Войти Регистрация

Docx

  • Рефераты
  • Дипломные работы
  • Прочее
    • Презентации
    • Рефераты
    • Курсовые работы
    • Дипломные работы
    • Диссертациии
    • Образовательные программы
    • Инфографика
    • Книги
    • Тесты

Информация о документе

Цена 50000UZS
Размер 126.2KB
Покупки 0
Дата загрузки 01 Май 2025
Расширение docx
Раздел Курсовые работы
Предмет Информатика и ИТ

Продавец

Telzor Uchun

Дата регистрации 21 Апрель 2025

24 Продаж

Genetik algoritm va uning qo’llaniladigan masalalar

Купить
MAVZU: GENETIK ALGORITM VA UNING QO’LLANILADIGAN
MASALALAR
REJA: 
I. KIRISH
II. ASOSIY QISM
2.1.   Neyron to'ri asosida qaror qabul qilishdagi shaffoflik
2.2.   Genetik algoritm va uning qo’llaniladigan masalalar
2.3.   Qarorlar daraxtining amaliy tadbiqlari Qarorlar daraxtining misoli
XULOSA
FOYDALANILGAN ADABIYTLAR KIRISH
Kurs   ishining   dolzarbligi:   Neyron   tо‘rlari   juda   yangi   hisoblangan   va
yanada   kelajagi   porloq   hisoblash   texnologiyasidir,   uning   yordamida   xalq
xо‘jaligining   turli   sohalariga   oid   dinamik   masalalarni   о‘rganish,   uning   asosida
samarali   yechimlar   qabul   qilish   mumkin,   chunonchi   iqtisodiyot,   texnikaviy
obyektlarni   boshqarish,   texnologik   jarayonlarni   nazorat   qilish   va   shu   kabi
sohalarda.   Endilikda   neyron   tо‘rlaridan   о‘quv   jarayonini   tahlil   qilish   va   metodik
boshqarish   masalalarini   hal   qilishga   tadbiq   etilmoqda.   Neyron   tо‘rlari,   dastavval,
obrazlarni   anglash   sohasida   о‘zining   yangi   samarali   imkoniyatlarini   ochib
berdi.Undan   keyin   bunga   statistik   va   sun’iy   intellekt   metodlariga   asoslangan
yechim   qabul   qiluvchi   jarayonni   hamda   moliya   sohasidagi   masalalarni   yechishni
qо‘llab-quvvatlovchi vositalar qо‘shildi.
Kurs ishining maqsadi va vazifasi:    Suniy intellektni amalga oshirishning
ko'p holatlarida 
- kompyuter shaxmatchilaridan tortib uchuvchisiz transport vositalarigacha 
- chuqur o'rganish va tabiiy tillarni qayta ishlash imkoniyati juda muhimdir. 
Ushbu   texnologiyalar   tufayli   kompyuterlarga   katta   miqdordagi
ma'lumotlarni   qayta   ishlash   va   ulardagi   naqshlarni   aniqlash   orqali   muayyan
vazifalarni bajarishga "o'rgatish" mumkin. 
Ekspert tizimlari nima? 
Zamonaviy   jamiyatda   tobora   o‘sib   borayotgan   axborot   oqimi,   axborot
texnologiyalarining     turlitumanligi,     kompyuterda     yechiladigan     masalalarning
murakkablashuvi   ushbu     texnologiyalardan   foydalanuvchining   oldiga   bir   qator
vazifalarni   qo‘ydi.   Kerakli   variantlarni   tanlash   va   qaror   qabul   qilish   ishlarini
insondan   EHMga   o‘tkazish   masalasi   yuzaga   keladi.   Bu   vazifani   yechish
yo‘llaridan   biri   bu   ekspert   tizimlarini   yaratishva   foydalanish   sanaladi.   Ekspert
o‘zidan   kelib   chiqib   sharoitni   tahlil   etadi   va     nisbatanfoydali   axborotni   aniqlab
oladi,   chorasiz   yo‘llardan   voz   kechgan   holda   qaror   qabul   qilishning   eng   maqbul
yo‘llarini   vujudga   keltiradi.   Ekspert   tizimida   ma’lum   bir   predmet   sohasini
3 ifodalaydigan   bilimlar   bazasidan   foydalaniladi.   Ekspert   tizimi   bu   ayrim   mavzu
sohalarida   bilimlarni   to‘plash   va   qo‘llash   uyushtirish   usullari   hamda   vositalari
majmuidir.   Ekspert   tizimi   mutaxassislarning   yuqori   sifatli     tajribasiga   suyangan
holda qarorni   tanlash   chog‘ida   muqobil variantlar ko‘pligi uchun yanada yuqori
samaraga erishadi. 
Neyron   tо‘rlaridan   foydalanishning   mohiyati   iqtisodiy   sohada   shundan
iboratki, bu yangi usul, metod oldingi an’anaviy ishlatilib kelinayotgan metodlarni
istisno, chetga surib tashlamaydi  ya’ni velosipedni  yangidan yaratmaydi, balki bu
neytron   tо‘rlari   yuqorida   keltirilgan   masalalarni   yechish   uchun   yaratilgan,   yangi
imkoniyatlarga ega hisoblash vositasidir.
Kurs   ishining   tuzilishi:   kurs   ishi     kirish,   asosiy   qism,     xulosa   va
foydalanilgan adabiyotlar.
4 II.ASOSIY QISM
2.1. Neyron to'ri asosida qaror qabul qilishdagi shaffoflik
Hozirgi   vaqtda   sun’iy   neyron   to’rlari   va   masalalarni   parallel   ishlash   ustida
nazariy   izlanishlar   va   amaliy   qo’llanishlar   keskin   rivojlanmoqda.   Neyron   to’rlar
analitik   tavsifi   bo’lmagan   va   faqatgina   eksperimental   ma’lumotlar   bilan   berilgan
katta   ko’lamdagi   amaliy   masalalarni   yechish   imkonini   beradi.   Neyron   to’rlarini
sintez   qilishda   algoritmlarning   nozik   tomoni   bu   qaror   qabul   qilishni   tushuntirish
bo’lib   hisoblanadi.   Bu   muammoni   yechish   bilan   ko’pchilik   tadqiqotchilar
shug’ullanmoqdalar.   Bu   maqsadda   ishlatadigan   usullar   evristik   bo’lganligi   uchun
ular   asosida   korrekt   qaror   qabul   qilish   foydalanuvchining   subektiv   mulohazasiga
bog’liq   bo’ladi.   Ko’p   o’lchovli   chiziqsiz   optimizasiyaning   an’anaviy   iterativ
gradiyent   algoritmlari   bilan   o’rganadigan   neyron   to’rlari   modellarining   eng   ko’p
tarqalgani   —   bu   ko’p   qatlamli   sun’iy   neyron   to’rlari   sinfidir.   Ma’lumki,   ko’p
qatlamli   sun’iy   neyron   to’rlari   o’rganishda   iterativ   algoritmlar   yaqinlashuvi,
o’rganiladigan   berilganlarning   (tanlovning)   hajmiga,   vaznlarning   boshlang’ich
qiymatiga,   shuningdek,   o’rganishdagi   maksimal   xatolarga   (o’rganishning   sifat
mezonlariga),   o’rganishdagi   takrorlanishlar   soniga   (o’rganish   vaqtining   uzayishi
mezonlariga)   bog’liq.   Shuning   uchun,   qo’yilgan   masalani   yechish   uchun   optimal
modellarni   tanlashda   ularni   solishtirish   va   qaror   qabul   qilishda   neyroto’rlarning
xususiyatlarini   yetarli   darajada   baholashga   imkon   beruvchi   xususiy   va   umumiy
mezonlar majmuasini ishlab chiqish zarur. Bilimlarni ajratib olish algoritmlarini va
sifat jihatdan yangi bosqichdagi, kognitolog mutaxassislarga mo’ljallangan, neyron
to’rlarining programma vositalarini yaratishga asos bo’luvchi yangi g’oyalar zarur.
Hozirda   keng   tarqalgan   xatolarning   teskari   tarqalish   algoritmlarida   va   Xopfild
neyron to’rlarida qaror qabul qilish jarayonini tushuntirishga harakatlar qilindi. Bu
modellardagi   algoritmlarning   evristik   xarakterda   ekanligi   qaror   qabul   qilishda
neyron   to’rlarining   shaffoflik   muammosini   yechishni   yetarli   darajada   matematik
formallashtirishga   imkon   bermaydi.   Natijada,   tasvirlarni   ajratib   olish   neyron
to’rlari bo’yicha mutaxassisga bog’liq va asosan tavsiya xususiyatiga ega bo’ladi.
5 Ayni   paytda,   sun’iy   neyron   to’ri   sohasidagi   olimlar   tomonidan   turli   xil   amaliy
masalalarni yechishda neyromodellarni solishtirishga va tanlashga asos bo’ladigan,
ko’p qatlamli neyron to’rlarining mantiqiy shaffofligini miqdoriy baholaydigan bir
nechta   mezonlar   va   usullar   ishlab   chiqilgan.   Umumlashgan   ko’rsatkichlarni
