Dokument ma'lumotlari

Narxi 14000UZS
Hajmi 310.0KB
Xaridlar 0
Yuklab olingan sana 22 Fevral 2026
Kengaytma docx
Bo'lim Kurs ishlari
Fan Tarix

Sotuvchi

Salavat Galiyev

Ro'yxatga olish sanasi 17 Noyabr 2024

0 Sotish

G‘aznaviylar davlati

Sotib olish
O‘ZBEKISTON RESPUBLIKASI MAKTABGACHA VA MAKTAB TA’LIM VAZIRLIGI ANDIJON DAVLAT PEDAGOGIKA INSTITUTI MALAKA OSHIRISH MARKAZI Tarix yo‘nalishi tinglovchisi _______________________________________ning “ G‘aznaviylar davlati. (Pops, Kaizen, Ven diagrammasi metodlari orqali yoritib berish .) ” mavzusida tayyorlagan MALAKA ISHI Ilmiy rahbar ______ ________________________ Andijon-2026 1 ANNOTATSIYA Ushbu malaka ishining mavzusi “G‘aznaviylar davlati (POPS, KAIZEN, Venn diagrammasi metodlari orqali yoritib berish)” bo‘lib, ishning asosiy yo‘nalishi tarixiy mavzuning o‘zidan ko‘ra, uni o‘qitishda qo‘llanadigan metodlarning nazariy-amaliy asoslarini yoritishga qaratilgan. Malaka ishining dolzarbligi bugungi kunda tarix darslarida o‘quvchilarda tarixiy tafakkur, mustaqil tahlil, tanqidiy fikrlash va dalillash madaniyatini rivojlantirish zarurati bilan bog‘liqdir. Shuning uchun POPS (Pozitsiya–Oqlash–Misol–Xulosa) argumentatsiya sxemasi, KAIZEN (uzluksiz takomillashtirish) yondashuvi hamda Venn diagrammasi (taqqoslash va umumlashtirish) metodlari tarixiy materialni interaktiv va kompetensiyaviy asosda o‘rgatishning samarali vositalari sifatida tahlil qilindi. Malaka ishining asosiy maqsadi – “G‘aznaviylar davlati” mavzusini o‘qitishda POPS, KAIZEN va Venn diagrammasi metodlarini qo‘llashning nazariy va amaliy asoslarini aniqlash, ularning dars jarayonidagi samaradorligini baholash hamda o‘quvchilarning tahliliy fikrlash, taqqoslash, xulosa chiqarish va refleksiya ko‘nikmalarini rivojlantirish imkoniyatlarini metodik jihatdan asoslab berishdir. Ishda POPS metodi bo‘yicha muammoli savollar banki va javob shablonlarini ishlab chiqish; KAIZEN asosida darsni uzluksiz takomillashtirish uchun PDCA sikliga tayangan refleksiya blankasi va “1% yaxshilanish” rejasini taklif etish; Venn diagrammasi orqali G‘aznaviylar davlatini boshqa siyosiy tuzilmalar (Somoniylar/Saljuqiylar) bilan taqqoslash topshiriqlarini loyihalash; integratsiyalashgan dars senariysi hamda baholash rubrikasini taqdim etish. Malaka ishi natijalari shuni ko‘rsatadiki, metodlarni integratsiyalash (Venn → POPS → KAIZEN) o‘quvchining tarixiy materialni tizimli tushunishini kuchaytiradi, dalillash sifatini oshiradi, darsni interaktiv va samarali qiladi. Malaka ishining amaliy ahamiyati shundaki, undagi dars ishlanmalari, topshiriqlar banki va 2 baholash mezonlari tarix fani o‘qituvchilari uchun tayyor metodik qo‘llanma sifatida foydalanilishi mumkin. Mundarija Kirish .................................................................................................................... .4 1. G‘aznaviylar davlatini o‘qitishning maqsad va vazifalari ……………………...6 2.Tarix darslarida zamonaviy metodlarning ahamiyati (POPS, KAIZEN, Venn).10 3. “G‘aznaviylar davlati” mavzusini metodlar orqali yoritish imkoniyatlari….....14 4. Xulosa ............................................................................................................ ..22 5. Foydalanilgan adabiyotlar ro‘yxati .................................................................. 24 6. Ilovalar ............................................................................................................. 25 Kalit so‘zlar: G‘aznaviylar davlati, POPS metodi, KAIZEN, Venn diagrammasi, tarixiy tafakkur, interaktiv dars jarayoni, argumentatsiya, taqqoslash, refleksiya, baholash rubrikasi. 3 Kirish Tarix fanini o‘qitishda bugungi asosiy maqsad – o‘quvchini tarixiy jarayonlarni tushunishga, dalillashga, taqqoslashga va mustaqil xulosa chiqarishga o‘rgatishdir. Mazkur yo‘nalishda “G‘aznaviylar davlati” mavzusi juda qulay: u davlat boshqaruvi, harbiy ekspansiya, iqtisodiy resurslar va madaniy hayot o‘rtasidagi bog‘liqlikni ko‘rsatadi. Biroq mavzu ko‘pincha sanalar va yurishlar ro‘yxati tarzida yodlatilib, o‘quvchining tahliliy faoliyati cheklab qo‘yiladi. Shu sababli ushbu malaka ishida mavzu mazmunidan ko‘ra metodlar yoritilishi ustuvor deb olindi. POPS metodi o‘quvchining fikrini tuzilmaga soladi; KAIZEN yondashuvi darsni uzluksiz yaxshilashni ta’minlaydi; Venn diagrammasi esa taqqoslash orqali umumiylik va farqlarni aniqlashga yordam beradi. Bu metodlar birgalikda ishlatilsa, o‘quvchi: (1) tizimlashtiradi, (2) dalillaydi, (3) xulosalaydi, (4) refleksiya qiladi. Tadqiqotning maqsadi – “G‘aznaviylar davlati” mavzusini POPS, KAIZEN va Venn diagrammasi metodlari orqali o‘qitishning integratsiyalashgan modelini ishlab chiqish hamda dars uchun topshiriqlar banki, baholash rubrikasi va takomillashtirish algoritmini taklif etish. Tadqiqotning vazifalari 1. POPS, KAIZEN va Venn diagrammasi metodlarining nazariy asoslarini yoritish; 2. Har bir metod bo‘yicha dars algoritmi va aniq amaliy bosqichlarni ishlab chiqish; 3. “G‘aznaviylar davlati” mavzusi uchun tayanch faktlar bazasini (metodlar uchun) ajratish; 4. Topshiriqlar banki, baholash rubrikasi va o‘zaro baholash mexanizmlarini taklif etish; 4 5. KAIZEN