Информация о документе

Цена 40000UZS
Размер 63.1KB
Покупки 0
Дата загрузки 31 Октябрь 2026
Расширение docx
Раздел Курсовые работы
Предмет Психология

Продавец

DocX Seller

Дата регистрации 31 Октябрь 2026

0 Продаж

Fransiyada psixologik xizmatning rivojlanishi

Купить
KURS ISHI MAVZU: FRANSIYADA PSIXOLOG IK XIZMATNING RIVO J LANISHI Fan: Ta’lim muassasalarida psixologik xizmat Ilmiy rahbar: ___________ ________ Toshkent-202 4 1 M U N D A R I J A KIRIS H ……………………………………………………… ….. 3 I BOB. PSIXOLOGIYANING XIX ASRDA FRANSIYADA RIVOJLANISHI 1.1 § Fransiyada psixologiyaning ilmiy soha sifatida shakllanishi……. 5 1.2 § Psixologiyaning tadqiqotlar va ta'limdagi yutuqlari……………... 10 II BOB. FRANSIYADA PSIXOLOGIYA TA'LIMI VA ILMIY TADQIQOTLARI 2.1§ Psixologiyaning XX asrda rivojlanishi…………………………. 13 2.2§ Fransiyada psixologiyaning kelajagi…………………………….. 19 XULOSA ………………………………………………………. 22 ADABIYOTLAR RO‘YXATI ………………………………… 23 2 KIRISH Mavzuning dolzarbligi: Fransiya psixologiya fanining rivojlanishida muhim rol o‘ynagan mamlakatlardan biridir. Psixologiya, XIX asrning oxirlarida ilmiy soha sifatida shakllanib, bugungi kunda turli sohalarda – ta'lim, tibbiyot, ijtimoiy xizmatlar, biznes va boshqa ko‘plab sohalarda qo‘llanilmoqda. Fransiyada psixologiyaning rivojlanish tarixi juda boy va xilma-xildir, u kognitiv, ijtimoiy, klinik va eksperimental psixologiya kabi bir qator yo‘nalishlarda ilmiy tadqiqotlar va amaliy uslublar orqali shakllangan. Fransiyada psixologiya, dastlab falsafa va fiziologiya kabi fanlardan ajralib chiqqan bo‘lib, birinchi ilmiy tadqiqotlar va psixologik texnikalar o‘sha davrning yirik psixologlari tomonidan ishlab chiqilgan. Shu bilan birga, Fransiya, psixologiyaning asoschisi bo‘lgan René Descartes, Pierre Janet, Alfred Binet va Théodule Ribot kabi buyuk shaxslarning ishlaridan foydalanib, psixologiyaning ilmiy asoslarini yaratdi va uni mustaqil fan sifatida rivojlantirdi. Fransiyada psixologiyaning rivojlanishida o‘tkazilgan tadqiqotlar, shuningdek, yirik yutuqlar va muvaffaqiyatlar bu sohani nafaqat mamlakat ichida, balki butun dunyoda tanitdi. Bugungi kunda, psixologiya, har qanday jamiyatda, nafaqat ilmiy soha, balki ijtimoiy va amaliy masalalarni hal qilishda muhim o‘rin egallaydi. Shu bilan birga, Fransiyada psixologiyaning kelajagi texnologiyaning rivojlanishi, yangi metodologiyalar va interdisipliner yondashuvlar orqali shakllanishi kutilmoqda. Psixologiya sohasining kelgusi yutuqlari inson ongini, xulq-atvorini va ruhiyatini yanada chuqurroq tushunish va yanada samarali davolashga qaratilgan bo‘ladi. Mazkur ishda Fransiyada psixologiyaning rivojlanish tarixi, asosiy yutuqlari va amaliy qo‘llanilishi, shuningdek, bugungi kunda va kelajakda psixologiyaning imkoniyatlari haqida batafsil ma'lumot beriladi. Mavzuning o‘rganilganlik darajasi: XIX asr oxiri va XX asr boshlarida psixologiya mustaqil fan sifatida shakllanib, Fransiyada bu soha falsafiy va 3 fiziologik nazariyalar asosida rivojlanishni boshladi. Bunda René Descartes, Pierre Janet, Théodule Ribot, Alfred Binet kabi olimlarning ishlari muhim rol o‘ynadi. Ularning ilmiy tadqiqotlari psixologiya fanining asosiy yo‘nalishlarini belgilab berdi. Kurs ishining maqsadi: Fransiyada psixologiyaning rivojlanishini o‘rganishning asosiy maqsadi, bu sohaning ilmiy va amaliy jihatlarda qanday shakllanganini, rivojlanish yo‘llarini, asosiy yutuqlarini va zamonaviy tendentsiyalarini tahlil qilishdan iboratdir. Kurs ishi ning vazifalari : 1. Fransiyada psixologiyaning tarixiy rivojlanish jarayonini tahlil qilish: 2. Fransuz psixologlarining ilmiy merosini o‘rganish: 3. Psixologiyaning asosiy yo‘nalishlaridagi yutuqlarni tahlil qilish: 4. Fransiyada psixologiyaning jamiyatdagi roli va ahamiyatini o‘rganish Kurs ishining predmeti: Fransiyada psixologiyaning rivojlanishi va uning ilmiy, amaliy va ijtimoiy sohalardagi ahamiyatini o‘rganishdan iboratdir. Kurs ishining nazariy va amaliy ahamiyati: Fransiyada psixologiyaning rivojlanishini o‘rganishning nazariy va amaliy ahamiyati juda katta. Nazariy jihatdan, psixologiya sohasining rivojlanishi va asosiy ilmiy maktablarning tahlili yangi ilmiy izlanishlar va metodologiyalarni yaratishga yordam beradi. Amaliy jihatdan esa, psixologiyaning turli sohalarda, jumladan, ruhiy salomatlik, ta'lim, ijtimoiy masalalar va biznesda qo‘llanilishi jamiyat uchun katta foyda keltiradi. Bu bilimlar, jamiyatning turli qatlamlariga xizmat qilgan holda, odamlarning farovonligini oshirishga yordam beradi. Kurs ishi tuzilishi va hajmi: Kirish, II bob, 4 paragraf, xulosa va foydalanilgan adabiyotlar ro‘yxati iborat. 