Geografik axborot to‘plamini yaratishda GIS dasturlarining roli

Dokument ma'lumotlari

Narxi	2000UZS
Hajmi	42.9KB
Xaridlar	0
Yuklab olingan sana	07 Noyabr 2026
Kengaytma	docx
Bo'lim	Referatlar
Fan	Informatika va AT

Geografik axborot to‘plamini yaratishda GIS dasturlarining roli

Sotib olish

Kirish
Geografik axborot tizimi (GAT) geofazoviy ma’lumotlarni to plash,ʻ
boshqarish va tasvirlashga mo ljallangan kompyuter tizimi bo lib, unda mazkur
ʻ ʻ
ma’lumotlarni voqea, hodisa, faoliyat yoki undagi tafsilotlar bilan birga ularning
qayerda mavjud ekanligini tasvirlar, jadvallar orqali aks ettirish mumkin.
Geoaxborot tizimining boshqacha ko rinishi bo lgan geoinformatika deganda
ʻ ʻ
geoaxborot tizimining rivojlanishi bilan bog liq bo lgan ilmiy-texnik va amaliy
ʻ ʻ
fanlar majmuasi tushuniladi. Bu majmua geografiya, informatika va informatsion
texnologiyalar nazariyasi, kartografiya va hisoblash texnikasiga yangicha
yondashishlar o rtasidagi bog liqlikdan kelib chiqadi. Hozirgi kunda axborot
ʻ ʻ
tizimining ushbu bo limi jadal sur’atlar bilan o sib borishi natijasida u nafaqat
ʻ ʻ
texnik sohalarda, balki hayotimizning turli ijtimoiy sohalarida ham qo llanilib
ʻ
kelmoqda. GATning qo llanilish sohalari keng bo lib, u turli holatlarda, jumladan
ʻ ʻ
sog liqni saqlashda yangi klinika va shifoxonalarni geografik jihatdan mos va
ʻ
aholiga qulay qilib joylashtirish jarayonida, yuk tashish bilan shug ullanadigan
ʻ
korxonalar uchun yo l marshrutlari va jadvallarini tuzish hamda aniqlashda,
ʻ
avtomobil yo llarini quruvchi korxonalarga yangi trassa va yo llarni loyihalashda
ʻ ʻ
eng maqbul variantni tanlash paytida, shuningdek, davlat fondidagi yerlarni to g ri
ʻ ʻ
va oqilona hisoblashda, fermerlar uchun yangi yerlarni o zlashtirishda, yerlarninig
ʻ
holatini aniqlash va ular to g risida yetarli ma’lumot olishda juda qo l keladi.
ʻ ʻ ʻ
Geoaxborot tizimining asosiy vazifalari – bu fazoviy ma’lumotlarni yig ish va
ʻ
qayta ishlash orqali avtomatlashgan raqamli ma’lumotlar bazasini yaratish, uni
kelgusida tahlil qilish va bosmaga chiqarish uchun saqlashdan iborat. Geoaxborot
tizimining vazifasini faqatgina kompyuter orqali raqamli karta ishlab chiqarish deb
tushunish to g ri emas, chunki ushbu tizim orqali olingan ma’lumotlar tahlil etilib,
ʻ ʻ
muhim qarorlar qabul qilishda ham qo llaniladi. Bu tizim bizga an’anaviy usulda
ʻ
yaratiladigan jadval ma’lumotlardan farqli ravishda ma’lumotlar so rovi, turli
ʻ
qatlamlarni birlashtirish kabi operatsiyalarni bajarish imkonini beradi.
Geografik axborot tizimining ta’rifi.
Geografik axborot tizimi yoki geoaxborot tizimiga olimlar turlicha ta’rif
berishgan. Masalan, J.Berri shunday ta’rif beradi: “Geografik axborot tizimi – bu
ma’lumotlarni boshqarish, kartografik tasvirlash va tahlil qilish uchun yaratilgan
ichki pozitsiyalashgan fazoviy axborot tizimidir”. Bu ta’rif unchalik to liq emas,
ʻ
chunki unda inson axborot tizimining muhim bir elementi sifatida ko rsatilmagan,
ʻ
vaholanki, inson barcha axborot tizimida mutaxassis, kuzatuvchi va tahlilchi sifatida