asosida monitoring (indikatorlar) va darsdan keyingi refleksiya blankasini ishlab chiqish. Malaka ishining obyekti va predmeti Malaka ishining obyekti – tarix darslarida mavzuni o‘qitish jarayoni. Tadqiqot predmeti – “G‘aznaviylar davlati” mavzusi misolida POPS, KAIZEN va Venn diagrammasi metodlarini qo‘llash texnologiyasi. Amaliy ahamiyati Ishda taklif etilgan dars ishlanmalari, rubrika, blankalar va mashqlar banki tarix fani o‘qituvchilari uchun metodik qo‘llanma sifatida qo‘llanishi mumkin. Metodlar orqali yoritish zarurati va kompetensiyaviy yondashuv Kompetensiyaviy yondashuv tarix darsida “bilim”ni (fakt, sana, ism) emas, “amal”ni (tahlil, dalillash, taqqoslash, xulosa) markazga qo‘yadi. O‘quvchi faqat “nima bo‘lgan?” savoliga javob topmay, “nega shunday bo‘lgan?”, “qanday oqibat bergan?”, “boshqa davrlar bilan qiyoslaganda nimasi bilan farqlanadi?” savollariga ham dalil bilan javob berishi lozim. “G‘aznaviylar davlati” mavzusi ko‘p qirrali bo‘lgani uchun metodlar orqali ishlashga juda mos: siyosiy boshqaruv (markazlashuv), harbiy yurishlar (resurs va nufuz), iqtisod (soliq va savdo), madaniyat (ilm-fan va shahar hayoti) o‘rtasidagi bog‘lanishlar o‘quvchi tomonidan “sabab–oqibat” va “taqqoslash”da ochiladi. Metodlar mavzuni yengillashtirmaydi – aksincha, mazmunni chuqurlashtiradi: o‘quvchi faktni faol qayta ishlaydi. Shuning uchun malaka ishida tarixiy bayon qisqa “tayanch” sifatida berilib, asosiy hajm metodlar va ularning darsda ishlash mexanizmlariga ajratildi. 5 1. G‘aznaviylar davlatini o‘qitishning maqsad va vazifalari “G‘aznaviylar davlati” mavzusi o‘rta asrlar Sharq va Markaziy Osiyo tarixida davlat qurilishi, harbiy-siyosiy ekspansiya, iqtisodiy resurslar taqsimoti hamda madaniy-ma’rifiy jarayonlarning o‘zaro bog‘liqligini yoritib beradigan muhim tarixiy hodisadir. Ushbu mavzuni o‘qitishdan ko‘zlangan bosh maqsad — o‘quvchilarda faqat faktologik bilimlarni shakllantirish emas, balki tarixiy tafakkur, tahliliy fikrlash, dalillash va taqqoslash kompetensiyalarini rivojlantirish orqali tarixiy jarayonlarni tizimli anglashga erishishdir. Shuning uchun “G‘aznaviylar davlati” mavzusini o‘qitish didaktik nuqtayi nazardan ikki asosiy qatlamda ko‘riladi: birinchisi — mazmuniy qatlam (davlatning paydo bo‘lishi, boshqaruv tizimi, yurishlar, iqtisod, madaniyat); ikkinchisi — metodik qatlam (o‘quvchi faoliyatini tashkil etish: muammoli savollar, manba va dalil bilan ishlash, taqqoslash, xulosa chiqarish). Ana shu yondashuv o‘quvchining tarixni “tayyor xulosalar” sifatida emas, balki dalillarga tayangan fikrlash jarayoni sifatida o‘zlashtirishini ta’minlaydi. Mavzuni o‘qitishning maqsadi, avvalo, G‘aznaviylar davlatining tarixiy o‘rni va mintaqadagi siyosiy vaziyatga ta’sirini anglatishdan iborat. Davlatning shakllanishi va kuchayishi jarayoni o‘quvchiga o‘rta asrlardagi siyosiy legitimlik, markazlashuv, harbiy resurs va ma’muriy boshqaruv munosabatlarini tushuntirishga xizmat qiladi. Bu yerda G‘aznaviylarning “harbiy-siyosiy model”i (yurishlar orqali resurs to‘plash, markaziy hokimiyatni mustahkamlash, hududiy nazorat) bilan “ijtimoiy-iqtisodiy model” (soliq tizimi, savdo yo‘llari, shaharlar rivoji, saroy muhitining shakllanishi) o‘rtasidagi bog‘lanish alohida ahamiyat kasb etadi. Demak, mazkur mavzu o‘quvchiga tarixiy jarayonning ko‘p omilli tabiatini anglatadi: har qanday davlat kuchayishi yagona sabab bilan izohlanmaydi, u 6 omillar majmuasining uyg‘unlashuvi natijasida yuzaga keladi. Ta’lim jarayonida shu fikrni shakllantirish — mavzuning metodik markazidir. G‘aznaviylar davlatini o‘qitishning ta’limiy maqsadi — o‘quvchilarda tayanch tarixiy bilim va tushunchalar majmuasini shakllantirishdir. Bunda “G‘azna markazi”, “sulton hokimiyati”, “devonlar”, “harbiy yurish”, “legitimlik”, “siyosiy ekspansiya”, “soliq va resurs”, “shahar madaniyati”, “madaniy homiylik” kabi tushunchalar mavzuni ilmiy tilda anglash uchun zarur kategoriyalar sifatida beriladi. Shuningdek, o‘quvchilar G‘aznaviylar davlatining mintaqaviy siyosiy raqobatdagi o‘rnini, Somoniylar merosidan keyingi vaziyatni hamda Saljuqiylar bilan munosabatlar kontekstini umumiy chiziqlarda tushunib olishi kerak. Ta’limiy maqsadning muhim qismi — tarixiy hodisalarni vaqt va makon doirasida tasavvur qilish (xronologik va geografik kompetensiya) bo‘lib, o‘quvchining tarixiy xarita, davrlar ketma-ketligi, sabab-oqibat zanjirlarini anglash qobiliyatini oshiradi. Tarbiyaviy maqsadlar ham mavzuni o‘qitishda muhim o‘rin tutadi. G‘aznaviylar davlati tarixiy tajriba sifatida davlat boshqaruvida mas’uliyat, siyosiy qarorlarning oqibati, urush va tinchlikning jamiyat hayotiga ta’siri kabi masalalarni muhokama qilish imkonini beradi. Bu jarayonda o‘quvchilarda tarixiy voqelikni biryoqlama baholamasdan, ko‘p tomonlama ko‘ra olish, muammoli holatlarga dalil asosida yondashish, shuningdek, tarixiy merosga nisbatan ilmiy-hurmatli munosabatni shakllantirish ko‘zda tutiladi. Tarbiyaviy jihat o‘quvchining muloqot madaniyati (bahsda opponenti tinglash, fikrni hurmat bilan bildirish), mas’uliyatli pozitsiya (xulosani dalil bilan asoslash) va intellektual halollik (faktni uydirmaslik, manbaga