4 I BOB. PSIXOLOGIYANING XIX ASRDA FRANSIYADA RIVOJLANISHI 1.1 § Fransiyada psixologiyaning ilmiy soha sifatida shakllanishi. XIX asrga kelib, psixologiya ilmiy fan sifatida rivojlanish jarayonini boshladi. Bu davrda psixologiyaning fiziologiya va falsafa bilan bo‘lgan aloqalari kuchaydi. Fransiyada psixologiya o‘zining mustaqil yo‘nalishlarini rivojlantira boshladi va ilmiy metodlarni qo‘llashga harakat qilindi. Psixologiyaning fiziologiya bilan bog‘lanishi, asosan, nerv tizimi va miyadagi jarayonlarni o‘rganishga qaratildi. Fransiyada psixologiyaning asoschilari va ilk yutuqlari Pierre Flourens (1794-1867) – psixologiyaning fiziologik asoslarini o‘rganishga katta hissa qo‘shgan, miya funksiyalarini aniqlashda birinchi bo‘lib eksperimentlar o‘tkazgan olimlardan biri. Uning ishlari psixologiyaning fiziologik asoslarini rivojlantirishga yordam berdi. Paul Broca (1824-1880) – miya hujayralarining zarar yetkazilishi natijasida til va nutq qobiliyatining yo‘qolishini o‘rganib, psixologiya va nevrologiya sohasida katta yutuqlarni qo‘lga kiritdi. U, shuningdek, miya sohalarining til va aqliy faoliyatga qanday ta'sir qilishini ko‘rsatdi. Fransuz psixologiyasi va antropologiya o‘rtasidagi aloqalar XIX asrda psixologiya va antropologiya o‘rtasida yaqin aloqalar mavjud bo‘lib, psixologiya inson xulq-atvorini va psixik jarayonlarini tahlil qilishda antropologiyaning metodlaridan foydalanishga intildi. Bu davrda antropologlar ham psixologiya sohasiga o‘z ta'sirini ko‘rsatgan. Théodule Ribot (1839-1916) – psixologiyaning muhim rivojlanishlaridan biri bo‘lib, xotira, hissiyot va boshqa psixologik jarayonlarni ilmiy ravishda tahlil qilishga intildi. Ribotning ishlari psixologiyaning mustaqil ilmiy soha sifatida shakllanishiga yordam berdi. Psixologiyaning ilmiy metodlar bilan bog‘lanishi 5 XIX asrda psixologiya fan sifatida shakllana boshlaganidan keyin, metodologik yondashuvlar o‘zgara boshladi. Eksperimentlar va kuzatishlar psixologiyaning asosiy ilmiy usullari sifatida rivojlandi. Hippolyte Bernheim (1840-1919) va Charcot (1825-1893) psixologiyani ilmiy asosda o‘rganishga va gipnoz va his-tuyg‘ularni tahlil qilishga harakat qilishdi. Bu psixologiyada eksperimental metodlarni qo‘llashga olib keldi. Psixoanalizning ilk asoslari va Freydning ta’siri Freydning psixoanalitik metodlari XIX asrning oxirlarida Fransiyada ilmiy jamoatchilikni yangilashga yordam berdi. U inson psixikasining chuqur qatlamlarini, xususan, reaktiv holatlarni va ichki konliklarni o‘rganishga qaratilgan. Freydning ta’limotlari psixologiyaning rivojlanishiga katta ta’sir ko‘rsatgan, garchi uning to‘liq qabul qilinishi keyinchalik amalga oshgan bo‘lsa- da. XIX asrda Fransiyada psixologiya ilmiy soha sifatida shakllandi va rivojlandi. Ushbu davrda psixologiyaning asoschilari va tadqiqotlari, psixologiya va fiziologiyaning aloqalari, ilmiy metodlar va o‘zgarishlar psixologiyaning mustaqil soha sifatida paydo bo‘lishiga zamin yaratdi. XIX asrning oxiriga kelib, psixologiya o‘zining mustahkam ilmiy asoslarini yaratib, keyingi asrlarda yanada rivojlanishga yo‘l oldi. XIX asrning o‘rtalarida psixologiya Fransiyada ilmiy soha sifatida shakllanib, o‘zining mustaqil yo‘nalishlarini rivojlantira boshladi. O‘sha davrga qadar psixologiya, asosan, falsafa va diniy ta'limotlar bilan bog‘liq bo‘lib, inson ongini va xulq-atvorini tushunishga qaratilgan. Ammo XIX asrda, ilmiy usullarni qo‘llash va eksperimental metodlarga asoslanish bilan psixologiya ilmiy soha sifatida ajralib turadigan mustaqil fan sifatida rivojlandi. Bu jarayonda bir qator asosiy omillar va ilmiy yutuqlar katta ahamiyatga ega bo‘ldi: Fiziologiya va nevrologiyaning ta'siri XIX asrda fiziologiya va nevrologiyaning tez rivojlanishi psixologiyaning ilmiy asoslarini yaratishda muhim rol o‘ynadi. Miya va nerv tizimining 6 strukturasi va faoliyatini o‘rganish, psixik jarayonlarni ilmiy tarzda tahlil qilish uchun zarur bo‘lgan bilimlar bazasini taqdim etdi. Fransiyada, psixologiya va fiziologiyaning o‘zaro aloqasi kuchaydi va bu psixologiyaning fiziologik asoslarini rivojlantirishga imkon yaratdi. Pierre Flourens (1794-1867) - Fransuz fiziologi bo‘lib, u miya funktsiyalarining lokalizatsiyasi va nerv tizimi faoliyatini o‘rgangan. Uning tadqiqotlari, psixologiyaning fiziologik jihatlarini chuqurroq tahlil qilishga yordam berdi. Paul Broca (1824-1880) - Broca, til va nutq qobiliyatining miya faoliyati bilan bog‘liqligini isbotlash orqali psixologiyaning ilmiy soha sifatida mustahkamlanishiga yordam berdi. Uning ishlarida miya sohalarining til va boshqa aqliy faoliyatlarga