Ғузор тумани мисолида Шўртан газ корхонасининг чиқиндиларини тупроқ микроорганизмларига - Сельское и лесное хозяйство - Дипломные работы

Информация о документе

Цена	9000UZS
Размер	4.2MB
Покупки	0
Дата загрузки	30 Сентябрь 2019
Расширение	doc
Раздел	Дипломные работы
Предмет	Сельское и лесное хозяйство

Ғузор тумани мисолида Шўртан газ корхонасининг чиқиндиларини тупроқ микроорганизмларига

Купить

Ғузор тумани мисолида шўртан газ корхонасининг чиқиндиларини тупроқ микроорганизмларига

МУНДАРИЖА КИРИШ..................................................................................................... I.BOB. АДАБИЁТЛАР ШАРҲИ......................................................... II. BOB. ТАЖРИБА ОБЕЪКТИ ВА УСЛУБИ...................................... 2.1. Релъефи........................................................................................... 2.2. Иқлими.......................................................................................... 2.3. Тупроғи........................................................................................... 2.4. Ўсимликлари.................................................................................. 2.5. Тажриба олиб борилган туманнинг тафсифи............................ 2.5.1. Тадқиқот обеъкти........................

ulardan oqilona foydalanish, dolzarb muammolarni dunyo miqyosida hal etishni kun tartibiga qо‘ymoqda. Davlatimiz mustaqilligidan sо‘ng ekologik munosabatlarning isloh qilinishi, tegishli qonun va me’yoriy hujjatlar qabul qilinishi, amalga oshirilayotgan tadbirlar haqida fikr yuritadi. Tuproq qoplami radiaktiv moddalar bilan ifloslanishi,biosferadagi harakatlanishi, uning tuproq va inson salomatligiga ta’siri hamda, ularning oldini olishdagi zamonaviy tozalash usullari kо‘rsatiladi. Respublikamizda atrof-muhitni muhofaza kilish va tabiat resurslaridan oqilona foydalanish bo‘iicha 2005 yilgacha mo‘ljallangan Davlat dasturi ishlab chiqilgan. Mamlakatimiz raxbari I.A.Karimovning "O‘zbekiston buyuk kelajak sari" asarida ekologik havfsizlikni kuchaytirishning hozirgi asosiy yo‘nalishlari

qishlog‘ining taqirli, Maymanoq qishlog‘ining och tusli bо‘z tuprog‘i, hamda nisbatan toza hudud deb hisoblangan Qarshi shahrining och tusli bо‘z tuprog‘i olingan. - Tadqiqotning predmetlari bо‘lib, Sho`rtan gazni qayta ishlash zavodining asosiy kimyoviy chiqindisi hisoblangan oltingugurt birikmalari, atrofidagi tuproqlarga ta’sirini o’rganishga xizmat qiladi. Tadqiqotga qо‘llanilgan metodlar va uning metodologik asosi: Agrofizik tadqiqotlar. Tuproqning granulometrik (mexanik) tarkibi N.A. Kachinskiy usulida aniqlandi. Tuproq qattiq qismining solishtirma massasi piknometr usulida aniqlandi. Tuproqning hajmiy massasi pо‘lat silindr yordamida aniqlandi. Tuproqning umumiy g‘ovakligi solishtirma va hajmiy massa kо‘rsatkichlari natijalariga kо‘ra foiz hisobida aniqlandi. Tuproq namligi absolyut

Asoslar bilan tо‘yingan och tusli bо‘z va taqirli tuproqlar eritmasining reaksiyasi oltingugurt birikmalari ta’sirida neytrallanishi natijasida agromeliorativ xususiyatlari yaxshilana boradi. Bitiruv malakaviy ishning hajmi: Ish kirish, uch bob, о‘n to’rt bо‘lim, xulosa, foydalanilgan adabiyotlar rо‘yxatidan iborat bо‘lib, 53 sahifadan tashkil topgan. I.Bob. ADABIYOTLAR SHARHI. Ер юзасининг устки, юмшоқ унумдор қатлами бўлган тупроқ жамият ҳаётида ҳеч нарсага алмаштириб бўлмайдиган қишлоқ хўжалик ишлаб чиқаришининг асосий воситаси ҳисобланади. Экологик нуқтаи назардан

