Gordon Olportning shaxs xususiyatlari konsepsiyasi - Психология - Курсовые работы

Информация о документе

Цена	20000UZS
Размер	54.4KB
Покупки	1
Дата загрузки	07 Июнь 2024
Расширение	docx
Раздел	Курсовые работы
Предмет	Психология

Продавец

ISROILJONOVLAR

Дата регистрации 31 Май 2024

24 Продаж

Gordon Olportning shaxs xususiyatlari konsepsiyasi

Купить

I BOB. GORDON OLPORTNING SHAXS XUSUSIYATLARI
KONSEPSIYASI HAQIDA.
1.1. G. Olport shaxsi va uning psixologiya fanida tutgan o rni.ʼ
1.2. G. Olportning shaxs xususiyatlari konsepsiyasi.
I bob bo yicha xulosa.
ʼ
II. BOB. O'z-o'zini kamol toptirish kontseptsiyasining mohiyati
2.1. O`zini tarbiyalash bosqichlari
2.2.
I bob bo yicha xulosa.
ʼ
Xulosa
Tavsiya.
Foydalanilgan adabiyotlar.

Kirish
Huquqiy davlat va demokratik jamiyat taraqqiyoti sharoitida zamonaviy
shaxsga qo'yiladigan talablarni kuchaytirishning ob'ektiv ehtiyoji vujudga keldi,
bu ijtimoiy faol, mustaqil, ijodiy shaxsga bo'lgan talabni ko'rsatdi. Shu
munosabat bilan, yosh avlodni tarbiyalash va o'qitish uchun mas'ul bo'lgan
davlat muassasalari faoliyatini takomillashtirish muammosi dolzarb bo'lib
qolmoqda. aynan ular yangi shaxsni shakllantirish uchun eng maqbul shart-
sharoitlarni yaratish imkoniyatiga ega. Shu munosabat bilan biz quyidagi
mavzuni tanladik muddatli ish "Yosh o'quvchilarni o'z-o'zini tarbiyalash
usullari, usullari va vositalari".
O'z-o'zini tarbiyalash fenomeni insonning rivojlanishi va shakllanishi
bilan bog'liq ko'plab fanlarni tadqiq qilishda keng namoyon bo'ladi. Ular orasida
umumiy, maktab va ijtimoiy pedagogika (V.I. Andreev,N. F. Kapterev,A. G.
Kovalev,A. I. Kochetov,P.F.Lesgaft,A. V. Mudrik,A. S. Novoselova, K. D.
Ushinskiy); umumiy, rivojlanish va ijtimoiy psixologiya (A.Ya. Aret,L. S.
Vigotskiy,I. S. Kon,V. G. Maralov,L. I. Ruvinskiy, N. P. Chesnokov);
sotsiologiya (N. Smelzer); valeologiya (A.A. Dubrovskiy,V. V. Kolbanov, SV.
Popov); jismoniy tarbiya va sport psixologiyasi va nazariyasi (A.I.Babakov,E. P.
Ilyin,A. Ts.Puni, M. I. Stankin); gigiena (S.N. Popov, D.A. Farber). Ammo bu
adabiyot maktab o'quvchilarining o'zini o'zi tarbiyalashga yo'naltirilgan ta'lim
jarayoni imkoniyatlarini etarli darajada yoritib bermagan
Kurs ishining dolzarbligi : Shaxsning o'zini o'zi takomillashtirish
muammosiga e'tibor shaxs9ning ichki faoliyatini, uning zaxiralarini o'rganish,
ulardan rivojlanish jarayonida shaxsning mustaqilligini oshirish uchun ulardan
maksimal darajada foydalanish bilan bog'liq masalalarning dolzarbligi bilan
bog'liq. Rivojlangan shaxs o'zini o'zi anglash, jamiyat ideallarini ongli ravishda
chuqur shaxsiy qadriyat yo'nalishlari va e'tiqodlariga aylantirish istagini o'z
ichiga olgan faoliyat bilan tavsiflanadi. Ichki aqliy faoliyatning sababi aqliy

rivojlanish xususiyatini belgilaydi, bu o'zini o'zi rivojlantirish, o'zini o'zi
faollashtirish, o'zini takomillashtirishda namoyon bo'ladi.A. A. Bodalevbu
haqiqatni muhim hodisa - insonning o'z-o'zini rivojlantirish va o'z-o'zini harakat
qilishiga bo'lgan ehtiyoji va qobiliyati deb atadi.
Kurs ishining ob'ekti : yosh o'quvchilarning o'z-o'zini tarbiyalashi.
Kurs ishining maqsadi : Kichik maktab yoshidagi o'quvchilarning o'z-
o'zini tarbiyalash jarayonining xususiyatlarini ko'rib chiqing.
Kurs ishining metodologik asoslari ta'limni insonparvarlashtirish
bo'yicha g'oyalarni o'ylab topdi; uning shaxsiy o'zaro aloqalari va faoliyatiga
faol qo'shilishi asosida ijtimoiy muhit va shaxsning rivojlanishi o'rtasidagi
munosabatlar to'g'risida qoidalar; yosh o'quvchilarning o'z-o'zini tarbiyalashini
amalga oshirishda shaxsga yo'naltirilgan yondashuv.
Kurs ishining metodlari : zarur adabiyotlar to'plami; olingan materialni
tahlil qilish; belgilangan muammo bo'yicha ma'lumotlarni tasniflash va
tizimlashtirish; yosh o'quvchilarning o'z-o'zini tarbiyalashini amalga oshirishda
shaxsga yo'naltirilgan yondashuv.
Kurs ishining bosqichlari :
Birinchi bosqich , kurs ishining mavzusi aniqlandi, o'rganildi, tahlil
qilindi, psixologik, pedagogik, falsafiy, sotsiologik adabiyotlar umumlashtirildi;
o'quv jarayoni sharoitida maktab o'quvchilarining o'z-o'zini tarbiyalash
nazariyasini tahlil qildi. Tadqiqot mavzusi asoslandi, ob'ekti va predmeti,
maqsadi va vazifalari aniqlandi, ishchi gipoteza ilgari surildi va tadqiqot usullari
ko'rsatildi.
Ikkinchi bosqich , Ushbu bosqich boshlang'ich maktab yoshidagi
bolalarda o'z-o'zini tarbiyalash jarayonining mohiyatini ochib berdi.
Uchinchi bosqichi , asosiy xulosalar, xulosalar shakllantirildi va kurs ishi
rasmiylashtirildi.

Kurs ishining tuzilishi. 2 bob, 4 t а ра r а gr а f, xulos а l а r v а t а vsiy а l а r, 53
foyd а l а nilg а n а d а biyotl а r ro‘yx а ti, juml а d а n, 6 t а internetd а n oling а n
а d а biyotl а r ro‘yx а ti v а ilov а l а rd а n ibor а t.
I BOB. GORDON ALPORTNING SHAXS XUSUSIYATLARI
KONSEPSIYASI HAQIDA.
1.1. G. Olport shaxsi va uning psixologiya fanida tutgan o rni.ʼ
Gordon Ollport 1897 yil 11 noyabrda Indiana shahridagi Montezuma
shahrida tug'ilgan. U to'rtta aka-ukaning eng kichigi bo'lib, ko'pincha uyatchang,
ko'p mehnatkash va mehnatkash. Onasi maktab o'qituvchisi, otasi esa shifokor
bo'lib, Ollportda kuchli ish axloqi bo'lgan. Bolaligida otasi oilaviy uyini uydan
olib, bemorlarni davolashdi.
Ollport o'zining yoshlik yillarida o'z matbaa ishlarini olib borgan va o'rta
maktab gazetasining muharriri bo'lib xizmat qilgan. 1915-yilda Allport o'z
sinfida ikkinchi o'rinni egalladi va Garvard Kollejida tahsil oldi, u erda uning
akasi Floyd Henri Ollport doktorlik dissertatsiyasini himoya qildi.
Psixologiyada 1919-yilda Garvard universitetida falsafa va iqtisod bo'yicha
bakalavr darajasini olganidan so'ng, Ollport İstanbulda falsafa va iqtisodni
o'rgatish uchun Istanbulga safar qildi. Bir yillik o'qitishdan so'ng u Garvardga
o'qishni tugatish uchun qaytib keldi. Ollport doktorlik dissertatsiyasini himoya
qildi. 1922 yilda Hugo Munsterberg rahbarligida psixologiyada. Sigmund Freyd
bilan uchrashuv Ollport psixiatr Zigmund Freyd bilan uchrashish tajribasi
haqida hikoya qiladi. 1922-yilda Ollport mashhur psixoanalist bilan uchrashish
uchun Avstriyaga (Vena) sayohat qildi. Freydning ofisiga kirganidan so'ng, u
asabiy tarzda o'tirdi va u Vena safarlarida poezdda ko'rgan bir bola haqida
hikoya aytib berdi. Ollport tushuntirishicha, bola kirli bo'lishdan qo'rqib,
oldindan iflos odam ko'rgan joyga o'tirishdan bosh tortdi. Ollport nazarda
tutganidek, bolaning onasiga bo'lgan munosabati juda ta'sirchan bo'lgan.

Ollport 1924-yilda Garvardda ishlaydi va keyinchalik Dartmutda o'z
lavozimini qabul qiladi. 1930-yilga kelib u Garvardga qaytib keldi, u erda
o'zining ilmiy faoliyati davomida qolgan. Garvarddagi birinchi yilida u Qo'shma
Shtatlarda taqdim etilayotgan birinchi shaxs psixologiya klassini o'rgatdi. Uning
o'qituvchisi sifatida Stanley Milgram , Jerome S. Bruner, Leo Postman, Tomas
Pettigryu va Entoni Greenwald singari ba'zi talabalarga chuqur ta'sir ko'rsatdi.
U bir lug'atga borib, u o'ziga xos xususiyatni tasvirlaydigan topilgan har
bir so'zni aytib, bu nazariyani ishlab chiqa boshladi. 4500 turli xususiyatlar
ro'yxatini tuzib chiqqach, ularni uchta turli toifaga ajratdi:
Kardinal xususiyatlar : Bu shaxsning butun shaxsiyatiga ustunlik qiluvchi
xususiyatlar. Kardinal xususiyatlar juda kam uchraydi.
Markaziy xususiyatlar: Bizning shaxsiyatimizni tuzadigan umumiy
xususiyatlar. Yaxshilik, halollik va samimiylik kabi fazilatlarning barchasi
markaziy fazilatlarning misollari.
Ikkilamchi xususiyatlar: Bu ma'lum shartlar va sharoitlarda mavjud
bo'lgan xususiyatlar. Ikkilamchi xususiyatga ega bo'lgan misol katta odam
guruhiga nutq so'zlamasdan oldin asabiylashadi.
Shaxs xususiyati tizimini fel-atvor pozitsiyasi doirasida organish
alternativ tipologiyadir (Eslatib otamiz, insonning uziga xos bulgan va turli
vaziyatlarda namoyon boladigan sifatlari fel-atvor deyiladi. Yani fel-atvor
togrisida fakat xolatlararo barqarorlik xolatlarida sozlash mumkin: axir xar bir
inson xayoti davomida bir bora bolsa, mexribon, xalol, oliyjanoblik deb
nomlansa boladigan xarakatlar qiladi, lekin bu uning kelajakda doimo shunday
boladi degani emas. Bunda barcha guruxlar uchun emas, balki xususiyatlari
boshqalardan ajralib turadigan aloxida insondagi fel-atvorni ifodalaydi. Agar
shaxsni gurux portreti bilan taqqoslaganda, fel-atvor – koproq umumlashtirilgan
obraz doirasidan chiqadigan xarakteristikaga va konkret subekning mantiqiy
xulq-atvoriga amal qilinadi. Shuning uchun tipologik yondashuv kopgina
tandiqlarga uchragani ajablanrali emas, fel-atvor nazariyasi esa shaxsga