suyanish) kabi qadriyatlar bilan bog‘lanadi. Rivojlantiruvchi maqsadlar esa o‘quvchining kognitiv va metakognitiv ko‘nikmalarini kuchaytirishga qaratiladi. Mavzu doirasida o‘quvchi tarixiy tahlilning asosiy operatsiyalarini bajarishi kerak: (1) sabab va oqibatni farqlash, (2) omillarni guruhlash (siyosiy, iqtisodiy, harbiy, madaniy), (3) taqqoslash va umumlashtirish, (4) dalilni tanlash va baholash, (5) xulosa chiqarish hamda 7 refleksiya. Ayniqsa, “G‘aznaviylar kuchayishining omillari” masalasida o‘quvchi “markazlashuv–resurs–yurishlar–legitimlik” kabi bog‘lanishlarni ko‘ra olsa, u tarixiy materialni chuqurroq anglaydi. Rivojlantiruvchi maqsadlar o‘quvchining nutq ko‘nikmalarida ham namoyon bo‘ladi: u tarixiy terminlardan foydalanib, fikrini mantiqiy bayon qiladi, sabab-oqibat zanjirini izchil quradi, taqqoslash natijasini qisqa va aniq xulosalaydi. Mazkur umumiy maqsadlar tizimi amaliy vazifalar orqali ro‘yobga chiqariladi. G‘aznaviylar davlatini o‘qitish vazifalari bir necha blokka ajratiladi. Birinchi blok — mazmuniy vazifalar bo‘lib, o‘quvchi mavzuning tayanch faktlarini egallashi zarur: davlatning vujudga kelish sharoitlari, boshqaruvning asosiy institutlari, tashqi siyosat yo‘nalishlari, iqtisodiy tayanchlar va madaniy hayot ko‘rsatkichlari. Bu faktlar “ko‘p” bo‘lishi shart emas; aksincha, ularning metodik jihatdan “tayanch” bo‘lishi muhim: keyingi tahlil aynan shu faktlar bilan amalga oshiriladi. Ikkinchi blok — faoliyatga yo‘naltirilgan vazifalar: o‘quvchi muammoli savolga pozitsiya bildirishi, uni sabab bilan oqlashi, aniq misol keltirishi va xulosa chiqarishi; taqqoslash mezonlari bo‘yicha umumiylik va farqlarni ajratishi; darsdan so‘ng o‘z ishini baholab, yaxshilash rejasini tuzishi. Uchinchisi — baholash va monitoring vazifalari: o‘qituvchi o‘quvchi javobini mezonlar asosida baholashi, rivojlanish dinamikasini kuzatishi, takroriy xatolarni aniqlab, o‘quv jarayoniga tuzatish kiritishi lozim. Shu o‘rinda metodik integratsiya vazifasi ham alohida ko‘rsatilishi zarur. Zamonaviy tarix ta’limida mavzuning “o‘tilishi” emas, balki o‘quvchi faoliyatining “tashkil etilishi” natija beradi. G‘aznaviylar mavzusida metodik integratsiya quyidagi ketma-ketlikda samarali: avval Venn diagrammasi orqali tizimlashtirish (taqqoslash), so‘ng POPS metodi orqali dalillash (pozitsiya va xulosa), yakunda KAIZEN refleksiyasi orqali takomillashtirish (1% yaxshilanish rejasini belgilash). Bu ketma-ketlik o‘quvchini muammoli vaziyatga olib kiradi, fikrini tuzilmaga soladi va o‘rganish jarayonini refleksiya bilan mustahkamlaydi. Natijada o‘quvchi 8 tarixiy materialni “aytib berish” darajasida emas, balki “tahlil qilish va asoslash” darajasida o‘zlashtiradi. Xulosa tarzida aytganda, “G‘aznaviylar davlati” mavzusini o‘qitishning maqsad va vazifalari zamonaviy pedagogik talablar bilan uyg‘un holda belgilanishi lozim: bilim (tayanch faktlar) — faoliyat (tahlil, dalil, taqqoslash) — refleksiya (takomillashtirish) zanjiri darsning didaktik yadrosini tashkil etadi. Shunda mazkur mavzu o‘quvchiga nafaqat o‘rta asrlar tarixidan ma’lumot beradi, balki tarixiy tafakkurni shakllantirish, dalillash madaniyatini rivojlantirish va mustaqil xulosa chiqarish kompetensiyalarini mustahkamlashga xizmat qiladi. 9 2. Tarix darslarida zamonaviy metodlarning ahamiyati (POPS, KAIZEN, Venn) Bugungi ta’lim paradigmasida tarix fanini o‘qitish faqatgina voqea-hodisalar ketma-ketligini eslab qolishga yo‘naltirilmaydi; aksincha, o‘quvchida tarixiy tafakkur, muammoga dalil asosida yondashish, sabab–oqibat bog‘lanishlarini ko‘ra olish, taqqoslash va xulosa chiqarish kompetensiyalarini shakllantirish talab etiladi. Shu sababli tarix darslarida zamonaviy metodlardan foydalanish — dars samaradorligini oshirishning texnik vositasi emas, balki mazmunni o‘zlashtirish sifatini tubdan yaxshilaydigan didaktik mexanizmdir. Zamonaviy metodlar o‘quvchini passiv tinglovchi maqomidan chiqarib, faol subyektga aylantiradi: u faktlarni qayta ishlaydi, mantiqiy bog‘laydi, baholaydi, isbotlaydi va o‘z fikrini himoya qiladi. Ayniqsa POPS, KAIZEN hamda Venn diagrammasi metodlari tarix fani uchun juda mos bo‘lib, ular turli kognitiv jarayonlarni (tizimlashtirish, argumentatsiya, refleksiya) kompleks rivojlantirish imkonini beradi. Tarix darslarida zamonaviy metodlarning birinchi katta ahamiyati — bilimni faol egallash (active learning)ni ta’minlashidir. An’anaviy ma’ruza-uslubida o‘quvchi ko‘pincha tayyor xulosani qabul qiladi; zamonaviy metodlar esa xulosaga olib boradigan yo‘lni o‘quvchining o‘ziga qurdiradi. Bunda o‘quvchi tarixiy faktni “ma’lumot” sifatida emas, “dalil” sifatida ko‘ra boshlaydi. Dalil esa doimo savol, muammo yoki bahs doirasida qiymat kasb etadi. Shuning uchun POPS, Venn va KAIZEN metodlari tarixiy materialni “muammoli maydon”ga olib kiradi: o‘quvchi ma’lumotni tanlaydi, tasniflaydi, asoslaydi, qayta ko‘rib chiqadi va takomillashtiradi. Natijada bilimning chuqurligi, barqarorligi va amaliy qo‘llanishi ortadi. POPS metodi tarix darsida argumentatsiya madaniyatini shakllantirishda eng qulay vositalardan biridir. Uning didaktik qiymati shundaki, u o‘quvchi fikrini tartibga soladi va mantiqiy