Galliformes turkumi asosiy vakillari bioekologiyasi, ahamiyati - Биология - Дипломные работы

Информация о документе

Цена	50000UZS
Размер	6.5MB
Покупки	0
Дата загрузки	28 Март 2026
Расширение	doc
Раздел	Дипломные работы
Предмет	Биология

Продавец

Rajabov Yorbek

Дата регистрации 19 Март 2026

0 Продаж

Galliformes turkumi asosiy vakillari bioekologiyasi, ahamiyati

Купить

«5140100-Biologiya» ta lim yo nalishi bo yicha bakalavr darajasini olish
uchun
Galliformes turkumi asosiy vakillari bioekologiyasi, ahamiyati ”
mavzusida yozgan
BITIRUV MALAKAVIY IS H I

MUNDARIJA
Kirish ........................................................................ ........ ..................... .......... .... .. ....3
I.Bob.Qushlar sinfi vakillariga tavsifnoma.......................... ........ . ......................... .. 5
1 .1 Qushlarning asosiy progressiv belgilari ..................... ..................................7
1.2 Qushlarni uchishga yordam beradigan eng asosiy moslanishlari quydagilardan
iborat .. . ....................................................................................................... . ..9
1 .3 . Hozirgi qushlarning sistematikasi ................................................................13
1.4. Qushlar ko payishning o ziga xosligi, tuxumning paydo bo lishi qo yish

va tuxum bosish .. ..… . . ..35

II.Bob .Galliformes turkumi asosiy vakillari bioekologiyasi...................................40
III.Bob. Qushlarning qishloq va o rmon xo jaligidagi ahamiyati..

.................50
Xulosa....................................................................................... .................... .......... 5 6
Adabiyotlar
ro yhati......................................................................
..................... .....5 8
2

KIRISH
Mavzuning dolzarbligi. Viloyatimizda hayot kechiradigan
Tovuqsimonlar ( Galliformes ) turkumi vakillari bioekologiyasini o rganish
muhimdir. Tovuqsimonlar turkumiga mansub bo lgan ko pgina qush turlari

qishloq xo jaligida insonlar hayotida muhim ahamiyatga egadir.

Ana shu biz o rganayotgan tovuqsimonni ba zi turlari zararli hasharotlarni

keltiradi. Bundan tashqari mayda kemiruvchilarni qirib o rmon xo jaligiga va

qishloq xo jaligiga katta foyda keltiradi. Shuning uchun ham tovuqsimon

turlarini vakillari bioekologiyasini o rganish bugungi kunning dolzarb

muammolaridan biridir.
Ishimning maqsadi shundan iboratki, inson uchun foydali bo lgan qishloq

xo jaligiga foyda keltiradigan Tovuqsimonlar turkumi vakillari bioekologiyasini

o rganishdan iboratdir.

Bitiruv malakaviy ishimni bajarish uchun oldimga quyidagilarni vazifa qilib
oldim.
1. Tovuqsimonlar turkumiga kiradigan qushlar turlarini aniqlab olish.
2. Viloyatimizda uchraydigan Tovuqsimonlar turkumi vakillari kiradigan
ayrim tur qushlarni biologiyasini o rganish

3. Tovuqsimonlar turkumi vakillarini asrash, ularni sonini ko paytirish

uchun talabalar va o quvchilar oldida tushuntirish ishlari olib borish.

4. Tovuqsimonlar turkumi vakillarini himoya qilish uchun takomillashgan
kurash choralarini ishlab chiqish.
5. Juda kam uchraydigan va ayni vaqtda yo qolib ketish xavfi oldida turgan

Tovuqsimonlar turkumi vakillarini muhofaza qilish yo llarini ishlab

chiqish.
Ishning ahamiyati . Bu turkum vakillari yer yuzida keng tarqalgan
o rtacha kattalikdagi qushlar bulib, o simlik ozuqasi bilan oziqlanadi. Ularning

gavdasi pishiq oyoqlari va tirnoqlarining kuchli rivojganligi bilan ajralib yerni
kovlashga moslashganligi hamda qanoti kalta va serbar bo lishligi bilan

4

xarakterlanadi. Tumshugi baquvvat qanotlari kalta va keng, jig ildoni va muskulli
oshqozoni yaxshi rivojlangan. Ularning to rtta barmog I bo lib, 3tasi oldinga va

1tasi orqaga qaragan. Barmoqlari orasida suzgich pardalari yo q, asosan o troq

xolda yashaydi va yer yuzida keng tarqalgan. 280 dan ortiq turlari bor.
MDH da 20 ta turi, shu jumladan O zbekistonda 8 ta turi uchraydi. Ular

asosan o simliklarning vegetative qismi, mevasi, urug I va har xil umurtqasiz

hayvonlar bilan oziqlanadi.
Har bir hayvonni yoki qush turlarini foydali yoki zararli ekanligini
aniqlash uchun uning hayot faoliyatini o rganish muhimdir. Aslida esa xo jalik

uchun u zararidan ko ra ko proq foyda keltiradi.

Ishning hajmi va tarkibi. Malakaviy ishim 3 ta bob, xulosa va foydalanilgan
adabiyotlardan iborat.
Chо‘lda yashaydigan ba’zi qushlar, tuvaloqda bu bez bо‘lmaydi. qushlarning
jag‘ suyaklari tishsiz bо‘ladi. Tumshug‘ni hosil qiladigan shoxsimon g‘ilofga
о‘ralgan bо‘ladi. Bu g‘ilofning yuqori tumshuq usti pastki qismi tumshuq osti deb
ataladi. Tabiatda uchraydigan qushlarning dunyo bо‘yicha 8600 yuzdan ortiq turi
bо‘lib, ular tabiatning deyarli hamma joylarida tarqalgan.
Tabiat uchun, inson uchun ularni ahamiyati benihoyatda kattadir. Ayrimlari
о‘simliklar urug‘larini kо‘payishida muhim ahamiyat kasb etadi. Azaldan insonlar
qushlarning patlaridan, parlaridan foydalanib kelishgan. Hozirgi kunda insonning
gо‘shtga, tuxumga bо‘lgan talabini qondirishga, manzara beradigan inson zavq
oladigan qushlar turlarini kо‘paytirish maqsadga muvofiqdir.
5

I. Qushlar sinfi vakillariga tavsifnoma .
Qushlar (Aves) gomoyterm (issiq qonli), ya'ni tana temperaturasini doimo
bir xilda saqlab turadigan hayvonlar jumlasiga kiradi.
Qushlar tanasining temp e raturasi o rtacha 43 0
atrofida. Bu hol moddalar
almashinuvining yuksak darajada bo lib turishiga bo
g liq. Mana shunday
xususiyat uchish vaqtida energiya sarfi ko p bo lishidan kelib chiqadi. Qushlar

soatiga 100 km.gacha tezlikda uchishi mumkin. (lochinlar).
Evolyutsiya prosessida qushlar yerni o rab turadigan atmosferada aktiv

harakatlanishga yaxshi moslashib olgan. Qushlar bosh skeletining oldingi qismi
cho zilib, uchish vaqtida havoni kesib boradigan tumshuqqa aylangan. Tishlari

yo q, bu narsa boshining og irligini kamaytiradi. Gavdasining ko pgina

suyaklari yengil, ularda hatto o pka bilan tutashib turadigan havoli bo shliqlar

bo ladi. Havo xaltachalari (o pka pardalarining o simtalari) ham uchishga

qulaylik tuldiruvchi moslamadir. Qush nechog li tez qanot qoqadigan bo lsa,

o pkasi orqali havo shuncha jadallik bilan aylanadi.

Qushlarning oldingi oyoqlari uchish organlariga qanotlariga aylangan.

Uchish paytida rul vazifasini bajaruvchi dumi kalta tortgan. Tanasi par va pat bilan
qoplangan. Par va patlari issiqlikni kam o tkazadi, issiqni yaxshi saqlab qoladi va

sovuqdan asraydi. Patlar repteliya ajdodlari tangachalaridan saqlanib qolgan.
Qushlarda ter bezlari deyarli bo lmaydi. Ba'zi qushlarda faqat patlar uchun moy

ishlab chiqaradigan dumg aza bezi bor, xolos. Mana shu bezdan ishlanib

chiqadigan moy tufayli patlar suv bilan ho llanmaydi; bu narsa suv parrandalari

uchun ayniqsa katta ahamiyatga ega. Suv parrandalarida xususan ko p moy

chiqib turadi. Qushlar yog sekretini tumshug i bilan ezib chiqaradi va uni

o zining hamma patlariga surtadi.

To rt kamerali yuragi borligi qushlar sinfining progressiv xususiyatlari

jumlasiga kiradi, yuragining o ng yarmi bilan chap yarmi o rtasida to sig i

bor. Qushlarning nerv sistemasi bilan sezgi organlari yuksak darajada rivojlangan.
6

Muvozanatni boshqarib boradigan miya bo limi-miyacha juda katta bo lib
ketgan.
Ko ruv organi ayniqsa yaxshi rivojlangan: ko pchilik qushlar juda uzoqdan

ko radi, ularning ko rgan narsalarini xotirada olib qolish layoqati va fazoda

mo ljal olish xususiyati zo r.

Qushlarning katta-kichikligi juda har xil. Eng mayda qushlar kolibrilardir.
Ularning ba'zilari 2 g keladi, ya'ni tukli aridan sal kattaroq bo ladi; uyasi yarimta

yong oq kattaligicha keladi: ular har biri 0,2 g (ko pi bilan no xatdek) 1-2 ta

tuxum qo’yadi. Eng yirik qushlar Afrika tuyaqushlaridir: ularning bo’yi 2 m
atrofida, massasi 90 kg.gacha.
Qushlar sinfi tarkibiga 8600 ga yaqin zamonaviy qushlar turini
birlashtiruvchi 38 ta turkum kiradi. Qushlarning juda ko pchiligi foydali.

Ularning aksariyati uy parrandalari va ovlanadigan qushlar bo lib hisoblanadi.

Mazali, to ’ yimli go sht va tuxum, shuningdek, par va pat beradi. Yovvoyi

qushlar bog lar, ekinzorlar, dalalar va o rmonlardagi zararkunandalarni

hasharotlar bilan kemiruvchilar qiradi.
Nisbatan ozchilikni tashkil qiladigan donxo r qushlar qishloq xo jaligi

zararkunandalaridir, lekin bular ham nuqul zarar beravermaydi. Chunonchi,
chumchuqlar don eydi, lekin jish bolalarini mayda hasharotlar bilan boqadi. .
Qushlarning ko pgina turlari odam uchun patogen bo lgan ba'zi

mikroorganizmlar ta'siriga beriluvchandir. Ular kasallik qo zatuvchilarini

to g ridan-to g ri o z tanasida saqlab, naslidan nasliga o tkazib borishi,

shuningdek yuqumli ektoparazitlar, masalan, kanalar bilan burgalarni tashib
yurishi mumkin. Hozirgi vaqtda qushlar tufayli yuqadigan odam infeksion va
parazitlar kasalliklarining 50 tasidan ko ra ko prog i ma'lum. Qushlarning bir

o lkadan boshqa o lkalarga uchib borishi infeksiyalarning olis-olislarga, aksari

bir qit'adan boshqa qit'aga o tib qolishiga sabab bo ladi.

Qushlar bir qancha kasalliklarning tabiiy rezervuari va tarqatuvchisi bo lib

xizmat qiladi, bularga virus kasalliklari, masalan, ornitozlar, yapon bahorgi-yozgi
7

ensefaliti, bakterial kasalliklar (brusellyoz, tulyaremiya, toun, sil), protozoonlar
(toksoplazmoz), mikrozlar (parazit zamburug lardan paydo bo ladigan
kasalliklar) va gelmintozlar kiradi.
Qushlarni parvarish qiladigan odamlar ornitozlar bilan ayniqsa ko p

og riydi. Kasal qushning qurib qolgan axlatidan mayda chang bilan birga

ifloslangan qo llar, buyumlardan (dastro mollar, sochiq va boshqalardan) virus

nafas organlari shilliq pardalariga tushadi. Qushlarni qo lga olish va ba'zi

kaptarvozlar singari ularga og’izdan ovqat berish ayniqsa xavfli. Turar
joylarning balkonlari va deraza tokchalarida kaptar boqishdek so nggi vaqtda

rasm bo lgan odat ham ornitozlar tarqalishida katta ahamiyatga ega.

Toksoplazmoz bilan kasallangan tovuqlar tuxumidan ham kasallik
qo zatuvchisini ajratib olish mumkin bo ladi. Shu munosabat bilan xom

tuxumni yeyish xatarsiz emas.
Yovvoyi qushlar, shuningdek, har xil narsalarni yeyaveradigan tovuqlar
muskul trixinellalari yuqqan to qimalarni eyar va axlat bilan shikastlanmagan

lichinkalarini chiqarib turar ekan (qushlarda ovqat massasi hazm bo ladigan tez

o tadi), trixinellyoz orqali sut emizuvchi hayvon (masalan, cho’chqa) tanasiga

tushadi.
Qushlar anatomik tuzilishi jihatidan o zlarining bevosita ajdodlariga, ya ni

sudralib yuruvchilarga juda yaqin bo lib, o sha hayvonlarning tana temperaturasi

doimiy va uchishga layoqatlangan progressiv bir shoxchasidir.
1.1 Qushlarning asosiy progressiv belgilari .
1. Ko ruv va eshituv organlarining progressiv ravishda taraqqiy etganligi va

harakatlarining tegishli markazlar bilan bog langanligi, shu munosabat bilan

qushlar juda mukammal instiktlarga ega bo lib, turli odatlarni osonlik bilan kashf

etishi.
8

2. Gavda temperaturasining doimiy yuqori bo lib turishi (gomoyotermilik)
bu organizmning butun hayot faoliyatini kuchaytiradi va qushlarni muhitga,
jumladan atrofdagi temperaturaga kamroq bog liq qilib qo yadi. Qushlar

temperaturasining doimiy yuqori turishi yurakning to rt kamerali bo lib, aorta

venoz (chap) yoyining atrofiyalanib, ketganligi uchun qonning aralashib
oqmasligiga, shuningdek pat qoplag’ichi yuzaga kelganiga bog liqdir.

3. Qushlarning keng tarqalishi ovqat topishiga katta imkoniyatlar ochib
bergan havoda uchishga bo lgan murakkab kompleks moslamalarning borligidir.

Qushlarning mazkur hossalari ular yosh sinf bo lishiga qaramasdan, butun yer

yuzida keng tarqalishida va ancha turli-tuman yashash joylarini egallashiga imkon
bergan. Keng tarqalganligi va turli-tuman sharoitda yashash natijasida qushlar sinfi
juda xilma-xil va ko p turlarga ega. Bu sinf hozir yashovchi 35-40 turkum, 8

ming turni o z ichiga oladi.

9

1-rasm
1.2. Qushlarni uchishga yordam beradigan eng asosiy moslanishlari
quydagilardan iborat:
1. Gavdasining umumiy suyri shaklida va oyoqlarining yengil bo lishi.
2. Oldingi oyoqlarining qanotga aylanishi va shu munosabat bilan tush
suyagida toj suyak yuzaga kelishi, shuningdek, ikki oyoqda yurish layoqati
murakkab dumg aza paydo bo lishi.

3. Havoda oson harakatlanishini ta min etadigan va differenuatsiyalangan

murakkab pat qoplagichining yuzaga kelishi.
4. Suyaklari yengil bo lib, ichi havoxaltachalari sistemasining taraqqiy

etganligi tufayli havoga tulib turishi.
5. Tishlarining reduktsiyalanib, tumshuq bilan almashinilganligi, muskulli
oshqozon borligi, to ri ichakning reduktsiyalanib ketganligidir. Marfologik

jihatidan qushlar quyidagi belgilar bilan harakterlanadi. Tanasi pat bilan
qoplangan, oldingi oyoqlari qanotga aylangan, suyaklari pnevmatik, bosh suyagi
bitta ensa o simtali, yuragi to rt kamerali va bitta unga aorta yoyi bor.