muhim rol o ynaydi. Demak, insonning bevosita qatnashuvi GATda muhim rolʻ
o ynaydi va quyida K.Chang tomonidan berilgan ta’rifni to liq va tushunish uchun
ʻ ʻ
osonroq deyishimizga asosimiz bor, ya’ni: “Geografik axborot tizimi – bu
geofazoviy ma’lumotlarni to plash, saqlash, izlash, tahlil qilish va tasvirlashga
ʻ
mo ljallangan kompyuter tizimidir”. Yuqoridagi ta’rifga yanada soddaroq ko rinish
ʻ ʻ
beradigan bo lsak, unda geoaxborot tizimi bu dasturiy apparat va inson faoliyatining
ʻ
geografik ma’lumotlarni saqlash, boshqarish va tasvirlashga mo ljallangan
ʻ
kompleks tizimdir, degan xulosa kelib chiqishi mumkin. Keltirilgan fikrlarni
umumlashtirgan holda quyida eng aniq ta’rifni bersak bo ladi: “Geoaxborot tizimi –
ʻ
bu asosiy vazifalari tabiat va jamiyat hodisalarining geofazoviy ma’lumotlarini
maxsus vositalar yordamida to plash, saqlash, boshqarish, tahlil qilish,
ʻ
modellashtirish va tasvirlashdan iborat bo lgan mutaxassis va tahlilchilar boshqaruvi
ʻ
ostidagi umumlashgan dasturiy tizimdir”. Geoaxborot tizimiga yana turlicha ta’riflar
keltirish, u haqidagi muhokamalarni davom ettirish mumkin, biroq barcha
ta’riflarning zamirida yuqorida keltirilgan asosiy ma’no yotadi. Shuning uchun
keltirilgan ta’rifni bosh ta’rif deb qabul qilish mumkin. Yuqorida berilgan ta’rifdagi
fazoviy-geografik ma’lumotlar turkumi deganda barcha yer to g risidagi
ʻ ʻ
ma’lumotlarni, jumladan koordinatalarni, yer uchastkalari chegaralarini, ular
joylashgan joy to’g’risidagi ma’lumotlarni, joyning huquqiy va iqtisodiy
ma’lumotlarini hamda ko’plab muhim bo’lgan fazoviy ma’lumotlarni tushunish
lozim.
Geografik axborot tizimining rivojlanish tarixi.
Geografik axborot tizimi tushunchasi 1960-yillar o rtasida Kanadada paydo
ʻ
bo lib, Kanada geografik axborot tizimi (Canadian Geographic Information System
ʻ
CGIS) deb atalgan. Tizimning asosiy maqsadi Kanada yer resurslari
inventarizatsiyasini o tkazish va shu asosda yer resurslarining mavjud holati va
ʻ
kelajakdagi potensialini aniqlashdan iborat edi. Hozirda rivojlangan davlatlarda
geoaxborot tizimi ko plab ijtimoiy sohalar, iqtisodiyot, siyosat, ekologiya, tabiiy
ʻ
resurslarni boshqarish va tabiatni muhofaza qilish, kadastr, ilm-fan va boshqa
sohalarda qo llanilib kelmoqda. Geoaxborot tizimi bizning sayyoramizga tegishli
ʻ
global, hududiy, milliy, lokal-axborot turlari: kartografiya, masofadan zondlash,
statistika, kadastr ma’lumotlari, gidrometeorologik ma’lumotlar, dala ekspeditsiyasi
materiallarini kuzatish, burg ulash natijalari, suv ostini zondlash va hokazolarni
ʻ
integrallashtirgan holda hamma jabhalarni egallab kelmoqda. Geoaxborot tizimini
kengroq rivojlantirishda xalqaro assotsiatsiyalar (BMT, YeH va b.), davlat
uyushmalari, vazirliklar, kartografiya, geologik va yer tuzish xizmatlari, ilmiy
institutlar hamda xususiy firmalar qatnashmoqdalar. Ko plab davlatlarda maxsus
ʻ
milliy va viloyat miqyosidagi organlar tuzilgan bo lib, ularning vazifalariga
ʻ

geoaxborot tizimi va avtomatlashtirilgan kartografiya, davlat harbiy siyosatini
geoinformatikada formallashtirish, milliy rejalashtirish, huquqiy muammolarni o zʻ
ichiga olgan geografik axborotlarni sir saqlagan holda yig ish hamda tarqatish va
ʻ
boshqalar kiradi. O zbekistonda 1991–1992-yillarda O zdavgeologqo mita fondi
ʻ ʻ ʻ
tomonidan Markaziy Qizilqumning 1:50000 masshtabli kartografik ma’lumotlar
bazasini yaratishni o z ichiga olgan geoaxborot tizimi tuzilgan edi. 1996–1999-
ʻ
yillarda „GGP-Qiziltepageologiya” ekspeditsiyasi bilan hamkorlikda Toshkent
shahri uchun 1:25000 masshtabda, Farg ona vodiysi uchun 1:200000 masshtabda va
ʻ
O zbekiston uchun 1:1000000 masshtabdagi raqamli kartalari geoekologik GAT
ʻ
loyihasi uchun; 1997–1998-yillarda esa O zbekistonning 1:1000000 va
ʻ
Toshkentning 1:25000 masshtabli raqamli kartalari tuzildi. Hozirgi kunga kelib
Toshkent shahrining 1:2000 masshtabli raqamli kartalari Markaziy Aerogeodeziya
davlat unitar korxonasi (MADUK) tomonidan to liq tuzib bo lindi. MADUK va
ʻ ʻ
Koreya Respublikasining KOICA agentligi o rtasida “O zbekiston Respublikasida
ʻ ʻ
geoaxborot tizimini yaratish” loyihasi 2006-yil avgust oyida ishga tushdi. Bu loyiha
doirasida Toshkent shahri va Toshkent viloyati bo yicha geoaxborot tizimi va
ʻ
ma’lumotlar bazasini tuzish kelishilgan. Albatta, geoaxborot tizimini tuzish juda
katta mablag va kuch talab etadi. Bunda esa imtiyozli xalqaro kreditlarning o rni
ʻ ʻ
katta. O zGASHKLITI da qisman Toshkent shahrining geoaxborot tizimi asosidagi
ʻ
raqamli kartasi tuzilgan. Hozirda Birlashgan Millatlar Tashkilotining "Rivojlanish
Dasturi" loyihasi doirasida ham O zbekiston Respublikasida geoaxborot tizimini
ʻ
yaratish bo yicha ishlar boshlangan. O zbekiston Respublikasi Prezidentining 2013-
ʻ ʻ
yil 25-sentabrdagi “Milliy geografik axborot tizimini yaratish” investitsiya
loyihasini amalga oshirish choratadbirlari to g risida”gi PQ-2045-sonli qarori
ʻ ʻ
asosida O zbekiston Respublikasining barcha hududlarida joriy qilinadigan, asosiy
ʻ
iqtisodiyot tarmoqlari va faoliyat sohalari axborotini qamrab oladigan hamda
quyidagilarni o z ichiga oluvchi funksional avtomatlashtirilgan kompleks axborot
ʻ
tizimi – Milliy geografik axborot tizimini yaratish va rivojlantirish bo yicha ishlar
ʻ
olib borilmoqda. Milliy geografik axborot tizimi (MGAT) yagona tizimga
integratsiyalanadigan, vazirlik va idoralar tomonidan ularning vakolatlari va
vakolatlarning tarmoqlar bo yicha taqsimlanishidan kelib chiqib yaratiladigan
ʻ
axborot resurslari kompleksini o zida aks ettiradi.
ʻ
Geoaxborot tizimining umumiy tushunchalari
Geografik axborot tizimi yer yuzidagi obyektlar, jumladan, binolar, shaharlar,
yoʻllar, daryolar, davlatlarni kompyuter orqali tasvirlashga yordam beradi. Hozirda
bu tizimni insoniyat faoliyati va dunyoda boʻlayotgan oʻzgarishlar, voqea-
hodisalarni tasvirlash, tahlil qilish, muammoli vaziyatlarni aniqlash va ularni

