topshirishda
aniqlikni oshiradi.
4. Amaliy muammolar va xatoliklar: Shunga qaramay, elektron tizimdan
foydalanishda ayrim muammolar uchraydi: tarmog‘i bilan bog‘liq uzilishlar; ERI
amal qilish muddati tugashi; elektron shakllarni noto‘g‘ri to‘ldirish; ilovalarni
(jadval, hisob-kitob) yuklashda xatolar.
Bu muammolarni bartaraf etish uchun korxonalarda mas’ul xodimlarning
elektron soliq tizimlari bo‘yicha bilim va malakasi doimiy ravishda oshirib
borilishi zarur.
5. Elektron soliq hisobotlarining foyda solig‘i nazoratidagi o‘rni; Elektron
tizimlar orqali topshirilgan foyda solig‘i hisobotlari soliq organlariga: soliq
35

bazasini tahlil qilish; soliq xatarlarini aniqlash; soliq tekshiruvlarini samarali
rejalashtirish imkonini beradi. Natijada soliq intizomi mustahkamlanadi va davlat
byudjetiga tushumlarning barqarorligi ta’minlanadi.
Xulosa: my.soliq.uz elektron tizimi foyda solig‘i bo‘yicha hisobot topshirish
jarayonini zamonaviy, qulay va shaffof shaklga keltirdi. Elektron tizimlardan
samarali foydalanish korxonalarning soliq majburiyatlarini o‘z vaqtida va to‘g‘ri
bajarishiga xizmat qiladi hamda soliq ma’murchiligining samaradorligini oshiradi.
3.3. Foyda solig‘ini to‘lash muddatlari, jarimalar va nazorat mexanizmlari.
Foyda solig‘ini belgilangan tartibda va o‘z vaqtida to‘lash yuridik
shaxslarning asosiy soliq majburiyatlaridan biri hisoblanadi. O‘zbekiston
Respublikasi Soliq kodeksiga muvofiq, foyda solig‘ini to‘lash jarayoni aniq
muddatlar, moliyaviy javobgarlik choralari hamda soliq nazoratining samarali
mexanizmlari orqali tartibga solinadi.
3-jadval
O’zbekistonda foyda solig’I kechiktirish sababli hisoblangan jarimalar va
penya miqdorlari(2021-2024)
Yillar Kechiktirish
kuni Jarima
miqdori(%) Penya
miqdori(%) Izohlar
2021 1-30 5 0.1(kunlik) Jarima va penya birga
hisoblanadi
2022 31-60 10 0.15(kunlik) Soliq to’lovchining
javobgarligi oshadi
2023 61 va undan
kop 15
0.2(kunlik) Moliyaviy jarimalar
kuchayadi
2024 1-30 5 0.1(kunlik) Qonunchilikdagi
o’zgarishlar
1. Foyda solig‘ini to‘lash muddatlari: Yuridik shaxslar foyda solig‘ini
to‘lashda avans to‘lovlari va yil yakuniy to‘lovi tizimiga amal qiladilar. Avans
to‘lovlari yil davomida hisoblanib, davlat byudjetiga bosqichma-bosqich
o‘tkaziladi. Ushbu to‘lovlar yil yakunida hisoblangan umumiy foyda solig‘i
summasidan chegirib tashlanadi. Yil yakunida foyda solig‘i bo‘yicha yakuniy
hisob-kitob amalga oshirilgach, aniqlangan soliq summasi Soliq kodeksida
36