10

2-rasm Bedana (Coturnix)
Qushlar (Aves) gomoyterm (issiq qonli), ya'ni tana temperaturasini doimo
bir xilda saqlab turadigan hayvonlar jumlasiga kiradi.
Qushlar tanasining temperaturasi o'rtacha 43 0
atrofida. Bu hol moddalar
almashinuvining yuksak darajada bo'lib turishiga bog'liq. Mana shunday
xususiyat uchish vaqtida energiya sarfi ko'p bo'lishidan kelib chiqadi. Qushlar
soatiga 100 km.gacha tezlikda uchishi mumkin. (lochinlar).
Evolyusiya prosessida qushlar erni o'rab turadigan atmosferada aktiv
harakatlanishga yaxshi moslashib olgan. Qushlar bosh skeletining oldingi qismi
cho'zilib, uchish vaqtida havoni kesib boradigan tumshuqqa aylangan. Tishlari
yo'q, bu narsa boshining og'irligini kamaytiradi. Gavdasining ko'pgina suyaklari
engil, ularda hatto o'pka bilan tutashib turadigan havoli bo'shliqlar bo'ladi. Havo
xaltachalari (o'pka pardalarining o'simtalari) ham uchishga qulaylik tug'diruvchi
moslamadir. Qush nechog'li tez qanot qoqadigan bo'lsa, o'pkasi orqali havo
shuncha jadallik bilan aylanadi.
Qushlarning oldingi oyoqlari uchish organlariga qanotlariga aylangan.

Uchish paytida rul vazifasini bajaruvchi dumi kalta tortgan. Tanasi par va pat bilan
qoplangan. Par va patlari issiqlikni kam o'tkazadi, issiqni yaxshi saqlab qoladi va
sovuqdan asraydi. Patlar repteliya ajdodlari tangachalaridan saqlanib qolgan.
Qushlarda ter bezlari deyarli bo'lmaydi. Ba'zi qushlarda faqat patlar uchun moy
ishlab chiqaradigan dumg'aza bezi bor, xolos. Mana shu bezdan ishlanib
chiqadigan moy tufayli patlar suv bilan ho'llanmaydi; bu narsa suv parrandalari
uchun ayniqsa katta ahamiyatga ega. Suv parandalarida xususan ko'p moy chiqib
turadi. Qushlar yog' sekretini tumshug'i bilan ezib chiqaradi va uni o'zining
hamma patlariga surtadi.
To'rt kamerali yuragi borligi qushlar sinfining progressiv xususiyatlari
jumlasiga kiradi, yuragining o'ng yarmi bilan chap yarmi o'rtasida to'sig'i bor.
Qushlarning nerv sistemasi bilan sezgi organlari issiq darajada rivojlangan.
Muvozanatni boshqarib boradigan miya bo'limi-miyacha juda katta bo'lib ketgan.
11

Ko'ruv organi ayniqsa yaxshi rivojlangan: ko'pchilik qushlar juda uzoqdan
ko'radi, ularning ko'rgan narsalarini xotirada olib qolish layoqati va fazoda mo'ljal
olish xususiyati zo'r.
Qushlarning katta-kichikligi juda har xil. Eng mayda qushlar kolibrilardir.
Ularning ba'zilari 2 g keladi, ya'ni tukli aridan sal kattaroq bo'ladi; uyasi yarimta
yong'oq kattaligicha keladi: ular har biri 0,2 g (ko'pi bilan no'xatdek) 1-2 ta tuxum
qo'yadi. Eng yirik qushlar AFrika tuyaqushlaridir: ularning bo'yi 2 m atrofida,
massasi 90 kg.gacha.
Qushlar sinfi tarkibiga 8600 ga yaqin zamonaviy qushlar turini
birlashtiruvchi 38 ta turkum kiradi. Qushlarning juda ko'pchiligi foydali. Ularning
aksariyati uy parrandalari va ovlanadigan qushlar bo'lib hisoblanadi. Mazali,
to'yimli go'sht va tuxum, shuningdek, par va pat beradi. Yovvoyi qushlar bog'lar,
ekinzorlar, dalalar va o'rmonlardagi zararkunandalarni hasharotlar bilan
kemiruvchilar kiradi.
Nisbatan ozchilikni tashkil qiladigan donxo'r qushlar qishloq xo'jaligi
zararkunandalaridir, lekin bular ham nuqul zarar beravermaydi. Chunonchi,
chumchuqlar don eydi, lekin jish bolalarini mayda hasharotlar bilan boqadi.
Qushlar odam kasalliklarini tarqatuvchilardir
.
Qushlarning ko'pgina turlari odam uchun patogen bo'lgan ba'zi
mikrorganizmlar ta'siriga beriluvchandir. Ular kasallik qo'zg'atuvchilarini
to'g'ridan-to'g'ri o'z tanasida saqlab, naslidan nasliga o'tkazib borishi, shuningdek
yuqumli ektoparazitlar, masalan, kanalar bilan burgalarni tashib yurishi mumkin.
Hozirgi vaqtda qushlar tufayi yuqadigan odam infeksion va parazitlar
kasalliklarining 50 tasidan ko'ra ko'prog'i ma'lum. Qushlarning bir o'lkadan
boshqa o'lkalarga uchib borishi infeesiyalarning olis-olislarga, aksari bir qit'adan
boshqa qit'aga o'tib qolishiga sabab bo'ladi.
12

Qushlar bir qancha kasalliklarning tabiiy rezervuari va tarqatuvchisi bo'lib
xizmat qiladi, bularga virus kasalliklari, masalan, ornitozlar, yapon bahorgi-yozgi
ensefaliti, bakterial kasalliklar (brusellyoz, tulyaremiya, toun, sil), protozoonlar
(toksoplazmoz), mikrozlar (parazit zamburug'lardan paydo bo'ladigan kasalliklar)
va gelmintozlar kiradi. XIX asrning 70-80 yillarida Germaniya bilan Shvesariyada
birdan boshlanib,umumiy zaharlanish hodisa, pnevmoniya, bosh, tomoq.
Ko'krakning simillab og'rib turishi, yo'tal, ishtaha yo'qolishi, tempratura
ko'tarilishi, qaltirash bilan o'tadigan va 25 % hollarda o'lim bilan tugaydigan
kasalik paydo bo'ldi. Bu kasallikni to'tiqushlar yuqtirishi aniqlandi, shundan
keyin unga psittakoz (to'tiqush kasalligi) degan nom berildi. So'ngra
to'tiqushlardan tashqari ko'pgina boshqa turdagi qushlar, jumladan kaptarlar,
o'rdaklar, kurkalar va boshqalar ham psikattakozga o'xshab ketadigan ornitozlar
degan umumiy nom bilan birlashtiriladigan kasallik tarqatuvchilari bo'lib chiqdi.
Qushlarni parvarish qiladigan odamlar ornitozlar bilan ayniqsa ko'p og'riydi.
Kasal qushning qurib qolgan axlatidan mayda changbilan birga ifloslangan qo'llar,
buyumlardan (dastro'mollar, sochiq va boshqalardan) virus nafas olganlari shilliq
pardalariga tushadi. Qushlarni qo'lga olish va ba'zi kaptarvozlar singari ularga
og'izdan ovqat berish ayniqsa xavfli. Turarjoylarning balkonlari va deraza
tokchalarida kaptar boqishdek so'nggi vaqtda rasm bo'lgan odat ham ornitozlar
tarqalishida katta ahamiyatga ega.
Toksoplazmoz bilan kasallangan tovuqlar tuxumidan xam kasallik
qo'zg'atuvchisini ajratib olish mumkin bo'ladi. Shu munosabat bilan xom tuxumni
eyish xatarsiz emas.
Yovvoyi qushlar, shuningdek, har xil narsalarni eyaberadigan tovuqlar
muskul trixinellalari yuqqan to'qimalarni eyar va axlat bilan shikastlanmagan
lichinkalarini chiqarib turar ekan (qushlarda ovqat massasi hazm bo'ladigan tez
o'tadi), trixinellyoz orqali sut emizuvchi hayvon (masalan, cho'chqa) tanasiga
tushadi.
13

Suv parrandalari odam uchun xavfli bo'lmasa ham, lekin ko'ngilsiz kasallik
paydo bo'lishiga bir sabab bo'lishi mumkin. Ba'zi o'rdak trematodalarining
serkariylari cho'milish vaqtida odam terisiga aktiv ravishda kirib olib, toshma
toshishiga va qichishtiradigan qattiq og'rib turishiga sabab bo'lishi mumkin. Shu
munosabat bilan suv parrandalari ko'p suvlarda cho'milish tavsiya etilmaydi. Bu
trematodalarning lichinkalari venoz sistema orqali odam o'pkasiga etib borishi
mumkin (migrasiya). Biroq keyin parazit etuk bosqichiga qadar rivojlanmaydi.
Qushlar anatomik tuzilishi jihatidan o zlarining bevosita ajdodlariga, ya ni
sudralib yuruvchilarga juda yaqin bo lib, o sha hayvonlarning tana temperaturasi

doimiy va uchishga layoqatlangan progressiv bir shoxchasidir.
Qushlarni sudralib yuruvchilarga uxshatib turadigan eng asosiy belgilar teri
bezlarining yo qligi, ensa bertmasining faqat bitta bo lishi, oyoqlaridagi

tovonlararo va kaftaro bo g imlarining bir xilligi ung aorta yoyida arterial qon

oqishi, butun siydik tanosil sistemasining bir xilda tuzilganligi, embrionning xuddi
repteliyalar embrion singari rivojlanishi va allantoesning tashlandiq mahsulotlar
uchun rezirvuar hamda embrion uchun nafas organi sifatida ishlab, dastlabki
funktsiyasini saqlab qolishidir.
1.3 H ozirgi qushlarning sistematikasi beril gan .
QUSHLAR (AVES)
Yelping ’ ich dumlilar kenja sinfi ( Ornithurac )
1. Katta turkum. Kokrak tojsizlar (Ratitac)

1. Turkum. Afrika tuyaqushlari (Struthiones)
2. Turkum. Amerika tuyaqushlari (Rheac)
3. Turkum. Avstraliya tuyaqushlari (Sasuarii)
4. Turkum. Kiev yoki qanotsizlar (Arteruges)
2. Katta turkum. Pingvinlar (Jmpennes)
5. Turkum. Pingvinlar (Sphenisci)
3. Katta turkum. Ko krak tojlilar (Carinatac)

14

6. Turkum. Yashirin dumlilar (Tunami)
7. Turkum. Tovuqsimonlar (Galli)
8. Turkum. Trekperstkalar (Tumices)
9. Turkum. Kaptarlar (Columhac)
10. Turkum. Bulduruqlar (Pterocletes)
11. Turkum. Suvmoshaklar (Palli)
12. Turkum. Panja oyoqlar (Heliornithes)
13. Turkum. Suvmoshaksimon kapliklar (Mesoenades)
14. Turkum. Oftod karkarlar (Eurypygas)
15. Turkum. Kagu (Rhinocheti)
16. Turkum. Karisma (Cariamac)
17. Turkum. Turnalar (Grues)
18. Turkum. Tuvaloqlar (Otides)
19. Turkum. Kukok yugurdaklar (Thinocori)
20. Turkum. Bolchiqchilar (Limicolas)
21. Turkum. Chotskalar (Lari)
22. Turkum. Chistiklar (Alcac)
23. Turkum. Qongirlar (Columbi)
24. Turkum. Gagaralar (Gavias)
25. Turkum. Nay burunlilar (Tubinares)
26. Turkum. Plastinka tumshuqlilar (Anseres)
27. Turkum. Eshkak oyoqlilar (Steganopodes)
28. Turkum. Uzun oyoqlilar (Gressores)
29. Turkum. Kunduzgi yirtqichlar (Accipetrec)
30. Turkum. Yapaloq qushlar (Strigec)
31. Turkum. Kakkular (Cululi)
32. Turkum. Totilar (Psittaci)

33. Turkum. Tentak qushlar (Caprimulgi)
34. Turkum. Kokkargalar yoki rakshalar (Coraciac)

15

35. Turkum. Casiq popushaklar (Upupac)
36. Turkum. Tragonlar (Trogones)
37. Turkum. Sichqon qushlar (Colli)
38. Turkum. Uzun qanotlar (Macrochires)
39. Turkum. Qizilishtonlar (Picariac)
40. Turkum. Chumchiqsimonlar (Passeress)
Olimlardan M.A.Menzbir, A.Y.Tugarinov, G.P.Dementev va A.V.Mixeevlar
qushlarning kuchmanchilik tarixi sabablarini o rganganlar.
P.A.Meklenburtsev qushlar uya qurish davrida ovqatlanish ratsionini
o rgangan.

M.D.Zernov qora chug urchuqlar hashorotlarni yeb foyda keltirishini

o rgangan.

N.I.Kaladukov, V.V.Raevskiy Shimoliy Kavkazda yirtqich qushlar
kemiruvchilarni qirishini aniqlagan.
Qushlar terisi yu p qa, bo sh rivojlangan epidermisli, hech qanday shox

hosilalari yo q va deyarli bezsiz. Faqat dumg aza ostida joylashgan dumg aza

bezi qayd qilinadi. Uning sekretsiyasi bilan patlari moylanib, suvda ivimaydi.
Dumg aza bezi suvda yashovchi qushlarda yaxshi rivojlangan. Aksincha quruq

iqlimda quruqlikda yashovchi ba zi qushlarda dumg aza bezi bo lmaydi.

Masalan, tuyaqushlar va tuvaloqlarda.
Terida suyak hosilalar bo lmasligi bilan bir qatorda, epidermisdan hosil

bo luvchi ko p va har xil hosilalar mavjud. Masalan, pastki va yuqorigi jag lari

ma lum darajada shox modda bilan qoplanib, tumshuq hosil qilgan. Barmoqlari

uchida tirnoqlar bo lib, oyoqlarining ostki qismi (barmoqlar, tsevka, ba zilarida

boldir) shox plastinkalar bilan qoplangan.
Tanasi pat bilan qoplangan bo lib, aksariyat qushlarda u tananing hamma

qismini emas, balki ayrim joylarini-pteriliyalarni qoplaydi. Boshqa qismida-
apteriyalarda pat umuman yoki deyarli mutlaqo yo q. Patning bunday joylashishi

16

faqat uchuvchi qushlarga xos bo lib, uchish vaqtida muskullar qisqarishini, teri
harakatini yengillashtiradi. Orqa oyoqlar va boyin harakatida ham apteriya
shunday ahamiyatga ega. bu haqda apteriyalarning joylashishiga qarab ham fikr
yuritish mumkin.
Qushlar pati tuzilishi va funktsiyasiga ko ra turli-tumandir. Tanasi tashqi

tomondan kontur patlar bilan qoplangan. Kontur patlar ichi kovak, pat o qi va

unga har ikkala tomondan simmetrik joylashgan ikkita yon plastinka-
yelpig ichdan tashkil topgan. Pat o qining ostki, teriga qo shilgan uchi, qalam

uchi deb ataladi. Yoyning yelpig ichi juda ko p birinchi tartib o simtalardan

tuzilgan. Ikkinchi darajali o simtalarda ularni o zaro biriktiruvchi ilmoqchalar

bor. Shuning uchun pat yelpiichi ham elastik, ham tarang plastinkadir.
Kontur patlar pat qopla g
ichining asosidir. Ular qushlar tanasi haroratni
yo qotishidan, mexanik ta sirdan himoya qiladi. Kontur patlar joylanishiga qarab

guruhlarga bo linadi. Masalan, qanot yuzasini hosil qiluvchi uzun patlar qoquvchi

patlar, dumining uzun patlari, rul patlari, tanasini qoplab turuvchi patlar ustki
qoplag ich patlar, dumining ustini qoplovchilar esa dum usti patlari deb ataladi.

Kontur patlar ostida mayda par joylashgan. Ularda par o qi yo q, ikkinchi

darajali o simtalar bo lmasligi tufayli par yelpig ichi bo lmaydi. Ba zi

holatlarda par o qi shuncha qisqa bo ladiki, o simtalar bir tutam holatida

chiqadi. Bunday patlar haqiqiy par deb ataladi. Pat va par suvda yashaydigan va
sovuq iqlim mintaqalarida quruqlikda yashaydigan qushlarda yaxshi rivojlangan.
Ularning asosiy xizmati issiqlik yo qolishini kamaytirishdan iborat.