idiografik yondashuvga asos solgan G.Ollport orqali ishlab chiqilgan. Ollport
tipologik yondashuvni tanqid qilib
«Xar kanday tipologiya butun shaxs tizimida qandaydir segmentning
ajralib chiqishiga va shu segmentga oziga xos bolmagan darajada axamiyat
berilishi asoslanadi.
Shaxs xususiyati odat emas koproq umumlashgan sifatdir. Odatlar
birlashib, xususiyatlarga qoshiladi.
Shaxs xususiyatlari fel-atvorni xaraktlantiruvchi element xisoblanadi.
Yani xususiyatlar insonni ularni namoyon qiladigan vaziyatni qidirish yoki xosil
kilishga moyillik bildiradi.
Xususiyatlarning borligini faqat tajriba yoli Bilan aniqlash mumkin.
Garchi ular bevosita kuzatishlarga izn bermaydi, psixologik metodlar ularni
namoyon kiladi.
Shaxs xususiyatlari boshqa xususiyatlardan faqat nisbatan mustaqildir.
Xususiyatlar berkingan xolda yanada koproq umumlashgan xulq-atvor
xarakteristikasida namoyon buladi.
Shaxs xususiyatlari axloqiy yoki ijtimoiy baxoning sinonimi
xisoblanmaydi. Va xususiyatning salbiy korinishi – bu xar doim «yomon»,
ijobiy esa xar doim xam «yaxshi» bolmaydi.
Xususiyatni u namoyon bolgan shaxs kontekstida yoki uning jamiyatda
ommalashuvida korib chiqish mumkin.
Ayrim qiliqlarning xususiyat bilan kelishmasligi insonda uning yoqligini
isbotlamaydi.
Dastlab G.Ollport umumiy xususiyatlarni xarakteristika tarzida
madaniyati meyorida bir-biridan ajralib turuvchi insonlarni va boshkalar bilan
takkoslanmaydigan idividual (morfologik) insonlarni uzaro ajratib chikdi.
Keyinchalik u oxirgilarni individual dispozitsiya (G.Ollport individual
dispozitsiyani moslashuvchan xulk-atvorning muayyan turlarini neyropsixik

elementlar kabi aniklaydi, xudi shular Ollportga kura shaxs psixologiyasi asosiy
kizikishni ifodalaydi.
Dispozitsiyalar orasida kamrok va kuprok aks etganini ajratish mumkin.
Eng axamiyatli dispozitsiya bu insonning butun xayoti davomidagi yulini
belgilaydigan xususiyatlaridir (masalan, «raxmdillikka moyillik»). Markaziy
dispozitsiya xulk-atvorning bu atrofdagilarning oson bilib oladigan
tendentsiyasidir. Ikkilamchi dispozitsiya bu insondagi afzal kurish va vaziyatga
Moslashish namoyon buladigan xislat (10,14). Ollport uzining
dispozitsiya xakidagi tushunchalarida atrof muxitning tasiri va irsiyatga baravar
axamiyat beradi. Tajriba yuli bilan aniklanadigan yondashuvga kelsak, bu
amaliy izlanishlarda tasdiklanmagan, lekin shaxs xususiyatlarini urganishni
konkretlashtirishda yordam berdi va rivojlanib bordi.
Psixologiyada xususiyatlarni belgilaydigan bir kancha usullar mavjud (5).
Birinchi usul bu kontseptualizatsiya yani, nazariy tasavvurlarga javob beruvchi
xususiyat izlanishi. Uzok yillar davomida aynan shu usul asosiy edi va
F.Gal ь ton, A.F.Lazurskiy isharida kullanilgan. Nazariy tasavvur kilish va xar
kanday psixologik sifatni loyixalashtrish mumkinligi tushunarli, ammo, agar
xususiyatni ajratishning ayrim talablariga rioya kilinmasa bu ishlar umuman
befoyda bulishi mumkin. 1. Biror soddarok xususiyatni ajratib olish kerak. 2.
Turli odamlardagi bir-biridan farklanadigan xususiyatga etibor karatish kerak. 3.
Kuprok tarkalgan xususiyatni urganish kerak. 4. Xususiyatning boshka sifatlar
bilan boglik bulgan turlarini tanlamok foydalidir.
Xususiyatni ajratishining keyingi usuli psixologik sifatlarning suz
manosiga asosan tuzilgan. Psixosemantik metodlar xar bir insonning, asosiy
ulchami kuch- kudrat, aktivlik va baxo bulgan uz semantik maydoniga ega
bulishiga asoslangan. Shunday kilib, xar bir obekt va kurinish, inson uni
xoxlaydimi yukmi, kuchli kuchsiz, aktiv- passiv va mexribon- kaxrli kabi kabul
kilinadi. Bu baxolash gayriixtiyoriy ravishda amalga oshiriladi, birok
psixosemantik metod, CH.Osgudning izlanishlarida asoslangan sinesteziyaning

paydo bulishi (turli modallikning uzaro tasirini kuzgatadigan), obektlarning
maydon ichidagi uzaro joylashuvini ochib berishga imkon beradi. Agar bu
obektlar xususiyatlar bulsa, biz ular xakida xam bilan jipslashgan, shuningdek
bir-biriga karama-karshi bulgan yoki ortogonal (mustakil) sifatlar axborotini
olamiz. U xolda xususiyatlarni yaxlitlashtirish mumkin: axir bittasining
mavjudligidan kolganlarini xam muxokama kilish mumkin.
Va nixoyat, uchinchi usul bu bevosita kuzatuv tasiriga buysinmaydigan
xarakteristikada namoyon buladigan faktorli analizga asos bulib xizmat kiladi,
Lekin bu butun bir tup xususiyatga tasir kilishi mumkin. Faktorlar bir
necha darajada bulishi mumkin, faktor darajasi kancha yukori bulsa, shuncha
kup psixologik sifatlarni aniklash mumkin. Bu manoda xususiyatlar shaxsning
uziga xosligini tariflashi shart emas, shuningdek ular akl-idrokni xam tasvirlashi
xam mumkin (R.Kettel va G.Ayzenkning faktorli analizga tayanganliklari shaxs
psixologiyasiga xam, insonning intellektual kobiliyatlarini urganishda xam katta
xissa kushgani tasodif emas).
Faktorli yondashuv G.Ollportning «umumiy sifatlar» deb tariflangan
reallikni, xamda inson indiviualligi masshtabini kurib chikishda nominativ va
idiografik urtasidagi oralikni urgatadi.
Ollport 1967 yil 9 oktyabrda vafot etdi. Shaxsiyatning o'ziga xos
nazariyasidan tashqari, u psixologiya bo'yicha o'chmas iz qoldirdi. Shaxsiyat
psixologiyasining asoschilaridan biri sifatida uning bugungi ta'sirini hali ham
his qilish mumkin. Uning vaqtida ommalashgan psixoanalitik va xulq-atvorga
asoslangan yondashuvlarga e'tibor qaratish o'rniga, Allport o'zida eklektik
usuldan foydalanishni tanladi.
1.2. G. Olportning shaxs xususiyatlari konsepsiyasi.
Shaxs xususiyati – bu faqat nomigagina emas, balki mavjud belgi. Ya‘ni
ular nazariy asoslar natijasi emas, balki xaqiqatdan odamlarda mavjuddir.
Shaxs xususiyati odat emas ko‘proq umumlashgan sifatdir. Odatlar
birlashib, xususiyatlarga qo‘shiladi.

Shaxs xususiyatlari fe‘l-atvorni xaraktlantiruvchi element xisoblanadi.
Ya‘ni xususiyatlar insonni ularni namoyon qiladigan vaziyatni qidirish yoki
xosil kilishga moyillik bildiradi.
Xususiyatlarning borligini faqat tajriba yo‘li Bilan aniqlash mumkin.
Garchi ular bevosita kuzatishlarga izn bermaydi, psixologik metodlar ularni
namoyon kiladi.
Shaxs xususiyatlari boshqa xususiyatlardan faqat nisbatan mustaqildir.
Xususiyatlar berkingan xolda yanada ko‘proq umumlashgan xulq-atvor
xarakteristikasida namoyon buladi.
Shaxs xususiyatlari axloqiy yoki ijtimoiy baxoning sinonimi
xisoblanmaydi. Va xususiyatning salbiy ko‘rinishi – bu xar doim «yomon»,
ijobiy esa xar doim xam «yaxshi» bo‘lmaydi.
Xususiyatni u namoyon bo‘lgan shaxs kontekstida yoki uning jamiyatda
ommalashuvida ko‘rib chiqish mumkin.
Ayrim qiliqlarning xususiyat bilan kelishmasligi insonda uning yo‘qligini
isbotlamaydi.
Dastlab G.Ollport umumiy xususiyatlarni xarakteristika tarzida
madaniyati me‘yorida bir-biridan ajralib turuvchi insonlarni va boshkalar bilan
takkoslanmaydigan idividual (morfologik) insonlarni uzaro ajratib chikdi.
Keyinchalik u oxirgilarni individual dispozitsiya (G.Ollport individual
dispozitsiyani moslashuvchan xulk-atvorning muayyan turlarini neyropsixik
elementlar kabi aniklaydi, xudi shular Ollportga kura shaxs psixologiyasi asosiy
kizikishni ifodalaydi.Dispozitsiyalar orasida kamrok va kuprok aks etganini
ajratish mumkin. Eng axamiyatli dispozitsiya – bu insonning butun xayoti
davomidagi yulini belgilaydigan xususiyatlaridir (masalan, «raxmdillikka
moyillik»). Markaziy dispozitsiya – xulk-atvorning bu atrofdagilarning oson
bilib oladigan tendentsiyasidir. Ikkilamchi dispozitsiya – bu insondagi afzal
kurish va vaziyatga

Moslashish namoyon buladigan xislat. Ollport uzining dispozitsiya
xakidagi tushunchalarida atrof muxitning ta‘siri va irsiyatga baravar axamiyat
beradi. Tajriba yuli bilan aniklanadigan yondashuvga kelsak, bu amaliy
izlanishlarda tasdiklanmagan, lekin shaxs xususiyatlarini urganishni
konkretlashtirishda yordam berdi va rivojlanib bordi.
Psixologiyada xususiyatlarni belgilaydigan bir kancha usullar mavjud.
Birinchi usul – bu kontseptualizatsiya ya‘ni, nazariy tasavvurlarga javob
beruvchi xususiyat izlanishi. Uzok yillar davomida aynan shu usul asosiy edi va
F.Gal ь ton, A.F.Lazurskiy isharida kullanilgan. Nazariy tasavvur kilish va xar
kanday psixologik sifatni loyixalashtrish mumkinligi tushunarli, ammo, agar
xususiyatni ajratishning ayrim talablariga rioya kilinmasa bu ishlar umuman
befoyda bulishi mumkin. 1. Biror soddarok xususiyatni ajratib olish kerak. 2.
Turli odamlardagi bir-biridan farklanadigan xususiyatga e‘tibor karatish kerak.
3. Kuprok tarkalgan xususiyatni urganish kerak. 4. Xususiyatning boshka
sifatlar bilan boglik bulgan turlarini tanlamok foydalidir.
Xususiyatni ajratishining keyingi usuli psixologik sifatlarning suz
ma‘nosiga asosan tuzilgan. Psixosemantik metodlar xar bir insonning, asosiy
ulchami kuch- kudrat, aktivlik va baxo bulgan uz semantik maydoniga ega
bulishiga asoslangan. Shunday kilib, xar bir ob‘ekt va kurinish, inson uni
xoxlaydimi yukmi, kuchli – kuchsiz, aktiv- passiv va mexribon- kaxrli kabi
kabul kilinadi. Bu baxolash gayriixtiyoriy ravishda amalga oshiriladi, birok
psixosemantik metod, CH.Osgudning izlanishlarida asoslangan sinesteziyaning
paydo bulishi (turli modallikning uzaro ta‘sirini kuzgatadigan), ob‘ektlarning
maydon ichidagi uzaro joylashuvini ochib berishga imkon beradi. Agar bu
ob‘ektlar xususiyatlar bulsa, biz ular xakida xam bilan jipslashgan, shuningdek
bir-biriga karama-karshi bulgan yoki ortogonal (mustakil) sifatlar axborotini
olamiz. U xolda xususiyatlarni yaxlitlashtirish mumkin: axir bittasining
mavjudligidan kolganlarini xam muxokama kilish mumkin.