qanday ta’sir qilishini ko‘rsatdi. Eksperimental psixologiyaning rivoji XIX asrda psixologiyaning ilmiy soha sifatida shakllanishida eksperimentlar o‘tkazish usuli katta ahamiyatga ega bo‘ldi. Eksperimental psixologiyaning paydo bo‘lishi, psixologiyani ob'ektiv va nazariy shakldan ilmiy asosda rivojlantirishga yordam berdi. Hermann von Helmholtz (1821-1894) va Wilhelm Wundt (1832-1920) kabi olimlarning psixologiya sohasida eksperimental metodlarni qo‘llashga qaratilgan ishlar, bu ilmni mustahkamlashda asosiy yo‘nalishlardan biri bo‘ldi. Fransiyada ham, ayniqsa Théodule Ribot (1839-1916) va Hippolyte Bernheim (1840-1919) kabi olimlar, psixologiyada eksperimentlarni qo‘llashni boshladilar. Théodule Ribot psixologiyaning ilmiy metodlariga oid tadqiqotlar olib borib, psixologiyaning biologik asoslarini o‘rganishga harakat qildi. Uning xotira, hissiyotlar va boshqa psixologik jarayonlarni ilmiy ravishda tahlil qilishi psixologiyaning ilmiy shaklini kuchaytirdi. Psixologiyaning falsafadan ajralishi XIX asrda psixologiya va falsafa o‘rtasidagi chegara aniqroq belgilandi. Psixologiya o‘zining ilmiy metodlarini ishlab chiqa boshladi, falsafiy mushohadalar va spekulyatsiyalarni kamaytirishga harakat qilindi. Ilmiy 7 asoslarni yaratishda va psixologiyani mustaqil soha sifatida ko‘rsatishda bu holat katta o‘zgarishlarni olib keldi. Fransiyada psixologiya, aniqrog‘i, ilmiy psixologiyaning paydo bo‘lishida Auguste Comte (1798-1857) va René Descartes (1596-1650) kabi mutafakkirlarning falsafiy yondashuvlari ham o‘z ta'sirini ko‘rsatdi. Descartesning dualistik g‘oyalari, ong va jismoniy mavjudot o‘rtasidagi farqni ko‘rsatgan bo‘lsa, Comte "pozitivizm"ni ilgari surgan va ilmiy metodlarni qo‘llashni ta'kidlagan. Psixologiya ilmiy jamoatchiligida tan olinishi XIX asrda psixologiya ilmiy jamoatchilik tomonidan tan olinishi va ta'lim sohasida o‘z o‘rnini egallash jarayoni davom etdi. Bu davrda psixologiya Fransiyada o‘qituvchilar va talabalar orasida keng tarqalib, ilmiy tadqiqotlar uchun yangi imkoniyatlarni ochdi. Fransiya universitetlarida psixologiyaning o‘qitilishi, ilmiy tizimlar va maktablar tashkil etilishiga olib keldi. Shu bilan birga, psixologiya ilmiy metodlar orqali inson ruhiyatini o‘rganishga qaratilgan ko‘plab eksperimentlar va tadqiqotlar amalga oshirildi. Fransiyada psixologiyaning ilmiy soha sifatida shakllanishi XIX asrda rivojlanib, uning asoslarini fiziologiya, nevrologiya va eksperimental metodlar tashkil etdi. Psixologiya sohasida yangi yondashuvlar, ilmiy metodlarning qo‘llanilishi va psixik jarayonlarni o‘rganishdagi yutuqlar, psixologiyani mustaqil ilmiy soha sifatida tan olishga olib keldi. Bu davrda Fransiyada ilmiy psixologiyaning shakllanishi va rivojlanishi nafaqat mamlakatda, balki butun dunyoda psixologiyaning ilmiy soha sifatidagi mustahkamlanishiga katta ta'sir ko‘rsatdi. Psixologlar odatda organizmni ongning asosi deb hisoblashadi, shuning uchun ham hayotiy muhim soha hisoblanadi. Psixiyatristlar va nevroopsikologlar ong va tananing interfeysida ishlaydi. Bilogiya psixologiya, shuningdek fiziologik psixologiya deb nomlanuvchi yoki neuropsixologiyada xulq-atvor va aqliy jarayonlarning biologik substanslarini o rganiladi. Ushbuʻ sohadagi asosiy tadqiqot mavzularni insonni boshqa hayvonlarga nisbatan 8 o rganadigan qiyosiy psixologiya, shuningdek, hissiyotlarning fizikʻ mexanizmini, shuningdek, neyron va ruhiy ishlov berishni o z ichiga oladi. ʻ Asrlar mobaynida biologik psixologiyada asosiy masala miyadagi funktsional funksiyalarni qanday joylashtirish mumkinligi va qanday qilib joylashtirilishi edi. Zamonaviy nevropsikologiyani 1870-yillarda Fransiyada Pol Broca chap frontal girusga nutq ishlab chiqarishni kashf etgan va bu bilan miya funksiyasining yarim sharni lateralizatsiyasini namoyish etgan. Ko p o tmay, ʻ ʻ Karl Vernicke nutqni tushunish uchun zarur bo lgan sohani aniqladi. ʻ 1 1 Vohidov M., Maktabgacha tarbiya psixologiyasi, T., 1970; 9 1.2 § Psixologiyaning tadqiqotlar va ta'limdagi yutuqlari. XIX asrda Fransiyada psixologiya sohasidagi ilmiy tadqiqotlar va ta'lim tizimida muhim yutuqlar ro‘y berdi. Ushbu davrda psixologiya nafaqat ilmiy soha sifatida shakllanib, balki o‘zining metodologiyasi va amaliy yo‘nalishlarini yaratishda ham sezilarli yutuqlarga erishdi. Bu yutuqlar nafaqat psixologiyaning ilmiy maqomini mustahkamlashga, balki uning pedagogika va klinik psixologiya kabi sohalarda qo‘llanilishiga ham asos soldi. Psixologik tadqiqotlarda yangi yo‘nalishlar XIX asrda Fransiyada psixologiya sohasida yangi tadqiqot yo‘nalishlari va metodlarining joriy etilishi