Parlar orasida yana ipsimon par joylashgan. Ular o simtalari bo lmagan

patlardan iborat. Aksariyat qushlarning ogiz burchaklarida qil joylashgan.
Hasharotlarni havoda ovlaydigan qushlarda ular ogiz ochilganda ovlash
imkoniyatini oshiruvchi voronka hosil qiladi.
Patlarning rivojlanishi ular genetik nuqtai nazardan reptiliyalarning
tangachalariga yaqin ekanligini ko rsatadi. Patning boshlanichi xuddi shunday

tangachaning boshlanichi singari, tashqi tomondan epidermis bilan qoplangan
17

turining biriktiruvchi to qima qismidan iborat bo lgan bo rtmadan iborat.
O sish davomida bu bo rtma orqaga qayrila boshlaydi. Uning asosi esa teriga

botib, bo lajak parning vlagalishasini, uning qonga boy va kelgusi parni

oziqlantiruvchi uchini hosil qiladi. Murtakning ektodermal qismi o sib

differentsiyalashib, ko ndalang tojini hosil qiladi. Bular kelgusida pat

yelpig ichining o simptalarida joylashadi. Butun murtak tashqaridan pat

rivojlanishi davomida yemiriluvchi shox g ilofcha bilan qoplangan. Shundan

keyin pat yuzasining chap va o ng tomoni rivojlanadi.

Patlar doim almashinib turadi. Ba zi qushlar yilda bir marta emas, balki

ikki-uch marta tullaydi. Keyingi holatda patning hammasi emas, balki ayrim
joylarigina almashinadi. Ko p marta tullash fasl polimorfizmiga va juftlashish

(nikoh) ranglari bo lishiga bog liq.

Tullash vaqtida faqat pat qoplag ichi o zgarmasdan, qator turlarda uning

strukturasi ham o zgaradi.
Masalan, chijda yozda patlar soni 1500 ta bo lsa,
qishda 2100-1400 ta bo ladi. Sittaklarning bir turida yozda patlar 1100 ta bo lsa,

qishda 1700 ta, oq tustovuqda yelkadagi kontur patlarning uzunligi qishda 5,4 sm
bo lsa, yozda 3,8 sm. patlar uzunligi faslga qarab o rtacha 1,8-1,4 sm, yon

o simtalari esa 3,7-2,5 sm bo ladi.

Muskul sistemasi ularning hayot faoliyatiga bog liq bo lgan bir qancha

belgilari bilan harakaterlanadi. Birinchidan qushlarda muskul sistemasi uchishi,
yurishi, daraxtlarga chiqishi, oziq ovlashiga bog liq bo lgan differentsiyalanish

bilan baliqlar, amfibiyalar va reptiliyalardan farq qiladi. Ikkinchidan, harakat
organlarini harakatlantiruvchi yirik muskullar tanada joylashgan bo lib, harakat

organlariga faqat paylar boradi. Uchinchidan, qanotlar nihoyatda ko p ish

bajargani tufayli muskullarning asosiy qismi orqa tomonida emas, balki qanotlarini
harakatlantiruvchi muskullar bor bo lgan ko krak qismida joylashgan.

Harakat organlari muskullari alohida e tiborga ega. To sh: suyagining

tojiga birikkan katta ko krak muskullari qush ummiy massasining 20% ni tashkil

qilib, qanotlarni pastga tushirish vazifasini bajaradi. Ular ostida joylashgan ancha
18

kichik o mrov osti muskullari qanotlarni ko taradi. Orqa oyoqlar muskulaturasi
nihoyatda murakkab. Ba zi qushlarda bo lgan aylana muskul katta mohiyatga

ega. u chanoqdan boshlanib, son boylab cho ziladi, keyin tasma shaklida tizza

ustidan o tib, barmoqlarni eguvchi muskullar bilan qo shiladi. Qush shoxga

qo ngan vaqtda tizzasini egadi, demak, bunda aylana muskul tortiladi. Buning

natijasida barmoqlar tortiladi va shoxni yana ham mahkamroq qisadi. Qush qancha
past qo nsa, aylana muskullar shuncha ko proq tortiladi va shoxni shuncha

qattiqroq qisadi. Uxlagan qush shoxda avtomatik holatda saqlanadi.
Boshqa qushlarda (masalan, chumchuqlarda) barmoqlarning avtomatik
qisish mexanizmi boshqacha. U barmoqlarni chuqur qisuvchi muskul yordamida
amalga oshadi. Uning barmoqlar uchiga boruvchi paylarining ostki qismi juda
adir-budur bo lib, ichida ko ndalang qovurg alarga ega bo lgan maxsus

vlagalisha harakat qiladi. Qush shoxga qo ngan vaqtda massasining bosimi ostida

paylarning adir-budur yuzasi vlagalisha devorlaridagi qovurg alarga jipslashadi.

Natijada barmoqlar qushning ishtirokisiz shoxni qisadi va shu holatda saqlanadi.
Skeleti. Qushlar skeleti uchishga va yerda faqat orqa oyoqlari bilan yurishga
moslashganligi sababli qator xususiyatga ega. skeletining tuzilish xususiyatlaridan:
birinchidan-harakat organlari va ularning kamarlarining o zgarishida, ikkinchidan

umumiy skeletining yengilligi va mustahkamligida ko rinadi. Uning yengilligi

ko p suyaklarining pnevmatik qo shilishiga, mustahkamligi esa individual

rivojlanishining dastlabki boshlang ich bosqichlaridayoq qator suyaklarning

o zaro birikishiga bog liq. Masalan, yirik qushlarda suyaklarning birikish joylari

mutlaqo ko rinmaydi.

Umurtqa pog onasi boyin, ko krak, bel, dumg aza va dum qismlaridan

iborat. Bel qismi hatto qushlarda murakkab dumg aza qismiga qo shiladi.

Boshning ancha murakkab harakati tufayli boyin qismi ancha uzun va juda
harakatchan bo ladi. Harakatchanlik yuzasi egarsimon bo lgan umurtqalar

shakliga bog liq. Bunday umurtqalar geterotsel deb ataladi. Odatda, boshning

burilishi burchagi 180 0
, boyqushlarda 270 0
gacha.
19

Bo’yin umurtqalari soni turli qushlarda har xil bo lib, 11 dan 25 tagacha
bo ladi. Ikkita oldingi boyin umurtqasi amniotlarga xos shaklda bo lib, atlant va

epistrofeydan iborat.
Ko krak umurtqalari o zaro va dumg aza bilan qo shilgan. Ularda

to sh suyagiga harakatchan qo shilgan qovurg alar bor. Qovurg alar o zaro

qo shilgan ikki qismdan iborat bo lib, qo shilish burchagining uchi (tepasi)

orqa tomonga yo nalgan. Bunday tuzilish maxsus muskullar harakati natijasida,

to sh suyagiga dum umurtqa pog onasiga yaqinlashish, dam undan uzoqlashish

imkonini beradi. Natijada nafas olish mexanizmida katta ahamiyatga ega bo lgan

ko krak qafasining hajmi o zgaradi.

Qushlarning to sh suyagi o ziga xos tuzilgan. U tashqariga bir oz bo rtib

chiqqan enli suyak plastinkadan iborat bo lib, unga ko krak qovurg alari kelib

qo shiladi. Hozirgi qushlar juda ko plarining to sh suyagida toj bo ladi. Tojga

chap va o ng tomondan simmetrik qanotni tushiruvchi muskullar qo shiladi.

Faqat ayrim (ikkilamchi uchish qobiliyatini yo qotgan) qushlarda toj yo q va

to sh suyagi ozgina qavariq. Pingvinlarda oldingi harakat organlari nihoyatda

katta vazifa bajarganligi uchun toj suyagi yaxshi rivojlangan.
Bel umurtqalari o zaro, yonbosh suyagi va dumg aza umurtqasi bilan

butunlay qo shilib o sadi. Dum umurtqalarining bir qismi ham dumg aza

umurtqasi bilan qo shilib o sadi. Natijada qushlar uchun xos bo lgan (10 tadan

22 tagacha umurtqadan iborat) murakkab dumg aza hosil bo ladi. Biroq

qushlarda ham reptiliyalardagi singari haqiqiy dumg aza umurtqalarining soni 2

ta. Qushlar faqat orqa oyog ida yurganligi uchun murakkab dumg aza muhim

moslanish ahamiyatiga ega. qushlar erkin dum umurtqalarining soni 6-9. Dum
qismi o zaro qo shilib o sgan bir nechta umurtqadan hosil bo lgan, vertikal

joylashgan plastinka-dumg aza suyagi yoki pigostil bilan tugaydi. Dumg aza

dum patlarining, aniqroi rul patlarining tayanchi hisoblanadi.
Bosh skeleti. Qushlarning bosh skeleti umumiy sxemada reptiliyalarning
bosh skeletiga yaqin tuzilgan. Ensa qismi to rtta (asosiy, ikkita yon va tepa) ensa

20

suyagidan tashkil topgan. Ensa bo rtmasi reptiliyalardagi singari bitta. Eshitish
kapsulasi reptiliyalardagi singari uchta quloq suyagidan tashkil topgan bo lib,

yirik qushlarda ular o zaro qo shilib ketib, bitta suyakni tashkil qiladi.

Bosh suyagining asosi, asosiy ponasimon, oldingi ponasimon va tanglay,
qanotsimon suyaklardan hosil bo ladi. Bosh suyagining usti juft burun, peshana,

tepa va plastinkasimon suyaklardan hosil bo ladi. Yuqorigi jag jag lararo va

yuqorigi ja suyaklaridan ibort. Bu suyaklarga orqadan tayoqchasimon chakka,
kvadrat chakka suyaklari qo shilib, ular o z navbatida kvadrat suyagi bilan

qo shiladi. Natijada qushlar uchun nihoyatda xos bo lgan, ko z xonasini chakka

chuqurchadan ajratib turuvchi pastki chakka yoyi hosil bo ladi. Pastki jag

mekkel tog ayiga gomologik bo lgan qo shimcha suyak, terijan hosil bo lgan

tish, plastinkasimon, burchak suyaklarining qo shilishidan hosil bo ladi.

Til osti apparati suyakdan iborat. U birinchi juft jabra yoylariga gomogolik
bo lgan cho zinchoq plastinka va juda uzun shoxlar shaklida. Eshitish

suyakchasi, reptiliyalardagi singari, bitta va unga butunlay gomologik.
Qushlar bosh suyagining umumiy tuzilish sxemasi reptiliyalarnikiga
o xshash bo lishi bilan bir qatorda ulardan qator belgilari bilan farq qiladi.

Qushlarda bosh miyaning (ayniqsa, uning yarim sharlarining) rivojlanishi va ko z

soqqasining yirik bo lishi natijasida miya qutisi nihoyatda katta. Qushlarning

ko zi muhim sezish organidir. Jag lari, odatda, juda cho zilgan va ularning

suyaklari o zaro qo shilib o sadi. Shunday qilib, nihoyatda mustahkam va

ushlaydigan apparat hosil bo ladi. Miya qutisining suyaklari nihoyatda yupqa

bo lib, juda erta o zaro qo shilib o sadi. Natijada miya qutisi mustahkam va

yengil bo ladi. Bosh suyagining qator suyaklari pnevmatik qo shilishini ham

qayd qilish lozim.
Oldingi oyoqlar va ularning kamari qushlar uchishga moslashganligi tufayli
qator xususiyatlarga ega. kamar proksimal uchi bilan yelka suyagining qo shilishi

uchun zarur bo lgan yuza hosil qiluvchi kurak, korakoid va o mrovdan iborat.

Uzun, qilichsimon bukilgan kurak suyagi qovurg alar ustida joylashgan bo lib,

21

erkin siljiydi. Juda kuchli rivojlangan korakoid bir uchi bilan to sh suyagiga
taqaladi, ikkinchi uchi bilan yelkaning qo shilishini ta minlaydi. Chap va o ng

o mrov suyaklari o zaro qo shilib, belga muslahkamlik beruvchi ayri suyakni

hosil qiladi.
Qanot skeleti umuman besh barmoqli harakat organlariga xos bo lgan

barcha suyaklardan tashkil topgan. Yelka va yelka oldi suyaklari deyarli
o zgarmagan bo lsa-da, kaft suyaklari moslanishi natijasida ancha o zgargan.

Bilakuzuk suyakgi keskin reduktsiyalangan. Uning proksimal qismlari qo shilib,

ikkita suyak hosil qilsa, distal qismi esa bilakka qo shilgan. Panja o zagi ikkita

uzun suyakdan iborat bo lib, ham distal, ham proksimal qismida qo shilib,

nihoyatda murakkab bilan-bilakuzuk qismini hosil qiladi. Barmoqlardan faqat
uchtasi-ikkinchi, uchinchi, to rtinchilari saqlanib qolib, uchinchi barmoq ikkita

falangaga ega bo lib, ikkinchi va to rinchi barmoqlarda hech narsa bo lmaydi.

Qanot suyaklari o zaro maxsus muskullar, pay va teri pardalar bilan

qo shilganligi tufayli ular tekis cho zila olmaydi. Shuning uchun ham uning

qismlari o zaro ma lum burchak shaklida joylashadi. Qanot qismlari faqat bir

yo nalishda-qanot tekisligida harakat qilib, uni yoyadi va yoki qisadi.

Orqa oyoqlari va ularning kamari harakat vaqtida tana massasi faqat
oyoqlarga tushishi tufayli qator xususiyatlarga ega. chanoq suyagining
mustahkamligi katta yonbosh suyaklarini, butun uzunasiga dumg aza suyagi bilan

qo shilib ketishiga bog liq. Yonbosh suyaklari bilan ancha katta quymich suyagi

ham qo shiladi. Qov suyaklari esa aksincha, ancha kichik. Ular ingichka

barmoqlar shaklida quymich suyaklarining tashqi tomoniga qo shiladi. Chanoq

kamarining uchala suyagi ham quymich kosasini hosil qilishda ishtirok qiladi.
Qorin tomonida chanoqning o ng va chap tomonlari keng joylashgan. Bu holat

qushlarning katta va qattiq qobiqli tuxum tuzishiga bog liq.

Son suyagi tipik tuzilgan. Boldir suyagi ikki tipik suyakdan iborat bo lib,

biroq faqat katta boldir suyagi yaxshi rivojlangan. Kichik boldir suyagi esa
rivojlanmagan. U katta boldir suyagiga kelib qo shiladi. Distal qismiga, kaftning

22

qator proksimal suyakchalari qo shilgan. Bu yerda suyaklar shunday zich
qo shilganki, choki ko rinmaydi. Boldirdan keyin joylashgan qismi sevka (pix)

deb ataladi. Voyaga yetgan qushlarda bilakuzuk suyaklarining qo shilishidan

hosil bo ladi. Natijada qushlarning boldir va tovon qismlari (reptiliyalardagi

singari) ikki qator tovon suyaklarining orasida joylashgan. Bunday qushilish
intertarzal qo shilish deb ataladi.

Ko pincha qushlarda 4 ta, ayrim vaqtlarda 3 ta va faqat bir holatda (Afrika

tuyaqushlarida) 2 ta barmoq bo ladi.

Hazm qilish organlari. Hozirgi qushlarning hammasida ham tish bo lmaydi.

Ovlash va oziqni saqlash quroli sifatida shox g ilofcha bilan qoplangan yuqorigi

va pastki jalar xizmat qiladi. Tumshuining shakli nihoyatda xilma-xil bo lib, oziq

turiga va uni ovlashga bog liq. Masalan, yirtqich qushlar tumshug ining ko p

qismi shox gilofcha bilan qoplangan bo lib, u ilmoqsimon qayrilgan. Donxo r

qushlar tumshug i donni cho qilab olishga moslashgan-konussimon.

G ozsimonlarda so rib (filtrlab) oluvchi yassi plastinkadan iborat. Pelikanlarning

pastki ja tarmoqlari orasida baliq ovlashga moslashgan xaltacha bo ladi.

Og iz bo shlig i asosida til joylashgan. Uning shakli ham, har xil.

Masalan, yirtqichlarda u kalta va qattiq, g ozsimonlarda seret va yassi,

qizilishtonlarda hamda burmaboyinlarda esa juda uzun va ingichka bo ladi. Tili

juda harakatchan. So lak bezlari har xil rivojlangan. Ba zilarida

(tentakqushlarda) deyarli yo q. So lak bezlari salangaqaldirg ochlarida yaxshi

rivojlangan. Ular «qaldirg och» uyasi deb ataladigan uyalarini shamolda qurigan

so laklaridan yasaydi.