belgilangan muddatlarda to‘lanishi shart. Belgilangan muddatlarga rioya qilmaslik
soliq qarzdorligining yuzaga kelishiga olib keladi. To‘lov intizomiga amal qilish:
korxonaning moliyaviy barqarorligini ta’minlaydi; soliq organlari bilan nizolar
kelib chiqishining oldini oladi; qo‘shimcha jarimalardan qochish imkonini beradi.
2. Foyda solig‘i bo‘yicha jarimalar va moliyaviy javobgarlik
2.1. Soliqni kech to‘lash uchun penya: Agar foyda solig‘i belgilangan
muddatda to‘lanmasa, kechiktirilgan har bir kun uchun penya hisoblanadi. Penya
summasi soliq qarzining miqdoriga va kechiktirilgan kunlar soniga bog‘liq bo‘ladi.
2.2. Soliq bazasini kamaytirib ko‘rsatish: Agar korxona foyda solig‘i bazasini
ataylab kamaytirib ko‘rsatsa yoki daromadlarni yashirsa, soliq organlari
tomonidan: moliyaviy jarima belgilanadi; mansabdor shaxslarga nisbatan
ma’muriy javobgarlik qo‘llanilishi mumkin. Bu holatlar soliq intizomini buzish
sifatida baholanadi va korxonaning ishchanlik obro‘siga salbiy ta’sir ko‘rsatadi.
2.3. Hisobotlarni kech topshirish uchun javobgarlik: Foyda solig‘i
deklaratsiyasini belgilangan muddatdan kech topshirish ham jarima qo‘llanilishiga
sabab bo‘ladi. Elektron tizimlar mavjud bo‘lishiga qaramay, ayrim korxonalar
tomonidan bu majburiyatga yetarlicha e’tibor berilmaydi.
3. Foyda solig‘i bo‘yicha nazorat mexanizmlari
3.1. Elektron soliq nazorati: Soliq hisobotlari my.soliq.uz elektron platformasi
orqali taqdim etilgach, avtomatik tahlil qilinadi. Elektron tizimlar: mantiqiy va
arifmetik xatolarni; soliq bazasidagi keskin o‘zgarishlarni; oldingi davrlar bilan
tafovutlarni aniqlash imkonini beradi.
3.2. Kameral soliq tekshiruvlari: Kameral tekshiruvlar soliq to‘lovchi taqdim
etgan hisobot va hujjatlar asosida o‘tkaziladi. Ushbu tekshiruvlar davomida foyda
solig‘i bazasining to‘g‘ri shakllantirilgani, xarajatlarning asoslanganligi va soliq
imtiyozlarining qonuniyligi baholanadi.
3.3. Sayyor soliq tekshiruvlari: Agar kameral tekshiruv natijasida jiddiy
kamchiliklar aniqlansa, soliq organlari tomonidan sayyor soliq tekshiruvlari
o‘tkaziladi. Bu tekshiruvlar korxona joyida amalga oshiriladi va moliyaviy
hujjatlar chuqur tahlil qilinadi.
37

4. Nazorat mexanizmlarining ahamiyati
Nazorat mexanizmlarining samarali ishlashi: foyda solig‘i bazasining sun’iy
kamaytirilishini oldini oladi; soliq intizomini mustahkamlaydi; davlat byudjeti
daromadlarining barqarorligini ta’minlaydi. Shuningdek, elektron nazorat tizimlari
soliq to‘lovchilarga xatolarni o‘z vaqtida aniqlash va tuzatish imkonini beradi.
Xulosa:Foyda solig‘ini to‘lash muddatlariga qat’iy rioya qilish, jarimalar va
javobgarlik choralarini bilish hamda soliq nazorat mexanizmlarini tushunish
korxonalar uchun muhim ahamiyatga ega. Soliq intizomiga amal qilish nafaqat
jarimalardan qochish, balki korxonaning uzoq muddatli moliyaviy barqarorligini
ta’minlashga xizmat qiladi.
38