тупроқ тугайдиган ва тикланадиган табиий ресурсларга киради. Тупроқ тарихий таркиб топган мураккаб, мустақил табиий жисм бўлиб, ўзгарувчан динамик ҳосиладир ва табиий ландшафтларнинг асоси ҳисобланади. Биосферада бажарадиган фаолиятига қараб тупроқни органик ҳаёт занжирининг энг муҳим ҳалқаси деб қараш лозим. Биосферада тупроқнинг энг муҳим роли шундаки, барча организмларнинг қолдиқлари тупроқда парчаланади ва яна минерал бирикмаларга айланади. Тупроқ қатламисиз ер юзида ҳаётни тасаввур ҳам қилиш қийин. Унумдорлик - тупроқнинг жуда мураккаб, сифатий хоссаси бўлиб, асосан унда кечадиган кўплаб кимёвий, физикавий ва биологик жараёнларга бевосита боғлиқ. Унумдорлик ер юзасининг (тупроқнинг) асосий сифат кўрсаткичидир. Ота-боболаримиз “Ер – хазина, сув олтин”, “Ер тўқ сен тўқ”, “Ери бойнинг -э

ishlar amalga oshirildi. Jumladan, bir qator Qonun va Qarorlar qabul qilindi hamda Dasturlar ishlab chiqildi. Tuproqlarning kimyoviy ifloslanishi turli omillar ta’sirida paydo bo‘lib, yillar davomida tuproq qoplami zararlanishi kuzatiladi. Tuproqlar ifloslanishi turlicha bo‘lib, asosan sanoat korxonalari, maishiy va boshqa chiqindilar hamda turli jarayonlar mobaynida ifloslanadi. Har bir davlatda tabiiy resurslar hisoblanuvchi yer resurslarini muhofaza qiluvchi tashkilotlar bo‘lib, mazkur tashkilotlar tomonidan doimiy tarzda tuproqlarni kimyoviy ifloslanish holati nazorat kilinadi va shu asosda tegishli tadbirlar belgilanadi. Кўпчилик нефть ўз таркибида тўйинган углеводородлар (алканлар, метан углеводородлар ёки парафин углеводородлар деб ҳам аталади), циклоалканлар (нафтен углеводородлар)

Тоза газ конлари Газ конденсати конлари Нефть конлари Биринчи типдаги газ конлари табиий газ конлари деб аталиб, асосан метандан ташкил топган бўлади. Метанга қўшимча сифатида оз миқдорда этан, пропан, бутан, пентаннинг буғлари ҳамда ноуглеводород бирикмалар: СО 2 , N 2 ва айрим ҳолларда H 2 S бўлиши мумкин. Газнинг таркибида метан жуда кўпчиликни ташкил қилса, бундай газ “қуруқ газ” дейилади. Газ конденсати конларидан чиқадиган газ, одатдаги газдан фарқ қилиб, метандан ташқари кўп миқдорда (2-5% ва ундан ортиқ) С 5 ва ундан юқори гомологлари мавжуд бўлади. Газ қазиб олинаётганда босимнинг тушиши оқибатида улар конденсатга (суюқликка) айланадилар. Газ конденсати конларидан ажралиб чиққан газнинг таркиби, конденсатлар ажратиб олингандан кейин, “қуруқ газ” таркибига яқин бўлади. Нефть конлар

namlik, aeratsiya, harorat, kislotalilik darajalariga bog‘liq. Gumin kislotalari tarkibida 0,58 dan 0,72 foizgacha oltingugurt bо‘lsa fulvokislotalarda esa 0,92dan 1.29 foizgacha oltingugurt bо‘ladi. Tuproq gumusi tarkibidagi oltingugurtning azotga nisbati asosan N : S = 8-12:1 atrofida bо‘lib genetik xususiyatlari, mexanik tarkibi, gumus miqdoriga kо‘ra bu nisbat о‘zgarib turadi.[3] Lekin, qum va qumloq tuproqlarda bu nisbat tо‘g‘ri kelmaydi, ammo mexanik tarkibi og‘ir tuproqlarda oltingugurtning asosiy manbai bо‘lgan gumusning ahamiyati juda kattadir [4] Yer yuzida tarqalgan kо‘pgina tuproqlarda S:N:S ning nisbati 130: 10: 1.3 atrofida bо‘ladi. [5] Tuproqda organik modda miqdorining kamayishi, tuproq va grunt suvlari mineralizatsiya darajasining ortishi, karbonatlar va gipsning tо‘planis