hisoblash   orqali   tajriba   ma’lumotlar   bazasidan   tasvirlarni   ajratib   olish   va   ularni
ifodalash   va   modellarda   parallel   ishlov   berishni   joriy   etish   tadqiqot   maqsadi
hisoblanadi. 
Sun ’ iy   neyron   t о‘ rini   о‘ qitish   tushunchasi   Pedagogika   ilmida   о‘ qitish   о‘ z
о‘ rnini   topgan   va   juda   keng   ishlatiladigan   termindir .   О‘ qitish   deganda   ta ’ lim
olishning   asosiy   y о‘ lini ,   pedagoglar ,   masterlar   ( ustalar ),   ustozlar   va   boshqalar
rahbarligida   bilimlarni ,   bajaraolishni   va   k о‘ nikmalarni   egallash   jarayoni
tushuniladi .   Ta ’ lim   olish   mobaynida   о‘ quvchi   ijtimoiy   tajribani   о‘ zlashtiradi ,
obyektiv   borliqqa   b о‘ lgan   qimmatli - emotsiyali   munosabatlari   shakllanadi .
Individual ,   shaxsiy   imkoniyatlarining   rivojlanishi ,   о‘ quvchilarning   qiziqishlari
differensiallangan   о‘ qitish   jarayonida   amalga   oshiriladi   va   bu   tarbiya   bilan
chambarchas   bog ‘ langan .
Xuddi   shunday   “о‘ qitish ”   termini   Sun ’ iy   intellekt   tizimlarini   qurish
amaliyoti   va   nazariyasida   ham   о‘ z   о‘ rnini   topgan   va   undan   foydalanishmoqda .
Pedagogika   fanining   tajribalarini   umumlashtirish   Sun ’ iy   intellektli   tizimlarni
о‘ qitish   nazariyasining   ilmiy - metodologik   apparatini   juda   ham   k о‘ p   boyitishi
mumkin .
О‘tgan   asrning   50   yillarining   о‘rtalarida   intellektli   tizimlar   keng   rivojlana
boshladi.   Juda   kо‘p   intellektual   tizimlar   yaratildi,   biroq   keyingi   paytlarda   jadal
rivojlanayotgan   intellektual   tizimlarning  sohasi   neyrotarmoq   tizimlar   hisoblanadi.
Umuman   olganda   neyrotarmoq   tizimlarning   asosida   jonli   mavjudotlarning,
xususan   insonning   miya   faoliyatini   modellashtirish   g‘oyasi   yotadi.   Shu   boisdan
ham   ilmiy   adabiyotlarda   Sun’iy   neyron   tо‘rlari   (SNT)   termini   ishlatiladi.   Shuni
esda tutish kerakki jonli mavjudotlarning miya tuzilishini asosini  biologik neyron
tо‘rlari hosil qiladi.
6 Biologik   neyron   tо‘rlarining   element   bazasini   ximiyaviy   asoslangan
strukturalar, Sun’iy neyron tо‘rlarining asosini esa mikroelektronikaga asoslangan
strukturalar   tashkil   etadi.   Sun’iy   neyron   tо‘rlari   shaxsiy   kompyuterlar   asosida
qurilishi mumkin. Sun’iy neyron tо‘rlarining strukturasi medik olimlar tomonidan
jonli mavjudotlarning miya tuzilishini о‘rganish natijasida aniqlandi.
Sun’iy neyron tshrlarining rivojlanishidagi  yangi  rezonans (jonlanish)  1984
yilda   yaratilgan   yangilik,   ixtiro   neyron   tо‘rlarini   sozlash   metodi   –   xatolikning
teskari tarqalish metodi. Metod juda samarali hisoblandi va xalq xо‘jaligining turli
sohalarida   neyron   tо‘rlarini   qо‘llash   bо‘yicha   ommaviy   ilmiy   izlanishlarni   olib
borishga asos soldi.
Barcha   manbalarda,   jumladan   1945   yilda   oddiy   tо‘rlarni   о‘rganishdan
boshlab,   SNT   ning   vazn   koeffitsiyentlarini   sozlash   (aniqlash)   jarayoni   о‘qitish
jarayoni   sifatida   qaraladi.   “О‘qitish”   termini   SNT   bо‘yicha   mutaxassislar
tomonidan   amaliyotga   keng   tadbiq   qilinmoqda,   bunga   hech   qanday   shak-shubha
yо‘q. Shunday qilib, biologik va Sun’iy neyron tо‘rlarining metodologik bazasini
о‘qitish protsedurasi tashkil qiladi.
Neyron   tо‘rlarini   amaliy   ilmiy-texnikaviy   ilovalarga   tadbiq   qilish
xususiyatlarini   о‘rganish   tajribasi   Sun’iy   neyron   tо‘rlarini   о‘qitish   protsedurasini
amalga   oshirish   va   pedagogika   ilmining   asoslariga   mos   ravishda   о‘quvchilarni
о‘qitish  protsedurasining  о‘xshashligini  namoyon qilmoqda. О‘xshashlik  shundan
iboratki,   о‘qitish   protsedurasini   amalga   oshirish   uchun   shunday   bir   misollarni
maxsus   tanlash   uslubini   ishlab   chiqish   zarur,   о‘qitish   alohida   misollarni
bosqichma-bosqich о‘zlashtirish bilan amalga oshiriladi. Natijada о‘qitish sifati na
faqat   misollarning   soniga,   balki   ularning   tarkibiga,   mazmuniga   kо‘proq   bog‘liq,
ta’lim   jarayonida   takrorlashlarga   kо‘p   о‘rin   ajratilgan,   har   bir   bosqichda   vazn
koeffitsiyentlarining   qiymatlari,   о‘qitish   tizimining   strukturasi   va   davriyligi
о‘zgaradi.
Muhim   о‘xshashlik   jihatlaridan   bittasi   shundan   iboratki,   ya’ni   о‘qitilgan
Sun’iy tizim xuddi insonga (mutaxassisga)  о‘xshab о‘qitilgandan keyin tanlangan
7 о‘qitish   tipidagi   masalarga   kirmagan   (о‘xshamagan)   masalalarni   muvaffaqiyatli
yechishi mumkin.
Asosiy о‘xshashlik quyidagilardan iborat:
1. О‘qitish   sifati   kо‘p   jihatdan   na   faqat   tanlab   olingan   misollarning
soniga,   balki   ularning   sifatiga,   tarkibiga,   mazmuniga   kо‘proq   bog‘liq.   Agar
shunday   tasavvur   qilsak,   ya’ni   barcha   tanlab   olingan   misollar   birorta   funksional
bog‘lanishlar   bilan   bog‘langan   bо‘lsa,   u   holda   juda   yaxshi   samara   shunday   bir
holatda   olinadiki,   qachonki   misollar   funksional   bog‘lanishning   turli   sohalariga
mansub   bо‘lsa.   Ma’lumki,   ayrim   hollarda   bir   qancha   misollar   yetarlicha
hisoblanadi,   neyron   tо‘ri   kо‘rinishidagi   intellektual   tizim   bog‘lanishlarni   aniqlab
bersa.   Insonni   о‘qitishda   ham   birinchi   navbatda   xuddi   shunday   masala   qо‘yiladi,
ya’ni ta’lim oluvchi о‘qiladigan misollarning asosiy bog‘lanishlarini yoki yechish
tartibini,   algoritmini   tushunishi   (aniqlashi)   zarur.   Demak   misollarni   yechish
metodikasini   о‘zlashtirish,   algoritmini   tushunib   yetish   asosiy   hisoblanadi,   о‘quv
materialini mustahkamlash esa takrorlash yoki treninglar hisobiga erishiladi.
Kо‘p jihatdan pedagogning ustamonligi, misollarning asosiy bog‘lanishlarini
aniqlashga   yoki   yechimga   olib   boradigan   asosiy   yondashuvlarga   yо‘naltirilgan
о‘qitishning   qanday   qurilganligiga,   tashkil   etilganligiga,   misollarni   tanlash   va
о‘zlashtirish   darajasini   nazorat   qilishga   bog‘liqliq.   Ma’lumki,   ayrim   hollarda
yuqori   natijalarga   erishish   uchun   tajribali   pedagogning   bir   nechta   mashg‘uloti
yetarlicha   hisoblanadi.   Kо‘rinib   turibdiki,   tajribali   pedagog   о‘quvchiga   shunday
ta’lim   beradiki,   materialni   о‘rgatadiki,   natijada   о‘quvchida   misollardagi   asosiy
bog‘lanishlarni   aniqlab   olish   kо‘nikmasi   hosil   bо‘ladi.   О‘quv   materialini
mustahkamlash   esa   mustaqil   tarzda   yoki   tajribasi   ancha   past   bо‘lgan   pedagog
rahbarligida amalga oshirilishi mumkin.
2. О‘zlashtiriladigan   materialni   takrorlash   jabhasi.   Har   qanday   sohada
о‘quv   materialini   о‘zlashtirishning   xususiyatlaridan   bittasi   shundan   iboratki
о‘zlashtiriladigan materialni yoki  yechiladigan misollarni  takrorlash zarur. Sun’iy
8 neyron   tо‘rlarida   ham   davriy   tarzda   о‘qitish   tanlanmasidagi   misollardan   olib