Yirtqich qushlarda so lak oziqni namlaydi va oziq qizilo ngachdan yengil

sirpanib o tadi. Ba zi qushlarda (yirtqichlarda, tovuqsimonlarda, kaptarlarda)

uzun qizilo ngach kengayib jig ildon hosil qiladi. Jig ildonda ovqat vaqtincha,

ya ni yutilishdan oldin saqlanadi va uni hazm qilish boshlanadi. Sutcha deb

ataladigan moyli tvorogsimon massa ajralib, bu massa bilan kaptarlar o z bolasini

boqadi. Qizilo ngach yupqa devorli bezli oshqozonga ochiladi. Bu yerda hazm

23

qilish bezlarining sekretsiyasiga duch keladi. Bezli oshqozondan keyin qalin
devorli muskulli oshqaozon joylashgan. Uning ichki tomoni tekis shoxsimon
kutikula bilan qoplangan. Bu yerda oziq maydalanadi. Uning maydalanishi faqat
kutikulyar qobiqning harakati bilan emas, balki oshqozon ichidagi, maxsus
yutilgan oshlarning tegirmon toshlari singari harakat qilishi natijasida sodir
bo ladi. Muskulli oshqozonning rivojlanishi oziqning xarakteriga bog liq.
Hasharotxo r va yirtqich qushlarda u yaxshi rivojlanmagan. Donxo r qushlarda,

ayniqsa o simliklarning dag al vegetativ qismlari bilan oziqlanuvchi

tovuqsimonlarda u juda yaxshi rivojlangan. Donxo rlar oshqozonida bosim 2-106

dan 3-106 PA gacha ko tarilishi mumkin. Hazm qilish tezligi ham katta.

Masalan,uy chumchug ida don 3-4, qo nizda 1 soatdan, qurtda esa 15 minutda

hazm bo ladi.

Ichakning ingichka qismi nisbatan uzun. O n ikki barmoq ichak halqasida

oshqozon osti bezi joylashgan. Ichakning orqa qismi yaxshi chegaralangan bo lsa-

da, u nisbatan qisqa bo lib, yo g on va to g ri ichakka bo linmagan.

Aksariyat qushlarda yo g on va ingichka ichaklar chegarasida ikkita ko r

o simta joylashgan. Orqa ichak kloakaga ochilgan bo lib, ko p qushlarda uning

orqa tomonida fabritsiyev xaltachasi deb ataladigan ko r qsimta joylashgan.

Ehtimol, u ichki sekretsiya vazifasini bajaradi. Qush o sgan sari bu xaltachaning

hajmi kichrayadi.
Ichaklarning nisbiy uzunligi har xil bo lib, u oziq turiga bog liq. Masalan,

nandu va childning ichagi tanasining uzunligidan 8, qoravoy va kalxatlarniki 11-
12, kunduzgi yirtqichlarniki 7-8, aksariyat hasharotxo rlarniki 4-7 marta uzun.

Jigari katta va ikki pallali. Ko pchilik qushlarda o t suyuqligi bo ladi

(kaptarlarda yo q). O t yo li o n ikki barmoq ichakka ochiladi.

Shunday qilib, hazm qilish organlari uchun quyidagi belgilar xos:
1) tishlarning bo lmasligi va ular funktsional jihatdan ma lum darajada

shox tumshuq bilan almashilganligi (ovlash va oziqni saqlash); 2) ichak
sistemasining nisbatan qisqaligi. Masalan, o txo r sut emizuvchilarning ichagi

24

tanasiga nisbatan 20 marta uzun bo lsa, o txo r qushlarda (jumladan,
tovuqsimonlarda) u hammasi bo lib 8 marta uzunroq; 3) tishlar bo lmasligi

tufayli og izda ovqatning chaynalmasligi va ichak sistemasining qisqarishi bilan

ovqatga intensiv kimyoviy ta sir ko rsatilishi natijasida oshqozonning ikki

qismdan iborat bo lishi; 4) orqa ichakning yo g on va to ri ichakka

bo linishi. Bu holat bir tomondan, tanani yengillashtiradi, ikkinchidan, to ri

ichakda najas vaqtincha saqlanadi va tarkibidagi suv shimiladi; 5) fabritsiyev
xaltachasining bo lishi.

Nafas olish organlari nihoyatda o ziga xos tuzilgan bo lib, boshqa

organlarga nisbatan uchib yurib yashashga yaxshiroq moslashgan.
Hiqildoq teshigi traxeyaga ochiladi. Traxeyaning yuqori qismi toq
uzuksimon suyak, juft cho michsimon tog aylar bilan chegaralanuvchi

hiqildoqni hosil qiladi. Bu hiqildoq qushlarda yuqorigi hiqildoq deb atalib, tovush
chiqarishda hech qanday rol oynamaydi. Bu funktsiyani faqat qushlarga xos
bo lgan pastki hiqildoq bajaradi. U traxeya bronxlarga bo lingan joyidagi

kengaygan joy bo lib, suyak xalqalar bilan saqlanib turadi. Hiqildoq ichki

tomonining tashqi devorlaridan tashqi tovush pardalari, uning ostida, traxeya
bo lingan joyda ichki tovush pardalari ajraladi. Tovush pardalari maxsus sayrash

muskullarining qisqarishi natijasida turli tembrdagi tovush chiqaradi. Nafas
yo lining yuqori qismi termoregulyatsiyada katta ahamiyatga ega. havo

temperaturasi ko tarilgan vaqtda qushlarda nafas olish tezlashishi va yuzaki

bo lishi aniqlangan. Shu bilan bir qatorda og iz va tomoqdagi qon tomirlari

kengayadi.
Qushlar o pkasi, amfibiyalarniki singari, ichi kovak xaltacha shaklida

emas. Qushlar o pkasi ko krak qafasiga birikkan g ovak zich tanadan iborat

bo lishi bilan reptiliyalar o pkasidan farq qiladi. Bronxlar o pkaga kirgandan

keyin tarmoqlanadi. Ularning asosiy tarmoqlari o pkani yorib o tib, havo

xaltachalariga qo shiladi. Bronxlar tarmoqlari o zaro ingichka naychalar

parabronxlar yordamida qo shiladi. O z navbatida bulardan juda ko p ko r

25

o simtalar-bronxiolalar chiqadi. Bronxiolalar atrofida qon tomirlarining juda
ko p kapillyarlari to planadi.

Yuqorida aytilganidek, bronxlar tarmoqlarining bir qismi o pkani teshib

o tib, sig imi o pka sig imidan bir necha marta katta bo lgan havo

xaltachalarini hosil qiladi. Havo xaltachalari turli ichki organlar orasida joylashib,
ularning o simtalari teri ostiga, muskullar orasiga va pnevmatik suyaklarga

o tadi. Qushlarda havo xaltachalari bir nechta. Ikkita boyin, bitta o mrovaro,

ikki-uch juft ko krak va bir juft nihoyatda katta qorin xaltachasi bor.

Havo xaltachalarining mohiyati katta va xilma-xil. Asosiy vazifasi, ayniqsa
uchgan vaqtda, nafas olish mexanizmini belgilashidir. Qush qo nib o tirgan

vaqtda nafas olish to sh suyagining umurtqa pog onasiga yaqinlashishi va

uzoqlashishi natijasida sodir bo ladi. Bunday harakat qovurg alarning o zaro

harakatchan birikkan ustki va pastki qismlari orasidagi burchakning o zgarishi

natijasida sodir bo ladi. To sh suyagi pastga tushgan vaqtda ko krak qafasining

hajmi ortadi va ma lum havo xaltachalari cho zilib, o pkadan havoni tortadi.

To sh suyagi ko tarilgan vaqtda esa havo siqib chiqariladi. Ayni vaqtda o pka

ham nasos vazifasini bajaradi. Yugurganda, daraxt va tog larda tirmashib yurgan

vaqtda esa oyoqlar qorin havo xaltachalarini bosadi va ular harakat qiladi.
Uchish vaqtida havo xaltachalarining nasos organi sifatidagi ahamiyati
nihoyatda katta. Qanoti ko tarilganda ular cho ziladi va havo katta kuch bilan

avval o pkaga, keyin havo xaltachasiga tortiladi. Xaltachalarda gazlar

almashinmaydi; nafas olgan vaqtda havo o pkadan katta tezlikda xaltachalarga

o tkanligi tufayli o zidan ko p kislorod bermaydi. Natijada havo xaltachalariga

kislorodga ancha boy bo lgan havo o tadi. Shunday qilib, nafas olishning bu

fazasida ham qon oksidlanadi. Bu holat qo sh nafas olish deb ataladi. Buning

moslanishdagi ahamiyati aniq. Qush qancha ko p qanot qoqsa, shuncha jadal

nafas oladi. Uchayotgan qush nafas olish energiyasining ko payishi qanot harakati

va kislorod sarf qilinishi bilan avtomatik bajariladi.
26

Biroq qanot qoqish va nafas olish harakatlari sinxronizatsiyasi hamma
qushlarda borligi aniqlangan emas. Ko p qushlarda qanot qoqish soni nafas olish
sonidan ko proq bo ladi. Har holda nafas olishning yoki chiqarishining

boshlanishi qanot qoqishning aniq fazalariga to g ri keladi. Bu mexanizm nafas

olishning boshlanishi qanot ko tarilishining o rtalariga yoki oxiriga, nafas

chiqarishning boshlanishi esa qanotning pastga tushirilishi oxiriga to g ri keladi.

Yaqinda Shmidt-Nilson (1979) o pka ventilyatsiyasining boshqa usulini

ko rsatdi. Uning fikricha, havo deyarli o pka parenximasida tarmoq paydo

qilmaydigan, asosiy o rta bronx orqali bevosita orqa havo xaltachasiga o tadi.

Bu yerdan o pkaga, keyin oldingi havo xaltachalari orqali tashqariga chiqariladi.

Shunday qilib, bu kontseptsiya nuqtai nazaridan nafas olish sistemasi bir
yo nalishli bo ladi.

Nafas olishdan tashqari, havo xaltachalari uncha katta ahamiyatga ega
bo lmagan funktsiyalarni ham bajaradi. Masalan, uchgan vaqtda intensiv qanot

qoqishda tanani isib ketishdan muhofaza qiladi. Chunki nisbatan sovuq havo butun
ichki organlar ayniqsa muskul sistemasini o tib turadi. Bundan tashqari havo

xaltachalari uchish vaqtida ichki organlarning o zaro ishqalanishini kamaytiradi.

Nihoyat, ular tananing zichligini kamaytirib, qorin ichi bosimini ko paytirib

defektsiyaga yordam beradi. Havo xaltachalarining umumiy sig imi o pka

sig imiga nisbatan 10 marta ko p.

Qushlarda metabolizm yuqori ekanligini qon bosimi darajasi ham
ko rsatadi. Masalan, kaptarda u 135/105 ga, tangachali reptiliyalarda 80/60-14/10

ga teng.
Qon aylanish organlari. Qushlarda yurak va arteriya yoylarining tuzilishiga
bog liq bo lgan arterial va venoz qonning o zaro qo shilmasligi harakterlidir.

Yurak to rt kamerali bo lib, u ikkita yurak qorinchasi va ikkita yurak

bo lmasidan iborat. Qushlar yuragi boshqa umurtqalilar yuragiga nisbatan katta.

Bu holat qushlarda, ayniqsa uchish vaqtida, moddalar almashinuvi intensivligiga
bog liq. Masalan, o rdakning yurak indeksi 0,6 ga teng bo lsa, quyonda atigi

27

0,2 ga teng. Mayda qushlarda moddalar almashinuvi nisbatan kuchli bo lgani
tufayli (o z navbatida bu holat mayda hayvonlarda teng sig imi va issiqlik

chiqaruvchi yuza orasidagi notenglik bilan ham aniqlanganligi) ular yuragining
massasi yirik qushlar yuragiga nisbatan ortiq bo ladi. Masalan, tana massasi 23 g

bo lgan snegir qush yuragi massasining nisbati 1,3%, massasi 8 g bo lgan

moskovka chittakniki 1,8%. Harakat tezligi bilan yurak massasi orasida ham
bolanish borligini ko rish mumkin. Yaxshi uchuvchi qushlardan lotinda yurak

massasi o rtacha tana massasining 1,7% ga teng. Nisbatan sekin uchadigan

qushlardan miqqiyoda 1,2%, sekin uchuvchi hakkada 0,9% ga teng.
Qushlar yuragi yer yuzida yashaydigan boshqa tuban tashkil topgan
hayvonlarnikiga nisbatan intensiv harakat qiladi. O t baqasida yurak 1 minutda

40-50, snegirda o rta hisobda 730 marta qisqaradi. Yurak qisqarishi tana

massasiga bog liq ekanligi yaqqol ko rinadi. Tana massasi 250 g bo lgan

kaptarning yuragi bir minutda o rtacha 248, massasi 22 g bo lgan ko k

chumchuqning yuragi 697, massasi 13 g bo lgan sa vaniki 754, massasi 8 g

bo lgan moskovkaniki 1037 marta qisqaradi. Yurak urish chastotasi qushlarda

juda turli-tuman bo lib, ularning holatiga ham bog liq. Masalan, kaptar tinch

holatida bir minutda 165, uchish vaqtida 550 martaga teng. suvchumchuqda yurak
urish ritmi suvga cho mgandan 1 sekunddan keyin 42% ga pasayadi. Qushlarda

qon hajmining ko payishi ham progressiv belgilardan bo lib hisoblanadi. Suyakli

baliqlarda qon massasi taxminan 3%, dumsiz amfibiyalarda 6%, qushlarda 9% ga
teng. qonning kislorod hajmi reptiliyalarnikiga nisbatan qariyb ikki marta
ko proq. Bu barcha tuzilish xususiyatlari qushlar hayotchanligining umumiy

murakkablashuvi uchun zamin hisoblanadi.
Yurakning chap qorinchasidan yagona-o ng aorta yoyi chiqib, tezda ikkita

nomsiz arteriyaga bo linadi. Bu arteriyalar bir juft uyqu (boyinturuq) va bir juft

o mrov osti arteriyasiga bo linadi. Shu usulda bosh, yelka kamari va oldingi

oyoqlar qon bilan ta minlanadi. Aytib o tilgan aorta yurakning o ng tomonidan

aylanib o tib, umurtqa pog onasi ostidan orqa aorta sifatida tananing dum

28

qismigacha boradi. Orqa aorta tarmoqlanib, ichki organlar, orqa oyoqlar va
ularning kamarlarini qon bilan ta minlaydi. Yurakning o ng qorinchasidan
o pka aortasi chiqib, vena qonini o pkaga olib boradi.

Venoz qon boshdan juft boyinturuq venaga yiiladi. Bular juft o mrov osti

venasi bilan tutashib, qonni yurakning o ng bo lmasiga quyuvchi o ng va chap

oldingi kovak venani hosil qiladi. Qushlar tanasining vena sistemasi reptiliyalar
tanasining vena sistemasiga o xshaydi. Farqi shundaki, reptiliyalarda boshqa

mayda venalar bilan birga buyrak qopqa sistemasini hosil qiluvchi qorin osti
venasi, funktsional jihatdan dumaza-qatqorin venasi bilan almashingan. Bundan
tashqari, buyrakning qopqa venasi qisman reduktsiyalashgan. Orqa kovak venalari
yurakning o ng bo lmasiga qoyiladi.

Katta va kichik qon aylanish doiralari alohida-alohida bo lganligi uchun

barcha organlarga sof arterial qon boradi. Bu holat, shuningdek qonning tez
aylanishi va intensiv gazlar almashinuvi qushlarda tana temperaturasining yuqori
bo lishini ta minlaydi. Tana temperaturasi o rtacha +420S. yirik turlarda,

odatda +38+400S, mayda turlarda +450S gacha bo ladi.

Qushlarda nihoyatda katta ahamiyatga ega bo lgan fiziologik xossalardan

biri termoregulyatsiya mexanizmining hosil bo lishidir. Buni qushlardagi

kimyoviy va fiziologik termoregulyatsiyada ko rish mumkin. Birinchi holat

moddalar almashinuvi intensivligi, ya ni issiqlik mahsulotining tashqi muhit

temperaturasiga nisbatan o zgaruvchanligiga boliq. Masalan, tashqi

temperaturaning +330 dan +100S ga tushishi chumchuqlarda kislorodga ehtiyojni
3 martaga oshiradi. Fizik termoregulyatsiya issiqlik qaytarishning kattaligiga boliq.
Qushlarda polip nafas (harsillash) deb ataluvchi holatning ahamiyati katta. Bu
holat nafas olishning tezlashishi natijasida nafas olish organlari va nafas
yo llaridan issiqlikni chiqarishdan iborat. Mayda qushlar shu usulda moddalar

almashinuvi natijasida hosil bo lgan issiqlikning yarmini chiqarishi mumkin.

Yirik qushlarda esa bu holatda issiqlik ko proq sarflanishi mumkin. Shunga

29

ko ra, masalan, tuyaqushlar va hatto kaptarlar +510S issiqqa ham chidashi
mumkin.
Nerv sistemasi. Qushlarning markaziy nerv sistemasi reptiliyalarnikiga
nisbatan ancha takomillashgan. Bu takomillashish, qushlar hayot faoliyati va
ularning tashqi muhit bilan munosabati nisbatan murakkab bo lishiga bog liq.