psixologiyaning ilmiy tizimda mustahkam o‘rni shakllanishiga olib keldi. Psixologiyaning biologik va fiziologik asoslari, inson psixik jarayonlarini tushunishda yangi yondashuvlarni keltirib chiqardi. Shuningdek, eksperimentlar va kuzatishlar yordamida psixologiya yanada ob'ektiv bo‘lib, inson ruhiyatining ichki jarayonlarini o‘rganish imkoniyatlarini kengaytirdi. Théodule Ribot (1839-1916) – Ribot psixologiyaning ilmiy asoslarga ega bo‘lishi uchun katta hissa qo‘shdi. Uning tadqiqotlari xotira, hissiyotlar va shaxsiyat kabi psixologik jarayonlarni o‘rganishga qaratilgan edi. U psixologiyani fiziologiya va neyrologiya bilan bog‘lab, psixik jarayonlarning biologik asoslarini izohladi. Ribotning xotira bo‘yicha ishlari, xotirani shakllantirish va uning buzilishi kabi muhim masalalarni yoritib berdi. Jean-Martin Charcot (1825-1893) – Charcot gipnoz va neyrotik kasalliklarni o‘rganishda yirik tadqiqotlarni olib bordi. Uning ishlarida psixologiya va nevrologiyaning integratsiyasi, inson ongining noaniq holatlari, masalan, gipnoz holatlari va gallyutsinatsiyalar, muhim o‘rin tutdi. Bu ilmiy izlanishlar, keyinchalik, psixoanaliz va boshqa psixoterapevtik metodlarning rivojlanishiga turtki berdi. 2 Eksperimental psixologiyaning rivojlanishi 2 Davletshin M., Krbiliyat va uning diagnostikasi, T., 1979; 10 Eksperimental psixologiya XIX asrning oxiriga kelib mustahkamlandi. Yangi metodlarni qo‘llash orqali psixologiya yanada ob'ektiv va aniq ilmiy soha sifatida rivojlandi. Eksperimentlar yordamida psixologik hodisalarni ilmiy asosda tushunish va ularni tizimli ravishda o‘rganish imkoniyati yaratildi. Hermann von Helmholtz (1821-1894) va Wilhelm Wundt (1832-1920) kabi olimlarning ishlaridan ilhomlanib, Fransiyada ham eksperimental psixologiya rivojlandi. Wundtning psixologiyadagi ishlari, ayniqsa, «psixologiyaning mustaqil fan sifatida shakllanishiga» katta ta’sir ko‘rsatdi. Wundtning eksperimental psixologiyaning ilmiy usullarini joriy etish va uning amaliyotda qo‘llanilishi, psixologiyani alohida fan sifatida tasdiqladi. Alfred Binet (1857-1911) – Binet o‘zining intellektual rivojlanish va mental testlarni ishlab chiqishda psixologiya sohasida sezilarli yutuqlarga erishdi. Binetning IQ testlari, ayniqsa, insonning aqliy qobiliyatlarini o‘lchashda yangi yondashuvlarni joriy etdi. Bu testlar keyinchalik butun dunyoda intellektual psixologiyaning rivojlanishiga zamin yaratdi. Psixologiyaning ta'limdagi yutuqlari Fransiyada psixologiyaning ta'lim tizimiga integratsiyasi o‘zgaruvchan va rivojlanayotgan ilmiy-ijtimoiy sharoitlarga muvofiq amalga oshdi. Ta'limda psixologiyaning qo‘llanilishi, o‘quvchilarning psixologik holatini tushunish va ta'lim jarayonini optimallashtirishga yordam berdi. Alfred Binetning ta'limdagi yutuqlari o‘quvchilarni individual tarzda baholash va ularning qobiliyatlarini aniqlashda psixologiyaning rolini kuchaytirdi. Binet va uning hamkasblari tomonidan ishlab chiqilgan intellektual testlar o‘qituvchilarga o‘quvchilarni samarali o‘qitish va tarbiyalashda yordam berdi. Édouard Claparède (1873-1940) – Psixologiya va pedagogika o‘rtasidagi aloqalarni kuchaytirish uchun amalga oshirgan tadqiqotlari ta'lim sohasiga katta ta'sir ko‘rsatdi. U, o‘zining pedagogik psixologiya bo‘yicha ishlarida, ta'lim jarayonida bolalar ruhiyatini tushunish va o‘qitishda psixologik bilimlarni qo‘llash zarurligini ta'kidladi. 11 Fransiyada psixologiyaning klinik sohada qo‘llanilishi XIX asrda rivojlana boshladi. Psixologiya, ruhiy kasalliklarni tashxislash va davolashda muhim rol o‘ynadi. Bu davrda psixoterapiya va gipnoz metodlari klinik psixologiyada qo‘llanildi. Jean-Martin Charcot va Hippolyte Bernheim gipnoz va his-tuyg‘ularni tahlil qilishda klinik psixologiyaning rivojlanishiga turtki berdilar. Ushbu yondashuvlar keyinchalik psixoanalizning paydo bo‘lishiga asos bo‘ldi. XIX asrda Fransiyada psixologiya sohasida tadqiqotlar va ta'limdagi yutuqlar ilmiy sohaning rivojlanishiga katta hissa qo‘shdi. Psixologiya nafaqat ilmiy tadqiqotlar, balki ta'lim va klinik psixologiyada yangi metodlar va yondashuvlarni ishlab chiqdi. Ribot, Binet, Charcot va boshqa olimlarning ishlari psixologiyaning ilmiy metodlarni qo‘llashda va ta'lim tizimiga integratsiyalashishda muhim rol o‘ynadi. Shuningdek, bu yutuqlar psixologiyaning butun dunyoda ilmiy soha sifatida tan olinishi va rivojlanishiga turtki berdi. 