“taqdim etiladi”, keyin esa vazn koeffitsiyentlarini qiymatlariga tuzatishlar
kiritishni   taqozo   etadi.   Intellektual   tizimlarda   har   bir   о‘qitish   bosqichi
о‘qitishning   “davri”   deb   nomlanadi.   О‘qitishning   boshlanishida   о‘qitish
sikllarining   (davri)   soni   bir   nechta   о‘ntaga,   ayrim   hollarda   esa   yuz   minglagan
sikllarga yetishi mumkin. О‘qitish metodikasining shakllanishi mobaynida о‘qitish
sikllari soni birdaniga keskin kamayadi, ayrim hollarda yuzlagan sikllarga erishishi
mumkin.   Pedagogika   fanining   amaliyotida   bunday   о‘xshash   misollar   tо‘plamini
topish mumkin.
3. “qayta   о‘qitish”   jabhasi.   Intellektual   tizimlarda   shunday   holatlar
aniqlanganki, tizim misollar tо‘plamini amaliy jihatdan eslab qoladi va va о‘qitish
tо‘plamiga   kirmagan   misollar   uchun   masalalarni   juda   yomon   yechadi.
Pedagogikada   ham   bunday   holatlar   mavjud,   ya’ni   shunday   о‘quvchilar   borki
ularda axborotlarni eslab qolish qobiliyati juda yaxshi rivojlangan. Sun’iy intellekt
tizimida   esa   eslab   qolish   qobiliyati   kо‘p   jihatdan   neyronlar   soni   bilan
aniqlanadigan tо‘rning kо‘rinishiga va hajmiga bog‘liq.
4. Ta’lim olish bosqichida ayrim mashg‘ulotlarni о‘tkazib yuborish (yoki
ayrim   topshiriqlarni   yechmaslik)   aspekti.   Bunda   о‘quvchi   ayrim   sababalarga
binoan   mashg‘ulotlarning   bir   qismini   о‘tkazib   yuborishi   yoki   topshiriqlarni
tо‘laligicha   bajarmasligi   mumkin.   Natijada   qoldirilgan   materiallarni   о‘zlashtirish
fragmentar   (mustaqil   yoki   har   xil   о‘qituvchilar   rahbarligida).   Amaliyotda   bunday
fragmentlar   bо‘yicha   о‘quv   materialini   о‘zlashtirishga   bir   qancha   tuzatishlar
natijasida ijobiy erishish mumkin.
Neyron tо‘rlariga nisbatan fragmentli о‘qitishga erishish mumkin, qachonki
misollarning   biror   qismi   о‘qitish   tanlanmasiga   kiritilmagan   bо‘lishi   mumkin.
Tajribalarni ularni olishni qiyinligi sababli, yozish paytidagi uzilishlar rо‘y berish
holatlari,   tashqi   ta’sirlar   natijasida   axborotlarning   buzilish   holatlari   va   boshqalar.
Boshqacha variant ham bо‘lishi mumkin, ya’ni tanlangan misollar ishonchli emas,
9 notо‘g‘ri. Misollar maqsadli ravishda tashqi ta’sirlar bilan buzilgan yoki notо‘g‘ri
talqin qilingan bо‘lishi mumkin.
Biroq, bunday misollar bilan о‘qitish, о‘rgatish tо‘g‘ri natijalarga olib kelishi
mumkin, chunki   tushirib  qoldirilgan  yoki  buzilgan  ma’lumotlar   о‘qitilgan neyron
tо‘ri yordamida qayta tiklanishi mumkin.
Yuqorida   keltirilgan   mulahazalarga   asoslanib   quyidagi   xulosa   qilishimiz
mumkin.   Demak,   pedagogika   ilmida,   fanida   yig‘ilgan   tajribalarni   umumlashtirish
asosida   Sun’iy   neyron   tо‘rlarini   о‘qitish   protsedurasini   amalga   oshirishda
psixologik-pedagogik aspektlarni detallashtirilgan tarzda qayta ishlash zarur.
Neyron   tо‘rini   о‘qitish   algoritmlari   Sun’iy   neyron   tо‘ri   xuddi   insonga
о‘xshab   о‘qitiladi,   chunki   neyron   tо‘ri   kirish   tо‘plamiga   mos   keladigan   chiqish
tо‘plamini   berishi   kerak.   Har   bir   kirish   (chiqish)   tо‘plami   vektor   kо‘rinishida
qaraladi.   Neyron   tо‘rini   о‘qitish   ketma-ket   kirish   vektorlarini   berish   bilan   bir
vaqtda   ma’lum   bir   protseduraga   mos   ravishdv   vazn   koeffitsiyentlarini   qiymatini
sozlashadi.  О‘qitish mobaynida asta sekin tо‘rning vazn koeffitsiyentlari shunday
bir qiymatlar qabul qiladiki, natijada har bir kirish vektori chiqish vektorini ishlab
chiqaradi.
Neyron   tо‘rining   ish   sifati   о‘qitish   mobaynida   unga   berilayotgan   о‘qitish
ma’lumotlari   naboriga   haddan   tashqari   bog‘liq.   О‘quv   ma’lumotlari   masalsha
uchun   tipik   bо‘lishi   zarur,   uni   yechishga   о‘rganayotgan   neyron   tо‘ri   uchun.
О‘qitish   kо‘pchilik   hollarda   unikal   jarayon   deb   ataladi.,   chunki   kо‘p
muammolarning   talab   doirasidagi   yechimi   faqat   juda   kо‘p   sinovlar   natijasida
olinishi   mumkin.   Sun’iy   neyron   tо‘rlari   asosida   masalalarni   yechuvchilarga
(foydalanuvchilarga) quyidagilar talab qilinadi:
Tо‘rning mos keluvchi modelini tanlash;
Tо‘rning   topologiyasini   aniqlash   (ya’ni   elementlar   soni   va   ularning
bog‘lanishlari);
О‘qitish parametrlarini kо‘rsatish.
10 Buning   uchun   dastlabki   ma’lumotlarni   tayyorlashni   bajarish   zarur.   Bunday
dastlabki tayyorgarlik juda oddiy bо‘lishi mumkin, - masalan, barcha belgilarning
qiymatlarini masshtablash protsedurasi yordamida (0,1) intervalga о‘tkazish, balki
ancha murakkab algoritmlardan foydalanish ham mumkin. Biroq bu yerda shuni
ta’kidlash kerakki, neyron tо‘rini qurishdagi uzoq muddatli maqsad masalani
yechimini   olish   jarayoniga   tо‘g‘ridan-tо‘g‘ri   ta’sir   etishni   minimallashtirishdan
iborat,   chunkineyron   tо‘ralrining   asosiy   ustunligi   о‘zining   yechimlarini   ishlab
chiqishning   potensial   mavjudligi,   imkoniyati.   Amaliyotda   juda   yaxshi   yechimlar
olinadi,   qachonki,   mutaxassis,   kо‘rilayotgan   muammoni   bilimlar   sohasida   aniq
tasavvur qilaolsa va qurilgan neyron tо‘rining konseptual  muammolarini tushunib
yetgan bо‘lsa.
Neyron   tо‘rini   о‘qitish   uchun   foydalaniladigan   ma’lumotlar   odatda   ikki
kategoriyaga bо‘linadi: bir inchi kategoriya ma’lumotlari о‘qitish uchun ishlatiladi,
ikkinchi   kategoriya   ma’lumotlari   esa   tо‘rni   testlash   uchun   ishlatiladi.   Neyron
tо‘rining   haqiqiy   sifati   faqat   tо‘rni   testlash   vaqtida   namoyon   bо‘ladi,   tо‘rni
о‘qitishning   muvaffaqiyatli   tugaganligi   testlash   jarayonida   notо‘g‘ri   ishlash
belgilarining yо‘qligidadir. Testlash jarayoni shunday tashkil qilish kerakki, tо‘rni
ishlash   jarayonida   olingan   bilimlarni   umumlashtirish   qobiliyati   baholananishi
zarur. Bu yerda bilimlarni umumlashtirish deganda berilgan ma’lumotlar bо‘yicha
masalani tо‘g‘ri yechimini ishlab chiqish qobiliyatiga aytiladi.
Neyron   tо‘rini   о‘qitishni   oddiy   misolda   kо‘rib   chiqamiz.   Aytaylik   neyron
tо‘ri   bitta   kirish   va   bitta   chiqish   elementidan   tarkib   topgan.   Maktab   kursidan
ma’lumki fizika darslarida tajribalar о‘tkaziladi va dekart tekisligida uning grafigi
quriladi. Masalan, quyidagi tajriba ma’lumotlari olingan: kirish signallarini qiymati
X={xi},   Y={yi},   i=1,2,….,n.   Grafikda   korrelyatsiya   maydonidagi   nuqtalarning
joylashganligiga   qarab   bu   yerdagi   kirish   va   chiqish   orasidagi   analitik   bog‘lanish
tо‘g‘ri chiziqga yaqinligshi kо‘rinib turibdi [44-48].
11 Statistik   tahlildagi   eng   kichik   kvadratlar   metodini   qо‘llab   izlanayotgan
tо‘g‘ri   chiziqning   parametrlarini   topish   mumkin.   Tо‘g‘ri   chiziq   tenglamasi
quyidagi formula bilan beriladi
Y= ax + b ,
bu yerda x va u о‘zgaruvchilar (masalan, о‘rganilayotgan jarayondagi biror
parametrning qiymatlari), a tо‘g‘ri chiziqning x о‘qiga nisbatan qiyshayishini yoki
 