tushunish uchun qoʻllab kelmoqdalar. Kartalar orqali tasvirlab berilgan tahliliy
muammolar insonga har xil sonlar, diagrammalardan koʻra vizual ravishda
samaraliroq tushunishga yordam bermoqda. Buning sababi, hozirda GAT orqali
vizual koʻrinishda biror-bir muammoni tasvirlashda juda koʻplab usullardan
foydalanilmoqda. Bu usullar jumlasiga turli ranglar, uch oʻlchamli koʻrinishlar,
vektorli tasvirlash kiradi va bu, oʻz navbatida, matnlar yoki sonlar orqali tushunish
qiyin boʻlgan jihatlarni ochib beradi. Shuning uchun ushbu tizim texnologik tizimlar
turkumidan boʻlsa-da, ijtimoiy, iqtisodiy va sogʻliqni saqlash sohalarida ham keng
qoʻllanila boshladi. Hozirgi kunda geoaxborot tizimining ilmiy asoslari keng
koʻlamda oʻrganilmoqda va endilikda kartalar orqali tasvirlash geografik bilimlar
sohasida isbotlangan usullardan biriga aylandi. Agar biron-bir sohaga oid
muammolarni tushunishga va ularning yechimini izlashga kirishadigan boʻlsak,
endilikda darhol oʻsha muammoning raqamli kartasini ishlab chiqishimiz ,
muammoning koʻlamini baholash orqali yechimlar izlashimiz va shunga yarasha
qarorlar qabul qilishimiz mumkin boʻladi.
Geoaxborot tizimining tarkibiy qismlari
GATni ta’riflashning yana bir usuli to g risida ma’lumot Marbl va Pikueʻ ʻ
(Marble & Pequet, 1983) tomonidan berilgan. Bunga ko ra, GATning o zi ham
ʻ ʻ
tizimlarga bo linadi va ular quyidagilar:
ʻ
1. Ma’lumotlarni to plash tizimi. Bu tizimda ma’lumotlar turli xil
ʻ
manbalardan olinadi va boshlang ich qayta ishlov amalga oshiriladi. Bu tizimning
ʻ
asosiy vazifasi turli xil fazoviy ma’lumotlarni o zgartirish (rastr ko rinishdan vektor
ʻ ʻ
ko rinishiga keltirish) dan iboratdir.
ʻ
2. Ma’lumotlarni saqlash va ajratish tizimi. Tizimning asosiy vazifasi fazoviy
ma’lumotlarni ajratish, yangilash va tahrir qilishdan iborat.
3. Ma’lumotlarni boshqarish va tahlil qilish tizimi. Bunda turli masalalarni hal
qilish uchun ma’lumotlar guruhlanadi, ajratiladi va modellashtiriladi.
4. Ma’lumotni chiqarish tizimi. To liq yoki qisman ma’lumotlar bazasi
ʻ
jadval, diagramma yoki karta ko rinishida tasvirlanib, bosmaga chiqariladi yoki
ʻ
foydalanuvchining talabiga ko ra elektron yoki qog ozli ma’lumot ko rinishida
ʻ ʻ ʻ
beriladi.
Yuqoridagi to rtta tizim GATning ajralmas va amalga oshirilishi shart bo lgan
ʻ ʻ
muhim tizimlaridir. Barcha jarayonlar mana shu tizim ichida amalga oshiriladi va
bunda ham, albatta, inson omili juda muhim rol o ynaydi. Geoaxborot tizimida
ʻ