Va nixoyat, uchinchi usul – bu bevosita kuzatuv ta‘siriga buysinmaydigan
xarakteristikada namoyon buladigan faktorli analizga asos bulib xizmat kiladi,
Lekin bu butun bir tup xususiyatga ta‘sir kilishi mumkin. Faktorlar bir
necha darajada bulishi mumkin, faktor darajasi kancha yukori bulsa, shuncha
kup psixologik sifatlarni aniklash mumkin. Bu ma‘noda xususiyatlar shaxsning
uziga xosligini ta‘riflashi shart emas, shuningdek ular akl-idrokni xam
tasvirlashi xam mumkin (R.Kettel va G.Ayzenkning faktorli analizga
tayanganliklari shaxs psixologiyasiga xam, insonning intellektual kobiliyatlarini
urganishda xam katta xissa kushgani tasodif emas).
Faktorli yondashuv G.Ollportning «umumiy sifatlar» deb ta‘riflangan
reallikni, xamda inson indiviualligi masshtabini kurib chikishda nominativ va
idiografik urtasidagi oralikni urgatadi.
Shaxsning faktorli strukturasini ajratishga birinchi urinishlar.
G.Ollport uz ishlarining boshida X.Odbert Bilan birgalikda inson
kiyofasining tashki va ichki kurinishiga oid 18000 suzni taxlil kilib, ulardan
shaxsning sifatlarini yakkol kursatib beradigan 4500 ta suzni tanlab olishdi
(1,3,4,5,7,10,14). Korrelyatsion- faktorli izlanishlarga birinchilardan bulib
Dj.Gilford, V.T Siperman bilan birga kuyidagi 13ta shaxs faktorini ajratgan
xolda murojaat kildi:
Umumiy aktivlik (gayratlilik, xarakat tezligi, xarakatga moyillik),
Ustun bulmok (tashabbuskorlik, uz xukuniki ximoya kilmok, liderlikka
intilish),
Mardlik (professional va noprofessional erkaklik kizikishlar, kurkmaslik,
gamginlik yetishmasligi, xis-xayajon kuchsizligi),
Uziga ishonch (chukur bilimga egalik, uzgalar tomonidan tanilganlikni
sezish, ogir-vazminlik),
Xotirjamlik (sovukkonlik va irodasini bushashtirmok, tolikish va
achchiklanish, joriy faoliyatga yukori kontsentratsiya,
Kirishimlilik (ijtimoiy aktivlik, ijtimoiy barkarorlik, liderlikka kizikish),

Gayriextiyoriy xarakat (xayolparastlik, kizikuvchanlik, tomoshabin),
Depressiya (emotsional va jismoniy tushkunlik, vaxima, bezovtalik),
Emotsionallik (emotsiyaning yengil paydo bulishi va saklanishi,
Kechinmalarning yuzakiligi, fantaziya kilish),
Uzini cheklash (vazminlik, uzini nazorat kilish, jiddiylik),
Ob‘ektivlik (Amaliy, tugri baxo berish),
Kungilchanlik (vaziyatga karab yengil uzgarish, samimiyat, yumshoklik),
Xamkorlik (tanbexlarga chidamlilik, egoistlikning yukligi,
ishonuvchanlik).
Yuqorida aytib utilgan sifatlar ijtimoiy biologik tabiatning aralashmasiga
ega, ularni aniklash usullari esa yaratilmagan edi.
SHaxsni tasvirlashda R.B.Kettell boshqa yondashuvdan foydalangan,
shaxs xususiyatlari ichidan ikkilamchi va birlamchi, dastlabki, konstitutsional,
genetik shartlanganlik, tajriba ta‘sirida rivojlangan va boshkalar, boshkacha
kilib aytganda temperamental va xarakterilogik xususiyatlarni ajratish mumkin
(5,7,10,14).Kettel uzining empirik ishlarida G.Ollport ajratgan shaxslarga
tegishli guruxlarni yaxlitlashtirish etiteti yulidan bordi va 171 gurux sinonimini,
keyinchalik 36 bipolyar turlarga, undan keyin esa ularni boshka izlanishlarda 46
juftga tuldirdi.
SHaxs xususiyatlarini keltirib chikaradigan (dastlabki) sistemasi
Kettellga kura xilma-xildir va kuyidagilarni uz ichiga oladi:
kizikkonlik (konstitutsonallikni keltirib chikaruvchi) xislatlari, ya‘ni
emotsional, tezkorlik, reaktivlik va shaxsning atrofdagi ragbatlantiruvchi
omillarga reaktsiya energiyasi kabi idividual ta‘sirlanish uslubini aniklaydigan
xislatlar.
Ta‘sirlanish samaraliligi aniklovchi kobiliyat-xislatlar,
xarakatlanuvchi reaktsiya kuchlariga taalukli va belgilarning ikkita sinfini
tashkil kiluvchi dinamik xususiyatlar – erglar, insonning xulk-atvorini
ifodalovchi (kurash va rakobatga yunaltirilgan, poda-poda bulib yashash

tuygusi, avtonomlik) tugma xususiyatlar va ijtimoiy madaniyat meyorlari
ta‘sirida shakllanadigan shuningdek kizikshlarning namoyon bulishini uz ichiga
oladigan sentimentlar, attityudlar.
Katta yoshli insonni ta‘riflashda R.Kettell uzi ajratib olgan 19 faktor,
yosh bolalarni tasvirlashda esa 12 faktor yetarli deb xisoblaydi. Bu faktorlarni
anik ilmiy (texnik), chegara bilan belgilangan va maishiy nomlarini sanab
utamiz. Barcha faktorlar manfiy va musbat kutblarga ega, lekin bu muxim
axamiyatga egaligini bildirmaydi: psixologik planda ular bir xil, manfiylik va
musbatlilik esa muayyan vaziyatda bulishi mumkin. Fakat bolalarda topilgan
faktorlar kalin shrift bilan ajratilgan.
R.B.Kettell kursatib utgan xususiyatlar
A+Affektotimiya (tsiklotimiya)
Samimiylik, raxmdillik
Alokada yengillik, egiluvchanlik,
moslashuvchanlik, kungilchanlik,
ochiklilik, ishonuvchanlik, begamlik,
kirishimlilik A-Sizotimiya
Xolislik, yotsirashlik
Janjalkash, printsiplarga kattik yopishib
olish, sovukkonlik, sirini xech kimga
aytmaydigan, kup gapirmaslik, ogir-
bosik, gumonsirashlik, egoistlik
V+
Yukori akl-idrok Akilli
Yukori akliy kobiliyat, zexni utkirlik,
abstraktsiyalarni tushunish, keng V-Past akl-idrok Kaltafaxm
Past akliy kobiliyat, zexni sustlik,
abstraktsiyani tushunmaslik, intellektual
itellektual kizikishlar,
kat‘iylik,tirishkoklik, bilimdon kizikishlarning yukligi va
kaysarlik,bilimsilik.
S+«Men» kuchi Emotsional barkarorlik
Nevrotik alomatlaridan ozodlik, soglik
tugrisida tashvish yukligi, xotirjamlik,
xayotga nisbatan reallik, tirishkoklik,
kat‘iylik, uzini kulga ola bilish,
vazminlik S-
«Men» kuchsizligi Emotsional
bekarorlik
Nevrotik belgilarning kupligi, uz sogligi
tugrisida kaygurish, kizikishlarda
bekarorlik, masuliyatdan bosh tortish,

ishni oxirigacha yetkazmaslik, uzini tuta
olmaydigan, vaximachi
D+
Ta‘sirchanlik Bezovtalik
Sabrsizlik, namoyishkorlik, faollik,
rashkchilik, uzi yukori baxolash,
bekarorlik, andishasizlik D-Lokaydlik Vazminlik
Xotirjamlik, kanoatlilik, lokaydlik,
rashksizlik, uz-uzini tankid kilishlilik,
barkarorlik, xushmuomala
E+Dominantlilik
Tirishkoklik, gayratli, mustakillik, uziga
ishonuvchanlik, maktanchoklik,
ekstrapunitivlik, kupollik, andishasizlik,
botirlik, janjalkashlik, kaysarlik E-
Konformlik Itoatkorlik, tobelik
Buysinishlik, uziga ishonmaslik,
kamtarlik, intrapunitivlik yoki
impunitivlik, xushmuomalalik,
tortinchoklik, extiyotkorlik,
xayrixoxlik, itoatkorlik
F+Surgency
Beparvolik, kirishimlilik,
serxarakatlilik, kupgaplilik,xotirjamlik,
jonlilik, epchillik, F-Desurgency Sertashvish
Gam-gussa, kupchilikdan kochish,
apatiya, indamaslik, bexalovatlik,
ishonuvchanlik, moslashuvchanlik sustkashlik, extiyotkorlik,
shubxalanuvchanlik, printsiplargakattik
yopishib olishlilik
G+«Men-ortik» kuchi Yukori insoflilik
Barkarorlik, tirishkoklik,
majburiyatlilik, intizomlilik,
ixchamlilik, xushaxloklilik,
ma suliyatlilik, odamlarga‟
jonkuyarlik, tartibga talabchanlik G-«Men-ortik» kuchsizlik Noinsoflilik
Bekarorlik, uzgaruvchanlik,
yengiltabiatlilik, uz xoxishlariga erk
bermoklik, beparvolik, axloksizlik,
ma suliyatsizlik, kundalik xayotda ‟
pala-partishlik, landavurlik
H+Parmia Jasurlik
Kirishimlilik, karama-karshi jins vakili H-
Threcita

xuzurida jonlanishlilik, kuyinchaklilik,
emotsionallik va artistlik, xayrixoxlik,
ta sirchanlik, betashvish, omma oldiga ‟
chikishga
moyillik Jur atsizlikTortinchoklik,karama-karshi
‟
jins vakili oldida xijolat tortish,
vazminlik, kizikishlarni chegaralash,
adovatlik, extiyotkorlik, xayot oldida
vaximaga tushish.
I+Premsia
Kungilchanlik, muloyimlilik Besabrlik,
talabchanlik, tobelik, sertakalluflik,
xissiyotlilik, sezgirlik, fantaziyaga
moyillik, uziga va atrofdagilarga
yumshoklik, ipoxondriya, sogligi
xakidajonsaraklik I-Harriet
Kattiklik, shafkatsizlik Emotsional
yetuklik, mustakillik, rialistlik,
ratsionallik, akl-idroksezgisiga
buysunish, ishbilarmonlik, mantik
borligi, surbetlik, sogligi xakida
tashvishi yukligi
J+Cjasthenia
Extiyotkorona individuallik Yakka
xarakat kilishga moyillik, odamovilik,
umumiy kizikishlarga tuskinlik kilish,
charchoklik, umumguruxlik
me yorlariga sovukkonlik bilan
‟
munosabat J-
Zeppia
Umumiy ishlarda katnashishga
kizikishBirgalikdagi xarakatga moyillik,
e tiborga moyillik, shaxsiy
‟
kizikishlarini guruxliga buysindirish,
kuch, faollik, umumguruxlik
me yorlarini kabul kilishga kobiliyat
‟
K+
Comention Madaniy karamlik
Xushmuomalalik, madaniy yetuklik,
ma suliyatlik, buysinishga kobiliyat,
‟
kattalarning nuktai nazarini
faxmlamok K-Abolition
Madaniyatni kabul kilmaslik
Odobsizlik, madaniy yetuk emas,
ma suliyatsizlik, uzini kursatishlik, ‟
ijtimoiy kiyinchiliklarni tushunmaslik
L+
Protension Gumonsirashlik
Ishonmaslik, kizganchiklik, L-
Alaxia Ishonuvchanlik
Xaddan tashkari ishonuvchanlik,

kuraolmaslik, omadsizliklarga karab
kolishlilik, jizzakilik, zolimona
xukmdorlik, rakobatlikka moyillik,
manmanlik va uziga yukori baxo
berishlik kizganmaslik, begarazlik,
kiyinchiliklardan oson chalgishlik,
kunuvchanlik, chidomlilik,
kechirimlilik, tushunuvchanlik,
kungilchan, uzini axamiyatsizligini
sezish
Uzining dunyokarashlariga berilib
ketishlik, abstrakt muammolarga
kizikuvchanlik, fantaziya kilishlik,
tajribasiz, betgachoparlik, zavkka
tulganlik Amaliy savollargni yechishga moyillik,
shaxsiy ishlarini uyushtirish,
gayrioddiylikdan kochishlik, ob ektiv ‟
reallikni boshkarish, amaliy masalalarda
ishonchlilik, xotirjamlik,
Qat'iyatlilik
N+Shrewdness Ziyraklik
Nazokatlilik, uzini tuta bilishlik,
akllilik, emotsional sipolik, sun iylik,
‟
xulk-atvorida yasamalik, estetik
ustamonlik, atrofdagilarga ziyraklik,
izzattalab, extiyotkorlik (Makiavelli
kutbi) N-Natural forthrighness Soddalik
Tugrisuzlik, betakalluflik, aklning
konkret emasligi, emotsional
tartibsizlik, tabiiy, samimiylik, didning
oddiyligi, asoslarni taxlil kilishda
tajribasizlik, erishilgan yutuk bilan
kanoatlanmoklik, odamlar bilan
mulokatda bexurmatlik (Russo
kutbi)
Jadvalda keltirilganlardan tashkari shaxsning kup darajali
strukturasidadastlabki faktorlarni taxlili natijasida olingan va arifmetik
xisoblanadigan ikkinchi tartibning 4 faktori (ekstraversiya –introversiya,
tashvishlilik-moslashganlik, contertia – pathemia (bosh miya kobigining
tirikligi), mustakillik – itoatkorlik), xamda asosan ilmiy izlanishlarda
urganiladigan uchinchi tartibning 5 faktori mavjud (nerv sistemasining