Qushlarning nerv-reflektor faoliyati, oqibat natijada moslanishga oid xatti-harakati
ham nihoyatda turli-tuman. Morfologik nuqtai nazardan, bu bosh miyaning nisbiy
juda katta ekanligiga bog liq. Reptiliyalarda bosh miyaning massasi, orqa miya

massasiga teng bo lsa, qushlarda u hamma vaqt katta; tovuqsimonlarda 150% ga

yaqin, kaptarda 250%. Bosh miyaning kattaligi avvalo oldingi miya yarim
sharlarining rivojlanishiga boliq. Masalan, bu qismning boshqa barcha qismlar
massasiga bo lgan nisbat tovuqsimonlarda 1:1; yirtqich qushlarda 2:1,

Tovuqsimon va to tilarda hatto 3:1 ga teng. biroq oldingi miyaning ko p qismi,

reptiliyalarniki singari, ko ndalang tanachalardan tashkil topgan. Aksincha yarim

sharlar shumbazi sust rivojlanganligi, asosan birlamchi gumbazdan iborat bo lishi

bilan sut emizuvchilardan farq qiladi. Hidlash organlari yaxshi rivojlanmaganligi
uchun hid bilish bo limi kichik. Oraliq miyasi ham sust rivojlangan. Aksincha

miyacha ancha katta bo lib, asosan chuvalchang deb ataladigan o rta bo lakdan

tashkil topgan, bu chuvalchang bo lak ko ndalangiga joylashgan o ziga xos

joyaklar bilan qoplangan. Miyachaning kuchli rivojlanganligi uchish vaqtidagi
murakkab harakatlarni koordinatsiya qilish bilan boliq. Miyacha rivojlanganligi
tufayli o rta miyaning ko rish qismlari juda yon tomonga siljigan. Bosh miya

nervlari o n ikki juft.

Orqa miya, reptiliyalardagi singari, orqa va bel nerv tugunchalarida
kengaygan.
Sezgi organlari. Eshitish orgnlari, reptiliyalardagi singari, o rta va ichki

quloqdan iborat. Ammo chianoq kanali yaxshi rivojlangan bo lib, xaltachadan

to siq bilan ajralib turadi. Yevstaxiev naylari tomoqqa bitta umumiy teshik bilan

ochiladi. Eshitish suyakchasi bitta. Noora parda teridan birmuncha chuqurroqda,
30

tashqi eshituv yo lining boshlang ich holati bo lgan voronkasimon
chuqurchaning tubida joylashgan. Ba zi tungi qushlarda, masalan, boyqushlarda

bu chuqurchaning ichi ancha keng bo lib, uning atrofieshitishni kuchaytiruvchi

teri qatlami bilan hoshiyalangan. Umuman qushlar yaxshi eshitadi va eshitish
organi ko z bilan bir qatorda eng muhim sezgi organi bo lib hisoblanadi. Ko p

hollarda qushlar xavfni eshitish organi orqali sezadi.
Yaqinda yavan salngani (Callocalia fuciphaga) exolokatsiya qobiliyatiga ega
ekanligi aniqlandi. Asosiy tovush impulslari 1,5-4,5 kGts chastotaga ega bo lib,

bir sekundda 9-10 marta takrorlanadi. Bu qush qorong i g orlarda boshqa

qushlar va narsalarga tegib ketmasdan uchish qobiliyatiga ega.
Qushlarning ko zi juda yaxshi rivojlangan. Ular ko zlari rivojlnmagan

turlari bo lmasligi bilan amfibiyalar, reptiliyalar va sut emizuvchilarda farq qiladi.

Ularning ko z soqqasi nisbatan katta. Ayniqsa u tunda va qoronida yoki faqat

ko zi yordamida oziq topadigan qularda yaxshi rivojlangan. Ko z massasining

umumiy tana massasiga bo lgan nisbati har xil turlarda quyidagicha: G ozlarda

(o t bilan oziqlanuvchi)-1/57; hakkalarda (sekin harakatlanuvchi hayvonlar bilan

oziqlanadi va yaqindan oziq axtaradi) -1/70; lochinlarda (qushlar bilan oziqlanadi,
o ljasini havoda ovlaydi yoki hasharotlarni ovlaydi) -1/40; yapaloqqushlarda

(tunda asosan mayda kemiruvchilar bilan oziqlanadi) -1/30.
Aksariyat qushlarning ko zi monokulyar bo ladi. Har qaysi ko zining

ko rish maydoni 1500, binokulyar ko rish maydoni esa 30-500.

Yapaloqqushlarda ko pincha binokulyar. Bu holat tunda yashashga moslanish

natijasida hosil bo lgan. Lotin-sapsan harakat qilayotgan qushni 1100 m dan, lotin

turumtoy esa 800 m dan ko radi.

Akkomodatsiya ancha takomillashgan bo lib, ikki yo l bilan: 1) kiprikli

muskullar ta sirida ko z gavhari shaklining o zgarishi iva 2) ko z soqqasi

shaklini o zgartiruvchi sklerani o rab turuvchi halqali muskullar ta sirida

gavhar va to r parda orasidagi masofaning o zgarishi natijasida hosil bo ladi.

Ustki va ostki qovoqdan tashqari yana uchinchi yumish pardasi ham bo ladi. Bu

31

parda ko zning ichki (oldingi) tomoniga birikkan bo lib, u ko zni pardasimon
qoplashi mumkin.
Hid bilish kuchsiz rivojlangan. Ehtimol, faqat ayrim qushlar hid bilish
qobiliyatiga ega. masalan, Yangi Zelandiya ivilari. Nayburunlilar, baliqchilar,
o rdaklar va griflarda hid bilish boshqa qushlardagiga qaraganda yaxshiroq

rivojlangan. Qushlarning hidlash organlari hidlash chianoining
differentsiyalanganligi bilan reptiliyalardan farq qiladi.
Ayrish organlari reptiliyalarning ayrish organlariga o xshash. Qushlar

embrionida ayirish organlari tana buyragi sifatida hosil bo lib, keyinchalik u

boshqa amniotlardgi singari, chanoq buyragi bilan almashinadi. Qushlar
buyragining nisbiy o lchami reptiliyalarniki va hatto sut emizuvchilarnikidan

katta masalan, chug urchiqda u tana massasining 1,2% ni, krachkalarda 1,6% ni,

chegarlarda 2,6% ni tashkil qiladi. Buyrakning kattaligi qushlarda moddalar
almashinuvining nihoyatda intensivligiga bog liq. Bu holatni nefronlar sonining

nihoyatda ko pligi (bir necha o n ming bo lishi) ham tasdiqlaydi. Nefronlar

tuzilishida, reptiliyalardagidek, tomirli tugunchalarning reduktsiyalanishi
xarakterlidir. Siydik hosil bo lishi ko proq halqali kanallarning sekretor

faoliyatiga boliq.
Reptiliyalardagi singari siydik kislota oqsil almashinuvining asosiy
mahsulotidir. Oqsil metabolizmining bunday tipi, birinchidan, tuxum yerda
rivojlanib, suvni tashqi muhitdan olish imkoniyati tamomila bo lmasligi;

ikkinchidan, metabolizm mahsulotlarining rivojlanayotgan tuxum sistemasida
rezervatsiya qilinishiga bog liq. Shuning uchun ham siydik ajratishda juda ko p

suvni talab qiluvchi mochevina hosil qiluvchi moddalar almashinuvi tipi hosil
bo lmasligi muayyandir. Ikkinchidan, aytilganidek, siydik kislota uncha zaharli

bo lmaganligi tufayli aynan metabolizmning shu mahsuloti tuxum sistemasida

uzoq muddat saqlanishi mumkin. Shunday qilib, qushlar, baliqlar, amfibiyalar va
sut emizuvchilardagi singari, «yopiq» sistemada mochevina emas, balki siydik
kislota hosil qiluvchi mahsulot almashtirish tipi ikkinchi misoldir.
32

Siydik ayirish sistemasi yo lidan juda tez o tadi. Aks holda yomon
eriydigan siydik kislota tuzlari ayirish yo llarini to sib qoyishi mumkin.

Qushlarda siydik pufagining bo lmasligi ham shu holatga bog liq. Siydik

pufagining bo lmasligi uchishga moslanish va massasining kamayishi, degan

darsliklarda berilgan izoh haqiqatdan ancha uzoqdir. Kloakada siydikdan suv
shimilib organizmga o tganligi tufayli qushlarda ayirish jarayonlarida suv

nihoyatda kam sarflanadi. Bulanish bo lmasligi qushlarning suvga ehtiyojini

kamaytiradi. Ko p turlari suv ichmaydi. Masalan, ko p yirtqichlar va ba zi

Tovuqsimon.
Jinsiy organlari. Urudonlari buyrak ustida joylashib, ichak tutqiiga osilgan
ikkita loviyasimon tanachadan iborat. Ularning kattaligi yil fasllariga qarab
o zgarib turadi. Urchish davrida zyablikda urug don 1125 marta, chug urchiqda

1500 marta kattalashadi.
Urug donlarning ichki chetiga yaqqol ko rinmaydigan, embrion

rivojlanishida hosil bo ladigan tana buyragiga gomologik o simta qo shiladi.

Mana shu o simtalardan siydik yo liga parallel davom qiluvchi tuxum yo llari

chiqib, ular kloakaga qo shiladi. Ba zi turlarda uru yo llari kloakaga qo shilish

joylari kengayib, urug xaltachalarini hosil qiladi. Urug xaltachalari urug

rezervuari vazifasini bajaradi. Kopulyativ organlar faqat ayrim turlarda bo ladi.

Kloakaning bo rtishidan hosil bo ladigan penis ozlarda, tinamu va tuyaqushlarda

bo ladi. Laylak, tarna va tuvaloqlarda u rudiment holda. Aksariyat qushlarda

qo shilish organi bo lmaydi, erkak va urg ochi qushlar kloakasini bir-biriga

yaqinlashtirishi va erkaklari spermasini urg ochi kloakasiga o tkazishi orqali

bo ladi. Urg ochi qushlarning jinsiy sistemasi, ayrim qushlardan boshqa

hammasida keskin assimetrik tuzilgan bo lib, chap tuxumdon va chap tuxum

yo lidan iborat o ng tuxumdon ba zi kunduzgi yirtqichlar, yapaloqqushlar,

to tilar, tovuqsimonlar va suvmoshaksimonlrda rivojlanadi. Ayniqsa o ng

tuxumdon to tiqushlarda ko proq rivojlanadi. Biroq rivojlangan o ng tuxumdon

ham juda kam xizmat qiladi. Shunisi qiziqki, o ng tuxumdonda yetilgan tuxum

33

chap tuxum yo li orqali chiqariladi, chunki harakat qiluvchi o ng tuxum yo li
juda kam uchraydi. Urg ochilarida o ng tomon jinsiy organlarining

reduktsiyalanishi qushlar tuxumining yirik bo lishi, qattiq qobiq bilan qoplanishi

va tuxum yo lidan sekin (1-2 kunda) o tishiga bog liq.

Tuxumdon notekis shakldagi, chap buyrak oldida joylashgan donador
tanadan iborat.
Uning hajmi tuxum pishib yetilishiga va ularning hajmiga qarab keskin
o zgarib turadi. Tuxum yo li uzun nay shaklida bo lib, uning bir uchi kloakaga,

ikkinsi (yuqorigi) uchi voronkasimon tana bo shlig iga ochiladi. Yetilgan

tuxumlar tana bo shliidan tuxum yo li voronkasiga tushib, u yerdan nariga

siljiydi. Tuxum yo li bir necha qismdan iborat. Birinchi qism (eng yuqorigi

qismidan tashqari) deyarli butun uzunasiga qarab bezlarga nihoyatda boy. Bu
qismda o tuvchi tuxumni qalin qavat bilan qoplovchi oqsil ishlab chiqariladi. Bu

qismda tovuqlarda, tuxum 3-6 soat bo ladi. Ketingi ancha yupqa qismida tuxum

po chog i osti ikki qavat pergamentsimon qobiq bilan o raladi. Keyin bachadon

deb ataladigan qism joylashgan. Bu qismda qattiq ohak po choq, unga rang

beruvchi pigmentlar va po choq usti qobii hosil bo ladi. Bachadonda tuxum 12

dan 20 soatgacha bo ladi. Oxirgi qismi qisqa va kuchli muskulaturaga ega, bu

yerdan tuxum kloakaga o tadi, keyin tashqariga chiqariladi, tovuqda tuxumning

tuxum yo lidan o tish davri bir sutkaga yaqin, kaptarda 14 soat.

Tuxumi. Yuqorida aytib o tilganidek, tuxum deganda odatda, sariqdon deb

ataladigan qism tushuniladi. Tuxumni to ldiruvchi boshqa hosilalar, masalan,

oqsil tuxumdon emas, balki tuxum yo lidan hosil bo ladigan tuxum qobig idir.

Sariqdonning animal qutbida yadro va protoplazmadan tashkil topgan, uncha
yirik bo lmagan murtak diski joylashgan. Sariqdonning boshqa qismlari mayda

pufakchalardan-tuxum plazmasi bilan qavatlangan sariq rangdagi sariqdon yoki
ochiq rangli sariqdondan iborat. Har ikkala rangdagi sariqdon qavatlari kontsentrik
joylashgan. Tashqi tomondan butun sariqdon yupqa po st bilan qoplangan.

Sariqdon rivojlanayotgan embrion tomonidan sarflanadigan oziq moddalar va suv
34

manbai bo lib uning shakllanishi uchun material bo lib hisoblanadi.
Sariqdonning tarkibi har xil turlarda turlicha bo lib, umuman yo va suv ko pligi

diqqatga sazovordir. Shuni hisobga olish kerakki, qushlarning embrioni
rivojlanishi davrida, reptiliyalarniki singari, suvni tashqaridan olmaydi, balki butun
suv zapasi tuxumning o zida, ya ni sariqdonda bo ladi. Yo oksidlangan vaqtda

ham suv chiqaradi. Tovuq tuxumi sariqdoni 50% suv, 23% yo, 16% protein va
11% lipoidlardan tashkil topgan. oz tuxuminiki 44% suv, 36% yo, 17% protein va
3% boshqa moddalardan tashkil topgan.
Oqsil tuxumining ikkilamchi qobig i hisoblanadi va yarim suyuq

konsistentsiyaga ega. tashqaridan u tuxumning poynak tomonida birmuncha
ajralib, havo kamerasini hosil qiluvchi ikki qavat yupqa qobiq bilan qoplangan. Bu
kamera temperatura o zgargan vaqtda tuxumning hajmi o zgarishiga imkon

beradi. Tuxum qobig i qutblaridan oqsil moddasi orqali sariqdonga qarab xalaza

deb ataluvchi, oqsilning quyuqlashgan ipchalari chiqadi. Ular ichki uchlari bilan
sariqdon qobiiga qo shiladi. Natijada sariqdon oqsilda erkin suzmasdan xalaza

yordamida tortilib trgandek bo ladi. Xalaza sariqdonni tebranishdan

(turtkilashdan) himoya qiladi. Bundan tashqari, sariqdonning oziq massali qismi
katta massaga ega bo lganligi tufayli tuxumning har qanday holatida ham u

pastda, murtak (zarodish) diski esa aksincha yuqorida bo ladi. Bu holatda

xalazalar buraladi. Bunday moslanish tuxum bosishda katta ahamiyatga ega.
Oqsilning asosiy vazifasi bir tomondan tuxumni (ya ni sariqdonni) mexanik

ta sirdan, turtkilardan muhofaza qilish bo lsa, ikkinchidan embrion rivojlanishi

davrida zarur bo lgan suv manbaidir. Tovuq tuxumining oqsili tarkibida 87% suv,

12% proteinlar va boshqa moddalar 1% bo ladi. Qobig i asosan kaltsiy karbonat

(89-97%) dan va boshqa organik moddalar tuzlaridan iborat. Qobiqning asosiy
vazifasi tuxumni mexanik ta sirdan saqlash bilan bir qatorda unda gazlar

almashinuvini ta minlash va tuxum ichiga bakteriyalar kirishidan muhofaza

qilishdan iborat. Odatda, ochiq uyali va katta qushlar tuxumining qobig i qalin

bo ladi. Embrion rivojlanishi davrida qobiq qisman skelet qurilishiga sarflanadi.