geofazoviy ma’lumotlar bilan ishlashda uning besh tarkibiy qismi yoki
komponentlari muhim sanaladi. Bu kompyuter tizimi, dasturiy ta’minot, insoniy
resurslar, ma’lumot, tahliliy jarayonlar va zaruriy infratuzilmalardir.
Kompyuter tizimi – bu geoaxborot tizimini yuritish uchun zarur bo lganʻ
kompyuter va operativ tizimni nazarda tutadi. Odatda bunday operativ dasturlar
turkumiga Windows, Unix yoki Linux kabilar kiradi. Qo shimcha ravishda bu
ʻ
tizimga geoaxborot tizimi uchun zarur hisoblangan maxsus monitorlar,
digitayzerlar, skanerlar (fazoviy ma’lumotlarni raqamli ko rinishga keltirish uchun),
ʻ
GPS qurilmalar (dala ma’lumotlarini tizimga kiritish uchun), printer va plotterlar
(ma’lumotni bosmaga chiqarish uchun) kerak bo ladi.
ʻ
Dasturiy ta’minot – geoaxborot tizimi va unda qo llaniladigan jihozlarni
ʻ
ishlatish uchun zarur bo lgan dasturlardir. Barcha dasturlar uchun muhim bo lgan
ʻ ʻ
jihat bu umumiy interfeys, ya’ni menyu, grafik belgilar, buyruqlar tablosi va
skriptlardir.
Insoniy resurslar – geoaxborot tizimining maqsad va vazifalarini aniqlab
beruvchi malakali geoaxborot tizimi mutaxassislari guruhi va tizimdan
foydalanuvchilar nazarda tutiladi.
Ma’lumot – bu biz uchun muhim sanalgan axborotni yaratish uchun zarur
bo ladigan va turli xil tizimga kiritiladigan belgilardir.
ʻ
Infratuzilma va jarayonlar – geoaxborot amallarini bajarish uchun zarur
bo ladigan moddiy, tashkiliy va boshqaruv jarayonlarini o z ichiga oladi.
ʻ ʻ
Infratuzilma deganda zaruriy malaka, ma’lumot standartlari, ma’lumotni saqlash
joylari va umumiy tashkiliy masalalar tushuniladi.
GATning funksional imkoniyatlari – GAT va mos dasturiy vositalarning
funksiyalari to plami bo lib, ular quyidagilardir:
ʻ ʻ
 Ma’lumotlarni kompyuter xotirasiga mavjud raqamli ma’lumotlar to plami
ʻ
 yoki raqamlashtirish yo li orqali kiritish. Ma’lumotlarni bir formatdan
ʻ
ikkinchi formatga aylantirish, kartografik
 proyeksiyalarni transformatsiyalash, koordinata sistemasini o zgartirish
ʻ
orqali ma’lumotlar turini o zgartirish. Ichki va tashqi ma’lumotlar bazasida
ʻ
ma’lumotlarni saqlash, boshqarish
 Kartometrik operatsiyalar.
 Foydalanuvchining shaxsiy sozlash ( настройка ) vositalari.

Geografik axborot tizimi fanining ilmiy asosi
GAT asosan quyidagi beshta savolga javob beradi:
1. Joy. … da nima joylashgan? Birinchi savol ayni paytda ma’lum bir joyda
nima borligini aniqlashtiradi. Joylar esa har xil usullar bilan aniqlanishi
mumkin, masalan, nomlanishi , pochta indeksi va albatta koordinatalari bilan.
2. Sharoit. Qayerda joylashgan? Ikkinchi savol ham birinchi savolga
o xshash, lekin bunga javob berishda fazoviy tahlil talab etiladi. Birinchiʻ
savolda joy aniqlashtirilgan bo lsa, ikkinchi savolda o sha joyda nima borligi
ʻ ʻ
va qanday sharoitda ekanligi aniqlashtiriladi. (Masalan, 200m x 2 o lchamli,
ʻ
qurilishga mos keladigan tuproqli va asosiy avtomobil yo lidan 100 m
ʻ
masofada joylashgan maydonni topish).
3. Tendensiya. …. dan boshlab nima o zgargan? Uchinchi savol birinchi va
ʻ
ikkinchi savolni birlashtirib va ularga qo shimcha tarzda aniq bir maydonda
ʻ
aniq vaqt ichida nimalar o zgarganligini aniqlaydi.
ʻ
4. Strukturalar. Qanday fazoviy strukturalar mavjud? Bu savol birmuncha
murakkabroq. Masalan, atom elektr stansiyasiga yaqin aholi punktlarida
saraton kasalligining asosiy sababi nima, degan savolni oydinlashtirishda
saraton bilan og rigan bemorlar sonini, qayerda joylashganini va ularga
ʻ
tegishli boshqa ko plab sabablarni bilish juda muhim.
ʻ
5. Modellashtirish. Agar …. bo lsa, nima bo ladi? Bu savol biror-bir qurilish
ʻ ʻ
yoki masalan, yangi avtomobil yo li tarmog i o tkazilsa, atrof-muhitga
ʻ ʻ ʻ
qanday ta’sir etishini aniqlash uchun beriladi. Albatta, bu kabi savollarni
oydinlashtirishda geografik yoki boshqa turdagi axborotlar talab etiladi.
Mutaxassislar geografik axborot tizimini qisqacha “geoinformatika” deb ham
atashadi. “Geoinformatika” uch ildiz: geografiya, informatika va avtomatika
tushunchalaridan tashkil topgan. Inglizcha adabiyotlarda “Informatics”, “Computer
Science” degan tushunchalar bor va u elektron hisoblash texnikasini
takomillashtirish, dasturlash, amaliy matematika, operatsion tizimlar, sun’iy
intellekt masalalari va boshqa tushunchalarni o z ichiga oladi. Geoinformatika
ʻ
atamasi 1980-yillar oxiriga kelib yanada ommaviylashdi va hozirda Geographic
Information System yoki qisqacha GIS atamasi ingliz ilmiy adabiyotining deyarli
barchasida keng qo llanilmoqda.
ʻ
GEO+GRAPHIC+INFORMATION+SYSTEM