kuzgalish kuchi, uzini tankid kilishlik, ma‘suliyatning darajasi, uzi xakida gam
yeyishlik, ijtimoiy adaptatsiya darajasi)(7,9).
SHaxs strukturasinining diagnostikasi uchun ishlab chikilgan surovnoma
(16PF) uning yakkol noananaviy yunalishida bulganligi sababli juda
ommalashgan, va Rossiyada uchta formada – 187 ta tasdikni uz ichiga olgan A
va V parallel formalaridan, Sankt-Peterburgda ishlab chikilgan va 123 ta
punktni uz ichiga olgan s formasidan foydalaniladi. SHuningdek kichik
yoshdagi maktab bolalarini tekshirish uchun muljallangan bolalar formasi xam
mavjud.
Kettellning muxim yutuklari shulardan iboratki, u shaxs xususiyatlarining
rivojlanishida irsiyatning va atrof muxitning xissasini reprezentativ
izlanishlarini utkazishga muvafak buldi. Egizaklik metodidan foydalanib
olingan ma‘lumotlarga ishlov berishning maxsus ish tartibini ishlab chikib,
xususiyatga genetik ta‘sirning yukligini va xususiyatlarning turli tabiatga ega
ekanligini anikladi. Masalan, neyrotizm va uzini uzi anglashda genetikaning
ta‘siri yarmidan kamrok bulgan bir paytda intellektning taxminan uchdan ikki
variatsiyasi va uziga bulgan ishonchi irsiyat bilan boglikdir. Kettellning fikri
buyicha, shaxs xarakteristikasining taxminan uchdan ikki kismida atrof-
muxitning ta‘sirida va uchdan bir kismida irsiyat ta‘sirida aniklanadi.
Atrof-muxit va irsiyat faktorlarining anik bir bulimiga intilish karama-
karshi ma‘lumotlarga olib kelgan kupgina kushimcha izlanishlarni tugdirdi,
irsiyat kursatkichlari fakat ozgina kursatkichlar buyicha axamiyatli darajaga
kutarildi (turli avtorlarda S,F,I,J,O.Q2,Q3,Q4 faktorlari buyicha monozigotli
juftliklarda uxshashlik belgilanadi), ammo ular uzaro kelishmaydi. Kupgina
tadkikotchilar kuzatilayotgan xususiyatlarning farklari - egiz vaziyatlar
uxshashligida katta xissasi borligini ta‘kidlaydilar.
SHuning uchun bir kancha tadkikotlar aynan ushbu vaziyatni –
ichkijuftlik munosabatlar tipini urganishga bagishlandi. Ma‘lum bulishicha xal
kiluvchi monzigot egizaklarning jinsi ekanligi ishonarli kilib kursatilgan edi.

SHunday kilib, ayollar juftligida 12 faktor buyicha uxshashlik, erkaklarda esa
fakatgina 7 faktor buyicha topilgan. Moxiyati buyicha olingan natijalar fakat
irsiyat roli alokalarda atrof-muxit muammolaridan uzoklashtiradi – bunga sabab
shundaki, kizlar egizaklar kanday bulishi kerakligi tugrisidagi ijtimoiy
tasavvurlarga sezgirrok ekanligidir. Ya‘ni irsiyat va ijtimoiy madaniyat
tasavvurlari bu vaziyatda bitta natijaga «ishlaydi». Xususiyatning genetik
shartlanganligi fakat sotsial ekstraversiya (kirishimlilik, faollik, nevrotizm)
bilan boglikligini ishonch bilan aytish mumkin, ammo yosh utgan sari genetik
shartlanganlik darajasi asta-sekin pasayib boradi(7,14).
Kettell ijtimoiy guruxlar (gurux ichida xususiyatning uzgarish diapazoni -
sintality - sintal ь nost ь deb ataladi) xarakati izlanishlariga xam katta xissa
kushdi, shuningdek Ollportning umumiy va individual xususiyatlar mavjudligi
tugrisidagi fikrni rivojlantirib bordi.
Katta beshlik modeli.
Va nixoyat shaxsning faktorli nazariyasini yaratishga yana bitta urinish 80
yillarning oxirida, «leksik model ь » deb nomlangan G.Ollport, R.B.Kettell,
L.Terstoun izlanishlarini davom ettirish doirasida kilingan edi(97,90). Mazkur
yondashuvning asosiy goyasi shundan iborat ediki barcha bor psixologik va
axlok farklari albatt tilda kayd etiladi, demak, shaxsning sistema yaratuvchi
yadrosini aks ettirishda ishonchli bulishi uchun, insoniy kiyofaga taalukli
maishiy va adabiy ifodalarni urganish yetarlidir. Yondashuvning cheklanishi
shundan iboratki, turli xarakteristikalarning uzaro boglikligini shaxsning ichki
sistemasining asosi xisoblangan «gorizontal» va «vertikal» ulchamlarini
kiritmasdan turib, aniklash kiyin. Model ь tilda ommabop kilib tasvirlanadigan
uzgaruvchanlikka asoslangan;«tillik shaxsni» barkaror aniklanadigan 5 faktor
ifodalaydi. Ularga kuyidagilarni kiritish mumkin:
-ekstraversiya (jalb kilmok) – kirishimlilik, gayratlilik yoki xotirjamlik,
passivlik.

-xayrixoxlik (yokimtoylik) – mexribonlik, ishonuvchanlik, iliklik yoki
dushmanlik, egoizm, ishonchsizlik.
-vijdonlik (ishonchlik) – xamjixatlik, jiddiy, ishonchli yoki begam,
e‘tiborsizlik, ishonchsizlik.
-emotsional barkarorlik – zaiflik, vazminlik, kat‘iyatlik yoki nevrotizm –
nervozlik, jizzakilik.
-madaniyatlilik, tajribaga ochiklik – spontanlik, kreativlik yoki
cheklanganlik, urtamiyonalik, kizikishlar torligi.
Xozirgi vaktda besh faktorli model ь yoki Katta Beshlik Modeli (FFM,
five factor model) psixometrik izlanishlar tufayli uz tasdigini topdi; u eng kup
tadkik kilinadigan modeldir, chunki aniklangan faktorlar turli yondashuvlarda
namoyon buladigan turli organizmlarda bir xil tash ќ i muxit ta‘sirida o‘xshash
belgilarning
paydo bo‘lishi yukori validligiga ega.
Postulatlar (isbotsiz xam ќ abul ќ ilinaveradigan dastlabki ќ oida, faraz)
shaxsning beshfaktorli nazariyasi kuidagilarni uz ichiga oladi:
Barcha katta yoshdagi kishilarni fikrlarga, sezgi va axlokiga
(individuallikda) ta‘sir kiluvchi uziga xos kombinatsiyalarda shaxs
xususiyatlarini ta‘riflab berish mumkin.
Urganilayotgan shaxs xususiyatlari endogen baza tendentsiyasidir (kelib
chikishi).
Xususiyatlar bolalikdan rivojlanadi, katta yoshda batamom shakllanadi va
moslashgan sub‘ektlarda uzining doimiy uzgarmasligi saklab koladi.
Xususiyatlar boskichma-boskich tashkil kilingan, tor va spetsifikdan to
keng, kuprok umumiy dispozitsiyagacha (struktura xakida).
Muxokama kilinayotgan modellarning vatanimizda rivojlanayotgan
psixologiya fanida individuallikning maxsus nazariyasi bilan yukori ichki
uxshashlikni ta‘kidlab utish kerak. SHu bilan bir vaktda xususiyatlar nazariyasi
– bu «oralikdagi», tipologik va idiografik (klinik) orasidagi individuallikni

urganishga yondashuv ekanligini tan olmok muxim.Lekin, xar kanday nazariya
evrestik imkoniyatlari me‘yorida uzining chegarasiga ega. SHuning uchun
situatsion barkaror kurinishni chegarani deb aniklab, bu fikrni shubxa ostiga
olmok kerak(14).
R.B.Kettell inson axlokini prognoz kilish kiyinligini buyniga olib, buning
uchun spetsifikatsiyani baravarlashtirish deb nomlangan sodda formuladan
foydalanishni taklif etdi:
R = (S,R), bu yerda R – insonning spetsifik javob reaktsiyasi, S –
ragbatlantiruvchi vaziyat, P esa – shaxs strukturasi.
Ammo tuzatishlarga karamasdan, ularni kiritish faktining uzi ajratish,
urganish, ulchash, va shaxs xususiyatini oldindan aytib berishning printsipial
imkoniyatini aks ettiradi.
I bob bo'yicha xulosa
Atrof-muxit va irsiyat faktorlarining anik bir bulimiga intilish karama-
karshi ma‘lumotlarga olib kelgan kupgina kushimcha izlanishlarni tugdirdi,
irsiyat kursatkichlari fakat ozgina kursatkichlar buyicha axamiyatli darajaga
kutarildi (turli avtorlarda S,F,I,J,O.Q2,Q3,Q4 faktorlari buyicha monozigotli
juftliklarda uxshashlik belgilanadi), ammo ular uzaro kelishmaydi. Kupgina
tadkikotchilar kuzatilayotgan xususiyatlarning farklari - egiz vaziyatlar
uxshashligida katta xissasi borligini ta‘kidlaydilar.
SHuning uchun bir kancha tadkikotlar aynan ushbu vaziyatni –
ichkijuftlik munosabatlar tipini urganishga bagishlandi. Ma‘lum bulishicha xal
kiluvchi monzigot egizaklarning jinsi ekanligi ishonarli kilib kursatilgan edi.
SHunday kilib, ayollar juftligida 12 faktor buyicha uxshashlik, erkaklarda esa

fakatgina 7 faktor buyicha topilgan. Moxiyati buyicha olingan natijalar fakat
irsiyat roli alokalarda atrof-muxit muammolaridan uzoklashtiradi – bunga sabab
shundaki, kizlar egizaklar kanday bulishi kerakligi tugrisidagi ijtimoiy
tasavvurlarga sezgirrok ekanligidir. Ya‘ni irsiyat va ijtimoiy madaniyat
tasavvurlari bu vaziyatda bitta natijaga «ishlaydi». Xususiyatning genetik
shartlanganligi fakat sotsial ekstraversiya (kirishimlilik, faollik, nevrotizm)
bilan boglikligini ishonch bilan aytish mumkin, ammo yosh utgan sari genetik
shartlanganlik darajasi asta-sekin pasayib boradi
II. BOB. O'z-o'zini kamol toptirish kontseptsiyasining mohiyati
2.1.O`zini tarbiyalash bosqichlari
Shaxsni shakllantirishda o'z-o'zini takomillashtirishning ahamiyati
ko'plab zamonaviy pedagogik va psixologik fan rahbarlari tomonidan tan
olingan. A.G.Kovalevning tadqiqotlarida o'zini o'zi boshqarish va o'zini
takomillashtirish boshqa olimlarning asarlarida bolalarni tarbiyalash va o'z-
o'zini tarbiyalashning o'zaro bog'liqligi, o'z-o'zini tarbiyalash jarayonini tashkil
etish usuli ko'rib chiqilgan. P. M. Yakobson asarlarida hissiyotlarni o'z-o'zini
tarbiyalash muammosi, hissiyotlar sohasidagi o'zini o'zi boshqarishning
psixologik xususiyatlari tahlil qilingan. Nazariyalar, shu jumladan asosiy