Atmosfera havosida oltingugurt asosan SO 2 shaklida bо‘ladi, qaysiki bu gaz havodan deyarli ikki barobar og‘ir bо‘lib, uzoq masofalarga shamol ta’sirida kо‘cha olmaydi. Ular tuproqqa yog‘in ta’sirida va bevosita tushishi mumkin, hamda о‘simlik va tuproqqa turli darajada yutiladi. Oltingugurtning bevosita yutilishi atmosfera havosi tarkibidagi SO 2 ning konsentratsiyasiga bog‘liq. Atmosferadan bevosita о‘simlik va tuproq ustiga tushadigan oltingugurt birikmalari, yog‘in bilan tushadigan miqdordan 5-6 marotaba kо‘ p. [11] K aolinit va montmorillonit tipidagi kolloidlar sulfat ionini yaxshi ushlashi bilan birgalikda agar alyuminiy, temir, marganets ionlari bо‘lsa sorbsiyalanish yanada aktivlanishi, bunga qarama-qarshi holatda haroratning kо‘tarilishi rN ning pasayishi tuproqning ohaklanishi t

miqdori kamayib, mineral va harakatchan formalari ortadi. Kuz, qish oylarida odatda SO 4 ionlarining tuproqda yuvilishi yaqqol kuzatilmaydi. [16] Kalsiy sulfat va boshqa ishqoriy hamda ishqoriy yer metallari yog‘in-sochin va sug‘orish suvlari ta’sirida ishqorsizlanib chiqib ketishi mumkin. Bu holat ayniqsa yengil mexanik tarkibli organik moddalari kam bо‘lgan tuproqda ayniqsa seryog‘in kelgan yillari yaqqol seziladi. Tuproqdan oltingugurtning kamayishi nafaqat suv eroziyasida balki shamol eroziyasi ta’sirida ham yaqqol kо‘rinadi. [17] Hozirgi kunda tuproqlarni kimyoviy ifloslanish va uning muhofazasi yer kurrasida eng dolzarb masalalardan biri hisoblanadi va bu masalaga jiddiy yondashish talab etiladi. Shuning uchun ham tuproqlarning kimyoviy ifloslanish darajalari va koeffitsiyentlari qab

Tuproqning meliorativ ahvoli ya’ni uning tarkibidagi anion va ular hosil qiladigan tuzlarning miqdor hamda sifat kо‘rsatkichlari tuproq tiplariga bevosita bog‘liqdir. G`uzor gazni qayta ishlash zavodi chiqindilari tarkibidagi oltingugurt birikmalari tuproqqa qanday agregat holatda tushishidan qat’iy nazar sulfat kislotaga aylanib, ishqorlar bilan reaksiyaga kirishib turli neytral tuzlar hosil qiladi. Ularning esa ba’zilari о‘simliklar tomonidan bevosita о‘zlashtirilib bir qismi esa tuproqning ostki qatlamlariga yuvilib tо‘planadi. Bu birikmalarning tuproq meliorativ holati va chirindi miqdoriga bevosita salbiy ta’siri kuzatilmaydi. [ 21 ] II. B OB . TADQIQOT OB Y EKTI VA USULLARI 2.1.Kuzatuv rayonining tavsifnomasi 2.1.1. Geografik holati Qashqadaryo viloyati О‘zbekistonning Janubida, shu