35

Masalan, tovuqlarda tuxum bosish davrida ohak moddalar elementi 8% ga
kamaysa, ayni vaqtda tuxum bosishning 21 kunida ohak miqdori 500% ga ortadi.
Embrionda gazlar almashinuvi tuxum qobig ining teshiklari orqali amalga
oshadi. Tovuq tuxumida 7 mingdan ortiq teshikchalar bo lib, ular asosan

tuxumning keng qismida (to mtoq uchida) joylashgan.
Tuxum bosilishi va gazlar
almashinuvi ortishi bilan teshikchalar kengaya boradi.
Tuxumning eng ustki qavati kutukula qavati bo lib, u tuxum bachadondan

o tgandan keyin ajraladigan oqsil hosilalardan paydo bo ladi. Kutikulaning

funktsiyasi tuxumni ichiga bakteriyalar kirishidan himoya qilish .
1. 4 Qushlar ko payishning o ziga xosligi, tuxumning paydo bo lishi

qo yish va tuxum bosish.

Qushlarni hayot tsikli boshqa havonlarniki singari tartibsiz holda bo lmay,

u ma lum bir biologik ritmga bog liq. Bu ritm fasllari o zgarishiga va

qushlarning yashash muhitiga moslanish irsiyatiga bog liq. Natijada qushlarning

hayot tsikli qator biologik fazalar yoki davrlardan tashkil topgan. Bu davr va
fasllarda u yoki bu biologik holatlar (o rganish, inkubatsiya, tulash va boshqa

holatlar) ustunlik qiladi.
Qushlar yillik biologik tsiklining asosiy fazalari quyidagilar:
36

3-rasm Kaklikni ko payishi
1. Uchishga tayyorlanish. Tug ma instinktlarga bog liq bo lib, u tashqi

muhitning qonuniyta sirlariga buysunadi. Bu holat signal, ogohlantiruvchi

harakterga ega. Bu murakkab omillarda I.P.Pavlov aytgan oliy nerv faoliyati asosiy
rol uynaydi. Nerv sistemasi fiziologiyasining ulkan qismi butun organizm
sistemasi orasida aloqalarni o rnatishgina emas, balki organizm va muhit orasida

aloqa o rnatadi. Qushlarda uchishga tayyorlanish juftlarga ajralish va alohida

territoriya egallashdan boshlanadi. Bu davrning uzunligi va qushlarning hatti-
harakati har xil turlarda turlichadir.
Aksariyat Tovuqsimon uchishdan oldin gala bo lib yashaydi. Juftlarga

ajralish bahorda, ancha oldin boshlanadi. Uya quyrish joylarini avval erkaklari
egallaydi.
2. Bola ochish davri. Bu davrga bir-biriga bog liq bo lgan qator holatlar:

uya qurish, tuxum quyish va bosish, bolalarini boqish bilan o tadi. Uya qurish

joylari bilan aloqa ancha kuchli, uyadan ancha uzoqda uchish, bu davrning oxiriga,
bola boqish uchun kuproq oziq kerak bo lgan davrga to g ri keladi.

37

3. Tullash davri. Har xil qushlarda keskin farq qiladi. Aksariyat hollarda
tullash uchishdan keyin boladi. Ayrim turlar sekin tullaydi, ulardan hayot faoliyati
bir muncha pasaysada yashash jarayonlarini ozgartirmasdan va u yerdagi ayrim

yashirin joylarni tanlaydi. Masalan: Tovuqsimon. Tovuqsimonlarda tullash tez
boladi. Ular xilvat joylarni tanlab yashirin hayot kechiradilar. Gozsimonlarda

tullash nihoyatda tez otib, qushlar uchish qobiliyatini yoqotadi. Bu vaqtda ular

nihoyatda xilvat joylarni tanlaydi. Birinchi holatda qushlar yakka hayot kechirsada,
keyingi ikki holatda ular gala bolib, ayrim vaqtlarda katta gala hosil qilib yashaydi.

Umuman tullash davrida qushlar
4. Qishki tayyorlash davri. Nihoyatda intensiv oziqlanish bilan otadi.

Qushlar muayyan bir joyda yashamay ular oziq axtarib ancha keng tarqaladi. Bazi

qushlar oziq axtarib uzoq masovalarga uchadi. Ayrim qushlar kuzda oziq yigadi.

Masalan kedrovka (qaragay qargalar) qaragay urugini chaqib magzi bilan ogiz

xaltasini toldiradi. Kedrovka 1 ga maydonga 20 mingtagacha urug kumadi. Qishda

uning bir qismidan (20-30%) foydalanadi.
5. Qishlashi. Qishda yashash sharoitining keskin yomonlashishi yozga
nisbatan oziq topishining ogirlashishiga sabab boladi. Bu bir tomondan asosiy oziq

(hashorat, meva, uruglar) ning kamayib yoki yoqolib ketishi, ikkinchidan, yorug

kunning qisqarishi, qor qatlamining paydo bolishi, kop suvlarning muzlashi

natijasida maydonga keladi. Bir vaqtlarda bir tur oz orasida qish kirishiga har-xil

tayyorlanadi.
Qushlarning ko ’ payish xususiyatlari boshqa hayvonlardan deyarli farq qilib ,
tuxum qo ’ yish yo ’ li bilan ko ’ payishidir .
Tuxumdondan gavda bo ’ shlig ’ iga tushgan yetuk tuxum kontsentrik qalin
qatlamlar holidagi sariqlikdan iborat , bu qatlamlar orasida yupqa oq sariqlik
qatlamlari bo ’ ladi . Oq sariqlik bir joyda tuxumni qoq markazigacha tashib
boradigan to ’ plam hosil o ’ iladi . Bu to ’ plam yuzasidagi protoplazma va yadrodan
iborat kichikroq disk turadi va barpo qiluvchi sariqlik degan nom bilan tuxumning
oziqli sariqligi deb ataladigan boshqa barcha moddalariga qarshi qo ’ yiladi . Tuxum
38

fallopiy nay bo ’ ylab harakat qilishidan oqsil bilan o ’ raladi . Tuxum bachadondan
o ’ tayotganda po ’ st bilan qoplanadi .
Po ’ st ( tuxum po ’ chog ’ i ) moddasi bachadon bezlaridan chiqqan paytida
cho ’ ziluvchan suyuq massa shaklida bo ’ ladi bu massa tez qotib qoladi . Tuxum
po ’ sti ohakdan iborat bo ’ lib , unda mayda teshikchalar bor , bu teshiklar orqali
embrion bilan tashqi muhit o ’ rtasida gaz almashinib turadi . tuxum oqsil bilan
qoplana boshlashidan oldin fallopiy nayining bosh qismida urug ’ lanib ,
urug ’ langanidan keyinroq maydalana boshlaydigan bo ’ lganidan endi qo ’ yilgan
tuxumda embrion disk bo ’ ladi . Agar tuxum urug ’ lanmagan bo ’ lsa rivojlanmay
qoladi va palag ’ da tuxum deb ataladi . Sariqlik tuxumning eng markazda muallaq
turadi . embrion diskning solishtirma og ’ irligi kam bo ’ lganligidan tuxum qanday
holatda bo ’ lmasin , u hamma vaqt ustki tomonda turadi . tuxumni normal bosish
embrionning to ’ g ’ ri rivojlanishi uchun buning katta ahamiyati bor .
CHunonchi , kemiruvchilar bilan ovqatlanadigan yirtqich qushlar tuxumning
soni kemiruvchilar kam bo ’ lgan yillarda juda kamayib ketishi ma ‘ lum .
Tovuqsimon qushlarning soni ham ovqatning mo ’ lligiga bog ’ liq , iqlim
faktorlaridan esa qishda qorning ko ’ p yog ’ ishi va bahorda bu qushlarning tuxum
va bolalarini halok qiladigan sovuq tushishi katta rol o ’ ynaydi . Nihoyat qushning
qishlagan yeridagi yashash sharoiti bilan uchib borayotgan paytidagi sharoitlar
ham ko ’ pgina qush turlarining soniga ta ‘ sir etmasdan qolmaydi .
Qushlarda o ’ ziga xos bo ’ lgan himoya vositalari bor . Chunonchi kunduzgi
yirtqichlar bilan yapaloqqushlar tirnoq va tumshug ’ ining yordami bilan o ’ zini
himoya qiladi buning uchun ba ‘ zi bir yirtqich qushlar orqasida yotib olib oyoq va
tumshug ’ i bilan dushmanga hujum qiladi . Oqqushlar kuchli qanoti bilan ozini
dushmandan himoya etadi. tuyaqushlar esa bazi paytlarda kuchli oyogi bilan tepib

odamning boldirini sindirishi ham mumkin. Himoya tusi ochiq yerlarga uya
soladigan qushlarning tuxumlarida ham kopincha boladi. Masalan: bazi

baliqchilarning jigar rang tuxumlari shu jumladandir. Bu qushlar tuxumlarini
tagiga hech narsa toshamay mayda toshlar orasiga qoyadi. Erkak karkidonqush

39

urgochisi tuxum bosib yotgan daraxt kovagining teshigini loy bilan shuvab qoyadi
va urgochisiga ovqat berish uchun kichkina teshik qoldiradi, xolos, bu qush shu yol

bilan uyasini daraxtga chiquvchi yirtqichlardan va maymunlardan himoya qiladi.
40

4-rasm
II. Galliformes turkumi asosiy vakillari bioekologiyasi.
О‘ zbekistonning janubida Qashqadaryo va ayniqsa , Surxondaryo
oblastlarining tog ‘ li rayonlarida kichkina kulrang qush yashaydi . Bu – chil degan
qushdir. Ba’zida u Surxondaryo b о ‘ylariga va Qorasuvning Termizga yaqin
qirg‘oqlaridagi tekisliklarga ham ketib keladi.
Bu qushning g о ‘shti juda mazali. Shuning uchun yerli xalq uning g о ‘shtini
shifobaxsh hisoblaydi. Chil tog‘larning – baland joylariga chiqmaydi. U tog‘ning
pastroq joylarida yuradi. Bu qush tog pistazorlaridan yuqorida uchramaydi.
Bu turkum vakillari yer yuzida keng tarqalgan o rtacha kattalikdagi qushlar bulib,

o simlik ozuqasi bilan oziqlanadi.

Ularning gavdasi pishiq oyoqlari va tirnoqlarining kuchli rivojganligi bilan
ajralib yerni kovlashga moslashganligi hamda qanoti kalta va serbar bo lishligi

bilan xarakterlanadi. Tumshugi baquvvat qanotlari kalta va keng, jig ildoni va

muskulli oshqozoni yaxshi rivojlangan. Ularning to rtta barmog I bo lib, 3tasi

oldinga va 1tasi orqaga qaragan. Barmoqlari orasida suzgich pardalari yo q,

asosan o troq xolda yashaydi va yer yuzida keng tarqalgan.
280 dan ortiq turlari
bor. MDH da 20ta turi, shu jumladan
O zbekistonda 8 ta turi uchraydi. Ular asosan o simliklarning vegetative

qismi, mevasi, urug I va har xil umurtqasiz hayvonlar bilan oziqlanadi.

Tovuqsimonlar poligam qushlar. Bu turkumga kiruvchi qushlarning erkagi
ko pincha yirik va rangdor bo ladi. Nasl uchun, adsosan urg ochilari

g amxo rlik qiladi. Urg ochilari yer ustida chuqurcha shaklida uya quradi va 2

tadan 26 tagacha tuxum qo yib tuxumini bosib yotadi. Jo ja ochuvchi qushlarga

kiradi. Tovuqsimonlar turkumiga kiruvchi qushlarda ko plab

xonaki zotlar yetishtirilgan. Ko pchiligi ovlanadi.

41

Bu qirg ovullar, kakliklar, bedanalar, qursimonlar oilasiga kiradigan qur,
qarqur oq kaklik va boshqa bir qancha turlar kiradi.
Bu turkumning 4 ta oilasi bor.
1. Cho ptovuqlar(Megapodiidae) oilasi

2. Qirg ovullar(Phasianidae) oilasi

3. Qurlar(Tetraonidae) oilasi
4. Goatsinlar (Opisthocomidae) oilasi.
Cho ptovuqlar (Megapodiidae) oilasiga kiruvchi qushlar Avstraliya va

Tinch okeanning bazi orollari atrofida yashaydi. Bu tovuqlarning erkaklari
ko payish davrida yerdan chuqurcha qaziydi va bu chuqurchani har xil xas-

cho plar bilan to ldiradi. Quyosh nuri tasirida o simlik qoldiqlari chiriydi va

natijada harorat ko tariladi. Keyin urg ochilari bu joyga yirik tuxumlarini

qo yadi, erkaklari uyani ikki oy davomida tuxumlarini bosmasdan qo riqlaydi.

Tuxum quyosh tasirida issiq o tganda xas-cho plarn chiqishi natijasida tuproqni

qazib ketishi orqali rivojlanib, ota-onasining ishtirokisiz jo jalari tuxumdan

chiqadi. Tuxumdan chiqqan jo jalari ancha yaxshi rivojlangan, usti pat bilan

qoplangan bo ladi va mustaqil yashaydi.

Qirg ovullar(Phasianidae) oilasi
tovuqsimonlar turkumining eng ko p
turlari kiradi. Ular, asosan Janubiy kengliklarda keng tarqalgan bo;lib, oyoqlari
patsiz, erkaklarining oyoqlarida katta pix bo ladi. Bu oilaga xonaki kurkaning

ajdodi-Shimoliy Amerika kurkasi(Meleagris gallopavo), Afrika sesarkasi(Numida
meleagris), Hindiston tovusi (Pavo cristatus), Hindiston yovvoyi bankiv tovug I

(Gllus gallus), qirg ovullar, kakliklar va bedanalar kiradi. Hozirgi tovuqlarning

ajdodi hisoblangan yovvoyi bankiv tovug I Jnubiy Hindiston, Jnubi-Sharqiy

Osiyo va Himolay tog lari etaklaridagi tropic o rmonlarda yashaydi.

O zbekistonda qirg ovullar oilasining 7 ta turi uchraydi.

42

Qizg ovullar, asosan Osiyoning janubiy qismida ko plab uchraydi.
MDH da, shu jumladan O zbekistonda qirg ovullardan oddiy qig ovul

(Phasianus colchicus) daryo vodiylaridagi to qaylarda hamda Tyanshan,

Turkiston va Boysun tog larida uchraydi. Erkagining oyog ida katta pixi

bo ladi va oyoqlari patsiz. MDH da qirg ovullar Volga bo ylarida, Kvkaz,

O rta Osiyo, Qozog iston va Uzoq Sharqda tarqalgan. Ular qalin o rmonlarda,

butalar orasida va qamishzorlarda yashaydi. Qirg ovul chiroyli, yirik qush,

erkagining ogirligi 1,5 kg keladi. Patlarining rangi urg ochilaridan farq qiladi,

yani ko kragi, bo yni va orqasi yaltiroq binafsha tusda, ko kragining o rtasi

esa qizil rangda bo ladi. Urg ochisining orqasi ochiq qo ngir

tusda, ko kragining usti sarg ish-jigarrangda bo ladi. Daraxtlarga kamdan-kam

qo nadi. Uyasini butalar orasiga chuqurchalar qazib, xas va pat bilan to shalgan

uya quradi .10-18 ta tuxum qo yadi. Inkubatsiya davri 25-26 kun. Qirg ovullar

har xil o simlik urug lari, mevalar va hasharotlar bilan oziqlanadi. Boshoqli

donlar yig ishtirgandan keyin dalada to kilib qolgan donlar bilan ham

oziqlanadi, g allachilikka zarar yetkazmaydi. Zararkunanda hashorotlarni va

begona o tlarni urug ini yeb foyda keltiradi. Ko p xududlarda daryolar

o zanlarining o zgarishi, to qaylarning o zlashtirilishi sababli

qirg ovullarning soni kamayib ketmoqda. Shuning uchun ularni maxsus

qo riqxonalarda ko paytirilmoqda.