 fazoviy ma’lumotlarni boshqarish, qayta ishlash va tahlil qilish uchun
axborot tizimi;
 xulosa (yechim) chiqarish uchun axborotlar ketma-ketligi.
GEOGRAPHIC :
 yerga oid ma’lumotlar (fazoviy bo lmagan ma’lumotlar ishlatilmaydi);ʻ
turlari: sun’iy, tabiiy va aralash.
INFORMATION :
 ma’lumotlar;
 fazoviy ma’lumotlar;
 geofazoviy ma’lumotlar;
 axborotlar;
 tushunchalar;
 axborotlardan foydalanish;
 geoinformatika;
 geofazoviy ma’lumotlar tomonidan yoritilgan axborotlar.
Geoaxborot tizimida qo llaniladigan dasturiy ta’minotlar
ʻ
Geoaxborot tizimida qo llaniladigan maxsus dasturlar asosan ikki turga bo linadi va
ʻ ʻ
ular quyidagilardan iborat:
1. Pulli dasturlar. Ular jumlasiga hozirda mashhur bo lgan ESRI
ʻ
kompaniyasining ArcView oilasidagi dasturlar, GIS MapInfo Professional,
AutoCAD Map 3D, Geomedia Professional, Panorama, RemoteView, Bentley Map,
Erdas Imagine kabilar kiradi.
2. Ochiq kodli dasturlar. Mazkur bepul geoaxborot tizimi dasturlariga
Quantum GIS (QGIS), GRASS GIS, gvGIS, ILWIS, JUMP GIS, MapWindow GIS,
SAGA GIS, Capaware, FalconView, Kalypso, TerraView, Whitebox GIS kiradi.
ArcView dasturiy tizimi . ArcView ESRI kompaniyasining dasturi bo lib, bu
ʻ
dastur avlod sifatida bir necha seriyalar turkumida ishlab chiqiladi. ArcView
dasturining ilk avlodi 1993-yili Arc/Info tizimi uchun qo shimcha sifatida yaratildi
ʻ
va bu dastur ommaviy ravishda foydalanuvchilar uchun mo ljallangan. ArcView
ʻ
kartografik ma’lumotlarni yaratish, tahlil qilish va tasvirlash uchun juda qulay

dastur hisoblanadi. ArcView ning birinchi va ikkinchi versiyalari ma’lum hudud
bo yicha tarqalgan geografik ma’lumotlar (obyekt va hodisalar) ni ko rish va tahlilʻ ʻ
qilish uchun eng oddiy va shu bilan birga samarali dastur sifatida ishlab chiqilgan.
Bu dasturni qo llash sohalari turlicha, ya’ni biznes va fan, ta’lim va boshqaruv,
ʻ
ijtimoiy soha, demografik va siyosiy izlanish, sanoat, ishlab chiqarish va ekologiya,
transport va neft-gaz sanoati, yerdan foydalanish va kadastr hamda boshqa
sohalardir.
Ushbu dasturning keyingi avlodlari chiqishi bilan undagi funksiyalar ham
tobora oshib boradi. Masalan, ikkinchi avlod vakilida geografik elektron jadvallar
bilan ishlash, qaror qabul qilish va statistik ma’lumotlarni jadval ko rinishida
ʻ
kiritish imkoniyatlari mavjud bo lsa, uchinchi avlodida fazoviy tahlil va
ʻ
modellashtirish kabi funksiyalar bilan boyitilgan. Hozirgi kunda sanoatda va ishlab
chiqarish sohasida ArcView dasturining to qqizinchi avlodi ishlatib kelinmoqda va
ʻ
u yuqoridagilardan ko ra ko proq funksiyalar bilan to ldirilgan hamda ishlash tezligi
ʻ ʻ ʻ
ham oshirilgan. ArcView dasturi quyidagi vazifalarni bajarish uchun mo ljallangan:
ʻ
 kartalarni yaratish va tahrir qilish;
 kartalarni vizuallashtirish va loyihalash;
 mavzuli kartalar yaratish;
 geografik va semantik ma’lumotlarni fazoviy hamda statistik tahlil qilish;
 geokodlash;
 ma’lumotlar bazasi bilan ishlash;
 karta hisoboti va xulosalarini printer, plotter yoki grafik fayllarga o tkazish.
ʻ
ArcView dasturidan fazoviy ma’lumotlar bilan ishlashda foydalanish
mumkin. Dasturning asosiy xususiyati – jadval ko rinishida oddiylik bilan ishga
ʻ
tushishi, dBASE tipidagi fayllar va server ma’lumotlar bazasidan ma’lumotlarni
tasvirlashda, qayta ishlashda ularni yaxshi tushunish va tahlil etishdir. ArcView
dasturi quyidagi xususiyatlarga ega:
1. O zlashtirilishi oddiy. ArcView dasturida foydalanuvchi uchun tushunarli
ʻ
va qulay interfeys yaratilgan hamda kartografik qayta o zgartirish berilgan bo lsa
ʻ ʻ
ham u berkitilgan. Operatsiyalar tushunarli va oddiy bo lib, bazaviy ma’lumotlar
ʻ
bilan ishlash imkoniyatiga ega. Kartografik ish stolini o zlashtirish uchun bazaviy
ʻ
ma’lumotlar bilan ishlash ish tajribasiga ega bo lish lozim.
ʻ