tushunchalar, motivlarning tavsifi, maqsadlari, vazifalari, vositalari, o'z-o'zini
tarbiyalash va takomillashtirish usullari, ushbu jarayonlarning rivojlanishiga
ta'sir qiluvchi omillar P. Ya. Aret, A. G. Kovalev, L. I. Ruvinskiy, I. I.
Chesnokova, SM. Kovalev.
«O'z-o'zini tarbiyalash» tushunchasida pedagogika insonning ichki
ma'naviy dunyosini, uning mustaqil ravishda rivojlanish qobiliyatini tavsiflaydi.
Tashqi omillar – tarbiya – bu faqat shartlar, ularni uyg'otish, ularni amalda
qo'llash vositalaridir. Shuning uchun faylasuflar, o'qituvchilar, psixologlar aynan
uning qalbida uning rivojlanishining harakatlantiruvchi kuchlari yotadi deb
ta'kidlaydilar. Tarbiya jarayonida o'spirinni o'z-o'zini tarbiyalashga undash zarur.
O'z-o'zini tarbiyalash shaxsiyat rivojlanishining ma'lum bir darajasini,
uning o'zini anglashini, o'z harakatlarini boshqa odamlarning harakatlari bilan
ongli ravishda taqqoslash bilan birga uni tahlil qilish qobiliyatini nazarda tutadi.
Shaxsning potentsial imkoniyatlariga munosabati, o'zini o'zi qadrlashning
to'g'riligi, kamchiliklarini ko'rish qobiliyati insonning etukligini tavsiflaydi va
o'z-o'zini tarbiyalashni tashkil etish uchun zarur shartdir.
O'z-o'zini tarbiyalash – bu sub'ektning o'zini shaxs sifatida iloji boricha
ro'yobga chiqarishga qaratilgan, uning shaxsiyatini aniq qabul qilingan
maqsadlar, ideallar, shaxsiy ma'nolarga muvofiq ravishda o'zgartirishga
qaratilgan ongli faoliyati. O'z-o'zini tarbiyalash insonning haqiqiy
qobiliyatlariga, ularning individual xususiyatlarini va potentsialini tanqidiy
baholash qobiliyatiga mos keladigan o'zini o'zi qadrlashga asoslangan.
Xabardorlik darajasi oshgani sayin o'z-o'zini tarbiyalash shaxsning o'zini
rivojlantirish uchun tobora muhim kuchga aylanib bormoqda. O'z-o'zini
tarbiyalashning zaruriy tarkibiy qismlari shaxsiy rivojlanishni o'z-o'zini tahlil
qilish, o'zini o'zi hisobot qilish va o'zini o'zi boshqarishdir.
O'z-o'zini tarbiyalash ma'lum bir rivojlanish yo'lidan o'tadi.
O'z-o'zini tarbiyalashning boshlang'ich bosqichi – tashqi talab bosqichi
yosh o'spirinlik davriga xos bo'lib, qisman kichik maktab yoshiga to'g'ri keladi.

O'z-o'zini tarbiyalash tarbiya natijasida vujudga keladi, bolaning bu jarayonga
faol munosabatini rag'batlantirish kattalar talabidir. Bola kattalar talablarini
bajaradi, dastlab e'tiborni harakatlarning naqshlariga (taqlid qilish) yoki
tarbiyachilarning «ko'rsatmalariga» qaratadi; u holda harakatning variantini
tanlash qobiliyati paydo bo'ladi; keyinchalik, ushbu ijtimoiy talablar o'zini
tutishning tashqi regulyatori va o'zini o'zi boshqarish vositasi sifatida ishlay
boshlaydi.
Keyingi bosqich – majburlash bosqichi – odamning u yoki bu holatga
bo'ysunib, o'zgarishga majbur bo'lishi bilan tavsiflanadi. Ushbu bosqichda
shaxsiyat o'zgarishi ularning xabardorligidan boshlanadi va allaqachon
o'zboshimchalik bilan tartibga solinadi. Bunday holda, taqlid va ko'rsatmalarga
bo'ysunish butunlay yo'qolmaydi. Shu nuqtai nazardan shaxsiyat
rivojlanishining uchinchi bosqichi ongli o'z-o'zini tarbiyalashdir. Bu shaxsning
ichki ehtiyojlari tomonidan boshqariladi. Motivatsiya o'z-o'zini tarbiyalashning
etakchi tarkibiy qismiga aylanadi. Ushbu turtki interiorizatsiya deb nomlangan
jarayon natijasida paydo bo'ladi: tashqi sharoitlar ta'siri ostida o'z-o'zini
tarbiyalash harakatlarining tuzilmalari shakllanadi – o'z-o'ziga ishonish, o'ziga
motivatsiya, o'z-o'zini tartibga solish va boshqalar, keyinchalik ichki, idealga
aylanadi.
O'z-o'zini tarbiyalash, o'z-o'zini majburiyat qilish kabi usullardan
foydalanishni o'z ichiga oladi; o'z-o'zidan hisobot berish; o'z faoliyati va xatti-
harakatlarini tushunish; o'zligini boshqara olish. O'z-o'zini tarbiyalash inson
tomonidan shakllangan maqsadlar, harakatlar dasturi, dasturning bajarilishini
nazorat qilish, olingan natijalarni baholash va o'z-o'zini tuzatish asosida
qurilgan o'zini o'zi boshqarish jarayonida amalga oshiriladi.
O'z-o'zini tarbiyalash, axloqiy, jismoniy, estetik fazilatlarni, xulq-atvor
odatlarini ma'lum ijtimoiy aniqlangan idealga muvofiq ravishda rivojlantirish
yoki takomillashtirishga qaratilgan insonning tizimli faoliyati. O'z-o'zini
tarbiyalashning mazmuni har doim shaxs yashaydigan va rivojlanadigan

ijtimoiy-tarixiy sharoitlarga bog'liq. Uning o'ziga qo'yadigan talablari va u
shakllantirmoqchi bo'lgan fazilatlari hayot sharoitlari bilan belgilanadi, g'oyaviy
asoslarni, o'z-o'zini tarbiyalash ideallarini, shuningdek, ularga erishish
vositalarini belgilaydi. «… Mening borligim, - deb yozgan K.Marks, - bu
ijtimoiy faoliyat; va shuning uchun men o'zimdan nima qilsam, o'zimni ijtimoiy
borliq sifatida anglab, jamiyat uchun o'zimdan qilaman. «
A.I. Kochetov o'z-o'zini tarbiyalash kontseptsiyasiga quyidagi ta'rifni
beradi – bu ongli va shaxsga asoslangan o'z-o'zini rivojlantirish, bunda jamiyat
talablariga muvofiq shaxsning o'zi maqsadlari va manfaatlari, u tomonidan
rejalashtirilgan kuchlar va qobiliyatlar shakllanadi. Shunday qilib, o'z-o'zini
tarbiyalash – bu o'z-o'zini rivojlantirish va o'zining asosiy madaniyatini
shakllantirishga qaratilgan insonning tizimli va ongli faoliyati. O'z-o'zini
tarbiyalash muammosi ko'plab o'qituvchilar va psixologlar tomonidan hal
qilingan va hal qilinmoqda. O'z-o'zini tarbiyalash majburiyatlarni ixtiyoriy
ravishda, ham shaxsiy, ham kollektiv talablari asosida bajarish qobiliyatini
mustahkamlash va rivojlantirish, axloqiy his-tuyg'ular, zarur xulq-atvor odatlari,
irodaviy fazilatlarni shakllantirish uchun mo'ljallangan. O'z-o'zini tarbiyalash –
bu ta'limning ajralmas qismi va natijasi va shaxsni rivojlantirishning butun
jarayoni. Bu inson yashaydigan o'ziga xos sharoitlarga bog'liq.
Insonning fe'l-atvori va xulq-atvoridagi ba'zi kamchiliklarni bartaraf etish
zarurati tug'ilganda, aniq maqsadni belgilash va unga erishish zarurligini
asoslash muhimdir. Ushbu maqsadni ongga mahkam o'rnashguncha bir necha
kun baland ovozda yoki o'zingizga aytish foydalidir. Bundan tashqari, siz
o'zingizni o'qitishning batafsil dasturini tuzishingiz va aniq nimaga erishish
kerakligini aniqlashingiz kerak. Albatta, oddiy dasturlardan boshlash yaxshidir,
masalan: shoshma-shosharlik qilmang, suhbatdoshingizga xalaqit beradigan
yomon odatni engib chiqing, so'zingizga rioya qiling. O'z-o'zini tarbiyalash
bo'yicha tajriba orttirganingizda, dasturlar yanada murakkablashishi,
takomillashtirilishi va uzoq muddatli bo'lishi kerak.

O'z-o'zini tarbiyalash inson ongida u amalga oshirmoqchi bo'lgan
harakatlar va xatti-harakatlarning taxminiy aks etishi, u o'zida rivojlantirmoqchi
bo'lgan xislatlari va fazilatlarini aniqlash tamoyiliga asoslanadi. Agar shunday
«aqliy dastur» shakllantirilgan bo'lsa, u odamni uni amalga oshirish uchun
amaliy harakatlar qilishga undaydi, irodaviy harakatlarning namoyon bo'lishi
uchun rag'bat yaratadi. Shu sababli, odamning fe'l-atvori yoki xulq-atvoridagi
ba'zi kamchiliklarni bartaraf etish zarurati tug'ilganda, aniq maqsadni belgilash
va unga erishish zarurligini asoslash muhim, ba'zida muddatlarni belgilash ham
foydalidir.
O'z-o'zini tarbiyalash shaxsiyat rivojlanishining ma'lum darajasini, uning
o'zini anglashini, o'z harakatlarini boshqa odamlarning harakatlari bilan ongli
ravishda taqqoslash bilan birga uni tahlil qilish qobiliyatini nazarda tutadi.
Shaxsning potentsial imkoniyatlariga munosabati, o'zini o'zi qadrlashning
to'g'riligi, kamchiliklarini ko'rish qobiliyati insonning etukligini tavsiflaydi va
o'z-o'zini tarbiyalashni tashkil etish uchun zarur shartdir.
O'z-o'zini tarbiyalash inson tomonidan shakllangan maqsadlar, harakatlar
dasturi, dasturning bajarilishini nazorat qilish, olingan natijalarni baholash va
o'z-o'zini tuzatish asosida qurilgan o'zini o'zi boshqarish jarayonida amalga
oshiriladi.
O'z-o'zini tarbiyalash usullari– o'z-o'zini tarbiyalash maqsadiga erishish
yo'llari, shaxs tomonidan qo'yilgan o'z-o'zini tarbiyalash vazifalarini hal qilish.
O'z-o'zini tarbiyalash usullari o'z-o'zini tarbiyalash faoliyatini amalga
oshirish mantig'iga mos keladigan ketma-ketlikda taqdim etiladi.
O'z-o'zini tarbiyalashning maqsadlari va yo'nalishlarini aniqlash.
Ushbu bosqichdagi asosiy usullar quyidagilar.
O'z-o'zini bilish- o'zini o'rganish, shaxsiy fazilatlarning rivojlanish
darajasini
Aniqlash.

Introspektsiya– muayyan vaqt davomida harakatlarni belgilash va tahlil
qilish va o'z hayotidagi faktlar. O'z-o'zini kuzatish ma'lumotlarini tahlil
qilganda, odam qaysi fikrlar, his-tuyg'ular, fazilatlar va munosabatlar harakatlar
bo'lganligini ifodalashga e'tibor beradi. O'z-o'zini kuzatish ko'pincha o'zini
sinash jarayonida amalga oshiriladi.
O'zini sinash- ma'lum bir sifat namoyon bo'lishini talab qiladigan
vaziyatda shaxs tomonidan o'zini atayin cho'mdirish. O'zini sinab ko'rish holati
u tomonidan maxsus yaratilishi mumkin.
Introspektsiya- xulq-atvor faktlarini, ularning ideal bilan o'zaro
bog'liqligini tanqidiy baholash. O'z-o'zini tahlil qilish idealni aniqlash – axloqiy,
mehnat, estetik va boshqalarni osonlashtiradi. Maktab yoshi haqiqiy odamlar
ham ideal bo'lishi mumkin – ota-onalar, o'qituvchi; katta yoshlarda – kino va
shou-biznes butlari, o'rtoqlar.
O'z-o'zini baholash- shaxsning o'zini, uning imkoniyatlarini, fazilatlarini,
boshqa odamlar orasidagi o'rnini baholash qobiliyati (A. V. Petrovskiy),
shuningdek o'zini bilish natijasini belgilash (I. I. Chesnokova). Bu maktab
o'quvchilarining o'zini qadrlash, individual fazilatlar va ko'nikmalar, harakatlar
va harakatlar standartlari haqidagi g'oyalarini o'z ichiga olgan ko'pkomponentli
shaxsiy ta'lim; ehtiyojlar, o'z-o'zini bilish va o'zini qadrlash faoliyatiga qiziqish
va ijodkorlik.
O'z-o'zini tarbiyalash rejasini ishlab chiqish bosqichi.
O'z-o'zini majburiyat (o'z-o'zini dasturlash)- o'ziga xos ishlarning rejasi,
shu jumladan o'ziga xos fazilatlar g'oyasi, ularning shakllanish darajasi va ularni
egallash bo'yicha aniq harakatlar tizimi.
O'z-o'zini rag'batlantirish- bu o'z-o'zini tanqid qilish, vaqtida aniqlangan
aniq maqsadlarning mavjudligi.
O'z-o'zini tarbiyalash rejasini amalga oshirish bosqichi.
O'z-o'zini o'qitish- bir kishi ma'lum bir vaziyatda o'z harakatlarini
oldindan biladi.