XULOSA
Mazkur kurs ishida foyda solig‘i bazasini aniqlash, uni hisoblash va to‘lash
bilan bog‘liq nazariy hamda amaliy jihatlar batafsil tahlil qilindi. Tadqiqot
davomida foyda solig‘ining davlat byudjeti daromadlarini shakllantirishdagi o‘rni,
shuningdek, yuridik shaxslar moliyaviy faoliyatiga ta’siri ochib berildi. Foyda
solig‘i korxonalarning sof moliyaviy natijasiga bevosita ta’sir ko‘rsatgani sababli,
uning to‘g‘ri hisoblanishi va qonunchilik talablariga muvofiq to‘lanishi muhim
ahamiyat kasb etadi.
Birinchidan, ish jarayonida soliq solinadigan foydani aniqlashning nazariy
asoslari hamda xalqaro tajribalar tahlil qilinib, ularning O‘zbekiston soliq tizimi
bilan bog‘liqligi ko‘rsatib berildi. Shuningdek, Soliq kodeksiga muvofiq foyda
solig‘i bazasini shakllantirish tartibi, amortizatsiya ajratmalari, ruxsat etilgan
xarajatlar va soliq imtiyozlarining foyda solig‘i miqdoriga ta’siri chuqur o‘rganildi.
Bu omillar korxonalarda soliq yukini optimallashtirishda muhim vosita bo‘lib
xizmat qilishi aniqlandi.
Ikkinchidan, tadqiqot natijalariga ko‘ra, foyda solig‘i bazasini hisoblashda
korxonalar tomonidan yo‘l qo‘yiladigan amaliy xatolar asosan soliq qonunchiligini
yetarlicha bilmaslik, hujjatlarni noto‘g‘ri rasmiylashtirish hamda elektron soliq
tizimlaridan to‘liq foydalanmaslik bilan bog‘liqligi aniqlanadi. Bunday xatolar
soliq qarzdorligi, jarimalar va moliyaviy yo‘qotishlarga olib kelishi mumkin.
Uchinchidan, foyda solig‘ini hisoblash va to‘lash jarayonida elektron
tizimlarning, xususan, my.soliq.uz platformasining joriy etilishi soliq
ma’murchiligini soddalashtirish, shaffoflikni oshirish va soliq nazoratining
samaradorligini kuchaytirishga xizmat qilayotgani asoslab berildi. Elektron hisobot
topshirish jarayonlari soliq to‘lovchilarga xatolarni tezkor aniqlash va ularni
bartaraf etish imkonini bermoqda.
To’rtinchidan, xususan 2023-2025 yillar davomida O‘zbekistonda foyda
solig‘i tizimini soddalashtirish va shaffofligini oshirishga qaratilgan qator
islohotlar amalga oshirildi. Soliq kodeksining takomillashtirilishi natijasida soliq
solinadigan foydani aniqlashda aniq mezonlar belgilandi, ruxsat etilgan xarajatlar
39

tarkibi kengaytirildi va amortizatsiya ajratmalarini hisoblash mexanizmlari yanada
aniqlashtirildi. Bu o‘zgarishlar korxonalarga soliq yukini aniq rejalashtirish va
moliyaviy faoliyatni qonuniy asosda yuritish imkonini bermoqda.
Beshinchidan, O‘zbekistonda foyda solig‘i bazasini shakllantirishda asosiy
e’tibor daromadlarning to‘liq va haqqoniy aks ettirilishi hamda xarajatlarning
iqtisodiy asoslanganligiga qaratilmoqda. Amaliyotda ayrim korxonalarda foyda
solig‘i bazasini kamaytirishga urinish, xarajatlarni noto‘g‘ri tasniflash yoki
hujjatlarni yetarli darajada rasmiylashtirmaslik holatlari uchramoqda. Bu esa soliq
qarzdorligi, penya va jarimalarga olib kelishi bilan birga, korxonaning moliyaviy
barqarorligiga salbiy ta’sir ko‘rsatadi.
Oltinchidan, so‘nggi yillarda foyda solig‘ini hisoblash va to‘lash jarayonida
elektron soliq tizimlarining joriy etilishi muhim ahamiyat kasb etdi. Xususan,
my.soliq.uz platformasi orqali foyda solig‘i bo‘yicha hisobotlarni elektron shaklda
topshirish, avans to‘lovlarini nazorat qilish va soliq qarzdorligini real vaqt rejimida
kuzatish imkoniyati yaratildi. Bu tizim soliq to‘lovchilar va soliq organlari
o‘rtasidagi munosabatlarni soddalashtirib, inson omili ta’sirini kamaytirishga
xizmat qilmoqda.
Tahlillar shuni ko‘rsatadiki, foyda solig‘i bo‘yicha belgilangan stavkalar,
to‘lov muddatlari va javobgarlik mexanizmlari korxonalarni soliq intizomiga rioya
qilishga undaydi. Belgilangan muddatlarda soliqni to‘lash va hisobotlarni
topshirish nafaqat jarimalardan qochish, balki korxonaning moliyaviy rejalashtirish
tizimini barqaror yuritishga ham xizmat qiladi. Shu jihatdan, foyda solig‘i tizimi
faqat fiskal vazifani emas, balki tartibga soluvchi funksiyani ham bajaradi.
Umuman olganda, O‘zbekistonda foyda solig‘i bazasini aniqlash va uni hisoblash
tizimi so‘nggi yillarda sezilarli darajada takomillashdi. Soliq qonunchiligidagi
aniqlik, elektron tizimlarning rivojlanishi va nazorat mexanizmlarining
kuchaytirilishi foyda solig‘ining samarali undirilishiga zamin yaratmoqda.
Kelgusida korxonalar tomonidan soliq qonunchiligiga ongli ravishda rioya qilish,
buxgalteriya hisobini to‘g‘ri yuritish va zamonaviy soliq texnologiyalaridan keng
foydalanish foyda solig‘i tizimining yanada samarali ishlashiga xizmat qiladi.
40