2. Ma’lumotlar oynasini 3 xil ko rinishda va xohlagan miqdorda ko rishʻ ʻ
mumkin: karta oynasi, ro yxatlar va grafiklar.
ʻ
3. Ma’lumotlarni sinxron texnologiyada tasvirlash, bir vaqtning o zida
ʻ
tarkibida bir xil ma’lumotlarga ega bir nechta oynalarni ochish imkoniyati mavjud,
hatto bir oynada ma’lumotlarni o zgartirish natijasida avtomatik ravishda boshqa
ʻ
oynalarda ham o zgarish kuzatiladi.
ʻ
4. Rastr ma’lumoti bilan ishlash. Ko rilayotgan dasturda rastr ma’lumotlarini
ʻ
ishga tushirish va geografik proyeksiyalarga bog lash yetarli darajada sodda
ʻ
keltirilgan. Muhim jihati shundaki, foydalanuvchi kamida 3 ta koordinata
nuqtalarini bilishi lozim. Hozircha bu dasturda rastr ma’lumotlarini burish va
cho zish imkoniyati mavjud emas, ammo bu masalalar ushbu dastur
ʻ
foydalanuvchilari tomonidan yozilgan ilovalarda mavjud.
5. Ma’lumotlarni vizuallashtirish. Bu tartib foydalanuvchiga jadval
ko rinishidagi ma’lumotlarni har xil ko rinishda ko rsatish imkoniyatini beradi.
ʻ ʻ ʻ
Misol uchun, belgilar, diagramma, rang berilgan maydon va chiziqli obyekt va
boshqalarni masshtablangan usulda ko rish mumkin. Kartada ma’lumotlarni
ʻ
tasvirlashda foydalanuvchi raqam ko rinishidagi ma’lumotlarni emas, balki uning
ʻ
orqasida turgan kartani ko radi.
ʻ
6. Geoaxborot tahlil vositalari. ArcView dasturida bufer
(loyihalashtirilayotgan) chegarani hosil qilish, ishlab chiqarish obyektlarini
shakllantirish, obyektlarni hosil qilish va o zgartirish, grafik tahrirlash va boshqa
ʻ
imkoniyatlarni beradi. Foydalanuvchi mavzuli kartalarni hosil qilish, yaratish va
saqlash, rang berish va parametrlarga bog liq holda geografik obyektlarni
ʻ
rasmiylashtirish imkoniyatiga ega.
7. Geografik obyektlarni guruhlashtirish. Bu vositalar turli vaziyatlarni tezkor
tahlil va prognoz qilish imkoniyatiga ega.
8. Hisobotlar va nashrlar hosil qilish. ArcView dasturida turli ko rinishdagi
ʻ
printer qurilmalaridan karta bo lagi, jadval, grafik va yozuv ko rinishidagi
ʻ ʻ
hisobotlar hosil qilish va nashrga berish mumkin. Standart drayverlari orqali xulosa
nashrga beriladi.
9. ArcView dasturi shaxsiy kompyuterlarning (Windows 95, 98, NT, XP va
Vista), Macintosh, HP UNIX va boshqa tizimlari bilan ham ishlaydi. Barcha
tizimlarda foydalanuvchi interfeysi bir xil ko rinishda bo lib, CD-ROMga
ʻ ʻ
uzatiladigan ArcView formatidagi ma’lumotlar yuqorida ko rsatib o tilgan tizimlar
ʻ ʻ
orqali ham qabul qilinadi.