tuzilma beradi: “menimcha” (pozitsiya) – “chunki” 10 (oqlash) – “masalan” (misol/dalil) – “demak” (xulosa). Tarix fanida bu tuzilma o‘quvchini ikki xavfdan saqlaydi: birinchisi, hissiy va asossiz baholash (“u yomon edi”, “bu yaxshi edi”); ikkinchisi, faktlarni ro‘yxat qilish (ko‘p ma’lumot aytish, ammo xulosasiz qolish). POPS o‘quvchini faktni tanlab olishga va aynan o‘sha faktning bahsdagi rolini tushuntirishga majbur qiladi. Shunday qilib, tarixiy tafakkurning eng muhim belgisi — manbaga va dalilga tayangan hukm (evidence- based reasoning) shakllanadi. POPS metodida “misol” bandi alohida ahamiyatga ega: o‘quvchi o‘z fikriga mos dalil keltira olmasa, pozitsiyaning poydevori bo‘sh qoladi. Demak, POPS orqali o‘quvchi “fikr–dalil–xulosa” zanjirini ilmiy mantiqqa yaqinlashtiradi. POPS metodining ikkinchi afzalligi — munozara va muloqot kompetensiyalarini rivojlantirishidir. Tarix darsida muammoli savollar ko‘pincha bir nechta asosli javobga ega bo‘ladi. POPS esa o‘quvchilar o‘rtasida “kim ko‘proq aytdi” emas, “kim yaxshiroq asoslab berdi” mezonini yaratadi. Bu darsda kommunikativ muhitni sog‘lomlashtiradi: o‘quvchi fikr bildiradi, dalil keltiradi, boshqaning dalilini tahlil qiladi va zarur bo‘lsa, o‘z pozitsiyasini qayta ko‘rib chiqadi. Natijada tarix darsi munozarali bo‘ladi, biroq tartibsiz emas — mantiqiy va mezonli munozara yuzaga keladi. Venn diagrammasi metodi tarix ta’limida eng kuchli vizual-analitik vositalardan sanaladi. Uning asosiy didaktik ahamiyati — taqqoslash asosida tushunchalarni tizimlashtirishdir. Tarixiy bilimda o‘quvchi ko‘pincha “alohida- alohida” faktlarni eslab qoladi: bir davlat — bir to‘plam; ikkinchi davlat — boshqa to‘plam. Venn diagrammasi esa bu faktlarni bir makonda joylashtirishga majbur qiladi: umumiyliklar kesishmada, farqlar alohida doiralarda aks etadi. Natijada o‘quvchi ikki obyektni bir vaqtning o‘zida ko‘ra boshlaydi, bu esa tarixiy tafakkurdagi “kontekst”ni kuchaytiradi. Masalan, “G‘aznaviylar–Somoniylar” yoki “G‘aznaviylar–Saljuqiylar” qiyosi orqali o‘quvchi boshqaruv modeli, harbiy tuzilma, resurs manbalari, hududiy siyosat va madaniy muhit kabi mezonlarni aniq 11 ajratadi. Venn diagrammasi “tayyor javob”ni bermaydi; u o‘quvchidan mezon bo‘yicha qaror qabul qilishni, faktni joyiga qo‘yishni, umumiylikni isbotlashni talab qiladi. Shu tariqa o‘quvchi klassifikatsiya, umumlashtirish va analitik fikrlashni o‘rganadi. Venn diagrammasining yana bir muhim jihati — u xatoni ko‘rinadigan qiladi. O‘quvchi umumiyliklar kesishmasiga aslida farqli jihatni joylashtirsa, u darhol seziladi va muhokama qilinadi. Bu esa darsda diagnostikani yengillashtiradi: o‘qituvchi o‘quvchining qaysi tushunchani aralashtirayotganini tez ko‘radi. Bundan tashqari, Venn diagrammasi tarixiy mavzuda “yodlash” hajmini kamaytirib, “tushunish” hajmini oshiradi: o‘quvchi har bir bandni yozayotganda “nima uchun bu shu yerda turibdi?” degan ichki savolga javob beradi. Aynan shu jarayon bilish faoliyatini chuqurlashtiradi. KAIZEN yondashuvi tarix darslarida “samaradorlik”ni bir martalik natija sifatida emas, balki uzluksiz yaxshilanish jarayoni sifatida qurishga xizmat qiladi. KAIZENning didaktik qiymati shundaki, u o‘quvchi va o‘qituvchini refleksiyaga (o‘z faoliyatini tahlil qilishga) olib kiradi. Tarix darsida ko‘p hollarda o‘quvchi xatoni “bilmaslik” deb qabul qiladi; KAIZEN esa xatoni “jarayon muammosi” sifatida talqin qiladi: dalil sust bo‘lsa — nima sabab? Tayanch fakt yo‘qmi? Vaqt yetmadimi? Shablon tushunarsizmi? Savol noto‘g‘rimi? Shu yondashuv darsni boshqarishda muhim: o‘qituvchi har darsdan so‘ng kichik o‘zgarish kiritib (1% yaxshilanish), keyingi dars natijasini barqaror oshirib boradi. Bu, ayniqsa, argumentatsiya va yozma ishlar sifatini oshirishda juda samarali: o‘quvchi ham o‘z javobini “mukammal bo‘lishi shart” degan bosimda emas, “keyingi safar yaxshiroq bo‘ladi” degan rivojlanish fikrida quradi. KAIZENning amaliy mexanizmi sifatida PDCA (Plan–Do–Check–Act) sikli tarix darsiga juda mos keladi. Masalan: “Plan” — POPS javobida dalil sifatini oshirish maqsadi va rubrika mezonlari; “Do” — darsda POPS va Venn bilan ishlash; “Check” — rubrika bo‘yicha tahlil (qaysi bandlar sust); “Act” — keyingi 12 darsga kichik tuzatish (tayanch fakt varaqasi, dalil kartochkalari, vaqtni qayta taqsimlash). Bu sikl darsning ilmiy-metodik boshqaruvini kuchaytiradi va o‘qituvchining professional refleksiyasini rivojlantiradi. Eng muhimi, POPS, Venn va KAIZEN metodlari bir-birini to‘ldiruvchi tizim hosil qiladi. Venn diagrammasi o‘quvchining faktlarni tartibga solishi va taqqoslashi uchun xizmat qilsa, POPS shu tartiblangan ma’lumot asosida dalillangan xulosa chiqarishga yordam beradi. KAIZEN esa dars yakunida refleksiya va yaxshilanish rejasini yaratib, o‘quv jarayonini davomiy rivojlanish yo‘liga qo‘yadi. Demak, bu metodlar integratsiyasi tarix darsini uch bosqichli ilmiy-faoliyat modeliga aylantiradi: tizimlashtirish → dalillash → takomillashtirish. Shu model orqali o‘quvchi tarixiy materialni nafaqat eslab qoladi, balki uni tushunadi, baholaydi va keyingi faoliyatida yanada puxta qo‘llashga o‘rganadi. 