3 3 Tokareva V., Talaba shaxsining axloqiy rivojlanish psixologiyasi, T., 1989; 12 II BOB. FRANSIYADA PSIXOLOGIYA TA'LIMI VA ILMIY TADQIQOTLARI 2.1 § Psixologiyaning XX asrda rivojlanishi Fransiyada psixologiya ta'limi va ilmiy tadqiqotlari XIX asrda rivojlanib, o‘zining ilmiy, amaliy va pedagogik yo‘nalishlarida muhim yutuqlarga erishdi. Bu davrda psixologiya nafaqat ilmiy soha sifatida shakllanib, balki ta'lim tizimiga kirib, klinik amaliyotlarda ham qo‘llanila boshladi. Fransiyada psixologiyaning ta'limi va ilmiy tadqiqotlarining rivojlanishini tushunish uchun, uning tarixiy bosqichlarini, asosiy yo‘nalishlarini va mashhur ilmiy ishlarni tahlil qilish muhimdir. Fransiyada psixologiya ta'limining rivojlanishi XIX asrda boshlanib, XX asrda mustahkamlandi. Ushbu jarayon ilmiy metodologiyaning qo‘llanilishi va yangi yondashuvlarning joriy etilishi orqali amalga oshdi. XIX asrda psixologiya dastlab falsafa va tibbiyot sohalariga yaqin bo‘lgan fan sifatida qaralgan. Ammo ilmiy metodlarning qo‘llanilishi va psixologiya fanining alohida soha sifatida shakllanishi, uning ta'lim tizimiga kirib kelishiga turtki berdi. Fransiyada psixologiya ta'limining rivojlanishi universitetlarda psixologiya kafedralarining tashkil etilishi va ilmiy markazlarning faoliyatiga olib keldi. O‘quv dasturlarida psixologiyaning ilmiy asoslarini o‘rgatish va eksperimentlarni qo‘llashga alohida e'tibor qaratildi. Psixologiya kafedralari – XIX asr oxiriga kelib, Fransiyada universitetlarda psixologiya bo‘yicha kafedralar tashkil etila boshladi. Ushbu kafedralar psixologiyaning ilmiy va pedagogik usullarini o‘rgatishga, shuningdek, amaliy tadqiqotlarni amalga oshirishga imkon yaratdi. Institut de Psychologie de Paris (Parij Psixologiya Instituti) – Bu ilmiy markaz psixologiya ilmiga katta hissa qo‘shdi. Psixologiyaning alohida fani sifatida shakllanishi va o‘quv dasturlarining rivojlanishi ushbu institutning faoliyatida aks etdi 13 Fransiyada psixologiya ilmiy tadqiqotlari XIX asr oxirlarida kuchli rivojlanib, nafaqat psixologiyaning biologik va fiziologik asoslari, balki inson ongining chuqur qatlamlarini o‘rganishga qaratilgan yondashuvlar ham rivojlandi. Ilmiy tadqiqotlar asosan eksperimental metodlarni qo‘llashga qaratilgan bo‘lib, psixik jarayonlar, his-tuyg‘ular, xotira va shaxsiyatni o‘rganishga yo‘naltirildi. Klinik psixologiya va psixoterapiya Fransiyada psixologiyaning klinik sohasida ilmiy tadqiqotlar rivojlandi. Psixoterapiya va ruhiy kasalliklarni tahlil qilish, psixologiyaning klinik amaliyotida keng qo‘llanila boshlandi. Jean-Martin Charcot (1825-1893) gipnoz, his-tuyg‘ular va nevrozlarni o‘rganib, psixologiyaning klinik sohasini rivojlantirishda muhim rol o‘ynadi. U gipnozning psixoterapiya va nevrozlarni davolashdagi o‘rni haqida ilmiy tadqiqotlar olib bordi. Hippolyte Bernheim (1840-1919) gipnoz va psixoterapiya sohasidagi ishlarini davom ettirib, psixologiyaning klinik va amaliy yo‘nalishlarini mustahkamladi. Fransiyada intellektual psixologiyaning rivojlanishi va IQ testlari ishlab chiqilishi, psixologiyaning o‘quvchilarning aqliy salohiyatini o‘lchashda muhim vosita bo‘lishiga olib keldi. Alfred Binet (1857-1911) o‘zining IQ testlarini yaratdi. Bu testlar o‘quvchilarning aqliy rivojlanishini o‘lchashda qo‘llanilgan va butun dunyoda ta'lim tizimining samaradorligini oshirishga xizmat qilgan. Fransiyada psixologiya ta'limi va ilmiy tadqiqotlari XIX asr oxirlaridan XX asr boshlariga qadar rivojlanib, o‘zining mustaqil ilmiy metodologiyasini ishlab chiqdi. Psixologiya ilmiy soha sifatida shakllanib, o‘quv tizimiga integratsiya qilindi va klinik psixologiya sohasida qo‘llanila boshlandi. Fransiyada psixologiyaning ilmiy tadqiqotlari, ayniqsa, eksperimental psixologiya, intellektual psixologiya va klinik psixologiya sohalarida yutuqlarga erishdi. Bu 14 yutuqlar, psixologiyaning ilmiy soha sifatida mustahkamlanishi va uning ta'lim tizimida keng qo‘llanilishiga olib keldi. XX asr psixologiya sohasining kuchli rivojlanish davri bo‘ldi. Bu davrda psixologiya nafaqat ilmiy soha sifatida yanada shakllandi, balki turli yo‘nalishlarda yangi paradigmalarning yuzaga kelishi, amaliyotlarda yangi metodlarning qo‘llanilishi va global miqyosda uning alohida fan sifatida tan olinishi kabi muhim o‘zgarishlar sodir bo‘ldi. Psixologiya nafaqat akademik muhitda, balki ijtimoiy, iqtisodiy va madaniy hayotda ham o‘zining amaliy ahamiyatini namoyon etdi. Shu bilan birga, XX asrda psixologiyaning ko‘plab maktablari va yo‘nalishlari shakllandi. Psixoanalizning rivojlanishi XX asrning boshlarida Sigmund Freudning psixoanaliz nazariyasi psixologiyada inqilobiy o‘zgarishlar keltirdi. Freudning psixoanalitik nazariyasi insonning ong osti jarayonlariga, xususan, repressiya, his-tuyg‘ular va arzularining tashqi sharoitlarda namoyon bo‘lishiga