gradiyentini   aniqlaydi,   b   esa   tо‘g‘ri   chiziqni   u   о‘qini   kesish   nuqtasi.   Eng
kichik kvadratlar usuli bilan analitik funksiyaning a va b parametrlarini qiymatini
aniqlashimiz mumkin.
12 3. Genetik algoritm va uning qo’llaniladigan masalalar
Sun'iy   intellekt   sohasida   evolyutsion   algoritm   (EA)   metaevristik
optimallashtirishga   asoslangan   umumiy   populyatsiya   hisoblarining   kichik
to'plamidir.   EA   ko'payish,   mutatsiya,   rekombinatsiya   va   tanlash   kabi
rivojlanishdan   ilhomlangan   mexanizmlardan   foydalanadi.   Evolyutsion
optimallashtirish   algoritmlari   muammosidagi   nomzod   yechimi   populyatsiyadagi
individlar   rolini   o'ynaydi.   Shuningdek,   fitnes   funksiyasi   javoblarning   sifatini
belgilaydi.   Evolyutsion   algoritmlar   ko'pincha   muammolarning   barcha   turlariga
yaqin   echimlarni   taklif   qiladi.   Chunki   ideal   holda,   ular   asosiy   fitnes   landshafti
haqida   hech   qanday   taxminlar   qilmaydi.   Evolyutsion   modellashtirish   va   genetik
algoritmlar   uchun   qo'llaniladigan   usullar   odatda   mikroevolyutsion   jarayonlarni
o'rganish   va   hujayra   bosqichlariga   asoslangan   rejalashtirish   modellari   bilan
chegaralanadi.   Maslahatchilarning   ko'pgina   haqiqiy   ilovalarida   hisoblash
murakkabligi   taqiqlovchi   omil   hisoblanadi.   Aslida,   bu   muammo   fitnes
funktsiyasini baholash bilan bog'liq. Fitness fitnes bu qiyinchilikni yengishning bir
yechimidir.   Biroq,   oddiy   ko'rinadigan   EA   ko'pincha   murakkab   muammolarni   hal
qilishi   mumkin.   Demak,   ketma-ketlikning   murakkabligi   va   muammo   o'rtasida
bevosita   bog'liqlik   bo'lishi   mumkin   emas.   Batafsil   ma'lumotni   "Evolyutsiya
algoritmlari" kitoblarida topishingiz mumkin. 
Amalga oshirish  
Birinchi   qadam,   tasodifiy  ravishda   odamlardan   boshlang'ich   populyatsiyani
yaratishdir. 
Ikkinchi bosqich - bu guruhdagi har bir shaxsning mosligini baholash (vaqt
chegarasi, etarli tayyorgarlik va boshqalar). 
Uchinchi qadam - tugallangunga qadar quyidagi regeneratsiya bosqichlarini
takrorlang: 
1. Ko'paytirish uchun eng munosib odamlarni tanlang (ota-onalar). 
2. Nasl   olish   uchun   krossover   va   mutatsiya   yordamida   evolyutsiya
algoritmidan o'tgan yangi shaxslarni keltiring. 
13 3. Yangi odamlarning individual muvofiqligini baholang. 
4. Eng kam mos keladigan aholini ular bilan almashtiring. 
Turlari
Genetik   algoritm   -   bu   evolyutsion   ketma-ketlik,   maslahatchilarning   eng
mashhur   turi.   Muammoning   yechimi   rekombinatsiya   va   mutatsiya   (ba'zan   bitta,
ba'zi   hollarda   ikkalasi)   kabi   operatorlardan   foydalangan   holda   raqamlar   qatori
(an'anaviy   ravishda   ikkilik,   garchi   eng   yaxshi   tasvirlar   odatda   hal   qilinayotgan
muammoni   ko'proq   aks   ettiradigan   bo'lsa-da)   ko'rinishida   izlanadi.   ).   Ushbu
turdagi maslahatchi ko'pincha optimallashtirish muammolarida qo'llaniladi. Buning
yana bir nomi fetura (lotincha "tug'ilish" degan ma'noni anglatadi): 
1. Genetik   dasturlash.   U   kompyuter   kodlari   ko'rinishidagi   echimlarni
taqdim etadi va ularning muvofiqligi hisoblash vazifalarini bajarish qobiliyati bilan
belgilanadi. 
2. Evolyutsion   dasturlash.   Evolyutsion   genetik   algoritmga   o'xshash,
ammo struktura sobit va uning raqamli parametrlari o'zgarishi mumkin. 
3. Gen ifodasini dasturlash. Kompyuter dasturlarini ishlab chiqadi, lekin
genotip-fenotip tizimini o'rganadi, bu erda turli o'lchamdagi  loyihalar  belgilangan
uzunlikdagi chiziqli xromosomalarda kodlanadi. 
4. Strategiya.   Haqiqiy   sonlar   vektorlari   bilan   yechimlar   tasviri   sifatida
ishlaydi.   Odatda   o'z-o'zidan   moslashuvchi   evolyutsion   mutatsiya   tezligi
algoritmlaridan foydalanadi. 
5. Differensial rivojlanish. Vektor farqlari asosida yaratilgan va shuning
uchun   birinchi   navbatda   raqamli   optimallashtirish   muammolari   uchun   javob
beradi. 
6. Neyroevolyutsiya.   Evolyutsion   dasturlash   va   genetik   algoritmlarga
o'xshash. Ammo ikkinchisi sun'iy neyron tarmoqlar bo'lib, ulanishlarning tuzilishi
va   og'irligini   tavsiflaydi.   Genom   kodlash   to'g'ridan-to'g'ri   yoki   bilvosita   bo'lishi
mumkin. 
14 2.3.  Qarorlar daraxtining amaliy tadbiqlari  
Qarorlar daraxtining misoli
Qaror   daraxtining   bitta   oddiy   misolini   ko'rib   chiqaylik.   Ushbu   misolda
biz   kredit kompaniyasi . Kredit kompaniyasi qaysi toifadagi foydalanuvchilarning
qancha   foizi   kredit   olganligi   to'g'risida   qaror   qabul   qiladi.   Kredit   kompaniyasi
uchun   qarorlar   daraxtining   quyidagi   diagrammasiga   qarang.Shunday   qilib,   kredit
kompaniyasi bolali oilali shaxs toifasiga katta ustunlik beradi.   Bu marketingni har
qanday   kredit   kompaniyasi   tomonidan   amalga   oshirilishining   eng   yaxshi
namunasidir. 
Qarorlar daraxtida ishlatiladigan atamalar 
Ildiz daraxti  
Bu   biz   turli   xil   asoslarda   kichik   toifaga   ajratadigan   barcha   ma'lumotlar
to'plamini  aks ettiradi. Bu erda butun ma'lumotlar  to'plami  namunaning universal
to'plamini yoki butun populyatsiyani aks ettiradi. 
Barg tuguni  
U   sinf   yorlig'ini   ifodalaydi   va   qo'shimcha   qismlarga   bo'linmaydi.   Agar   biz
biron bir qarorning natijasini istasak, u holda biz ushbu qaror uchun barg tuguniga
boramiz va natijani olamiz. 
Qaror tuguni  
Tugunni   pastki   tugunlarga   ajratish   imkoniga   ega   bo'lsak,   ota-ona   tuguni
bizning   qarorimiz   deb   aytamiz.   Ildiz   va   oraliq   tugunlar   bizning   qarorimiz
tugunlari. 
Ota-ona / bola tuguni  
Biz pastki  tugunlarga yoki  bolalar  tugunlariga ajratishimiz mumkin bo'lgan
tugunlar   ularning   pastki   tugunlarining   ota-onasi   deb   ataladi.   Qaror   tugunlarining
pastki tugunlari bizning farzand tugunlarimizdir. 
Bo'lish  
Bu   biz   qaror   tugunlarini   ba'zi   quyi   to'plamlarga   ajratadigan   jarayon.   Qaror
tugunlarini bizga berilgan atributlar asosida taqsimlaymiz. 
15 Azizillo  
Ota-ona tugunining tugun tugmachasini olib tashlaganimizda yoki olib 
ashlaganimizda, bu jarayon Azizillo deb ataladi. Boshqacha  qilib aytadigan
bo'lsak, Azizillo bo'linishning teskarisi. 
Quyi daraxt  
Qaror   daraxtining  bir   qismi   pastki   daraxt   deb  nomlanadi.  Qism  degani,  biz
istalgan   tugundan  chap   pastki   daraxtni   olamiz   yoki   istalgan   tugundan  o'ng   pastki
daraxtni olamiz. 
Ish jarayoni  
Bu   turi   boshqariladigan   ta'lim   algoritmi   unda   biz   allaqachon   maqsad
o'zgaruvchilarning   ma'lumotlar   to'plamiga   egamiz.   Haqiqiy   dunyoda   biz   tasnif
tushunchasi   keladigan   qaror   daraxtidan   foydalanamiz.   U   tutashgan   kirish
o'zgaruvchilari   to'plami   uchun   ishlaydi.   Bunda   biz   to'plamni   turli   xil   atributlar
asosida  pastki  qismlarga  ajratamiz.  Biz bajaramiz   kuchli   va   Azizillo   biz xohlagan
kerakli natijaga ko'ra. 
Zamonaviy   chuqur   o'rganish   modellarining   aksariyati   asoslanadi   sun'iy
neyron   tarmoqlari,   xususan   konvolyutsion   asab   tarmoqlari   (CNN)   lar,   lekin   ular
ham   o'z   ichiga   olishi   mumkin   taklif   formulalari   yoki   yashirin   o'zgaruvchilar
chuqurlikda   qatlamli   ravishda   tashkil   etilgan   generativ   modellar   tugunlari   kabi
chuqur e'tiqod tarmoqlari va chuqur Boltzmann mashinalari. 
Chuqur   o'rganishda   har   bir   daraja   o'z   ma'lumotlarini   biroz   mavhumroq   va
kompozitsion   ko'rinishga   o'zgartirishni   o'rganadi.   Rasmni   aniqlash   dasturida   xom
kirish   a   bo'lishi   mumkin   matritsa   piksel;   birinchi   vakillik   qatlami   piksellarni
mavhumlashtirishi   va   qirralarini   kodlashi   mumkin;   ikkinchi   qavat   qirralarning
tartibini   tuzishi   va   kodlashi   mumkin;   uchinchi   qavat   burun   va   ko'zlarni   kodlashi