13 3. “G‘aznaviylar davlati” mavzusini metodlar orqali yoritish imkoniyatlari (POPS, KAIZEN, Venn asosida) “G‘aznaviylar davlati” mavzusi o‘rta asrlar tarixida siyosiy markazlashuv, harbiy yurishlar, iqtisodiy resurslar, hududiy boshqaruv va madaniy-ma’rifiy jarayonlar o‘rtasidagi murakkab bog‘lanishlarni mujassam etgani uchun uni metodlar orqali yoritish didaktik jihatdan nihoyatda qulaydir. Mavzuning o‘ziga xosligi shundaki, unda o‘quvchi uchun “tayanch faktlar” (G‘azna markazi, sulton hokimiyati, devonlar, yurishlar, resurs manbalari, mintaqaviy munosabatlar, shahar va saroy madaniyati) mavjud bo‘lib, bu faktlar turli metodlar (argumentatsiya, taqqoslash, refleksiya) orqali qayta ishlanishi mumkin. Shuningdek, G‘aznaviylar tarixini o‘rganishda aniq muammoli savollar paydo bo‘ladi: davlat nega kuchaydi, kuchayishning narxi nimada bo‘ldi, yurishlar davlat barqarorligiga qanday ta’sir ko‘rsatdi, boshqaruv mexanizmi qanchalik samarali ishladi, iqtisod resurslari qayerdan shakllandi, madaniy yuksalish siyosiy qudrat bilan qanday bog‘landi. Aynan shu muammolilik “G‘aznaviylar davlati” mavzusini metodlar yordamida o‘qitish imkoniyatini kengaytiradi. Mavzuni metodlar orqali yoritishning didaktik asosi: tayanch fakt → faoliyat → xulosa Metodlar orqali yoritishda birinchi prinsip — “mavzu ko‘pligi” emas, “tayanch faktlarning funksionalligi”dir. “G‘aznaviylar davlati” bo‘yicha o‘qituvchi 7–10 ta tayanch faktni tanlab, ularni o‘quvchi faoliyatiga (Venn, POPS, munozara, mini-esse) asos qilib beradi. Masalan:  G‘azna — siyosiy markaz va strategik hudud;  sulton hokimiyati va markazlashuvning kuchayishi;  devonlar va boshqaruv apparati;  harbiy yurishlar orqali resurs to‘plash;  soliq va savdo yo‘llari iqtisodiy tayanchi;  mintaqaviy raqobat va qo‘shni siyosiy kuchlar bilan munosabat; 14  shahar madaniyati va saroy homiyligi (madaniyat–siyosat bog‘lanishi). Bu faktlar o‘quvchiga “mavzuni aytib berish” uchun emas, “mavzu ustida ishlash” uchun beriladi. Ya’ni, o‘quvchi faktni o‘z fikrini asoslash uchun dalil sifatida tanlaydi, taqqoslash mezoni sifatida ishlatadi, sabab-oqibat zanjiriga ulaydi va yakunda xulosalaydi. Shunda darsning ichki mantiqi “fakt → tahlil → dalil → xulosa” shaklida quriladi. POPS metodi orqali “G‘aznaviylar davlati” mavzusini yoritish imkoniyatlari POPS metodi “G‘aznaviylar davlati” mavzusida eng ko‘p qo‘llanadigan imkoniyat — muammoli savollar asosida o‘quvchi fikrini dalillashdir. Chunki G‘aznaviylar tarixi bahsli va ko‘p omilli jarayonlardan iborat: yurishlar davlatni boyitgan, biroq uzoq muddatli barqarorlik masalasi ham mavjud; markazlashuv kuchli bo‘lgan, lekin hududiy boshqaruvning murakkabligi saqlangan; madaniy homiylik bo‘lgan, ammo resurslarning asosiy manbai ham ko‘pincha harbiy ekspansiya bilan bog‘langan. POPS aynan mana shu murakkablikni o‘quvchi tafakkurida “tuzilmali fikr”ga aylantiradi. POPS uchun “G‘aznaviylar”ga mos muammoli savollar: 1. “G‘aznaviylar kuchayishining asosiy omili — markazlashuvmi yoki harbiy yurishlarmi?” 2. “Mahmud G‘aznaviy yurishlari davlat barqarorligiga ko‘proq foyda keltirdimi yoki xavf?” 3. “G‘aznaviylar davrida iqtisodning tayanchi soliq tizimimi yoki o‘lja va savdoga tayanishmi?” 4. “G‘aznaviylar davlatining madaniy yuksalishi siyosiy qudrat natijasimi yoki uning legitimlik vositasimi?” 5. “Harbiy resursga tayanish uzoq muddatda davlatni zaiflashtiradi” — G‘aznaviylar misolida dalillang. Metodik mexanizm: o‘qituvchi savolni beradi → 2–3 tayanch fakt bilan kontekst yaratadi → o‘quvchi POPS shablonini to‘ldiradi → juftlikda tekshiradi 15 (dalil bor-yo‘qligi) → guruh taqdimot qiladi → rubrika bo‘yicha baholaydi. Shu tarzda “G‘aznaviylar” mavzusi faktologik bayon emas, argumentatsiya maydoniga aylanadi. Eng muhim jihat: o‘quvchi “Menimcha…” degan pozitsiyani “Chunki…” va “Masalan…” bilan mustahkamlashga majbur bo‘ladi. Bu esa tarixiy fikrning ilmiylashuviga olib keladi. Venn diagrammasi orqali “G‘aznaviylar davlati” mavzusini yoritish imkoniyatlari Venn diagrammasi “G‘aznaviylar” mavzusi uchun ayniqsa samarali, chunki G‘aznaviylar davlati mintaqaviy tarixda Somoniylar merosi va Saljuqiylar davlati bilan o‘zaro aloqadorlikda tushuntiriladi. Venn diagrammasi orqali o‘quvchi G‘aznaviylarning o‘ziga xos jihatlarini “qiyos” orqali anglaydi: G‘aznaviylar nimani Somoniylardan davom ettirdi, nimada farq qildi; Saljuqiylar bilan qiyosda harbiy-siyosiy model qanchalik o‘zgacha bo‘ldi. Alptegin Sabuktegin Mahmud G‘aznaviy (962-963) (977-997) (998-1030) Venn uchun eng mos qiyoslar:  G‘aznaviylar ↔ Somoniylar (davlat boshqaruvi, madaniyat, iqtisodiy tayanch) 16  G‘aznaviylar ↔ Saljuqiylar (harbiy tuzilma, hududiy nazorat, legitimlik, ekspansiya yo‘nalishi)  G‘azna ↔ Buxoro (shahar madaniyati va siyosiy markaz funksiyasi) Taqqoslash mezonlari (5 ta): 1. Markazlashuv va boshqaruv apparati (devonlar, hokimiyat tayanchi) 2. Harbiy tuzilma va yurishlar strategiyasi 3. Resurs manbalari (soliq–savdo–o‘lja nisbatlari) 4. Hududiy boshqaruv va mintaqaviy munosabatlar 5. Madaniy siyosat va ilm-fan homiyligi Venn diagrammasining didaktik qiymati shundaki, u o‘quvchidan bandlarni “joylashtirish”ni talab qiladi. O‘quvchi bandni kesishmaga qo‘yar