O'ziga bo'lgan ishonch- argumentlarni va qarama-qarshi dalillarni ko'rib
chiqish, o'z-o'zini muhokama qilish, o'zini oqlash, zanjirni qurish: men qilishim
kerak – xohlayman – mantiqiy tahlil, sintez, taqqoslash, umumlashtirish usullari
asosida mumkin.
O'z-o'zini gipnoz- o'z nomidan, o'z-o'zini tarbiyalashning yakuniy yoki
oraliq natijasining hozirgi zamonida ijobiy shaklda talaffuz qilish. U avtomatik
o'qitish shaklida, uxlashdan oldin yoki darhol uyg'onganidan keyin amalga
oshirilishi mumkin.
O'z-o'zini majburlash.
Uning asosiy usuli: o'z-o'zidan buyurtma berish – qat'iy, ramkali qaror;
ma'lum irodaviy harakatlarning mavjudligi va ulardan foydalanish, o'ziga
bo'lgan ishonchni nazarda tutadi.
O'z-o'zini rag'batlantirish- yumshoq shakl; ba'zida odam o'zini o'zi
rag'batlantirish usullaridan foydalanadi: kundalikka kirish, uzoq kutilgan voqea,
o'zini maqtash.
O'z-o'zini tarbiyalash bo'yicha ishlarni yakunlash bosqichi.
O'zligini boshqara olish- ratsional aks ettirish va shaxsning o'z
harakatlarini shaxsan muhim motivlar va munosabat asosida baholashi. Bu
avtonom, ammo o'zaro bog'liq harakatlar majmuasi – taqqoslash va taqqoslash,
taqqoslash, tahlil qilish, sintez, rejalashtirish, bashorat qilish, o'tkazish va
harakatlarning maqsadlari, vositalari va natijalari o'rtasidagi munosabatlarni
keyinchalik tuzatish.
O'z-o'zini hisobot- o'z-o'zini boshqarish samaradorligini oshiradi. O'z-
o'zini tarbiyalash bo'yicha amaliy faoliyat jarayonida inson o'z harakatlaridan
xabardor bo'ladi, tuzatishlar kiritadi, xatti-harakatni to'g'ri yo'nalishda
barqarorlashtiradi, shu bilan uning shaxsiyatini uning ongi va o'zboshimchalik
ob'ekti qiladi.
O'z-o'zini tarbiyalash- bu faoliyat inson faoliyatining rivojlanishisiz
imkonsizdir. Mazmunli natijalarga erishish uchun tadbirlar maqsadga muvofiq

va rejalashtirilgan bo'lishi kerak. Bunga odamlar aniq yoki bilvosita tuzadigan
o'z-o'zini tarbiyalash dasturlari xizmat qiladi.
Maktabda o'z-o'zini tarbiyalashni tashkil etish uchta asosiy yo'nalishda
amalga oshiriladi:
1) talabalarda o'z-o'zini tarbiyalashning zarurligi va alohida ahamiyati
to'g'risida qat'iy ishonchni shakllantirish;
2) ushbu jarayonni amalga oshirish uchun talabalarni jihozlash maqsadida
o'z-o'zini tarbiyalash usullari va usullarini tushuntirish;
3) talabalarga yordam berish va o'z-o'zini tarbiyalash jarayonini tartibga
solish.
Birinchi yo'nalishning mohiyati o'quvchilarda o'z-o'zini tarbiyalashning
naqadar muhimligi to'g'risida tushunchalarni shakllantirishdir. Ko'pchilik buni
qilishdan uyaladi va buni o'rtoqlaridan, ota-onalaridan, o'qituvchilardan
yashirincha qiladi. O'qituvchilarning vazifalariga ushbu darsning ijobiyligi va
o'z-o'zini tarbiyalashning uzluksiz jarayonini o'tkazish kayfiyatini tushuntirish
kiradi.
Ikkinchi yo'nalish ushbu jarayonni amalga oshirish bilan bog'liq. Ushbu
yo'nalishdagi ishlarni boshlash orqali siz bolalarga o'zlarining ideallarini
topishga, maqsadlarni tanlashga, xarakteridagi zaif tomonlarni, etarlicha
rivojlanmagan fazilatlarni aniqlashga yordam berishingiz kerak. So'ngra o'z-
o'zini tarbiyalash mavzularida turli suhbatlar o'tkaziladi, ular davomida o'z-
o'zini tarbiyalash usullari va vositalari to'g'risida savollar beriladi, ulardan
foydalanish misollari keltiriladi. Ustozlar, talabalar va mehmonlarning taniqli
insonlar, mehnat qahramonlari, turli tadbirlarda sezilarli yutuqlarga erishgan
ishlab chiqarish rahbarlari bo'lgan turli xil chiqishlari yaxshi samara beradi.
Bunday nutqlarda ular o'z-o'zini tarbiyalashning ahamiyati haqida gapirishadi
va o'z hayotlaridan misollar keltiradilar. Bularning barchasi talabalar ongida o'z-
o'zini tarbiyalash zarurligi va samaradorligi to'g'risida tushunchalarni

kuchaytiradi, haqida bilim beradi amaliy dastur o'z-o'zini tarbiyalash usullari va
ularni o'z-o'zini tarbiyalashni amalga oshirishga undaydi.
O'z-o'zini tarbiyalash bo'yicha ishlarni tashkil etishning uchinchi
yo'nalishi amaliy xarakterga ega. Ushbu bosqichda talabalarga maqsadlarni
to'g'ri belgilash, unga erishish dasturini ishlab chiqish va o'z-o'zini
tarbiyalashning taniqli va eng samarali usullaridan foydalanib, uni bajarishga
o'rgatiladi. Yomonlikni yo'q qilish va yaxshilikni rivojlantirish bo'yicha
ishlarning natijalari qayd etiladigan kundalik yuritishni samarali vosita. Bunday
kundalik o'z-o'zini tarbiyalash jarayonini boshqarishga, o'z shaxsiyati uchun
muayyan usullarning samaradorligini tahlil qilishga va o'z-o'zini tarbiyalash
muammolarini hal qilishning eng maqbul usullarini tanlashga imkon beradi.
Demak, o'z-o'zini tarbiyalash – bu o'z-o'zini rivojlantirish va asosiy
madaniyatini shakllantirishga qaratilgan insonning tizimli va ongli faoliyati.
O'z-o'zini tarbiyalash majburiyatlarni ixtiyoriy ravishda, ham shaxsiy, ham
kollektiv talablari asosida bajarish qobiliyatini mustahkamlash va rivojlantirish,
axloqiy tuyg'ularni, zarur xulq-atvor odatlarini, irodaviy fazilatlarni
shakllantirishga qaratilgan. O'z-o'zini tarbiyalash – bu ta'limning ajralmas qismi
va natijasi va shaxsni rivojlantirishning butun jarayoni. Bu inson yashaydigan
o'ziga xos sharoitlarga bog'liq
2.1. Kamolotga erishishda asosiy rol o`ynovchi omillar .
Hozirgi vaqtda ilm-fan o'z-o'zini tarbiyalash jarayonining mohiyatiga
kirib borish uchun etarli miqdordagi haqiqiy materiallarni to'plagan. O'z-o'zini
tarbiyalash mexanizmi quyidagi xususiyatlarga ega: o'quvchi ijtimoiy
mezonlarga muvofiq hayot maqsadlarini, ideallarini tanlaydi, o'zini jamiyatdagi
hayotga tayyorlaydi, atrofdagi dunyoni yaxshilash bo'yicha jamoaviy faoliyatda
takomillashadi. Ushbu o'z-o'zini tarbiyalash omillari o'rtasida murakkab o'zaro
bog'liqlik va qarama-qarshiliklar mavjud: hayotning maqsadi bitta bo'lishi
mumkin, va ehtiros – boshqa sohada, natijada o'zini yaxshilash istagi va haqiqiy

o'zini o'zi tarbiyalash o'rtasida nomuvofiqlik paydo bo'ladi va hokazo. Va
qarama-qarshiliklarni har doim ham o'quvchining kuchi bilan hal qilish mumkin
emas.
A.I.Kochetov o'z ishida o'zini o'zi tarbiyalash parametrlarini belgilaydi:
a) yo'nalish, ya'ni o'z ustida ishlash motivlari.
v) barqarorlik (tasodifiy, epizodik, doimiy).
d) shaxsni shakllantirishdagi samaradorlik (asosiy va yordamchi
funktsiyalarni bajaradi).
O'z-o'zini tarbiyalashda etakchilikning asosiy tarbiyaviy vazifasi
shundaki, ushbu qarama-qarshiliklarning echimi bog'liq bo'lgan ijobiy
fazilatlarni shakllantirish va o'z-o'zini anglash, g'ayrat, yo'nalish, o'zini
boshqarish qobiliyati va boshqalar kabi omillarni amalga oshirish zarur.
A.I.Kochetovning «Maktab o'quvchilarining o'z-o'zini tarbiyalashini
tashkil etish» kitobida aytilganidek, boshlang'ich maktab yoshida o'z-o'zini
tarbiyalashning chegaralari yangi faoliyat turi – ta'limning paydo bo'lishi bilan
belgilanadi.
Bu irodali fazilatlarni, mas'uliyatni, kollektivizmni rivojlantirishga
qaratilgan va bolani tarbiyaviy vazifalarni muntazam va vijdonan bajarishga
o'rgatish bilan bog'liq.
A.I.Kochetov o'z-o'zini tarbiyalashga yordam beradigan qoidalarni taklif
qiladi
«Besh ehtiyoj»:
1. Har doim ota-onalarga yordam bering.
2. O'qituvchilarning vijdonan o'qish talablarini bajarish.
3. Rostgo'y bo'ling.
4. Shaxsiy manfaatlarni jamoaviy manfaatlarga bo'ysundirish.
5. Har doim va hamma joyda yaxshi niyat bilan harakat qiling.
«Beshta mumkin»:
1. Ish juda zo'r bo'lganida zavqlaning va o'ynang.

2. Xafagarchilikni unuting, lekin kimni va nima uchun o'zingizni xafa
qilganingizni eslang.
3. Muvaffaqiyatsiz bo'lgan taqdirda ko'nglingizni yo'qotmang, qaysar
bo'lsa, baribir ishlaydi!
4. Agar ular sizdan yaxshiroq ishlasa, boshqalardan o'rganing.
5. Agar bilmasangiz so'rang, o'zingizni boshqara olmasangiz yordam
so'rang.
«Bu sizga o'zingizga kerak!»:
1. Rostgo'y bo'ling! Insonning kuchi haqiqatda, uning kuchsizligi
yolg'ondir.
2. Mehnatsevar bo'ling! Yangi biznesdagi muvaffaqiyatsizlikdan
qo'rqmang.
Qat'iy bo'lgan kishi muvaffaqiyatsizliklardan muvaffaqiyatga erishadi,
mag'lubiyatlardan g'alaba qozonadi.
3. Hamdard va g'amxo'r bo'ling! Esingizda bo'lsin, agar siz boshqalarga
yaxshi munosabatda bo'lsangiz, sizga yaxshi munosabatda bo'lishadi.
4. Sog'lom va toza bo'ling! Ertalabki mashqlarni bajaring, o'zingizni
tuting, har kuni sovuq suv bilan o'zingizni beliga yuving, qo'llaringizni toza
tuting, kuniga bir soat sayr qiling va ish yoki sportga yana bir soat bering.
5. Diqqatli bo'ling, diqqatni o'rgating! Yaxshi e'tibor o'qishdagi xatolardan
va o'yin, ish va sportdagi muvaffaqiyatsizliklardan himoya qiladi.
«Buni amalga oshirish mumkin emas!»:
1. Dangasa va mas'uliyatsiz, zahmsiz o'rganish.
2. Qo'pol munosabatda bo'lish va tengdoshlari bilan janjallashish,
yoshlarini xafa qilish.
3. Kamchiliklaringizga toqat qiling, aks holda ular sizni yo'q qiladi.
O'zingizning zaif tomonlaringizdan kuchliroq bo'ling.
4. Yaqin atrofdagi bolani xafa qilganda, do'stingizni masxara qilganda,
halol odamlarning ko'z o'ngida ochiqdan-ochiq yolg'on gapirganda o'ting.