mumkin;   va   to'rtinchi   qatlam   rasmda   yuz   borligini   tan   olishi   mumkin.   Muhimi,
chuqur   o'rganish   jarayoni   qaysi   xususiyatlarni   qaysi   darajaga   optimal   tarzda
joylashtirishni   o'rganishi   mumkin   o'z-o'zidan.   (Albatta,   bu   qo'lda   sozlash
zarurligini   to'liq   bartaraf   etmaydi;   masalan,   qatlamlarning   har   xil   soni   va   qatlam
16 o'lchamlari turli darajadagi abstraktsiyani ta'minlashi mumkin.) "Chuqur o'rganish"
tarkibidagi   "chuqur"   so'zi   ma'lumotlarning   o'zgarishi   qatlamlari   sonini   anglatadi.
Aniqrog'i,   chuqur   o'rganish   tizimlari   muhim   ahamiyatga   ega   kredit   berish   yo'li
(CAP)   chuqurligi.   CAP   -   bu  kirishdan   chiqishga   transformatsiyalar   zanjiri.  CAP-
lar   kirish   va   chiqish   o'rtasidagi   potentsial   sababiy   aloqalarni   tavsiflaydi.   A
feedforward   neyron   tarmoq,   CAPs   chuqurligi   tarmoqqa   tegishli   va   maxfiy
qatlamlar soni va plyus bitta (chunki chiqish qatlami ham parametrlangan). Uchun
takrorlanadigan   neyron   tarmoqlari,   unda   signal   qatlam   orqali   bir   necha   marta
tarqalishi mumkin, CAP chuqurligi potentsial cheksizdir.[2] Hech qanday umumiy
kelishilgan chuqurlik chegarasi  sayoz o'rganishni  chuqur o'rganishdan ajratmaydi,
ammo   aksariyat   tadqiqotchilar   chuqur   o'rganish   uchun   CAP   chuqurligi   2   dan
yuqori ekanligini o'z ichiga oladi degan fikrga qo'shilgan. 2-chuqurlikdagi CAP har
qanday   funktsiyani   taqlid   qilishi   mumkinligi   nuqtai   nazaridan   universal   taxminiy
vosita   sifatida   ko'rsatilgan.   Bundan   tashqari,   ko'proq   qatlamlar   tarmoqning
funktsional  taxminiy qobiliyatiga qo'shilmaydi. Chuqur modellar (CAP> 2) sayoz
modellarga   qaraganda   yaxshiroq   xususiyatlarni   chiqarishga   qodir   va   shuning
uchun   qo'shimcha   qatlamlar   funktsiyalarni   samarali   o'rganishda   yordam   beradi.
Chuqur   o'rganish   me'morchiligini   a   bilan   qurish   mumkin   ochko'z   qatlam-qavat
usuli.   Chuqur   o'rganish   ushbu   abstraktsiyalarni   ajratishga   va   qaysi   xususiyatlar
ishlashni   yaxshilaydiganligini   tanlashga   yordam   beradi.   Uchun   nazorat   ostida
o'rganish vazifalar, chuqur o'rganish usullari yo'q qilinadi xususiyati  muhandislik,
ma'lumotlarga o'xshash ixcham oraliq vakolatxonalarga tarjima qilish orqali asosiy
komponentlarva   vakolatxonada   ortiqchalikni   olib   tashlaydigan   qatlamli
tuzilmalarni   olish.   Chuqur   o'rganish   algoritmlarini   nazoratsiz   o'qitish   vazifalariga
qo'llash   mumkin.   Bu   muhim   foyda,   chunki   yorliqsiz   ma'lumotlar   yorliqli
ma'lumotlarga   qaraganda   ancha   ko'p.   Nazorat   qilinmaydigan   tarzda   o'qitilishi
mumkin bo'lgan chuqur tuzilmalarga misollar asab tarixi kompressorlari va chuqur
e'tiqod tarmoqlari.
17 Qaror   daraxti   -   bu   ma'lum   bir   mavzu   muhokama   qilinayotganda   yuzaga
kelishi mumkin bo'lgan barcha imkoniyatlar va natijalarni ko'rsatadigan xarita. Bu
bir-biriga   bog'liq   tanlovlar   seriyasidir   va   odamlar   va   guruhlarga   mumkin   bo'lgan
natijalarni   xarajat,   ustuvorlik   va   foyda   bilan   tortish   imkonini   beradi.   Qaror
daraxtlari   norasmiy   muhokamani   boshlash   yoki   matematik   jihatdan   eng   muhim
tanlovni bashorat qiladigan algoritmni yaratish uchun ishlatiladi.
Bundan   tashqari,   qarorlar   daraxti   markaziy   tugundan   boshlanadi,   u   ko'plab
mumkin   bo'lgan   natijalarga   tarqaladi.   Har   bir   mumkin   bo'lgan   mahsulot,
shuningdek,   natijalardan   kelib   chiqadigan   va   tarvaqaylab   qo'yilishi   mumkin
bo'lgan   qo'shimcha   tugunlar   bilan   birga   keladi.   Barcha   mumkin   bo'lgan   natijalar
tarvaqaylab   ketganda,   u   daraxtga   o'xshash   shakl   diagrammasini   yaratadi.   Qaror
daraxtida ko'rishingiz mumkin bo'lgan bir necha turdagi tugunlar mavjud: tasodifiy
tugunlar, qaror tugunlari va yakuniy tugunlar. Doira tasodifiy tugunni ifodalaydi va
siz olishingiz mumkin bo'lgan natijalar ehtimolini ko'rsatadi. Kvadrat shakli qabul
qilinishi kerak bo'lgan qarorni ko'rsatadigan qaror tugunini ifodalaydi. Va nihoyat,
yakuniy   tugun   qaror   daraxtining   natijasini   ifodalaydi.   Bundan   tashqari,   qarorlar
daraxti Flowchart belgilaridan foydalangan holda chizilishi mumkin, bu ko'pchilik
uchun tushunish va yaratish osonroqdir.
Qaror   daraxtlari   ko'p   maqsadlarga   ega.   Qarorlar   daraxti   -   bu   qaror   qabul
qilishning aniq yo'lini tasvirlaydigan oqim sxemasining bir turi. Va ma'lumotlarni
tahlil   qilish   haqida   gap   ketganda,   bu   ma'lumotlarni   tasniflash   uchun   shartli
boshqaruv   bayonotlaridan   foydalanadigan   algoritm   turidir.   Bundan   tashqari,
qarorlar   daraxti   odatda   ma'lumotlarni   tahlil   qilish   va   mashinani   o'rganish   uchun
ishlatiladi,   chunki   ular   murakkab   ma'lumotlarni   yanada   qulayroq   va
boshqariladigan   qismlarga  ajratadi.   Qaror   daraxtlari   ko'pincha   bashoratlarni   tahlil
qilish, ma'lumotlarni tasniflash va regressiya sohasida qo'llaniladi.
Bundan   tashqari,   qarorlar   daraxtining   moslashuvchanligi   tufayli   ular
sog'liqni   saqlash,   texnologiya,   ta'lim   va   moliyaviy   rejalashtirish   kabi   ko'plab
sohalarda qo'llaniladi. Ba'zi misollar
18 ◆  Texnologiyaga asoslangan biznes o tgan va hozirgi savdo ma lumotlariniʻ ʼ
tahlil   qilish   asosida   o zining   kengayayotgan   biznesidagi   kengaytirish	
ʻ
imkoniyatlarini baholaydi.
◆   Banklar   va   ipoteka   provayderlari   tarixiy   ma lumotlardan   foydalangan	
ʼ
holda qarz oluvchilar o z to lovlarini to lamaslik ehtimolini bashorat qilishadi.	
ʻ ʻ ʻ
◆   Favqulodda   yordam   xonalari   omillar,   yosh,   jins,   alomatlar   va   jiddiylik
asosida kimga ustuvorlik berishini aniqlash uchun qaror daraxtidan foydalanadi.
◆   Avtomatlashtirilgan   telefon   tizimlari   sizni   duch   kelayotgan   muayyan
muammoga   yo naltiradi   (masalan,   A   tanlovi   uchun   1-ni,   B-ni   tanlash   uchun   2-ni	
ʻ
va C-ni tanlash uchun 3-ni bosing).
Qaror daraxtidan foydalanish yoki yaratish qiyin tuyulishi mumkin; Xavotir
olmang,   chunki   biz   bu   mavzuni   ko'proq   muhokama   qilamiz.   Quyida   siz   qaror
daraxti uchun ishlatiladigan piktogrammalarni bilib olasiz.
Qaror   daraxtini   yaratishda   siz   qarorlar   daraxtiga   kiritishingiz   mumkin
bo'lgan   piktogramma   yoki   belgilarni   bilishingiz   kerak.   Ushbu   qismda   siz   qaror
daraxtining   piktogramma   va   xususiyatlarini   bilib   olasiz.   Quyida   qaror   daraxtini
yaratishda   duch   kelishingiz   mumkin   bo'lgan   qarorlar   daraxti   piktogrammalari
mavjud.
Qaror daraxti belgilari
Qaror tuguni - Bu qabul qilinishi kerak bo'lgan qarorni ifodalaydi
Imkoniyat tugunlari - Ko'p imkoniyatlarni ko'rsatadi
Muqobil filiallar - Bu mumkin bo'lgan natija yoki harakatni ko'rsatadi
Rad etilgan muqobil - Bu tanlanmagan tanlovni bildiradi
19 Oxirgi nuqta tugun - natijani ifodalaydi
Garchi qaror daraxti qabul qilish murakkab tuyulishi mumkin. Bu murakkab
ma'lumotlar bilan shug'ullanadi, lekin bu ularni tushunish qiyin degani emas. Har
bir qaror daraxti quyidagi uchta asosiy qismni o'z ichiga oladi:
◆   Qaror   tugunlari   -   Ko pincha   kvadrat   uni   ifodalaydi.   Va   bu   qarorniʻ
ko'rsatadi.
◆   Imkoniyat   tugunlari   -   Bular   imkoniyat   yoki   noaniqlikni   ifodalaydi   va
aylana shakli odatda uni ifodalaydi.
◆  Yakuniy tugunlar - ular natijani ifodalaydi va tez-tez uchburchak sifatida
ko'rsatiladi.
Ushbu   uchta   muhim   tugunni   ulaganingizda,   siz   shoxlar   deb   ataladigan
narsadir.   Tugunlar   va   shoxlar   qaror   daraxtida,   ko'pincha   har   qanday
kombinatsiyalar to'plamida imkoniyatlar daraxtlarini yaratish uchun ishlatiladi. Bu
qaror daraxtining namunasi:
20 Quyida   qaror   daraxti   diagrammasini   yaratishda   duch   kelishingiz   mumkin
bo'lgan ba'zi atamalar mavjud.
 Ushbu   mavzu   haqida   gapirganda,   odam   uni   to'g'ridan-to'g'ri   ko'plab
barglari bo'lgan juda katta va keng daraxtga bog'laydi. Bu haqiqatan ham shunday
va u qaror qabul qilish uchun harakatlarni amalga oshirishga imkon beradigan bir
qator   jarayonlarni   ko'rishingiz   mumkin   bo'lgan   vosita   sifatida   taqdim   etiladi.   U
jarayonlarni   osongina   ko'rish   mumkin   bo'lgan   oqim   sxemalari   orqali
shakllantiriladi.
Xuddi   shunday,   chora-tadbirlar   rejalari   va   ularni   hal   qilish   yo'llari
belgilab   qo'yiladi.   Qaror   daraxti   ularni   yaratish   uchun   turli   shakl   va
uslublarga   ega.   Ular   jamiyatning   turli   sohalarida,   ayniqsa   psixologiya
mutaxassislari   va   ayrim   ishlab   chiqarish   kompaniyalarida   qo'llaniladi.
Quyidagi   postni   o'qib,   ushbu   ma'lumotni   to'ldiring   Qaror   qabul   qilish
mezonlari       
 Xuddi   shunday,   chora-tadbirlar   rejalari   va   ularni   hal   qilish   yo'llari
belgilab qo'yiladi. Qaror daraxti ularni yaratish uchun turli shakl va uslublarga ega.
Ular   jamiyatning   turli   sohalarida,   ayniqsa   psixologiya   mutaxassislari   va   ayrim
21 ishlab   chiqarish   kompaniyalarida   qo'llaniladi.   Quyidagi   postni   o'qib,   ushbu
ma'lumotni to'ldiring   Qaror qabul qilish mezonlari  
Turlari
 Mutaxassislar   qarorlar   daraxtining   uchta   turi   mavjud   degan   xulosaga
kelishdi .   Ular   turli   sohalarda   qo ' llanilishi   mumkin .   Boshqa   mutaxassislarning
fikriga   ko ' ra ,   usullar   quyidagilar   bilan   bog ' liq   muammolarni   hal   qilishga   imkon
beradi :  biznes ,  siyosiy   va   tashkiliy   muammolarni   hal   qilish .
 Ba ' zi   hududlar   xavfsizligida   sezgirlikni   o ' z   ichiga   olishi   mumkin
bo ' lgan   xavflarni   qidiring   va   eng   yaxshi   alternativadan   foydalanish   uchun   tashxis
qo ' ying ,   shuning   uchun   u   ajoyib   korporativ   ish   vositasidir .   Ammo   keling,   ko'rib
chiqaylik   Qarorlar daraxtiga misollar .
Ildiz
 Bu   shakl   va   model   bo'lib,   yuqori   daraja   yakuniy   maqsad   va   vazifani
ifodalaydi,   o'rta   va   pastki   sohalarda   yuqori   bosqichga   erishish   uchun   amal   qilish
kerak   bo'lgan   protseduralar   batafsil   bayon   etilgan.   Ushbu   qarorlar   daraxti
jarayonlarni   vertikal   ravishda   amalga   oshiradigan   samarali   kompaniyalar   va
moliyaviy korporatsiyalarda qo'llaniladi.
Filiallar
 U   amalga   oshiriladigan   harakatlarni   taqlid   qiluvchi   turli   shoxlar   bilan
ifodalanadi .   Ushbu   turdagi   daraxt   moliyaviy   oqimlar ,   shuningdek ,   faktlar
imkoniyatlari   aks   ettirilgan   strelkalar   orqali   ba ' zi   ma ' muriy   harakatlarni   kuzatish
imkonini   beradi .   U   qo ' shma   korxonalarda   va   ishlab   chiqarish   jarayonlari   va   ko ' p
pul   oqimi   bilan   shug ' ullanadigan   joylarda   qo ' llaniladi .
Barg
 Bu   qaror   daraxti   bo'lib,   unda   har   bir   barg   jarayonni   va   kichik
maqsadning   cho'qqisini   ifodalaydi,   ularning   har   biri   o'z   navbatida   juda   katta
barglarni   hosil   qiluvchi   novdalar   bilan   bog'lanadi.   Ularning   har   biri   harakat
natijalarini   sxemada   aks   ettiradi .   Ular   turli   yo ' llar   bilan   qilingan ,   ba ' zida   novdalar
kvadrat   shaklida   ko ' rsatilgan .
22 Ular qanday yaratilgan?
 Birinchi   navbatda ,   ko ' p   hollarda   qaror   yuqorida   joylashganligini
hisobga   olish   kerak .   Bu   qarorning   vizual   ifodasidir .   Keyin   har   bir   aniq   harakatga
qaratilgan   o ' qlar   mavjud .   Har   bir   o ' q   ildizdan   chiqadi   va   ishtirokchilarning   har   bir
harakatiga   ishora   qiladi ,   shuning   uchun   har   birida   muvaffaqiyatga   erishish
imkoniyati   o ' rnatiladi .
Ahamiyati
 Qarorlar   daraxti   bilan   bog'liq   bo'lgan   oqim   sxemasi   mumkin   bo'lgan
qarorlarning   xavflari   va   foydalarini   baholashga   imkon   beradi.   Bu   noto'g'ri   qaror
qabul qilishga olib kelishi mumkin bo'lgan xavflarni kamaytirishga imkon beradi.
Ishtirokchilar foyda ko'rishlari uchun haqiqatga ko'proq moslashtirilgan qarorlarni
qanday izlash bilan bog'liq jihatni bilish muhimdir.
 Qaror   daraxti,   shuningdek,   vaziyatning   qaysi   nuqtasida   ko'proq   yoki
kamroq   foyda   keltirilishi   mumkinligini   tekshirishga   intiladigan   tergovni   amalga
oshirishga intiladi. Biroq, ushbu turdagi grafikaning afzalliklari orasida:
 Muammolarni   turli   nuqtai   nazardan   hal   qiling .
 Mumkin bo'lgan echimlar haqida o'ylang.
 Imkoniyatlardan kelib chiqib, haqiqatga moslashtirilgan qarorlar qabul
qiling.
 Har bir qaror uchun taxminiy xarajatlar.
 Biznes   sohasida   kompaniya   ma'lum   bir   vaqtda   erisha   oladigan
muvaffaqiyat va samaradorlik imkoniyatlarini aniqlang.
 Qabul qilingan qarorga muvofiq bevosita oqibatlarini taqdim etadi
 Qarorlarni qabul qilishda ishtirok etuvchilarning tanlovini oshiradi.
 Ushbu qarorlar talqin qilinishi va ma'no berilishi mumkin.
 Qiziqarli ma'lumotlarni kiritish muhimdir.
23 XULOSA
Genetik   algoritm   (GA)   —   bu,   biologik   evolyutsiyaning   prinsiplari   asosida
yaratilgan   optimizatsiya   algoritmi.   GA,   tabiatdagi   genetik   jarayonlarning   bazi
qismlarini   o'z   ichiga   oladi   va   ularni   optimallashtirish,   tahlil   qilish,   aniqlash   yoki
boshqa   maqsadlar   uchun   qo'llaniladi.   Genetik   algoritm   bir   nechta   amaliyoti
tugatadi:
Boshlang'ich   Populyatsiya:   Boshlang'ich   xususiyatlar   (genlar)   va
o'zgaruvchilar bilan tuzilgan bir populyatsiya (tuman) yaratiladi. Har bir birey yoki
"tuman   a'zosi"   boshlang'ichda   tasodifiy   genlarga   ega   bo'lib,   bu   genlar   tuzilishni
ifodalaydi.
Qiymatlash   (Evaluation):   Har   bir   tuman   a'zosi   uchun   maqsad   funksiyasi
(objective   function)   orqali   qiymatlarni   hisoblash.   Qiymatlash   jarayoni,   modelni
o'rganishdagi boshlang'ich funksiyalarni (fitness) baholashni o'z ichiga oladi.
Tanlov  (Selection):   Boshlang'ich  populyatsiyadan   eng yaxshi  qiymatga  ega
bo'lgan   tuman   a'zosini   tanlash.   Eng   yaxshi   tumanlar,   qolgan   tumanlar   o'rnidan
saralanadi.
Qo'llanish   (Crossover):   Tanlangan   tuman   a'zolarining   genlarini   bir   biriga
almashtirish   (crossover).   Bu   operatsiya   o'zgaruvchilarni   birlashtiradi   va   yangi
tumanlar yaratadi.
Mutatsiya   (Mutation):   Har   bir   tuman   a'zosidagi   genlarning   bir   nechta
o'zgarishlari   yoki   birorini   almashtirish   (mutation).   Mutatsiya,   tuman   a'zosining
tasodifiy o'zgaruvchilarning qo'shilishini ta'minlaydi.
Yangilanish   (Replacement):   O'zgaruvchilar   orasida   eng   yaxshi   tumanlar,
boshlang'ich   populyatsiyadagi   eng   kam   qiymatga   ega   bo'lganlarni   almashtirish
orqali tanlash va keyingi avlodning boshlang'ich populyatsiyasi bo'lib qo'yish.
Bu   jarayonlar   asosida   genetik   algoritm   ishlaydi.   U   quyidagi   muhim
masalalarda qo'llaniladi:
Optimizatsiya   Masalalari:   Bir   funksiyaning   maksimum   yoki   minimum
qiymatini topish.
24 Tahlil (Clustering): Ma'lumotlarni bir nechta guruhga boshqarish.
Jadval   o'rganish   (Scheduling):   Vazifalarni   chegaralangan   resurslar   bilan
optimallashtirish.
Mashina   o'qitish   (Machine   Learning):   Modelni   o'rganishda,
hiperparametrlarni optimallashtirish.
Harmoniya   o'rganish   (Music   Composition):   Musiqani   generatsiya   qilish
uchun.
Genetik   algoritmlar,   ma'lumotlarning   tuzilishi,   optimallashtirilishi   va
aniqlanishi, biologik evolyutsiyaga asoslangan modellarni o'rganish va boshqa bir
qator matematik va ma'lumotlar tahlil masalalarini hal qilish uchun foydalaniladi.
 