ekan, “bu haqiqiy umumiylikmi?” degan savolga javob topadi; farqlarni yozar ekan, “nimasi bilan o‘zgacha?” degan savolga dalil izlaydi. Shu jarayon “G‘aznaviylar” mavzusida tushunchalar aralashib ketishining oldini oladi va tizimlashtirishni kuchaytiradi. KAIZEN yondashuvi orqali mavzuni o‘qitish imkoniyatlari “G‘aznaviylar davlati” mavzusida o‘quvchilar ko‘pincha ikki muammoga duch keladi: (1) faktlar bor, ammo ulardan xulosa chiqara olmaydi; (2) fikr bor, ammo dalil yo‘q. KAIZEN yondashuvi ushbu muammolarni “rivojlanish nuqtasi” sifatida ko‘rib, darsdan darsga kichik takomillashtirish orqali yechishni taklif qiladi. KAIZENning mavzudagi amaliy ko‘rinishlari:  “3–2–1” refleksiya kartasi : 3 ta tayanch fakt (G‘azna, markazlashuv, yurishlar), 2 ta farq (Somoniylar bilan qiyos), 1 ta yaxshilash nuqtasi (keyingi safar dalilni aniqroq keltiraman).  PDCA sikli : Plan (dalil sifati), Do (POPS/Venn), Check (rubrika), Act (keyingi darsga 1 o‘zgarish). 17  “5 Nega?” tahlili : dalil nega sust? — fakt yetishmaydi; nega? — tayanch varaqa yo‘q; nega? — vaqt noto‘g‘ri taqsimlangan…; xulosa: fakt varaqasi + vaqtni qayta taqsimlash. KAIZEN darsni “bir marta o‘tdim” emas, “har safar yaxshiroq o‘tdim” mexanizmiga o‘tkazadi. Masalan, birinchi darsda o‘quvchi POPSda “misol”ni umumiy aytsa, keyingi darsda o‘qituvchi “misol = fakt + izoh” talabini kiritadi; uchinchi darsda esa “misolga 1 ta taqqosiy dalil” qo‘shishni talab qiladi. Shu tariqa mavzu bo‘yicha o‘quvchi mahsuloti (xulosa, dalil, taqqoslash) sifat jihatdan o‘sib boradi. Metodlar integratsiyasi: “G‘aznaviylar” mavzusini yoritishda eng samarali model “G‘aznaviylar davlati” mavzusini metodlar orqali yoritish imkoniyatlarining eng kuchli jihati — metodlarni ketma-ket integratsiya qilishdir. Amalda quyidagi model samarali ishlaydi: 1. Venn : “G‘aznaviylar – Somoniylar” taqqosi (15–20 band) → mavzu tizimlashtiriladi. 2. POPS : taqqoslash natijasiga tayangan muammoli savol bo‘yicha xulosa (8– 10 jumla) → dalillash kuchayadi. 3. KAIZEN : rubrika + refleksiya (3–2–1 yoki 1% reja) → keyingi natija takomillashadi. Bu model “G‘aznaviylar” mavzusining o‘ziga xos murakkabligini o‘quvchi tafakkurida boshqariladigan, o‘lchanadigan faoliyatga aylantiradi. O‘quvchi avval mavzuni ko‘radi (taqqoslaydi), so‘ng fikr bildiradi (dalillaydi), keyin o‘z ustida ishlaydi (takomillashtiradi). Natijada “G‘aznaviylar davlati” darsda faqat tarixiy ma’lumot emas, balki tarixiy fikrlash maktabiga aylanadi. POPS asosida munozara, mini-esse va opponenti tahlil qilish POPS metodini amaliy tatbiq etishda muhim jihat – muammoli savolning sifatidir. Savol “ha/yo‘q” bilan tugamasligi, o‘quvchini dalil tanlashga majbur 18 qilishi kerak. Shuningdek, o‘qituvchi 5–7 tayanch faktni “zich” va “aniq” beradi, chunki POPS dalilsiz ishlamaydi. Muammoli savollar banki: 1) “G‘aznaviylar kuchayishining asosiy omili – markazlashuvmi yoki yurishlarmi?” 2) “Mahmud yurishlari davlat barqarorligini mustahkamladi” fikriga munosabat. 3) “Harbiy resursga tayanish inqirozni tezlashtiradi” fikrini dalillang. 4) “Davlatning madaniy yuksalishi resursga bog‘liq” tezisini asoslang. Mini-esse texnologiyasi: POPS shablonidagi har bir bo‘limni 2 jumladan kengaytirish (jami 8–10 jumla). Yuqori sinfda qo‘shimcha talab: opponenti fikrini 1 jumlada qayta aytish va unga dalil bilan javob berish (debate skill). KAIZEN asosida darsni takomillashtirish: indikatorlar va monitoring KAIZENni darsga joriy etishda asosiy xatolik – “umumiy” va “noaniq” reja tuzishdir. To‘g‘ri yo‘l: har darsdan keyin 1–2 ta o‘lchanadigan o‘zgarish (masalan, vaqt taqsimoti; dalil kartochkalari; guruh rollari; shablon soddalashtirish) kiritish. Monitoring jadvali: (A) POPS rubrika o‘rtacha balli, (B) Venn kesishmasi bandlari soni va sifati, (C) munozarada qatnashgan o‘quvchilar foizi, (D) refleksiya kartalarida ‘yaxshilash nuqtasi’ning aniqligi. Har 2 darsdan so‘ng o‘qituvchi “Check” bosqichini o‘tkazadi va “Act” sifatida keyingi darsga tuzatish kiritadi. “5 Nega?” tahlili namunasi: Muammo – dalil sust. 1) Nega? – fakt bilmaydi. 2) Nega? – tayanch faktlar varaqasi yo‘q. 3) Nega? – vaqt yetmaydi. 4) Nega? – bosqichlar ko‘p. 5) Nega? – reja noto‘g‘ri. Xulosa: 7 faktli varaqa tarqatish va POPSni 4 jumlaga tushirish (boshlang‘ich sinf). Venn diagrammasi asosida taqqoslash: Somoniylar/Saljuqiylar misolida Venn diagrammasi bo‘yicha darsda eng yaxshi natija mezonlar aniq berilganda chiqadi. Tavsiya etiladigan 5 mezon: hokimiyat legitimligi, harbiy tuzilma, hududiy boshqaruv, resurs manbalari, madaniy siyosat. Topshiriq: “G‘aznaviylar – Somoniylar” taqqoslash. Har bir doirada 5 tadan band, kesishmada 5 ta umumiylik. Bandlar “fakt + izoh” ko‘rinishida yoziladi. 19 Yakunida 1 ta POPS xulosasi: o‘quvchi kesishmadan kamida 1 bandni xulosaga kiritadi (ko‘prik jumla). Alternativ variant: “G‘aznaviylar – Saljuqiylar”. Bu variant yuqori sinf uchun qulay, chunki harbiy tuzilma va hududiy boshqaruvdagi farqlarni tahlil qilish imkonini beradi. O‘qituvchi faktlarni ko‘paytirmaydi – mezonlarni chuqurlashtiradi. Integratsiyalashgan dars senariysi, rubrika va nazorat materiallari Dars mavzusi: “G‘aznaviylar davlati: kuchayish omillari va mintaqaviy ta’sir (taqqoslash va dalillash)”. Dars maqsadi (SMART): dars yakunida o‘quvchi (1) 7 tayanch faktni to‘g‘ri qo‘llaydi; (2) Venn diagrammasini 15 band bilan to‘ldiradi; (3) POPS asosida 8–10 jumlada xulosa yozadi; (4) KAIZEN refleksiya orqali 1 ta aniq yaxshilanish rejasini tuzadi. Darsning borishi (45 daqiqa): 1) Motivatsiya (5 daq.): muammoli savol. 