5. Agar o'zingiz ham o'sha kamchilikka duch kelsangiz, boshqalarni
tanqid qiling.
«Besh yaxshi»:
1. O'zini tuta bilish, adashmaslik, qo'rqmaslik, mayda-chuyda narsalarga
dosh berolmaslik
2. Har kuningizni rejalashtiring.
3. Sizning harakatlaringizni baholang.
4. Avval o'ylab ko'ring, so'ngra bajaring.
5. Avvalo eng qiyin narsalarni qabul qiling. Qoidalar bosqichma-bosqich
joriy etilmoqda.
Birinchidan, bola beshta shartga muvofiq yashashni o'rganadi. Bu shuni
anglatadiki, ushbu qoidalarni aniq bajarishda unga nisbatan yuqori talablar
qo'yiladi. Shu bilan birga, nima qilmaslik kerakligi va nima uchun ko'rsatiladi.
Biroz vaqt o'tgach, siz beshtasini yaxshi bog'lashingiz mumkin, chunki ularni
tushunish va o'rgatish ancha qiyin.
Geometriyada bo'lgani kabi, jismlarning pozitsiyasi uchta koordinatalar
bilan belgilanadi, shuning uchun insonning jamiyatdagi mavqei huquq, burch va
mas'uliyatni belgilaydi. Ta'lim jarayoni ishtirokchilarining huquqlarini himoya
qilish bo'yicha komissar sifatida ishlay turib, men ko'plab talabalar o'z
huquqlarini bilishadi, lekin o'zlarining vazifalari va majburiyatlarini unutishadi
degan xulosaga keldim. Va shuning uchun maktabda, uyda va ko'chada
tengdoshlari bilan ko'plab nizoli vaziyatlar. Shuning uchun biz o'z ishimizda
«Bola huquqlari – bolalar nigohi bilan» uslublar to'plamidan foydalanamiz.
Unda foydali eslatmalar mavjud: nizolardan qanday qochish kerak; O'z
huquqlaringizni qanday himoya qilish kerak; Hamkorni ishontirish texnikasi.
Shuningdek, amaliy mashg'ulotlar dasturi «Inson huquqlari mening huquqlarim.
Xavfsiz xatti-harakatlar va sheriklik «.
Tabiat dono. U inson tabiatiga inson ehtiyojlaridan kelib chiqqan holda
o'z-o'zini qurishning yaxlit va o'zini o'zi ta'minlaydigan mexanizmini kiritdi:

Belgilangan rivojlanish maqsadlari – hayot mazmuni, o'zini anglash, baxt
uchun ehtiyojlar; rivojlanish vositalari – faoliyatga bo'lgan ehtiyoj, tug'ma
faoliyat;
Rivojlanish shartlari – sog'liq, xavfsizlik, yutuq, hurmatga bo'lgan
ehtiyoj;
Ichki stimullar – lazzatlanish, zavq olish zarurati.
Ehtiyoj, ya'ni odamning biron bir narsaga bo'lgan ehtiyoji uning
faoliyatini, faolligini sinfda ham, ko'chada ham keltirib chiqaradi.
Ehtiyojlarning yig'indisi shaxsning rivojlanish intensivligi va yo'nalishini
belgilaydi.
Ehtiyojlar bola manfaatlarining asosiy qismidir. Qiziqish – bu talabaning
moyilligi va qobiliyatiga mos keladigan ehtiyoj, o'zini ma'lum bir faoliyat turida
topib, bir bola boshqasini chizishni yaxshi ko'radi, uchinchisi raqsga tushish
uchun qo'shiq aytadi. Ehtiyojlar bola xulq-atvori motivlarining asosini tashkil
etadi. Ehtiyojlarni muvaffaqiyatli bajarish farzandlarimizning xulq-atvori uchun
sog'lom, farovon asosni tashkil etadi. Noqulay – bu asoslarni deformatsiya
qiladi; soxta motivlar tug'iladi, ularda norozilik, qo'rquv, aybdorlik, qasos hissi
ustun turadi. O'zini etarli darajada qadrlamaslik, o'zini nomukammal qiyofasi,
dunyoning buzuq qiyofasi shakllanadi.
O'z-o'zini rivojlantirish, o'z-o'zini anglash dasturining negizida bolaning
shaxsiyati ehtiyojlarga asoslanadi. O'zining «men» siga qadam tashlagan holda,
talaba o'zi bilan tenglashadi, o'zini o'zi bajara oladi, hayotning asl maqsadlari va
ma'nolarini topadi va ularga erishadi. U SHAXSIYlikka aylanadi. O'zining
xatti-harakatlari haqida o'ylash va ular uchun javobgar bo'lish qobiliyati
shaxsning muhim va asosiy belgisidir.
Inson tabiati mukammal, afsuski insoniyat jamiyati nomukammaldir.
Mamnunlikka chanqoqlik juda kuchli. Agar bizning bolalarimizning xohish-
istaklari qondirilmasa, u holda ular asotsial xulq-atvorda, hokimiyatga, pulga,

shuhratga, boshqa narsaga egalik qilish uchun qaytarilmas istakka, har qanday
yo'l bilan, hatto hiyla-nayrang bilan yo'l topishadi.
Biz sinf o'qituvchilari uchun bu asosiy narsa bolaning «ichki sharoitlari»
ekanligini tushunib etishimiz muhim, ular erkinlik – tanlash erkinligi, erkinlik
o'zini namoyon qilish, o'z-o'zini rivojlantirish, o'z-o'zini tasdiqlash, o'zini o'zi
yaratish, yoki erkinlikning etishmasligi – ishonchsizlik, qo'rquv, aybdorlik va
komplekslar ko'rinishidagi o'z-o'zini amalga oshirish uchun to'siqlar. Shu
sababli, inson rivojlanishidagi asosiy aqliy omil bu o'z-o'zini tarbiyalashdir va
tarbiya shaxsning rivojlanishida hal qiluvchi rol o'ynaydi, agar u o'z ustida
ishlashda uning faolligini ichki rag'batlantirishga ijobiy ta'sir ko'rsatsa.
Talabaning tarbiyadan o'z-o'zini tarbiyalashga, shuning uchun tarbiyaga
ko'tarilish yo'li ikki tizim – tarbiya va o'z-o'zini tarbiyalashning o'zaro ta'sirida
tashkil etilishi kerak.

Xulosa
Psixologik va pedagogik adabiyotlarni tahlil qilish asosida quyidagi
xulosalar chiqarish mumkin:
O'z-o'zini tarbiyalash va komil toptirish – bu pedagogik-psixologik
yo'naltirilgan jarayon. O'z ustida ishlashga psixologik va amaliy tayyorgarlik –
bu ta'limning eng muhim vazifalaridan biri bo'lib, agar siz o'quvchilarga o'z-
o'zini tarbiyalash zarurligini ko'rsatib, uni tashkil qilishda yordam bersangiz, u
holda shaxsni shakllantirish jarayoni yanada samarali davom etadi. O'z-o'zini
tarbiyalash jarayoni individual ravishda amalga oshiriladi. Biroq, jamoa bir
vaqtning o'zida juda muhim rol o'ynaydi, chunki jamoada o'spirin o'rnak
modellarini topadi, o'zini o'rganadi va jamoada baholanadi. Shuning uchun, o'z-
o'zini tarbiyalashni tashkil qilishda, talabalarning ixtiyoriy harakatlarga bo'lgan
qobiliyatlarini rivojlantirish markaziy o'rinni egallashi kerak, shunda har qanday
oqilona qaror amalga aylanadi. Kerakli irodaviy fazilatlarning etishmasligi
o'ziga qo'yilgan vazifalarni amalga oshirishga xalaqit beradi. Va bu erda yana
o'qituvchi-psixolog o'qituvchiga yordamga keladi. U talabalar bilan individual
va guruh darslarini tashkil qilishi mumkin.
Umuman olganda, insonning o'z-o'zini tarbiyalashi o'smirlik va o'spirinlik
davridan tashqariga chiqadigan rivojlanishning bir necha bosqichlarini bosib
o'tadi. Jismoniy va axloqiy o'zini o'zi takomillashtirish bilan bir qatorda, inson
kasbiy va ijtimoiy-mafkuraviy o'zini o'zi tarbiyalash va o'zini o'zi anglash

maqsadlariga erishish uchun harakat qiladi. Bu jarayon insonning butun ongli
hayoti davomida davom etadi.
Ushbu kurs ishining maqsadi o'spirinlar va yigitlarning o'z-o'zini
tarbiyalash usullari, vositalari va usullarining xususiyatlarini o'rganish edi. Shu
munosabat bilan, tadqiqotning empirik bosqichida biz quyidagi vazifalarni hal
qildik:
Xulosa qilib biz «O'z-o'zini tarbiyalash» tushunchasi nimani anglatadi,
degan savolga biz quyidagi javoblarni oldik: o'z-o'zini tarbiyalash, yangi narsani
o'rganish, o'z-o'zini rivojlantirish uchun o'z ustida ishlash, yangi fazilatlarni
tarbiyalash, iroda kuchini rivojlantirish
Yigitlarga eng ko'p muammo tug'diradigan kamchiliklar:
Noaniqlik;
E'tiborsizlik;
Unutuvchanlik,
Beparvolik;
Qaysarlik
Ishonchsizlik.
Yigitlar ham bu savolga javob berishga qiynalishdi va «bilmayman» yoki
«yo'q» deb javob berishdi.
Savolga: «Qanday qilib o'z kamchiliklaringizni engishga intilasiz?»
yigitlar iroda, qat'iyatlilikni rivojlantirishga, o'z ustida ko'proq ishlashga, xatti-
harakatlarini, munosabatini kuzatishga harakat qilyapmiz, deb javob berishdi
Shunday qilib, so'rovlar tahlili natijalari shuni ko'rsatadiki, o'spirinlar
o'zlariga jiddiyroq qarashga, kamchiliklariga tanqidiy munosabatda bo'lishga
harakat qilishadi.