25 FOYDALANILGAN ADABIYOTLAR
1. Cybenko,   G.   1989.   Approximation   by   superpositions   of   a   sigmoidal
function Mathematics of Control, Signals, and Systems, 2(4), 303–314.
2. Linnainmaa,   Seppo   (1970).   The   representation   of   the   cumulative
rounding error of an algorithm as a Taylor expansion of the local rounding errors
(Masters) (in Finnish). University of Helsinki. pp. 6–7.
3. Kelley,   Henry   J.   (1960).   "Gradient   theory   of   optimal   flight   paths".
ARS Journal. 30 (10): 947–954. doi:10.2514/8.5282.
4. Rosenblatt,   Frank.   x.   Principles   of   Neurodynamics:   Perceptrons   and
the Theory of Brain Mechanisms. Spartan Books, Washington DC, 1961
5. Werbos,   Paul   (1982).   "Applications   of   advances   in   nonlinear
sensitivity analysis" (PDF). System modeling and optimization. Springer. pp. 762–
770. Archived (PDF) from the original on 14 April 2016. Retrieved 2 July 2017.
6. Rumelhart,   David   E.,   Geoffrey   E.   Hinton,   and   R.   J.   Williams.
"Learning   Internal   Representations   by   Error   Propagation".   David   E.   Rumelhart,
James   L.   McClelland,   and   the   PDP   research   group.   (editors),   Parallel   distributed
processing:   Explorations   in   the   microstructure   of   cognition,   Volume   1:
Foundation. MIT Press, 1986.
7. Hastie,   Trevor.   Tibshirani,   Robert.   Friedman,   Jerome.   The   Elements
of   Statistical   Learning:   Data   Mining,   Inference,   and   Prediction.   Springer,   New
York, NY, 2009.
8. Rosenblatt, Frank (1958). "The Perceptron: A Probabilistic Model For
Information   Storage   And   Organization   in   the   Brain".   Psychological   Review.   65
(6):   386–408.   CiteSeerX   10.1.1.588.3775.   doi:10.1037/h0042519.   PMID
13602029. S2CID 12781225.
9. Rosenblatt, Frank (1962). Principles of Neurodynamics. Spartan, New
York.
10. Schmidhuber, Juergen (2022). "Annotated History of Modern AI and
Deep Learning". arXiv:2212.11279 [cs.NE].
26 ILOVA
Genetik   algoritmlarni   o'rganish,   Python   dasturlash   tili   bilan   amalga
oshirilishi   mumkin.   Ushbu   misol   kod,   genetik   algoritmni   boshlang'ich
populyatsiyani   optimallashtirish   masalasini   hal   qilish   uchun   yaratilgan   oddiy   bir
skriptni ko'rsatadi:
import numpy as np
def objective_function(x):
    """Maqsad funksiyasi."""
    return sum(x*2)
def create_population(population_size, chromosome_length):
    """Boshlang'ich populyatsiyani yaratish."""
    return np.random.rand(population_size, chromosome_length)
def calculate_fitness(population):
    """Populyatsiya uchun fitness qiymatlarni hisoblash."""
    return np.apply_along_axis(objective_function, 1, population)
def selection(population, fitness):
    """Tanlov (Selection) jarayoni."""
    selected_indices = np.argsort(fitness)[:len(fitness)//2]
    return population[selected_indices]
def crossover(parents):
    """Qo'llanish (Crossover) jarayoni."""
    crossover_point = np.random.randint(1, len(parents[0]))
    children = []
    for i in range(0, len(parents)-1, 2):
27                 child1   =   np.concatenate((parents[i][:crossover_point],   parents[i+1]
[crossover_point:]))
                child2   =   np.concatenate((parents[i+1][:crossover_point],   parents[i]
[crossover_point:]))
        children.extend([child1, child2])
    return np.array(children)
def mutation(population, mutation_rate):
    """Mutatsiya (Mutation) jarayoni."""
    mutated_indices = np.random.rand(*population.shape) < mutation_rate
    population[mutated_indices] = np.random.rand(sum(mutated_indices))
    return population
def   genetic_algorithm(population_size,   chromosome_length,   generations,
mutation_rate):
    """Genetik algoritm."""
    population = create_population(population_size, chromosome_length)
    