2) Tayanch faktlar (7 daq.). 3) Venn guruh ishi (12 daq.). 4) POPS taqdimot (12 daq.). 5) Rubrika bilan o‘zaro baholash (6 daq.). 6) “3–2–1” refleksiya (3 daq.). Nazorat: A) 5 savolli mini-test (tayanch faktlar). B) POPS mini-esse. C) Venn bandlari bo‘yicha tekshiruv (mezonga moslik). Mezon Yuqori (3) O‘rtacha (2) Boshlang‘ich (1) Pozitsiya aniqligi Pozitsiya aniq, muammoga mos Qisman aniq Noaniq / mavzudan chetda Oqlash/mantiq Mantiqiy zanjir to‘liq Uzilishlar bor Asos deyarli yo‘q Dalil/misol Dalillar aniq, mavzuga mos Kam yoki umumiy Dalil yo‘q/yuzaki Venn taqqoslash Umumiy va farq to‘liq Qisman Aralashib ketgan Xulosa Yakun aniq va Qisman Yo‘q yoki takror 20 umumlashtirilgan Topshiriqlar banki va differensial yondashuv (sinf kesimida) 6–7-sinf: POPS shabloni soddalashtiriladi (4 jumla). Venn 3 mezon bilan (boshqaruv, harbiy, resurs). KAIZEN refleksiya – 1 jumla: “Keyingi safar men…”. 8–9-sinf: POPS mini-esse (8–10 jumla). Venn 5 mezon bilan. KAIZEN – “3– 2–1” kartasi va 1% reja (1 haftalik). 10–11-sinf: munozara (debat), opponenti tahlili, dalil turlari (fakt–oqibat– taqqoslash). Venn natijasi asosida yozma xulosa va manbaga ishora. KAIZEN – 4 haftalik reja va monitoring jadvali. Namuna topshiriqlar: POPS: “Harbiy yurishlar barqarorlikni oshiradi” tezisini rad eting. Venn: “G‘aznaviylar–Saljuqiylar” taqqoslash (5 mezon, 20 band). KAIZEN: 5 Nega tahlili bilan eng ko‘p uchragan xatoni tuzating. XULOSA 21 Ushbu malaka ishida “G‘aznaviylar davlati” mavzusi tarixiy faktlarni keng bayon qilishdan ko‘ra, uni o‘qitishda zamonaviy interfaol metodlarning samaradorligini ko‘rsatish nuqtayi nazaridan yoritildi. Tadqiqot jarayonida POPS (Pozitsiya–Oqlash–Misol–Xulosa), KAIZEN (uzluksiz takomillashtirish) hamda Venn diagrammasi metodlarining didaktik imkoniyatlari ilmiy-metodik asosda tahlil qilinib, aynan G‘aznaviylar davlati mavzusi misolida ularni dars jarayoniga tatbiq etish modeli ishlab chiqildi. Natijalar shuni ko‘rsatdiki, mazkur mavzu ko‘p qirrali bo‘lgani sababli (markazlashuv, harbiy yurishlar, resurs manbalari, mintaqaviy munosabatlar, shahar va madaniy hayot) metodlar bilan ishlash uchun qulay “tayanch platforma” vazifasini bajaradi. POPS metodini qo‘llash G‘aznaviylar mavzusida o‘quvchilarni oddiy bayondan chiqarib, dalilga tayangan fikr bildirishga olib keladi: o‘quvchi Mahmud G‘aznaviy yurishlari, markazlashuv yoki boshqaruv apparati kabi faktlarni shunchaki sanab o‘tmay, ularni “nega?” va “qanday oqibat?” savollari bilan bog‘laydi, xulosasini asosli tarzda quradi. POPSning amaliy natijasi sifatida o‘quvchilarda argumentatsiya, mantiqiy bayon, tarixiy baholash va munozara madaniyati sezilarli kuchayadi. Venn diagrammasi esa G‘aznaviylarni Somoniylar yoki Saljuqiylar bilan taqqoslash orqali mavzudagi umumiylik va farqlarni aniq ajratish, tarixiy tushunchalarni tizimlashtirish hamda sabab–oqibat munosabatlarini ko‘rish ko‘nikmalarini rivojlantirishga xizmat qiladi. Taqqoslash natijasida o‘quvchi G‘aznaviylar davlatining o‘ziga xos jihatlarini (harbiy ekspansiya, resurslarning shakllanishi, hokimiyat tayanchi va boshqaruv mexanizmi) yanada aniqroq anglaydi. KAIZEN yondashuvi darsning sifati va o‘quvchi natijasini uzluksiz oshirishni ta’minlovchi muhim metodik mexanizm sifatida asoslandi. PDCA (Plan– Do–Check–Act) sikli, “3–2–1” refleksiya kartasi, “5 nega?” tahlili hamda “1% yaxshilanish” rejasi orqali o‘qituvchi darsdagi kamchiliklarni tizimli aniqlash va keyingi darslarda kichik, ammo o‘lchanadigan o‘zgarishlar kiritish imkoniyatiga 22 ega bo‘ladi. Bu esa “G‘aznaviylar davlati” mavzusini o‘qitishda uchraydigan tipik muammolar (dalil yetishmasligi, umumiy gaplar bilan cheklanish, taqqoslash mezonlarini aralashtirish)ni bosqichma-bosqich kamaytiradi. Malaka ishining eng muhim natijalaridan biri — metodlar integratsiyasi (Venn → POPS → KAIZEN) asosida darsni tashkil etish modeli tarix darsini “faktlarni yodlash”dan “fikrlash faoliyati”ga ko‘chirishini ko‘rsatib berdi. O‘quvchi avval Venn diagrammasi yordamida faktlarni tartiblaydi va taqqoslaydi, so‘ng POPS orqali dalillangan xulosa qiladi, yakunda esa KAIZEN refleksiyasi yordamida o‘z ishini baholaydi va keyingi natijani yaxshilash rejasini belgilaydi. Shunday qilib, “G‘aznaviylar davlati” mavzusi nafaqat o‘rta asrlar tarixiga oid bilim manbai bo‘lib qoladi, balki o‘quvchilarda tarixiy tafakkur, analitik fikrlash, dalillash va o‘z-o‘zini rivojlantirish kompetensiyalarini shakllantiradigan metodik vositaga aylanadi. Amaliy tavsiya sifatida, tarix o‘qituvchilariga “G‘aznaviylar davlati” mavzusini o‘qitishda: har darsda kamida bitta muammoli savol asosida POPS ishlatish, mavzu bo‘limlari yakunida Venn diagrammasi orqali taqqoslash topshiriqlarini berish, rubrika va refleksiya kartalari yordamida KAIZEN siklini yo‘lga qo‘yish, tayanch faktlar varaqasi va mezonli baholashni doimiy qo‘llash tavsiya etiladi. Ushbu yondashuvlar natijasida o‘quvchilar mavzuni chuqurroq o‘zlashtiradi, tarixiy materialni ilmiy asosda tahlil qiladi va o‘z fikrini dalillar bilan himoya qila oladi. Foydalanilgan adabiyotlar ro‘yhati: 23 1. Muhammadjonov, A. O‘zbekiston tarixi: IV asrdan XVI asrgacha. 