Chil(Tetrastes bonasia) qursimonlar oilasidagi eng kichik qush hisoblanadi.
Uning og’irligi 400 g atrofida Aprelning boshlarida chillar juftlarga b о ‘linishadi.
Shu oyning о ‘rtalarida urg‘ochi chillar biror katta tosh yoniga yoki buta ostiga
chuqurcha kavlaydi. Chuqurchaga ozroq quruq xashak hamda xazon t о ‘shaydi.
Bunday oddiygina bir inda tez orada sal ch о ‘ziqroq oppoq tuxumlar paydo b о ‘ladi.
Bitta urg‘ochi chil 8 tadan 12 tagacha, ba’zida esa 16 tagacha tuxum q о ‘yadi. Bu
qushning tuxum q о ‘yish davri juda ch о ‘zilib ketadi. Apreldan iyun oyigacha
chillarning inidan tuxum topish mumkin. Iyun oyining oxirida tuxumlardan chil
43

bolalari chiqadi. Chil bolalari tuxumdan chiqqanda patli b о ‘lib, ota-onasi ketidan
ergashib yura oladi. J о ‘jalarini otasi hamda onasi ergashtirib yuradi.
Yosh chillar chumoli, q о ‘ng‘iz, pashshalar bilan ovqatlanadi. Kattalari esa
о ‘simlikning urug‘ va barglarini yeydi. Qishda, qor yoqqan vaqtlarda chillar
tog‘dan pastga, daryo vodiylarida va jarliklarga tushadilar.
Chillar ov qilinadigan qushlardir. Erkak chillarning ustki tomoni sarg‘ish kul
rang tusda b о ‘lib, ba’zida qizg‘ish tovlanadi.
Tanasining bel qismidagi patlar tagida qora nuqtalar bor. Peshonasi bilan
k о ‘zlarda ustidagi patlar qora b о ‘ladi. Tomog‘ining tagi kul rang-k о ‘kish tusda,
k о ‘kragi jigar rang b о ‘ladi. Tanasining yon tomonidagi patlarda qora-q о ‘ng‘ir
rangli hoshiyalar bor. Urg‘ochi chillarning bilinar-bilinmas jigar rang belgilari
b о ‘lib, bu belgilar tanasining yon tomonlaridan yaxshiroq k о ‘rinadi. Oyoqlari
sarg‘ish, erkagining tumshug‘i t о ‘q sariq, urg‘ochisiniki – q о ‘ng‘irroq rangda
b о ‘ladi.
Bedana (Coturnix coturnix)
Kuzda bedapoyadan o‘tayotganingizda, ko‘pincha, kichkina kul rang
qushning oyog‘ingiz tagida “parr” etib shiddat bilan pastgina uchib ketishi sizni
cho chitib yuboradi. Bu qush O zbekiston aholisiga yaxshi ma lum bo lgan
bedanadir. Bedana tovuqsimonlar turkumining eng mayda vakilidir. Erkagining
usti sarg ish qo ng ir bo lib, ko ndalangiga ketgan qoramtir qizg ish

yo llari va uzunisiga ketgan oqimtir sarg ish yo llari bor. Og iz burchagida

oqish yo l ketadi. Bo ynining old tomoni zang tusida yoki to q qo ng ir;

bo yni bilan jig ildonining orasidan ko ndalangiga kambar oq yo l ketgan.

Jig ildonidagi patlar sariq qizil bo lib, oq dog lari bor. Ko kragi och

sarg ish, qorni oqamtir. Tanasining ikki yonida uzunisiga qizg ish yoki qora

yo llar ketgan. Qoqish patlari qo ng ir tusli. Tumshug i och kul rang

qo ng ir. Oyoqlari badan rang. Makiyonining rangi erkagidan birmuncha

boshqacha: bo ynining oldingi qismi oqimtir. Jig ildoni qora yoki qizg ish tusli

44

mayda xol xoldir. Tanasining ikki yonida uzunasiga ketgan yo llardan tashqari
yana qizg ish ochqo ng ir ko ndalang yo llari ham bor. Bedananing bo yi

(Tumshuq uchidan to dumigacha) 185 210 mm, qanoti 310 375 mm,

og irligi 80 100 g dir.

Butun O zbekistonda bedana uchub o tganligi aniqlangan.
Ko hitang
tog ida, Chotqol, Qurama tizimlarida va Samarqand tog larida bir necha inlari

topilgan.
Bedananing qiliqlari kichkina xonaki tovuqqa o xshaydi. Bedana bemalol

va tez yo rg alaydi. Ovqat qidirib yerni panjalari bilan titadi. Tuproqqa

ag anishni yaxshi ko radi. Ko pincha qanotlarini qoqib tez uchadi. Yerga

qo nishda bir qancha masofagacha tekis qanot qoqib boradi. Xavf xatar

sezganda qimirlamay jim tradi yoki bir tupdan ikkinchi tupga yurib o tadi. Agar

uni cho chitilsa, uzoqqa uchma yerda tez qo nib, o tlar orasiga kirib ketadi.

Tunda va qosh qorayganda serharakat bo ladi, kunduz kuni esa dam olib yotadi.

Bedana ko klamda (aprel mayda) ahil bo lib tez uchadi. Shimolga

to xtamasdan uchib ketadi, faqat kechasi uchgani uchun unchalik sezilmaydi.

45

Kuzda avgustdan noyabrgacha uchib o tadi, sentabr oktabrda ayniqsa
qiyg os uchadi. Shu davrda bedapoyalar, paxtazorlar, jo xoripoya,

kkajo xoripoya,

5-rasm Bedana (
Coturnix coturnix)
poliz, chalasaxro, daryo qayirlari, to qaylarda bedana ko p bo ladi. Ba zi

turlari Samarqand, Buxoro atroflarida, Respublikaning janubroqdagi rayonlarida
qishlagani qoladi, ko pchiligi esa Shimoliy Afrika va Hindistonga uchib ketadi.

Bedana asosan o simliklarning urug lari va novdalari bilan oziqlanadi.

Yozda ba zan hasharotlar va boshqa umirtqasiz jonivorlarni tutib yeydi.

O zbekistonda bedana asosan cho l yoki cho lga o xshash yassi

tog liklarga va yotiq yonbag irlarga in qo yadi. May iyunda tuxum qo yadi.

Cho l, o tloq, bug doypoya va shunga o xshash joylaridagi kichkina

chuqurchaga hashak va cho plar yozib, ba zan esa makiyoni patlarini solib, in

qo yadi. Har gal 9 tadan 20 tagacha tuxum quyadi. Tuxumi nok shaklida, hatto bir

46

galning o zida ham rang barang tuxum qo yadi. Tuxumi asosan ohakday oq,
gilday och qo ng ir va hatto bo z rang yashil bo lib, yirik va mayda

dog lari qo ng ir yoki qizg ish bo lib, chetlari kunguralidir. Tuxumning

kattaligi 36x26 mm keladi. Tuxumlarni odatda makiyoni 15 17 kun bosib

yotadi. Tuxumlaridan birinchi jo ja ochishdan so ngi jo ja ochib chiqquncha

ikki sutkacha vaqt o tadi. Tuxumdan chiqqan yosh jo jalar yaxshi harakatlanadi,

makiyoni ularni inidan nariga olib ketadi. Tuxumdan chiqqan jo jalar og irligi

atigi 5 6 g keladi. Jo jalari tez o sib, bir oydan so ng og irligi kattalari bilan

baravarlashadi. Yoz bo yi jo jalarni makiyoni olib yuradi, janubga ham makiyon

uchirib ketadi.
Bedananing xo jalik ahamiyati katta emas. Bedana odatda sport ovi uchun

zarur obyekt hisoblanadi. Bedana kuzda it qo yib ovlanadi yoki matrap bilan

ko plab tutiladi. Matrap uzun tayoqqa o rnatilgan to r demakdir. Bedanani

yoyma to r bilan tutish taqiqlanadi.

6-rasm
47

Chil kaklik (Ammoperdix griseogularis).
O zbekiston janubida Boysun, Ko xitang tog larida va Bobotog da chil
kaklik degan kichkina qushcha xayot kechiradi. Erkagining usti gil qum rangida

bo lib, ba zan qizg ish tusda tovlanib turadi. Belida patlarining o qlari bo lib

qora nuqtalari bor. Peshonasi va qoshlari qora. Tomog i ko kimtir kul rang.

Ko kragi qizg ish sariq. Tanasining ikki yonidagi patlarining cheti zang tusida

yoki qora qo ng ir. Makiyoni gil sarg ish tusli bo lib, bilinar bilinmas

taram taram jilosi bor, bu jilosi ikki yonidan yalpoqroq ko rinadi. Oyoqlari

go ngo rt sariq, erkagining tumshug i zarg aldoq sariq, makiyonining

tumshug i och qo ng ir rangda. Chil kaklikning bo yi 250 270 mm, qanoti

124 140 mm, yozilgan qanoti 420 440 mm, og irligi 150 200 gr.

7-rasm Chil kaklik (Ammoperdix grisogularis)
48

Chil kaklik tog larning pastki qismida yashaydi, yuqorisida bo lmaydi.
Pistazorlardan yuqorida uchramaydi. Ba zan Surxandaryo qirg oqlaridagi

tekisliklarda SHo rchi atroflarida va Termiz yaqinidagi Qorasuvda uchrab

qoladi.
Chil kaklikning harakatlari kaklikka o xshaydi. Havf hatar yaqinlashi

bilan dag qotib jim turadi. Kushandasi yaqin kelishi bilan havoga parvoz qiladi

da, bir oz masofani bosib o tgach yerga tushadi va yonbag ir bo ylab

yuqoriga yugurib chiqadi. Tez yuguradi, tikka toshloq jarliklardan chaqqonlik
bilan chiqib oladi. Tez uchadi yu, hamisha uzoqqa borolmaydi. Chil kaklik

Chil chil degan ovoz chiqarib qichqiradi nomi ham shundan olingan.

Chil kaklik yil bo yi bir joyda xayot kechiradi. Faqat qishda, qor yoqqanda

tog lardan daryo vodiylariga va jarlarga tushadi.

Yosh chil kakliklar chumolilar, qo ng izlar, pashshalar bilan oziqlanadi,

qari chil kakliklar o simliklarning urug i va barglarini cho qib xayot kechiradi.

Aprel boshlarida chil kakliklar juft juft bo lib oladi. Aprelning

o rtalariga borib makiyoni yonbag irning katta toshi yaqinidagi biron joyga

borib o simlik tupining tagiga kichkina chuqurcha qazib, unga hashak va hazon

yozadi da, 8 tadan 12 tagacha, ba zan 16 gacha tuxum quyadi. Tuxumlari oq

bo lib, uchi birmuncha o tkir bo ladi. Chil kaklikning tuxum qo yishi uzoqqa

cho ziladi (apreldan iyungacha davom etadi). Iyun ohirida jo ja ochadi.

Jo jalari par bilan qoplangan bo lib, ota oansining ketidan yugura oladi. Chil

kaklik jo jalarini boshlab yuradi. Katta yoshli qushlar biror sababga ko ra halok

bo lsa, jo jalari boshqa jo jalarga qo shilib oladi va o gay ota onasi bilan

birga yuradi. Bobotog da yoshi har xil jo jalarni bir necha marta ko rganman,

bir xil jo jalar boshqalaridan ikki marta kichik edi.

Chil kaklik ovlanadigan qushdir. Bu qushning go shti juda mazali

bo ladi. Maxalliy aholi chil kaklik go shtini shifoli deb biladi.

Kaklik (Alectoris graeca)
49

O zbekistonda kaklik ko pchilikka yaxshi ma lum. Kaklikning
tumshug i va oyoqlari qizil bo ladi. Erkagining peshonasi qora, bosh tepasi

ko kimtir kulrang bo lib, qizg ish g ubori bor. Tomog i va boshining ikki

yoni och sariq, chetlari qora yo lli, bu yo li tumshuq asosidan boshlanib,

ko zga, so ngra jig ildon bilan tomoq chigarasiga o tadi. Kaklikning

jig ildoni bilan ko kragi och havo rang ko k, tagining qolgan qismi

sarg ish. Ikki yonidagi patlarida zang, qora va qo ng ir tusli ko ndalang

yo llari bor. Oyoqlari pixli. Og irligi 400-500 gr gacha boradi. Makiyoni to q

kul rang, jussasi kichikroq, oyoqlarida pixi yo q.

Kaklik respublikamizning hamma tog larida bor. Ayniqsa, Bobotog ,

Ko xitang tog larida va Hisor tizmasining tarmoqlarida ko proq, Zarafshon,

Turkiston, Nurota tog larida va Chotqol tizmasining tarmoqlarida kamroq

bo ladi. Qizilqumning pastak tog larida va Ustyurt jarliklarida ham uchraydi.

Yozda baland tog lardagi qoyalar o rtasida va archazorlarda erta tongda

va kechga yaqin hamma tomondan kaklikning qaqag lashi eshitiladi. Ertalab

kakliklar don va hashoratlarni chuqib yeb buloqlarning yoniga tushadi. Bu yerda
ularning ko pincha to plar orasiga yashirinib olgan ovchilar turlarini yozib kutib

turishadi. Kaklik to rga tushushi bilan ovchi arqonni tortadi, cho chib ketgan

kakliklar esa to rga o ralashib qoladi. Tutilgan kakliklar qafasda saqlanadi.

Ko pincha ular tovuqlar bilan birga bemalol yurishadi va egasining yonidan uchib

ketmaydi.
50

8-rasm Kaklik (Alectoris graeca )
Aprelda makiyoni chuqurligi taxminan 10 sm cha keladigan kichkina chuqur
qazib, unga eski hazon yoki has hashak yozadi. Inini qiya joylariga, toshlarning
ostiga, daraxt va butalarning tagiga, archa daraxtlar tagiga qo yadi. Kaklikning

apreldan iyungacha tuxum qo ygani aniqlangan. Makiyoni 6 tadan 19 tagacha

tuxum qo yadi. Tuxumlarini 21 kun bosib yotadi. Tuxumlarning rangi har xil. Oq

po chog ida turli shakldagi mayda nuqtalari bor. Jo jalari yoz bo yi uchraydi.

Ular tuxumdan chiqqan honaki tovuqlarning jo jalari kabi ota onasiga darrov

ergashib ketaveradi. Erkak kaklik ham, makiyoni ham jo jalarini o zi bilan birga

olib yuradi. Sentabrda kakliklar katta gala bo lib oladi.

Tog larga ko p qor tushganda kakliklar daryo vodiylarga va

qishloqlarning atroflariga tushadi. Bu qushlar uchun eng qiyin vaqtidir. Ular don

topolmay, daryo va soylarning qirg oqlarida ko karib turgan o t va yo sin

bilan kifoyalanishga majbur bo ladi.

Qalin qor tushgan vaqtda havaskorlar to da to da bo lib olishib,

kakliklarning bir yonbag irdan ikkinchi yonbag irga haydaydilar. Kakliklar tez

51

charchab, qalin qorga botib qoladi, shunda ularni tayoq bilan uradilar yoki qo lda
tutadilar. Bunday ov usuli taqiqlangan bo lib, bu usulda kaklik ovlagan kishilar

qonun yo li bilan javobgarlikka tortiladi.

Kaklik juda diqqatga sazovor qushdir. Maxallik aholi bir parcha chitdan
qalqon yasab, unga pat va lattachalarni osib qo yadi. Ovchi o sha qalqonning

orqasiga yashirinib, o q otish mumkin bo lgan masofada unga yaqinlashadi.

Kakliklar qaqag lashib galani hosil qiladi. Shu payt ularning otadilar. Bu ov usuli

ham taqiqlangandir.
Kaklik go shti juda mazali bo ladi.
Kaklikni faqat noyabr va dekabrda ov
qilish ruxsat etiladi.
52

III . Qushlarning qishloq va o rmon xo jaligidagi ahamiyati.
Qushlarning odam xo jalik faoliyatida ahamiyati katta va turli-tumandir.

Qushlarning ko p turlari qadim zamondan boshlab xonakilashtirilgan va hozirgi

vaqtda ham xonakilashtirilmoqda. Go shti, tuxumi, paridan foydalaniladigan va

manzarali parrandalar soni kundan-kunga ko paymoqda. Yovvoyi turlarning

qishloq va o rmon xo jaligidan baliqchilik va ov xo jaligida va sanitariyada

ahamiyati katta.
Janubiy Ukrainaning dengiz sohillarida chayka katta foyda keltiradi. Qora
dengiz qo riqxonasi territoriyasida uya qoyuvchi 60 ming chayka va krachkalar

yilda 12 t. hasharotni qiradi. Bu miqdordagi oziq 4 ming km2 territoriyadan
teriladi. Ma lum darajada juda katta miqdorda hasharotlarni qiruvchi go ng

qarg alar ham katta ahamiyatga ega.

Joylarda go ngqarg alar chigirtkalarni ham qiradi. Bir kunda

go ngqarg alarni bir galasi 6 gektar yerni chigirkalardan tozalaganligi qayd

qilingan. Ikkinchi tomondan go ngqarg alar makkajo xori va ekilgan g alla

donini yeydi. Ko p turlari yovvoyi o simliklarning urug ini yoydi.