10. Ma’lumotlardan foydalanish. Masofaviy baza ma’lumotlaridan
biriktirilgan jadvallar yordamida foydalanish mumkin. ArcView dasturidan
chiqmasdan turib, biriktirilgan jadvallarni tahrirlash va o zgartirishlarni saqlashʻ
mumkin. Menyular yordamida Access va Excel jadvallarini to g ridan to g ri ochish
ʻ ʻ ʻ ʻ
mumkin. Windows uchun mo ljallangan AtlasGIS dasturi.
ʻ
Windows uchun mo ljallangan AtlasGIS dasturi
ʻ Strategic Mapping Inc.
(Santa Clara, USA) kompaniyasiga tegishli bo lib, interaktiv geografik axborot
ʻ
tizimi ko rinishida bo ladi va Desktop GIS sinfi dasturlari qatoriga kiradi. AtlasGIS
ʻ ʻ
– bu ishchi dasturlar yordamida tez va oson universal kartografiyaning tahliliy va
tasviriy imkoniyatlarini o z ichiga olgan ko p funksiyali axborot kartografik
ʻ ʻ
tizimdir. Uning imkoniyatlari jumlasiga quyidagilar kiradi: kartalarni kiritish, tahrir
qilish va bosmaga chiqarish;
 tasvirlash vositalarini rivojlantirish: shtrix va ranglardan to laligicha
ʻ
 foydalanish, simvollarni yaratish va tahrir qilish, ko p sonli qo yilmalar,
ʻ ʻ
mavzuli kartografiyalash; ishchi grafika – doiraviy va chiziqli diagrammalar,
grafiklar;
 Atlas Ware GIS/S/VB yordamida amaliy masalalarni yaratish imkoniyati
 (S++ va MS Visual Basic); rastr loyihalar bilan ishlash;
 fazoviy qidiruv/tahlil – geografik obyektlarni birlashtirish, geografik 
belgilariga qarab ma’lumotlarni jamlash, bufer zonalarni yaratish; geokodlash –
pochta manzili va indeksi bo yicha izlash, bunda manzil nomi
ʻ
 to liq yoki qisman kiritiladi; maxsus o rnatilgan funksiya va operatorlar
ʻ ʻ
yordamida ma’lumotlarni qayta
 ishlovchi vositalar (59 funksiya va 22 operator); SQL serverlarga va
tarmoqda ishlashga qulay bo lishi uchun ichki
ʻ
 o rnatilgan SQL ta’minoti; geografik obyektlarni multimedia vositalari
ʻ
bilan birlashtiruvchi
 Application Linking tizimi; raqamlashtirishda qo llaniladigan barcha
ʻ
digitayzerlar bilan birga ishlash
 imkoniyati; rastr va vektor tasvirlar bilan ishlash imkoniyati;
 bir qismi rastr va bir qismi vektordan tashkil topgan va soni 250 tagacha

 bo lgan qatlamlar bilan ishlash imkoniyatlari. AtlasGIS tizimida “What Youʻ
See Is What You Map” tamoyili qo llanilgan, ya’ni “Nimani ko rsang, o shani
ʻ ʻ ʻ
kartaga tushirasan” qabilida. AtlasGISning boshqa GAT dasturlaridan farqi
shundaki, u maxsus makrotil yordamida emas, balki keng tarqalgan MS Visual
Basic va S tillari yordamida dasturlanadi. Bu esa, o z navbatida, dasturdan
ʻ
foydalanuvchilarga qo shimcha algoritmlarni yaratish imkonini beradi. Bu tizimning
ʻ
kamchiligi uning qimmatligidir. Boshqa dasturlarda keng tarqalgan DXF-formatni
AtlasGIS tushunadigan formatga o zgartiradigan alohida konvertir mavjud bo lib, u
ʻ ʻ
qo shimcha ravishda sotiladi. Vaholanki, bunday konvertirlash boshqa dasturlar
ʻ
doirasiga kiritilgan.
MapInfo maxsus tizimi. Mapping (kartografik) tizimlari – bu kartalarni
professional ishlab chiqishga mo ljallangan maxsus dastur mahsulotidir. Mapping
ʻ
hamma kerakli elementlarni tasvirlaydigan standart topokartalarni ishlab chiqarishda
yaxshi samara berib kelmoqda. Mappingda CAD da bo lmagan ko pgina
ʻ ʻ
qo shimcha imkoniyatlar mavjud. Obyektlarni kartalarda tasvirlash belgilangan
ʻ
tartibda shartli belgilarga asoslangan holda olib boriladi. Bu, o z navbatida, qisqa
ʻ
vaqt ichida yuqori sifatli standart kartalarni tuzishni ta’minlaydi. Mapping
modellashtirish va tahlil qilish imkoniyatini bersa, mavzuli kartografiyalash va
monitoring qilishni chegaralaydi. Bunday imkoniyatni faqatgina ArcGIS orqali
bajarish mumkin. MapInfo dasturi fazoviy jihatdan bog langan turli xil
ʻ
ma’lumotlarni tasvirlash imkoniyatini beradi. Bu tizim Desktop GIS (ishchi dastur)
sinfiga kiradi. 80-yillarning oxirida MapInfo va AtlasGIS Desktop GIS turkumidagi
dastur bozorini bo lishib olgan bo lsa, Windows operativ dasturiga
ʻ ʻ
moslashtirilgandan so ng raqibini yengib o tdi. MapInfoning eng muhim xususiyati
ʻ ʻ
bu uning universalligidir. Tizim boshqa dasturlar – DOS, Windows, Windows NT,
UNIX bilan va geoaxborot tizimi dasturlari, raqamli kartografik tizimlar, geografik
ma’lumotlar bazasini yaratish va ishlatish vositalari bilan birgalikda ishlash
xususiyatiga ham egadir. Tizim doirasiga quyidagi imkoniyatlar kiritilgan:
ma’lumotlar bazasi ma’lumotlarini tahlil qilish usullari;
 geografik obyektlarni izlash;
 kartalarga mavzuli sayqal berish usullari;
 shartli belgilarni yaratish va tahlil qilish usullari;
 keng qamrovli ma’lumotlar formatining mavjudligi;
 masofadan turib ma’lumotlar bazasiga kirish va ma’lumotlarni tarqoq holda
qayta ishlash.