7-sinf uchun darslik. Qayta ishlangan uchinchi nashr. – Toshkent: “Sharq” NMAK, 2017. – 160 b. 2. Sultonov, F.; Bozorboyev, F. O‘rta asrlar tarixi (O‘zbekiston tarixi): qo‘shimcha qo‘llanma. – Toshkent: Alisher Navoiy nomidagi O‘zbekiston Milliy kutubxonasi nashriyoti, 2007. – 428 b. 3. Qosimov, E. va boshq. Jahon tarixi: 1-qism. Qadimgi va o‘rta asrlar davri: darslik. – Toshkent, 2013. – 460 b. 4. Rahmatullayeva, A. R. Tarix o‘qitish metodikasi: o‘quv-uslubiy majmua. – Toshkent: Nizomiy nomidagi TDPU, 2020. – 121 b. 5. Tarix o‘qitish metodikasi: o‘quv dasturi (60111100 – Tarix). – Chirchiq, 2023. – 8 b. 6. “Tarix o‘qitish metodikasi” yo‘nalishi bo‘yicha oliy ta’lim muassasalari pedagog kadrlarini qayta tayyorlash va malakasini oshirish kursining o‘quv dasturi. – Toshkent, 2023. – 21 b. 7. Abduvohidova, R. Mahmud G‘aznaviy – qudratli hukmdor va mohir sarkarda // Journal of New Century Innovations. – 2024. – 57-jild, 1-son. – B. 131–135. 8. Ishmuhammedov, R. J.; Abduqodirov, A.; Pardaev, A. Ta’limda innovatsion texnologiyalar (pedagog-o‘qituvchilar uchun amaliy tavsiyalar). – Toshkent: “Iste’dod”, 2008. – 180 b. 9. Azizxo‘jayeva, N. N. Pedagogik texnologiyalar va pedagogik mahorat: o‘quv qo‘llanma. – Toshkent: TDPU, 2003. – 194 b. 10. Bosworth, C. E. The Ghaznavids: Their Empire in Afghanistan and Eastern Iran 994–1040. – Edinburgh: Edinburgh University Press, 1963. – 388 p. ILOVALAR 24 ILOVA 1. POPS UCHUN “MUAMMOLI SAVOLLAR BANKI” (G‘aznaviylar davlati mavzusi) 1. G‘aznaviylar davlatining kuchayishida markazlashuvmi yoki harbiy yurishlarmi ustuvor bo‘lgan? 2. Mahmud G‘aznaviy yurishlari davlatni mustahkamladi degan fikrga munosabatingiz? 3. G‘aznaviylar iqtisodiy qudratining asosiy manbai soliqmi yoki o‘ljami? 4. Harbiy ekspansiya davlatni qisqa muddatda kuchaytiradi, ammo uzoq muddatda zaiflashtiradi. G‘aznaviylar misolida asoslang. 5. G‘aznaviylar davlati madaniy hayot va ilm-fan rivojiga ijobiy ta’sir ko‘rsatgan. Dalillar bilan tasdiqlang yoki inkor qiling. ILOVA 2. VENN DIAGRAMMASI BLANKASI (taqqoslash varaqasi) Topshiriq: “G‘aznaviylar – Somoniylar” (yoki “G‘aznaviylar – Saljuqiylar”)ni taqqoslang. Har bir bo‘limga kamida 5 tadan band yozing (band: fakt + izoh ). A tomoni (Somoniylar / Saljuqiylar) Umumiy jihatlar (kesishma) B tomoni (G‘aznaviylar) 1) ________ 1) ________ 1) ________ 2) ________ 2) ________ 2) ________ 3) ________ 3) ________ 3) ________ 4) ________ 4) ________ 4) ________ 5) ________ 5) ________ 5) ________ Mezonlar: boshqaruv, harbiy tuzilma, resurs manbalari, hududiy siyosat, madaniyat. ILOVA 3. VENN NATIJASINI POPS BILAN “MUSTAHKAMLASH” 25 Ko‘rsatma: Venn diagrammasidagi kesishmadan kamida 1 bandni olib, POPS xulosangizda ishlating. Ko‘prik jumlalar:  “Venn diagrammasidagi umumiy jihatlarga ko‘ra, …”  “Farqlar shuni ko‘rsatadiki, …”  “Demak, taqqoslash natijasida … xulosaga kelish mumkin.” ILOVA 4. KAIZEN UCHUN “3–2–1” REFLEKSIYA KARTASI 3 — Bugun “G‘aznaviylar davlati” mavzusidan bilgan 3 ta tayanch faktim: 1. 2. 3. 2 — Taqqoslashda ko‘rgan 2 ta farq (Venn natijasi): 1. 2. 1 — Keyingi darsda 1% yaxshilash uchun bitta aniq rejam: ILOVA 5. KAIZEN “PDCA” DARS TAHLILI BLANKASI (o‘qituvchi uchun) P (Plan): Dars maqsadi: ____________________________________________ Mezon (rubrika bandi): _______________________________________________ D (Do): Qaysi faoliyat bajarildi? (Venn/POPS/munozara): ________________ 26 C (Check): Natija:  eng kuchli tomon: ______________________________________________  eng ko‘p uchragan xato: _________________________________________ A (Act): Keyingi darsga kiritiladigan 2 ta kichik o‘zgarish: 1. 2. ILOVA 6. BAHOLASH RUBRIKASI (POPS + VENN) Mezon 3 ball (yuqori) 2 ball (o‘rtacha) 1 ball (boshlang‘ich) Pozitsiya aniq, muammoga mos qisman aniq noaniq Oqlash/mantiq izchil sabab-oqibat uzilish bor asos yo‘q Dalil/misol aniq fakt + izoh umumiy dalilsiz Venn taqqoslash farq/umumiylik to‘liq qisman aralash Xulosa umumlashtirilgan qisman yo‘q/takror Jami: 15 ball. 27

Ushbu malaka ishining mavzusi “G‘aznaviylar davlati (POPS, KAIZEN, Venn diagrammasi metodlari orqali yoritib berish)” bo‘lib, ishning asosiy yo‘nalishi tarixiy mavzuning o‘zidan ko‘ra, uni o‘qitishda qo‘llanadigan metodlarning nazariy-amaliy asoslarini yoritishga qaratilgan. Malaka ishining dolzarbligi bugungi kunda tarix darslarida o‘quvchilarda tarixiy tafakkur, mustaqil tahlil, tanqidiy fikrlash va dalillash madaniyatini rivojlantirish zarurati bilan bog‘liqdir. Shuning uchun POPS (Pozitsiya–Oqlash–Misol–Xulosa) argumentatsiya sxemasi, KAIZEN (uzluksiz takomillashtirish) yondashuvi hamda Venn diagrammasi (taqqoslash va umumlashtirish) metodlari tarixiy materialni interaktiv va kompetensiyaviy asosda o‘rgatishning samarali vositalari sifatida tahlil qilindi.

Sotib olish