katta e'tibor qaratdi. Freudning nazariyasi psixologiyada yangi yondashuvlarni keltirib chiqardi va ruhiy kasalliklarni davolashda psixoterapiyaning asoslarini yaratdi. Psixoanalizning ta'siri: Freudning psixoanalizi nafaqat klinik psixologiya, balki madaniyat, adabiyot, san'at va ijtimoiy fanlarda ham keng tarqaldi. Freudning o‘limidan keyin, psixoanalizning ba'zi g‘oyalari va metodlari rivojlanishda davom etdi, ammo keyinchalik Jung va Adler kabi psixoanalizning o‘ziga xos yo‘nalishlari paydo bo‘ldi. Behavyorizm (Xulq-atvor psixologiyasi) XX asrning boshlarida John B. Watson va B.F. Skinner kabi psixologlar tomonidan rivojlantirilgan behavyorizm (xulq-atvor psixologiyasi) yangi bir yondashuvni keltirib chiqardi. Behavyorizm inson va hayvonlarning xulq- atvorini faqat tashqi stimuluslar va javoblar orqali tushuntirishga intildi. Ular, psixologiyani ob'ektiv ilmiy tadqiqotlar asosida rivojlantirishga harakat qildilar, ularning ishlarida eksperimentlar va kuzatishlar asosiy metod sifatida ishlatildi. 15 Xulq-atvor va o‘rganish: Skinnerning operant shartlanish nazariyasi va klassik shartlanish (Pavlov) haqidagi ishlari psixologiyada yangi yondashuvlarni yaratdi. Behavyorizm metodologiyasi, ayniqsa, ta'lim va tarbiya sohalarida amaliyotda qo‘llanildi. Gumanistik psixologiya XX asrning o‘rtalarida Abraham Maslow va Carl Rogers kabi psixologlar tomonidan rivojlantirilgan gumanistik psixologiya yangi yondashuvni taqdim etdi. Gumanistik psixologiya, insonning o‘z-o‘zini anglash, shaxsiy o‘sish va muvozanatli psixologik rivojlanishni targ‘ib qilishga qaratildi. Bu yo‘nalish psixoanaliz va behavyorizmdan farq qiladi, chunki u insonni faqat tabiiy instinktlari va tashqi stimullarga javob beruvchi mavjudot sifatida ko‘rmaydi, balki uning erkin irodasini va shaxsiy rivojlanish imkoniyatlarini hisobga oladi. Maslowning ehtiyojlar piramidasini yaratishi: Maslowning shaxsiy rivojlanish va ehtiyojlar piramidasiga asoslangan nazariyasi, odamning eng yuqori ehtiyojlari — o‘zini realizatsiya qilishni tushunishda katta o‘zgarishlarga olib keldi. Bu g‘oya nafaqat psixologiya, balki menedjment va ta'lim sohalarida ham keng qo‘llanila boshlandi. Carl Rogers va psixoterapiya: Rogers o‘zining gumanistik psixoterapiya usullarini ishlab chiqqan bo‘lib, bu usul insonning o‘ziga bo‘lgan hurmatini oshirishga va o‘z-o‘zini anglashga yordam berdi. Rogersning maslahat usullari psixologik yordamda shaxsiy o‘zgarishlarni ta'minlashga asoslanadi. Kognitiv psixologiya 1950-yillarda, XX asrning ikkinchi yarmida, kognitiv psixologiyaning rivojlanishi psixologiyaning yangi bir yo‘nalishini tashkil etdi. Kognitiv psixologiya odamning ongli va ong osti jarayonlarini tushunishga intildi. Bu yo‘nalish odamlarning fikrlash, e'tibor, xotira, til va qaror qabul qilish kabi psixik jarayonlarini ilmiy asosda o‘rganadi. Kompyuter va psixologiya: Kognitiv psixologiya, kompyuterlarning ishlashini inson miya faoliyatiga o‘xshatgan holda, odamlarning ma'lumotni qanday ishlashini, saqlashini va qayta ishlashini o‘rganishga kirishdi. Bu 16 yondashuvda miya "kompyuter"ga o‘xshab ko‘rilgan va informatsiya qayta ishlash nazariyalari ishlab chiqilgan. Neyropsixologiya va neurofanlar XX asrning oxirlariga kelib, neyropsixologiya va neurofanlar psixologiyaning yangi chegaralarini kashf etdi. Ushbu sohada miya tuzilmasi va uning psixik jarayonlar bilan bog‘liqligi haqida keng qamrovli tadqiqotlar olib borildi. Neyropsixologiyaning rivojlanishi: Neyropsixologiya va neurofanlar psixologiyani biologik asoslari bilan birlashtirib, psixik jarayonlarning nevrologik asoslarini izohladi. Bu, xususan, miya faoliyati va psixik holatlar o‘rtasidagi bog‘liqlikni o‘rganish va miyaga asoslangan davolash usullarini ishlab chiqishga olib keldi. XX asrda psixologiya nafaqat ilmiy soha sifatida, balki amaliy soha sifatida ham rivojlandi. Psixologlar ta'lim, sog‘liqni saqlash, biznes va ijtimoiy xizmatlar kabi sohalarda faoliyat ko‘rsatdilar. Psixologik yordam va maslahatlar, shuningdek, tashkilotlarda odamlarni boshqarish va ularning samaradorligini oshirishda qo‘llanildi. XX asrda Edward Titchenerning Wundtning empiritsizmiga bo lganʻ tanqidiy munosabatiga qarshi fikrlar paydo bo ldi. Bu John B. Watsonning ʻ bixeviorizm nazariyasini shakllantirishga hissa qo shdi. Keyinchalik Burrhus ʻ Frederic Skinner ushbu nazariyani operant shartlanish orqali ommalashtirib berdi. Bixeviorizm ochiq xulq-atvorni o rganishga e tibor qaratishni taklif etdi, ʻ ʼ chunki uni miqdoriy jihatdan baholash va oson o lchash mumkin edi. Ilk ʻ behavioiristlar ongni o rganishni samarali ilmiy tadqiqot uchun juda mavhum ʻ deb hisoblaganlar. Biroq, Skinner va uning hamkasblari fikrlash jarayonini yashirin xulq-atvor shakli sifatida o rganganlar va unga ochiq xulq-atvorga ʻ nisbatan qo llanadigan tamoyillarni qo llaganlar. ʻ ʻ XX asrda psixologiya sohasida muhim nazariy va amaliy yutuqlar yuz berdi. Psixoanaliz, behavyorizm, gumanistik psixologiya, kognitiv psixologiya va neyropsixologiya kabi yo‘nalishlar psixologiyaning ilmiy va amaliy asoslarini shakllantirdi. Bu davrda psixologiya nafaqat ilmiy jamoatchilikda, 17 balki jamiyatda ham katta ta'sir ko‘rsatdi. XXI asrga kelib, psixologiyaning rivojlanishi yanada kengayib, turli sohalarda qo‘llanilmoqda. 