Tavsiyalar
O'qituvchilar va sinf rahbarlari talabalarning rivojlanishi va
shakllanishidagi muhim rolini hisobga olgan holda o'z-o'zini tarbiyalash
jarayonini tashkil etishda faol ishtirok etishlari kerak. O'z-o'zini tarbiyalashni
tashkil qilish jarayonida ushbu jarayonni taktika bilan boshqarish zarur. Ushbu
ish uchta asosiy yo'nalishni o'z ichiga olishi kerak:
Talabalarning o'z-o'zini tarbiyalash zarurligi va katta ahamiyati to'g'risida
jamoatchilik fikrini shakllantirish;
Talabalarga o'z-o'zini tarbiyalashning mohiyati, uni amalga oshirish
usullari va usullarini tushunishda yordam berish;
Talabalarga o'z-o'zini tarbiyalashning maqsadlari va dasturlarini ishlab
chiqishda, shuningdek ushbu dasturlarni amalga oshirishda amaliy yordam.
Ushbu yo'nalishda ishlash, o'z-o'zini ta'limni boshqarish jarayonida
quyidagi bosqichlarni ajratish mumkin:
Talabalarni yaxshiroq bo'lishga intilishlariga, ijobiy shaxsiy
xususiyatlarini rivojlantirishga, salbiy fazilatlaridan xalos bo'lishga undash,
Talabalarga o'zlarini baholashda, hayotlarini tahlil qilishda, ularning
ijobiy fazilatlari va kamchiliklarini bilishda yordam berish,
O'z-o'zini tarbiyalash dasturini ishlab chiqishda yordam berish,
Talabalarni o'z-o'zini tarbiyalash usullari va misollari bilan qurollantirish,

O'z-o'zini nazorat qilishni tashkil etish.
Xabardorlik bosqichida tarbiyachi:
Talabalarning ijobiy va salbiy fazilatlarini anglashiga, kamchiliklariga
toqat qilmasligini tushunishiga yordam beradi;
Talaba muvaffaqiyatga erishmoqchi bo'lgan faoliyat sohasidagi mustaqil
ish qobiliyatlarini o'zlashtirishga o'rgatadi;
O'z-o'zini tarbiyalash dasturlarini tuzishda yordam beradi.
O'qituvchilar o'zlariga quyidagi vazifalarni qo'yishlari kerak:
Foydalanilgan adabiyotlar
Asosiy adabiyotlar
1. Рахматулаева, П. М., & Маҳкамова, М. А. (2022). ЁШЛАР
ТАЪЛИМ СИФАТИНИ ОШИРИШДА МОТИВАЦИЯНИНГ ЎРНИ
ЁХУД УЛКАН МАҚСАДЛАР САРИ ДАСТЛАБКИ ҚАДАМ. Central
Asian Research Journal for Interdisciplinary Studies (CARJIS), (Special
Issue 1), 160-163.
2. Rahmatullayeva, M., Rashidova, G., & Karakulova, U. (2023). XXI
ASRDA PEDAGOGIK TEXNOLOGIYALAR VA PEDAGOGIK
MAHORAT. Журнал Педагогики и психологии в современном
образовании, 3(1).
3. Rahmatullayeva, M. (2021). XALQ P Е DAGOGIKASIDA TA'LIM VA
TARBIYA MASALARI. Журнал Педагогики и психологии в
современном образовании, 1(4).
4. Abdulla, S., & Abduvakilovna, K. U. (2022). AXBOROT
SAVODXONLIGI VA AXBOROT IZLASH XULQ-ATVORIDAGI
PSIXOLOGIK OMILLAR. International Journal of Contemporary
Scientific and Technical Research, 586-589.

5. Rahmatullayeva, M., Umida, K., & Gulnoza, R. (2023). BOSHQARUV
PSIXOLOGIYASI VA BU BORADAGI ILMIY YONDASHUVLAR.
Журнал Педагогики и психологии в современном образовании, 3(1).
6. Karakulova, U., Rashidova, G., & Raxmatullayeva, M. (2023).
DEVIANT XULQ-ATVOR RIVOJLANISHIDA OILAVIY
MUNOSABATLARNING TA’SIRI. Журнал Педагогики и психологии
в современном образовании, 3(1).
7. Rahmatullayeva, M., Karakulova, U., & Xaydarqulov, H. (2023).
O‘QITUVCHI VA TALABALAR O‘RTASIDA SHAXSLARARO
MUNOSABATLARNING PEDAGOGIK-PSIXOLOGIK
XUSUSIYATLARI. Журнал Педагогики и психологии в современном
образовании, 3(1).
8. Rahmatullayeva, M., & Ahmedova, L. (2023). GO ‘DAKLIK DAVRI
TO ‘G‘RISIDA PEDAGOGIK ILMIY DUNYOQARASHNING
SHAKLLANISHI. Журнал Педагогики и психологии в современном
образовании, 3(1).
9. Rahmatullayeva, M. (2021). O‘QUVCHI SHAXSINI
RIVOJLANTIRISHNING ASOSIY YO ‘NALISHLARI. Журнал
Педагогики и психологии в современном образовании, 1(4).
10. Rahmatullayeva, M., & Karimova, N. (2023). MAKTABGACHA
TA’LIM MUASSALARI BOSHQARUVINING DOLZARB
MUAMMOLARI. Журнал Педагогики и психологии в современном
образовании, 3(2).
11. Rahmatullayeva, M., Karakulova, U., & Anvarova, S. (2023). OLIY
O‘QUV YURTLARIDA BO‘LAJAK O‘QITUVCHILARNI KASBIY
MOSLASHTIRISHNING PEDAGOGIK-PSIXOLOGIK JIHATLARI.
Журнал Педагогики и психологии в современном образовании, 3(2)
12. Rahmatullayeva, M., & Toshbekov, H. (2023). MAKTABGACHA
YOSHDAGI BOLALARDA AGRESSIV XULQ-ATVOR VA UNI

KORREKSIYALASH YO ‘LLARI. Журнал Педагогики и психологии
в современном образовании, 3(2).
13. Rahmatullayeva, M., & Toshbekov, H. (2023). PSIXOLOGNI
PSIXOMETRIK JIHATIDAN TAYYORLASH TALABLARI. Журнал
Педагогики и психологии в современном образовании, 3(2).
14. Rashidova, G., Raxmatullayeva, M., Saidov, S., & Egamqulova, S.
(2023). CHARACTER, ABILITY, AND ACTION: THE UNITY OF
HUMAN ACTIVITY. Наука и инновация, 1(10), 152-155.
15. Rahmatullayeva, M., Khasanov, F., & Abduganieva, A. (2023).
ATTENTION AND MEMORY AS A MENTAL PROCESS. Наука и
инновация, 1(10), 60-62.
Yordamchi adabiyotlar.
1. Норбекова, Б., & Орокбоева, М. (2022). Sharq mutafakkirlarining
oilada bolalar shaxsida etnopsixologik xususisyatlarni tarbiyalash
haqidagi qarashlari. Современные инновационные исследования
актуальные проблемы и развитие тенденции: решения и
перспективы, 1(1), 440-442.
2. Umarov Baxriddin Mingboyevich, & Norbekova Barno Shavkatovna.
(2022). TA’LIM TEXNOLOGIYALARI ASOSIDA DARS
JARAYONINI TASHKIL ETISHNING PSIXOLOGIK MEZONLARI.
International Journal of Contemporary Scientific and Technical Research,
1(1), 276–279 p .
3. Norbekova, B. S. (2016). YOSH VA О ‘TISH DAVRI
XUSUSIYATLARINING PEDAGOGIK QAROVSIZ О ‘SMIRLAR
KELIBCHIQISHIGA TA’SIRI. The edition is included into Russian
Science Citation Index., 77.

4. Норбекова, Б. 2021. Духовное воспитание - как основа
психологического воспитания. Общество и инновации. 2, 10/S (ноя.
2021), 105–109.
5. Shavkatovna, N. B. (2022). AXBOROT TEXNOLOGIYALARI BILAN
ISHLOVCHI SHAXSLARNING PSIXOLOGIK XOLATINING
PATOLOGIYASI. International Journal of Contemporary Scientific and
Technical Research, 658-662.
6. Norbekova, B. (2022). O ‘roqboyeva М. Maktabgacha ta ‘limda
psixologik xizmatni tashkil etishning o ziga xos jihatlari. Zamonaviy ʻ
innovatsion tadqiqotlarning dolzarb muammolari va rivojlanish
tendensiyalari: yechimlar va istiqbollar, 1(1), 481-483.
7. Alibekov, D. (2020). Socio-philosophical basis of educational system
development. ISJ Theoretical & Applied Science, 10 (90), 24-26. Soi:
8. Alibekov D. SOTSIALNO-FILOSOFSKIE OSNOVЫ RAZVITIYa
SISTEMЫ OBRAZOVANIYa //Jurnal muzыki i iskusstva. – 2021. – T. 2.
– №. 2.
9. Farsakhanova, Dilafruz, and Davron Alibekov. "Technology to improve
the quality of education based on educational values." Arxiv Nauchnыx
Publikatsiy JSPI (2020).
10. Alibekov, Davron. “Sharq mutafakirlarining ta’lim-tarbiya borasidagi
qarashlari.” Jurnal muzыki i iskusstva 2.1 (2021).
11. Alibekov, D., & Abduraqibova, D. (2023). TA’LIM TIZIMINING
STRATEGIK RIVOJLANISHIDA INNOVATSIYALARNING
AHAMIYATI. Журнал Педагогики и психологии в современном
образовании, 3(1). извлечено от
12. Shamsidinovna, A. M. (2023, April). MAKTABGACHA YOSHDAGI
BOLALARGA BERILADIGAN TA’LIM MAZMUNI. In E Conference
Zone (pp. 22-25).

13. Adilova, M. (2023). THE PSYCHOLOGICAL EFFECT OF TRAPS IN
THE SOCIAL NETWORK ON YOUTH MIND AND SPIRITUALITY.
Open Access Repository, 4(2), 500-505.
14. Komilova, A., & Adilova, M. (2023). SHAXS EMOTSIONAL
INTELLEKTINING PSIXOLOGIK VA PSIXOFIZIOLOGIK
JIXATLARI. Журнал Педагогики и психологии в современном
образовании, 3(2).
15. Komilova, A., & Adilova, M. (2023). AGRESSIYA–OSMIRLARDA
YUZAGA KELADIGAN TAJOVUZKORLIK RIVOJLANISHIGA
TASIRETUVCHI FENOMEN SIFATIDA. Журнал Педагогики и
психологии в современном образовании, 3(1).
16. Muratovich, M. E., Kurbon, O., & Shamsiyevna, A. M. (2022). Some
features of the formation of mathematical representations in preschoolers
in the process of familiarizing them with the size and shape of objects.
17. Umdjon, Y., & Madina, A. (2023, April). MAKTABGACHA
YOSHDAGI BOLADA O ‘ZINI-O ‘ZI ANGLASHDA OILANING
ROLI. In E Conference Zone (pp. 11-16).
18. Umdjon, Y., & Madina, A. (2023, April). PROFESSIONAL
MOTIVATION AND ITS STRUCTURE IN THE MANAGEMENT
PROCESS. In E Conference Zone (pp. 11-16).
19. Madina, A., & Lobar, R. (2023). HUQUQIY ONG TUSHUNCHASINI
O RGANISHNING NAZARIY JIHATLARI. International Journal of ʻ
Contemporary Scientific and Technical Research, 375-379.
20. Madina, A., & Donoxon, M. (2023). OILADA YOSHLARNI
TOLERANT MADANIYATLI QILIB TARBIYALASH VA IJTIMOIY-
PSIXOLOGIK OMILLAR. International Journal of Contemporary
Scientific and Technical Research, 353-358.

21. Madina, A. (2023). BOLALARDA AHLOQIY FAZILATLARNI
PSIXOLOGIK SHAKLLANTIRISH USULLARI. International Journal
of Contemporary Scientific and Technical Research, 340-345.
22. Shamsidinovna, A. M. (2023, May). MAKTABGACHA YOSHDAGI
BOLALARDA AHLOQIY JIHATLARNI RIVOJLANTIRISHNING
PSIXOLOGIK JARAYONLARI. In E Conference Zone (pp. 6-12).
23. Shamsidinovna, A. M. (2023, April). MAKTAB O‘QUVCHILARINING
INDIVIDUAL-PSIXOLOGIK XUSUSIYATLARINI O‘RGANISHNING
AHAMIYATI. In E Conference Zone (pp. 1-5).
Internet saytlari.
1. https://journal.jbnuu.uz/index.php/ijcstr/article/view/71
2. https://dx.doi.org/10.15863/TAS.2020.10.90.6
3. https://ppmedu.jdpu.uz/index.php/ppmedu/article/view/7730
4. https://doi.org/10.47689/2181-1415-vol2-iss10/S-pp105-109 .
5. http://s-oi.org/1.1/TAS-10-90-6
6. https://dx.doi.org/10.15863/TAS.2020.10.90.6
7. https://ppmedu.jdpu.uz/index.php/ppmedu/article/view/7730

I BOB. GORDON OLPORTNING SHAXS XUSUSIYATLARI KONSEPSIYASI HAQIDA.

G. Olport shaxsi va uning psixologiya fanida tutgan oʼrni.
G. Olportning shaxs xususiyatlari konsepsiyasi.

I bob boʼyicha xulosa.

II. BOB. O'z-o'zini kamol toptirish kontseptsiyasining mohiyati

2.1. O`zini tarbiyalash bosqichlari

2.2.

I bob boʼyicha xulosa.

Xulosa

Tavsiya.

Foydalanilgan adabiyotlar.

Купить