    for _ in range(generations):
        fitness = calculate_fitness(population)
        selected_population = selection(population, fitness)
        children = crossover(selected_population)
        mutated_population = mutation(children, mutation_rate)
        
        # Populyatsiyani yangilash
        population[:len(mutated_population)] = mutated_population
        
        # Eng yaxshi natijani chiqarish
        best_individual = population[np.argmin(fitness)]
        best_fitness = objective_function(best_individual)
28         print(f"Iteration {_+1}/{generations}, Best Fitness: {best_fitness}")
    return best_individual
# Genetik algoritmni boshqarish
population_size = 100
chromosome_length = 5
generations = 50
mutation_rate = 0.1
best_solution   =   genetic_algorithm(population_size,   chromosome_length,
generations, mutation_rate)
print("Eng yaxshi hal:", best_solution)
children = crossover(selected_population)
        mutated_population = mutation(children, mutation_rate)
        
        # Populyatsiyani yangilash
        population[:len(mutated_population)] = mutated_population
        
        # Eng yaxshi natijani chiqarish
        best_individual = population[np.argmin(fitness)]
        best_fitness = objective_function(best_individual)
        print(f"Iteration {_+1}/{generations}, Best Fitness: {best_fitness}")
    return best_individual
# Genetik algoritmni boshqarish
population_size = 100
chromosome_length = 5
29 generations = 50
mutation_rate = 0.1
best_solution   =   genetic_algorithm(population_size,   chromosome_length,
generations, mutation_rate)
print("Eng yaxshi hal:", best_solution)
Ushbu   skript,   5-elementli   boshlang'ich   populyatsiyani   optimallashtirish
uchun   genetik   algoritmini   amalga   oshiradi.   objective_function   funksiyasi,
populyatsiyani   qiymatlash   uchun   maqsad   funksiyasini   aniqlaydi.   Skriptning
oxirida,   eng   yaxshi   natijani   chiqaradi.   Ushbu   kodni   o'zgartirib,   o'zingizning
maqsadlaringizga moslashtiring.
30

GENETIK ALGORITM VA UNING QO’LLANILADIGAN MASALALAR.docx

Купить
  • Похожие документы

  • Agros test
  • Strategik boshqaruvda kompyuter modellashtirish
  • O’zbekiston yosh rassomlari asarlarini sotishga qaratilgan platformani yaratish loyihasi
  • Android tizimli telefonlar uchun skaner ilovasini yaratish
  • Web 2.0 servislar orqali oʻquv jarayonini tashkil etish

Подтвердить покупку

Да Нет

© Copyright 2019-2026.

  • Инструкция по снятию с баланса
  • Контакты
  • Инструкция использования сайта
  • Инструкция загрузки документов
  • O'zbekcha