4 4 Gʻoziyev E., Psixologiya, T., 2003; 6. Qodirov B., Layoqat psixologiyasi, T., 1989; 18 2.2 § Fransiyada psixologiyaning kelajagi Fransiyada psixologiyaning kelajagi ilmiy va amaliy sohalarda yanada rivojlanishga, yangi tadqiqot metodlari va texnologiyalarining qo‘llanilishiga, shuningdek, ijtimoiy ehtiyojlarga moslashishga olib kelishi kutilmoqda. Bugungi kunda psixologiya, nafaqat klinikada, balki ta'lim, biznes, ijtimoiy xizmatlar va boshqa sohalarda ham katta ahamiyatga ega. Kelajakda Fransiyada psixologiyaning quyidagi yo‘nalishlarda rivojlanishi mumkin: Texnologiya va sun'iy intellektning psixologiyaga ta'siri Texnologiyalarning rivojlanishi, ayniqsa sun'iy intellekt (SI) va neyrotexnologiyalarning taraqqiyoti psixologiyani yangi yo‘nalishlarga olib kelishi mumkin. Fransiyada psixologiyaning kelajagi, insonning psixik jarayonlarini yanada chuqurroq tushunishga qaratilgan texnologik innovatsiyalar bilan bog‘liq bo‘ladi. Neyropsixologiya va neurofizika: Neyrotexnologiyalar orqali miyaning faoliyatini real vaqtda kuzatish va o‘lchash imkoniyati paydo bo‘lishi bilan psixologik tadqiqotlar yanada aniqroq va ishonchliroq bo‘ladi. Bu o‘z navbatida, psixologik kasalliklar, shuningdek, sog‘lom miyaning ishlash jarayonlarini tushunish va davolashda yangi usullarni keltirib chiqaradi. Sun'iy intellekt va psixoterapiya: SI yordamida psixoterapiya va maslahat xizmatlarini avtomatlashtirish, masalan, virtual terapevtlar yoki onlayn maslahat platformalari yaratish, insonlarning psixologik holatini aniqlash va davolashda yordam berishi mumkin. Psixologiyada interdisipliner yondashuvlar Psixologiyaning kelajagi, boshqa ijtimoiy va tabiiy fanlar bilan hamkorlikda rivojlanishi mumkin. Kelajakda psixologiyaning boshqa sohalar bilan integratsiyasi nafaqat yangi ilmiy bilimlarni keltirib chiqaradi, balki amaliyotda ham yangi imkoniyatlar yaratadi. Psixologiya va nevrologiya: Psixologiya va nevrologiya o‘rtasidagi yanada kuchli integratsiya, inson ongini va xulq-atvorini tushunishda yangi 19 imkoniyatlar yaratadi. Bu yo‘nalishdagi tadqiqotlar miyaning qanday qilib psixologik jarayonlarni boshqarishini va ularning psixologik holatlar bilan qanday bog‘liqligini aniqlashga yordam beradi. Sotsiologiya va psixologiya: Ijtimoiy psixologiya va sotsiologiyaning birlashishi, ijtimoiy tizimlar va individlar o‘rtasidagi o‘zaro ta'sirlarni yanada chuqurroq o‘rganishga imkon beradi. Bu, ijtimoiy psixologiyaning rivojlanishi va jamiyatdagi ruhiy salomatlikni yaxshilash uchun yangi strategiyalarni ishlab chiqishga yordam beradi. Psixologiyaning ijtimoiy masalalarga moslashishi Fransiyada psixologiyaning kelajagi jamiyatning ruhiy va emotsional ehtiyojlariga moslashish orqali rivojlanadi. Psixologiya jamiyatning turli qatlamlarida mavjud bo‘lgan ijtimoiy, iqtisodiy va madaniy muammolarni hal etishda muhim rol o‘ynaydi. Ruhiy salomatlik va ijtimoiy yordam: Ruhiy salomatlik muammolari jamiyatda keng tarqalgan va ularni hal etish psixologiyaning asosiy vazifalaridan biridir. Psixologlar, ayniqsa, jamoat xizmatlari, sog‘liqni saqlash va ta'lim sohalarida ruhiy salomatlikni yaxshilash bo‘yicha faoliyat yuritadilar. Klienskaya psixologiya: Klinik psixologiya, psixoterapiya, va konsalting xizmatlari doimiy ravishda rivojlanadi. Psixologik yordamni ijtimoiy va jamoat xizmatlarida kengaytirish, xususan, chekka hududlar va ijtimoiy qiyinchiliklarga duch kelgan guruhlar bilan ishlashda muhim ahamiyatga ega bo‘ladi. Psixologik ta'lim va ilmiy tadqiqotlar Fransiyada psixologiya ta'limi va ilmiy tadqiqotlar sohasidagi yutuqlar davom etadi. Kelajakda psixologiya sohasida yangi tadqiqot metodlari va texnologiyalarining qo‘llanilishi, shuningdek, yangi ilmiy maktablar va yondashuvlarning shakllanishi kutilmoqda. Onlayn va masofaviy ta'lim: Ta'lim texnologiyalarining rivojlanishi bilan psixologiya ta'limi masofaviy va onlayn formatlarda kengayadi. Bu, psixologiya bilimini keng