FOYDALANILGAN ADABIYOTLAR
1. O‘zbekiston Respublikasi Soliq kodeksi. - T.: O‘zbekiston Respublikasi
Adliya vazirligi, 2024 yilgi tahrir.
2. O‘zbekiston Respublikasi Prezidentining “Soliq ma’murchiligini
takomillashtirish chora-tadbirlari to‘g‘risida”gi Farmoni - 2023 yil.
3. O‘zbekiston Respublikasi Vazirlar Mahkamasining soliq siyosatini
takomillashtirishga oid qarorlari - 2022-2024 yillar
4. Abdurahmonov O.O. Yuridik shaxslarni soliqqa tortish amaliyoti. - T.
Yangi asr avlodi, 2023.
5. Tursunov D.N. Korxonalarda moliyaviy natijalar va soliqqa tortish. - T.:
Innovatsiya, 2024.
6. Karimov I.T. Soliq hisobi va foyda solig‘ini rejalashtirish: O‘quv
qo‘llanma. - T.: Iqtisod-Moliya, 2024.
7. Rasulov M.R. O‘zbekistonda yuridik shaxslarni soliqqa tortishning
zamonaviy mexanizmlari. - T.: Fan va innovatsiyalar, 2025.
8. Sharipov M.X. Soliq qonunchiligi asoslari. - T.: Moliya va iqtisod, 2021.
9. Isroilov S.Q. Moliya va soliq tizimi: nazariya va amaliyot. - T.: Yangi asr,
2023.
10. Jalolov B.H. Soliq siyosati va soliq boshqaruvi. - T.: Fan, 2022.
11. Tashkentov N.N. Davlat byudjeti va soliqlar. - T.: Iqtisodiyot nashriyoti,
2020.
12. Mirzaev Z.A. Soliq qonunlari va ularning amaliy qo‘llanilishi. - T.:
Moliya va huquq, 2023.
13. Nurmatov O.B. Soliq tizimini rivojlantirish strategiyasi. - T.: Innovatsiya,
2024.
14. Axmedov S.T. Soliq nazorati va audit. - T.: Fan va texnologiya, 2021.
15. Tillyaev B.J. Yuridik shaxslar soliqqa tortilishi. - T.: Yangi asr avlodi,
2022.
16. Rustamov F.X. Soliq to‘lovlarini boshqarish. - T.: Iqtisod-Moliya, 2023.
41

17. Xudoyberdiyev Q.M. Soliq qonunchiligi: nazariya va amaliyot. - T.: Fan,
2024.
18. Yusupov D.J. Soliq siyosati va iqtisodiy barqarorlik. - T.: Moliya, 2025
Internet saytlari
19. https://soliq.uz - O‘zbekiston Respublikasi Davlat soliq qo‘mitasi rasmiy
sayti
20. https://president.uz - O‘zbekiston Respublikasi Prezidentining rasmiy
sayti.
21. https://gov.uz - O‘zbekiston Respublikasi Vazirlar Mahkamasi rasmiy
sayti.
22. https://lex.uz - Milliy qonun hujjatlari to‘plami (Lex.uz).
23. my.soliq.uz - Elektron soliq hisobotlarini topshirish tizimi.
24. O‘zbekiston Respublikasi Moliya vazirligi rasmiy sayti - moliya siyosati
va soliq tizimi bo‘yicha yangiliklar: https://mfa.uz
25. https://stat.uz - O‘zbekiston Respublikasi Statistika qo‘mitasi - iqtisodiy
ko‘rsatkichlar va soliq tushumlari statistikasi.
26. https://adliya.uz - O‘zbekiston Respublikasi Adliya vazirligi - qonunlar va
normativ hujjatlar.
27. Xalqaro Soliq Hamkorligi Tashkiloti (OECD) - xalqaro soliq standartlari
va tajriba: https://www.oecd.org/tax/
28. Jahon Bankining O‘zbekistondagi ofisi - iqtisodiy rivojlanish va soliqqa
oid hisobotlar: https://www.worldbank.org/en/country/uzbekistan
42

Sotib olish