MapInfo dasturi yordamida joy to g risidagi ma’lumotlarni uning manzili vaʻ ʻ
nomi orqali topish, shuningdek, ko chalarning kesishuvini, chegarasini, interaktiv
ʻ
yoki avtomatik ravishda geokodlashni amalga oshirish va ma’lumotlar bazasidan
obyektlarni kartaga ko chirish mumkin. Ma’lumotlarni tizimda tasvirlash jadval,
ʻ
karta, diagramma va matn ko rinishida bo lishi mumkin. Tizim orqali maxsus
ʻ ʻ
geografik tahlil va grafik tahrir qilish mumkin. Tizimda turli geodezik masalalarni
hal qilish, kartalarni arxivlash va vektorlash, kartografik proyeksiyalash, fazoviy
ma’lumotlarni birlashtirish mumkin. Dasturdagi maxsus MapBasic dasturlash tili
orqali interfeysni o zgartirish va Excel, Lotus 1-2-3, dBase dasturlariga to g ridan
ʻ ʻ ʻ
to g ri bog lanib, ma’lumotlar almashinish mumkin.
ʻ ʻ ʻ

XULOSA
Bugungi kunga kelib geoaxborot tizimi rivojlanishi bilan birga
geoinformatika ta’limini isloh qilish zaruriyati paydo bo lmoqda. Hozirdaʻ
geoaxborot tizimi nafaqat texnik fanlar majmuasi sifatida, balki boshqaruv, qaror
qabul qilish hamda ijtimoiy maqsadlarga yo naltirilgan fan sifatida ham
ʻ
qaralmoqda. Alohida tashkilotlar miqyosida geoaxborot tizimi bo yicha aniq
ʻ
dasturlarni o qitish yo lga qo yilgan bo lib, ularning asosiy maqsadi dasturda
ʻ ʻ ʻ ʻ
ishlashni o rganish bo lmoqda. Ammo bu soha rivojlanishi bilan birga bakalavrlik,
ʻ ʻ
magistrlik hamda doktorlik dasturlari nafaqat texnik, balki yuqorida sanalgan
sohalarni o z ichiga olgan bo lishi lozim. Shuning uchun ham zamonaviy
ʻ ʻ
mutaxassis o z ustida ishlashi va aynan geoinformatika sohasidagi bilimlarni
ʻ
egallashi juda muhimdir.
Yangi ochilayotgan geoinformatika sohasidagi o qitish dasturlari, ya’ni ilmiy
ʻ
yo nalishga asoslangan magistrlik va doktorlik dasturlari mutaxassislar fikricha
ʻ
quyidagilarni qamrab olishi zarur:
 ishbilarmonlik va boshqaruvchilik;
 geografik bilimlar tamoyillari;
 geoaxborot texnologiyalarini bilish va tushunish;
 tashkiliy masalalarni bilish;
 moliya, investitsiya va tavakkalni boshqarish;
 xodimlar bilan ishlash tamoyillari;
 turli sohalar o rtasidagi o zaro farqlar;
ʻ ʻ
 turli davlatlarning axborot sohasi bo yicha qonunlari;
ʻ
 malaka oshirish va tahliliy malakalar.
Dunyodagi ko pgina geoaxborot mutaxassislari o zlarini texnik
ʻ ʻ
yo nalishdaman deb hisoblashadi, vaholanki, geoaxborot sohasi nafaqat texnik
ʻ
bilimlardan, balki yuqoridagi bilimlardan ham tashkil topgan bo lishi zarur. Bunday
ʻ
bilimlarni o rganish va dunyodagi ushbu soha vakillari bir xildagi bilim, malaka va
ʻ
tushunchaga ega bo lishi uchun yaratilayotgan ta’lim dasturlari asosan uch
ʻ
tamoyilga asoslanishi zarur.

$Foydalanilgan adabiyotlar 1. O zbekiston Respublikasining Yer Kodeksi (1998 – yil 30 aprel) ʻ 2. O zbekiston Respublikasining „Standartlashtirish to g risida”gi Qonuni ʻ ʻ ʻ (1993 - yil 28 - dekabr, 1002-XII-son). 3. Muhammadiyev J .Axborot xavfsizligini huquqiy ta’minlash. http://huquqburch.uz/uz/article/2817/ 4. Bernhardsen T. Geographic Information Systems: An Introduction. John Wiley and Sons. (2002) 435 pages. 5. Bolstadt P. GIS Fundamentals: A First Text on Geographic Information Systems, 4th edition. (2012) 674 pages. 6. Chang, Kang-Tsung. Introduction to Geographic Information System (7th edition). McGraw-Hill Education. (2013) 480 pages. 7. Longley P., Goodchild M., Maguire D., Rhind D. Geographic Information Systems and Science (3rd edition). WileyWilson, J. P. (2011) 539 pages. 8. Michael N. Demers. Fundamentals of Geographic Information Systems. John Wiley and Sons. (2003) 636 pages. \ 9. Samborsky A., Magdiev Kh., Popiv I. Creation of National Geographic Information System for Uzbekistan. Prezentatsiya. Inspire (2010) http://inspire.ec.europa.eu/events/conferences/inspire_2010/presentations/2 49_pdf_presentation.pdf 10.NGIS Koreya internet ma’lumotlari. 11.NGIS Indiya internet ma’lumotlari.$

Geografik axborot to‘plamini yaratishda GIS dasturlarining roli

Sotib olish

Dokument ma'lumotlari

Sotuvchi

Geografik axborot to‘plamini yaratishda GIS dasturlarining roli

O'xshash dokumentlar