auditoriyalarga tarqatishda va ilmiy izlanishlarni qulayroq amalga oshirishda muhim ahamiyatga ega. 20 Yangi metodlar va texnologiyalar: Psixologik tadqiqotlarda yangi usullar va metodlarning qo‘llanilishi davom etadi. Bu, xususan, katta ma'lumotlar (big data) va neyrofiziologik tadqiqotlar orqali inson miya va xulq-atvorini yanada aniqroq tushunishga yordam beradi. Fransiyada psixologiyaning kelajagi, texnologiyalarning rivojlanishi, interdisipliner yondashuvlar, ijtimoiy masalalarga moslashish va ta'lim sohasidagi o‘zgarishlar orqali yanada boyib borishi kutilmoqda. Psixologiya, jamiyatning ruhiy salomatligini yaxshilash va ijtimoiy ehtiyojlarga javob berish uchun ilmiy va amaliy yutuqlarni amalga oshirishda davom etadi. Kelajakda psixologiya nafaqat ilmiy fan sifatida, balki jamiyatning turli sohalarida yanada kengroq qo‘llaniladigan amaliy fan sifatida o‘z o‘rnini mustahkamlaydi. Psixologiya kelajakda yangi yondashuvlar va metodlarni ishlab chiqishda davom etadi. Integrativ psixoterapiya: Turli psixoterapiya yo‘nalishlarini integratsiya qilish, inson ruhiyatini yaxshiroq tushunish va davolash imkoniyatlarini yaratadi. Bunga kognitiv-xulqiy terapiya, psixoanaliz, gestalt-terapiya va boshqa metodlarning birlashishi kiradi. Preventiv psixologiya: Psixologiya kelajakda, ruhiy kasalliklarning oldini olishga qaratilgan yangi yondashuvlar va strategiyalarni ishlab chiqishga yo‘naltiriladi. Bu, ijtimoiy muammolarni, stressni va boshqa salbiy holatlarni oldini olishda muhim bo‘ladi. Fransiyada psixologiyaning kelajagi, texnologiyalar, interdisipliner yondashuvlar, ijtimoiy ehtiyojlarga moslashish va ta'lim tizimining rivojlanishi orqali yanada rivojlanadi. Psixologiya jamiyat hayotiga xizmat qiluvchi ilmiy va amaliy soha sifatida o‘z o‘rnini mustahkamlaydi. Kelajakda psixologiya, ruhiy salomatlikni yaxshilash, ijtimoiy muammolarni hal etish va yangi ilmiy yondashuvlarni tatbiq etishda yanada ahamiyat kasb etadi. 21 XULOSA Fransiyada psixologiyaning rivojlanishi, ilmiy va amaliy yutuqlarni o‘z ichiga olgan uzoq va boy tarixga ega. XIX asrning oxiridan boshlab, psixologiya mustaqil ilmiy soha sifatida shakllanib, o‘zining asosiy nazariyalarini va metodologiyalarini ishlab chiqdi. Alfred Binet, Théodule Ribot, Pierre Janet va boshqa fransuz psixologlari o‘z tadqiqotlari bilan psixologiyaning ilmiy asoslarini yaratib, uni yangi sohalarda qo‘llanilishini ta'minladilar. Fransiyada psixologiyaning ta'lim tizimida va ilmiy tadqiqotlar sohasida ko‘plab yutuqlar erishildi. Psixologiyaning pedagogika, klinik psixologiya, kognitiv psixologiya va psixoanaliz kabi yo‘nalishlaridagi rivojlanishi, mamlakatda ruhiy salomatlikni yaxshilash va ijtimoiy masalalarni hal qilishda muhim rol o‘ynadi. Psixologiya, nafaqat ilmiy soha, balki jamiyatning turli qatlamlariga xizmat qiluvchi amaliy fan sifatida o‘z ahamiyatini oshirdi. Kelajakda Fransiyada psixologiya, texnologiya va sun'iy intellektning rivojlanishi, interdisipliner yondashuvlarning qo‘llanilishi, shuningdek, ijtimoiy ehtiyojlarga moslashishi orqali yanada rivojlanadi. Psixologiya, ruhiy salomatlikni yaxshilash va insonlarning psixologik holatlarini tushunishda yangi imkoniyatlarni yaratishda davom etadi. Shuningdek, psixologiyaning ilmiy tadqiqotlari va ta'limi yangi metodologiyalar va texnologiyalar yordamida kengayadi. Umuman olganda, Fransiyada psixologiya sohasining rivojlanishi nafaqat ilmiy, balki jamiyatning ruhiy salomatligini yaxshilash va insonlar hayotini boyitishga xizmat qiladigan ijtimoiy amaliyot sifatida o‘z ahamiyatini yo‘qotmasdan, yangi davrga qadam qo‘yadi. 22 Foydalanilgan adabiyotlar ro’yxati 1. Vohidov M., Maktabgacha tarbiya psixologiyasi, T., 1970; 2. Davletshin M., Krbiliyat va uning diagnostikasi, T., 1979; 3. Tokareva V., Talaba shaxsining axloqiy rivojlanish psixologiyasi, T., 1989; 4. G oziyev E., Psixologiya fani XXI ayerda, T., 2002;ʻ 5. G oziyev E., Psixologiya, T., 2003; ʻ 6. Qodirov B., Layoqat psixologiyasi, T., 1989; 7. Shoumarov G ., Oila psixologiyasi, T., 2000; ʻ 8. Karimova V., Ijtimoiy psixologiya, T., 1994. Ergash G oziyev. ʻ INTERNET SAYTLAR 1. http://en.wikipedia.org/wiki/nizo_haqida_tushuncha 2. http://www.usnews.com. 23

MUNDARIJA

KIRISH

I BOB. PSIXOLOGIYANING XIX ASRDA FRANSIYADA RIVOJLANISHI

1.1 §. Fransiyada psixologiyaning ilmiy soha sifatida shakllanishi

1.2 §. Psixologiyaning tadqiqotlar va ta'limdagi yutuqlari

II BOB. FRANSIYADA PSIXOLOGIYA TA'LIMI VA ILMIY TADQIQOTLARI

2.1 §. Psixologiyaning XX asrda rivojlanishi

2.2 §. Fransiyada psixologiyaning kelajagi

XULOSA

ADABIYOTLAR RO‘YXATI

Купить