Qushlar mayda kemiruvchilarni qirish bilan qishloq xo jaligiga katta foyda

keltiradi. Kundazgi yirtqich qushlarning aksariyatini va boyqushlar ozig ini

asosini kemiruvchilar tashkil qiladi.
D.M.Zverevning kuzatishiga ko ra G arbiy-Sibirda oddiy miqqiy bir

kunda uyasiga 10 ta kemiruvchi (yumronqoziq, dalasichqon va sichqon) olib
keladi.
Uning hisoblashicha bir juft miqqiy bola boqish davrida (bir oy) 180 ta
yumronqoziq, 90 ta sinqonsimon kemiruvchi va bir nechta qushni uyasiga olib
kelgan.
Qushlarning soni qulay uya qurish va bola ochish joylarga bog liq ekanligi

aniqlangan.
53

Ayniqsa bu daraxt kovaklariga uya qo yuvchi qushlarda yaqqol ko rinadi.
Buning sababi bir tomondan «yashash fondining» kamligi, ikkinchidan esa shu
sababli oziq maydonlaridan to liq foydalana olmasligidandir.

Aviatsiya rivojlanishi bilan ayniqsa orollarda joylashgan aerodromlarda
o ziga xos muammolar paydo bo ladi. Aerodrom atrofida uya quruvchi yoki shu

atrofda oziqlanuvchi qushlar ko pincha yerga qo nayotgan yoki osmonga

ko tarilayotgan samolyot bilan to qnashadi. Avariyalar ko pincha 600 m

balandlikda yoki ko tarilish va qo nish davrida ko proq bo lishi aniqlangan.

Biroq to qnashish 6300 m balandlikda ham bo lgani aniqlangan. Ko pincha

avariyalar reaktiv samolyotlarda bo ladi. Ayniqsa dengiz chaykalari, kaptarlar,

ko chmanchi suv qushlari, kunduzgi yirtqichlar chug urchiqlarning katta

galalari, loyxo raklar samolyotlar uchun juda xavfli.

Yirtqich qushlarga bo lgan munosabatni aniqlaganda ular tabiatning ajoyib

ijodi ekanligini esdan chiqarmaslik kerak. Qator turlar-burgut, lochin, qirg iy

ovchi qushlar ajoyib sport ovida qo llaniladi. Masalan: O rta Osiyo mohir

ovchilar burgutlar yordamida bir faslda 50-60 ta tulki, ayrim vaqtlarda esa bo rini

ham ovlaydilar. Ayrim yillarda Qirg izistonda terisi uchun tutiladigan tulkilarning

30% burgutlar yordamida ovlanadi.
Ov qushlari. Oq qushlari ko pligi jihatdan olganda Rossiya jahonda

birinchi o rinni egallagan. Uning faunasida 150 turga yaqin ov qushlari bor. Bular

orasida g ozsimonlar (48 tur), tovuqsimonlar (20 tur) alohida o rin egallaydi.

Bulardan boshqa ovda suvmoshaklar turkumining vakillari (asosan qashqaldoqlar),
baliqchilar, chistiklarning ham ahamiyati oz emas.
Hozirgi vaqtda har yili 40-50 mln dona qush ovlanadi. Bulardan 30 mln tasi
suv qushlaridir. Eng katta ahamiyatga ega bo lganlaridan yovvoyi o rdaklar

30%, churraklar 30%, qashqaldoqlar 10% ga yaqin, g ozlar 5%. Suvda suzuvchi

qushlar ovlanadigan asosiy zonalar G arbiy Sibir va Shimoliy Kavkaz. Bu yerda

yiliga 9 mln dona qush ovlanadi. Sharqiy Sibirda va Uzoq Sharqda 3,5 mln, O rta

Osiyoda va Sharqiy Qozog istonda 2,4 mln, Rossiya Yevropa qismining

54

Markaziy oblastlarida 2,4 mln, Ozarbayjonda 2,2 mln. Uralda va Zauraleda 1,2
mln qush ovlanadi. O rmon qushlari (ancha ko p) 10-12 mln dona ovlanadi.
Bunda oq kaklik birinchi o rinda (70%) turadi. Bulduruqlar 6%, qurlar 5% ni

tashkil qilsa, qolgan qismini kulrang va unga yaqin tashkil qiladi. Qirg ovullar

juda kam ovlanadi.
Qushlarni muhofaza qilishda turli geografik zonalarda joylashgan
qo riqxonalar katta ahamiyatga ega. masalan, Kandalaksha (Oq va Barents

dengizlarida), Juvintas (Litva), Darvin (Ribinsk suv omborida), Qora dengiz
(Dnepr etagida), Astraxan (Volga deltasida), Qizilag och (Kaspiyning janubi-

g arbiy qismida) va boshqalar.

Qushlarni muhofaza qilishda zakazniklar ham ahamiyatga ega. hozirgi
vaqtda Rossiya territoriyasida ularning soni 600 ta, umumiy maydoni 10 mln ga.
Hozirgi zamon ov xo jaligida parrandachilik katta ahamiyatga ega. bu ish

ov xo jaliklariga qushlarni keltirib qo yish yoki o sha yerda ko paytirish

orqali amalga oshiriladi.
Inkubatorda ko paytirishda eng yaxshi ob ekt qirg ovul va kakliklardir.

Suv qushlaridan o rdaklar, karqur va qurlarni ko paytirish ishlari boshlangan.

Avval asosiy ov qushlar hisoblangan ayrim qushlarning soni shunchalik kamayib
ketganki, ular «Qizil kitob»ga kiritilgan. Masalan, qizilbo yin kazarkalar, tog

g ozi, jingalak saqoqush, ular, oq turna yoki sterx va hokazo, jami 50 tur.

Xonaki parrndalar. Qushlarni qo lga o rgatish va xonakilashtirish turli

maqsadda, turli xalqlar tomonidan qadim zamonlardan boshlangan. Barcha xonaki
tovuqlarning ajdodi Hindiston, Birma, Malayya arxipelagida yashaydigan bankiv
tovug i (Gallus gallus) dir. U eramizdan bir necha ming yil ilgari Hindistonda

xonakilashtirilgan. Ehtimol, u ibodat ob ekti bo lgan. Yevropaga tovuqlar

asrimizdan bir necha yuz yil burun keltirilgan. Kurka ham eramizdan ancha burun
Meksika hindlari tomonidan xonakilashtirilgan. Ularning ajdodlari Shimoliy
Amerikaning janubida yashaydigan yovvoyi kurka (Meleagris gallopavo) bo lgan.

Yaponiyada bir necha yuz asr burunroq mahalliy yovvoyi bedana (Coturnix
55

coturnix japonica) xonakilashtirilgan. Hozirgi vaqtda ular Yevropada va
Amerikadagi qator mamlakatlarda ko paytiriladi. Bu bu bedanalar Rossiyada ham
ko paytiriladi. Yiliga ular 300 dona tuxum qo yadi. Xonaki o rdaklar Shimoliy

yarim sharda tarqalgan bir turg yovvoyi o rdak (Anas platyrhyncha) dan kelib

chiqqan. Ularni xonakilashtirish turli xalqlarda mustaqil ravishda bo lgan.

Yevropada o rdaklar yangi eraning birinchi asridan ma lum. Xonaki g ozlar

ikki yovvoyi ajdod: kulrang g oz (Anser anser) va quruqburun g oz (Cygnopsis

cygnoiges) dan kelib chiqqan. Birinchisi Yevropada va Sibirda, ikkinchisi
Sibirning janubida va ichki Osiyoda tarqalgan. Quruqburun g ozlardan Xitoy

xonaki g ozlari kelib chiqqan.

Xonaki kapterlarning juda ko p turlari yovvoyi tog kaptari (Columba

livia) dan kelib chiqqanligini Darvin isbotlagan. Kaptarchilikning uch yo nalishi

va shunga asosan uch zoti bor: manzarali, pochtachi, go shtdor zotlar. Manzarali

kaptarlar rang-barang, tanasi o ziga xos va pardoz beruvchi patlari rivojlangan

bo ladi. Masalan, buqoq, trubach, po pakli kaptarlar. Go shtdor zotlardan king,

ispolin kaptarlarning massasi 600-900 g keladi. Yaxshi zotli kaptarlar yiliga 14-16
bosh jo ja ochadi. Pochta kaptarlari qadimdan aloqa ishlarida qo llaniladi. Ular

hozir ham ahamiyatini yo qotmagan. Ularning muayyan bir joyga qaytib kelishi

ko rish orientatsiyasiga bog liq bo lganligi tufayli ularni bir rayonda ishlashga

o rgatiladi. Bir tomonlama aloqalarda ularning uchish masofasi 150-200 km,

ayrim vaqtlarda 1000 km bo lishi mumkin. Ikki tomonlama aloqalarda uchish

masofasi 50-100 km. Uchish tezligi 50-70 km/s, balandligi 10-150 m.
Qushlar ekologiyasi.
Qushlarning geografik tarqalishi nihoyatda keng. Ular amalda butun
quruqlik yuzasini egallab shitmoldan qutbgacha boradi.
Qushlarning vertikal tarqalishi ham juda muhim yangi Gvineyada kauzarlar
dengiz sathidan 200 m balandlikda ham uchragan. Baliqchi qushlar krachkalar
Osiyoning tog li rayonlarida dengiz sathidan 4700 m, qumaylar 7000 m

56

balandlikda uchraydi. Hamma kolibrlar joylarda 4000-5000 m balandlikka
ko tariladi. Shu bilan bir qatorda ba zi bir dengiz qushlari (gagaralar, pingvinlar)
oziq izlab 20 m chuqurlikka tushadi.
Qushlar uchish qobiliyatiga ega bo lganligi uchun boshqa hayvonlar (hatto

sut emizuvchilar) o ta olmaydigan to siqlardan o ta oladi. Qushlarni tez joy

almashishida qisqa muddatli yashash imkoniyati bo lgan yerlarni egallash va u

yerlardan yilning boshqa fasllarida yashash mumkin bo lgan joylarga uchib

ketishga imkon beradi. Yorug lik sharoiti qushlar hayotida muhim ahamiyatga

ega. Buni ko pchilik qushlar kunduzi hayt kechirishidan ko rish mumkin. Kun

yorug lik davrining qisqarishi, oziq topish vaqtini qisqartiradi va qushlar hayotini

og irlashtiradi. Kunning yorug vaqtining qisqarishi kuz va qishga to g ri

kelishi va issiqlikning ko p sarf bo lishi davriga to g ri kelishini ko zda

tutish kerak.
Natijada ovqatga muhtojlik va uni ovlash imkoniyati orasidagi farq katta
bo lib, qushlar sharoiti birmuncha yaxshi bo lgan janubga uchadi.

Qushlarning ko chib o tish vaqtidagi orientatsiya va navigatsiya

mexanizmi hozirgacha batafsil aniqlangan emas. Qushlar uchish yo llarini

xotirida saqlaydi, degan tasavvur ayrim qushlarning birinchi marotaba
ko chadigan yoshlari qarilaridan avvalroq uchishi bilan inkor qilinadi. Yerning

magnit maydoni haqidagi nazariya ham tasdiqlanmadi. Tabiatda kuzatish va
eksperiment uchib o tishda ko rishning katta roli bor ekanligini ko rsatdi.

Ayrim turlar uchun joyning landshaft xarakteri ayrimlari uchun osmonning
yoritilgan qismi ayrimlari uchun esa osmondagi sayyoralar muhim orientirlash
belgisi hisoblanadi. Tunda ko chuvchi qushlar osmon bulut bilan qoplangan yoki

qalin tuman vaqtida orientirlarini yo qotadi.

Ekologik belgilar orqali orientatsiya tug ma bo lib sayyoralar orqali

orientatsiya bu kuzatish natijasida paydo bo lgan shartli xususiyatdir. Osmonda

quyosh va sayyoralar holati doimo o zgarib turganligi tufayli bu sistemaga qarab

aniqlash qiyin.
57

Qushlar ko chishini o rganishda halqalash usuli juda katta rol o ynaydi.
Tutilgan qushlarning (ko pincha jo jalarining) pix suyagiga nomer va halqa

kiygiziladi. Rossiyada bu ishni Fanlar Akademiyasining halqalash byurosi
boshqargan.

10-rasm
58

XULOSA.
О ‘zbekistonning janubiy viloyatlarida, jumladan, Qashqadaryo
viloyatida 90 dan ortiq har xil qushlar hayot kechiradi. Bu qushlardan k о ‘pchiligi
foydali b о ‘lib, ularning tabiatda ahamiyati katta. Qushlarimizning k о ‘pchilik turlari
bog‘, poliz va dala о ‘simliklari hasharotlarini qiradi, ayrimlari esa sanitar qushlar
hisoblanadi. Bu qushlarni asrash sohasida hozir katta ishlar qilinmoqda. Aynan
shu sohada maktab о ‘quvchilari о ‘rmonshunoslar, olimlar ish olib borib qushlarni
k о ‘paytirib, asrash sohasida ishlamoqdalar.
Mazkur bitiruv malakaviy ishida tabiatimizda asosiy kasb etadigan quyidagi
foydali qushlarning turlari, ularning yashash tarzi shuningdek, k о ‘payishi, yashash
sharoitiga moslashishi t о ‘g‘risida olib borgan ishlarimiz asosida qushlarga nisbatan
kishilarimizda qiziqish uyg‘otish t о ‘g‘risida ma’lumotlar berildi.
Malakaviy ishimda viloyatimizda uchraydigan Tovuqsimon lar turkumi
vakillari tovuslar, qur, karqur shunga o xshash vakillarini ko pgina turlari
biologiyasi o rganildi.

1. Tovuqsimon lar turkumiga kiradigan qushlar turlarini aniqlab olish.
2. Viloyatimizda uchraydigan Tovuqsimonlar turkumi vakillari kiradigan
ayrim tur qushlarni biologiyasini o rganish

3. Tovuqsimonlar turkumi vakillarini asrash, ularni sonini ko paytirish uchun

talabalar va o quvchilar oldida tushuntirish ishlari olib borish.

4. Tovuqsimonlar turkumi vakillarini himoya qilish uchun takomillashgan
kurash choralarini ishlab chiqish.
5. Juda kam uchraydigan va ayni vaqtda yo qolib ketish xavfi oldida turgan

Tovuqsimon turkumi vakillarini muhofaza qilish yo llarini ishlab shiqildi.

Kuzatishlarimizdan ham shu narsa ma lum bo ldiki, haqiqatdan ham bu

turkum vakillari qishloq xo jalilik faoliyati ahamiyati katta ekan. Shuning uchun

kelgusida bu turkum vakillari turlarini saqlab qolishda barchamiz mas ul

ekanligimizni yodda tutishimiz zarur.
59

Tovuqsimonlar turkumi vakillari ko pgina turlari yo qolish arafasida,
ko pgina turlari kamayib ketayotganligi sababli ularni asrash yo llarini ishlab

chiqishimiz zarur. Talabalar va o quvchilar o rtasida bu qushlarni asrash va

ko paytirishga oid tushuntirish ishlari olib borish maqsadga muvofiqdir.

60

Adabiyotlar ro yhati .
2. Богданов О.П.Ўзбекистон ҳайвонлари. Тошкент, «Ўқитувчи», 1965й
3. Богданов О.П.Ўзбекистон ҳайвонлари. Тошкент, «Ўқитувчи», 1983й
4. Konstantinov V.M., Naumov S.P. Zoologiya pozvonochnix,M. 2000.
5 . Муратов Д.М. Умуртқалилар зоологиясидан практикум. Тошкент.
“Ўқитувчи”,1982 й.
6 . Муратов Д.М. Умуртқалилар зоологиясидан практикум. Тошкент.
“Ўқитувчи”,1980й
7. Naumov S.P. Zoologiya pozvonochnx.M. Prosveshenie, 1997
8. Naumov S.P. “Umurtqali hayvonlar Zoologiyasi” Toshkent, “O’qituvchi”,
1995
9. Informatsionny byulleten proekta. Vajneyshie Uzbekistana
ornitologicheskie territorii. №1 fevral 2006g
10. Ilichyov V.D., Kartoshyov N.N., Shilov I.A. Obshaya ornitologiY.Izd.
Vsshaya shkola, 1982.
11. S. Dadaev, Q. Saparov «Zoologiya» (Xordalilar) Toshkent – 2009 yil

61

Купить