Vashington va Ottavandan 8 hamda San-Fransisko va Sietl shaxarlaridan 12 soat oldin sutka boshlanadi. Qashqadaryo viloyatining maydoni 28,4 ming kv.km bо‘lib, xududning kattaligi bo’yicha О‘zbekistonda Qoraqalpog’iston Respublikasi (164,9 ming kv.km), Navoiy (110,8) va Buxoro (39,4 ming kv.km) viloyatlardan keyin to’rtinchi о‘rinda turadi. О‘zbekiston Respublikasi maydonining atigi 7% ini egallagan holda Qashqadaryo viloyati maydoniga ko’ra Albaniya (28,7 ming km. kv.), Armaniston (29,8 ming km. kv.), Qrim (26,0 ming km. kv.) Respublikalari kv.km), Belgiya (30,5 ming km. kv.), Niderlandiya (32,4 ming km. kv.) kabi Yevropa davlat maydoni bilan tenglasha oladi. Qashqadaryo viloyati 795 km uzunlikdagi chegaraga ega, shundan 405 km tog‘lar, 390 km tekisliklar orkali utadi. G’arbdan Sharqqa 293

Qashqadaryo viloyatining tog‘ oldi mintaqasi adirlar, siniq-chaqiq jins katlamlaridan tashkil topgan b о ‘lib, ular neogen davri dengiz va quruqlik o’zaro ta’sir jarayonining natijasidir. О ‘rta Osiyo tog‘ oldi relefining о ‘ziga xos shakllari bo’lgan adirlar yuzasi to’rtlamchi davr lyoss va lyossimon yotqiziqlari bilan qoplangan. Kontinental konglomeratlarning qalinligi 100 metrgacha yetadi. Qashqadaryo viloyatining tekislik qismi to’rtlamchi davrning turli geologik asrlarida vujudga kelgan daryo yotqiziqlari shamol faoliyati natijasida to’zg’igan qum va giltoshlar bilan qoplangan. 10-15 metr qalinlikdagi bu qoplam toshda paleogen, bo’r va yura davrlariga mansub dengiz giltoshlari va qumtoshlarning katlamlari joylashgan. Qizil, ko’k va jigarrangdagi giltoshlar tagida о ‘rtacha 800- 1000 m

Tekislik relefi 280-650 metr oralig’ida gipsometrik pog’onadagi Qarshi qiya tekisligi va Kitob-Shahrisabz botig’ini o’z ichiga oladi, maydoni bo’yicha viloyatning asosiy qismini ishg’ol etadi. Qarshi qiya tekisligi Qizilqumning Janubiy-Sharqiy chekkasi hisoblanadigan Sandiqli qumli ch о ‘l bilan Zarafshon va Xisor tog‘larining etaklariga tutatishib ketgan qariyb 1,3 mln. gektar maydondagi ancha farklanuvchi uch xil relef tarqalgan. Tekislikni katta qismini lyossli jinslar qoplagan maydonlar tashkil etadi. Ayni paytda deyarli batamom o’zlashtirilgan sug’orma dexqonchilik massivlari viloyat markazidan Janubi-G’arb va Koson shahridan Shimoliy-G’arbda yastanib yotibdi. Qashqadaryo o’zaniga tutash joylarda ariqlar va zovurlar yaqinidagi maydonlarda erroziya tufayli jarlar paydo bo’lgan. Darvoqe

Sharqda Xisor tog‘lari tomon ko’tarilib, to’lqinsimon qiya tekislik relefi bilan almashinadi. Tog‘ oldi adirlaridan quyi oqimidagi yoyilma konuslar to’lqinsimon o’rkachli tekisliklarni hosil qiladi. Qashqadaryo zaminida deyarli barcha turdagi foydali qazilmalarning mavjudligi aniqlangan. Zero xilma-xil geologik davr va jarayonlarning natijasi bo’lgan mineral boyliklar muayyan joyning geologik rivojlanish xususiyatlari bilan bog‘liqdir. Ma’lumki, neogen davriga qadar viloyatning tekisliklari ilik dengizning Sharkiy qismi bo’lgan. Shu bois viloyat xududi xozirgi Turon pasttekisligidagi yirik neft-gazli xavzasining biri bo’lgan deyish mumkin. Qashqadaryo viloyati zaminida qazib olinayotgan va aniqlangan yer osti boyliklarining eng asosiysi tabiiy gaz va neftdir. Bugungi kunda viloyat konlarid

TUMAN TUPROG ` I Э К С П Л И К А Ц И Я Ғузордарё конус ёйилмаси 1. Баъзан кучсиз ва ўртача шўрланган, 1,3-2,0 м дан шағаллар тўшалган, ўрта ва оғир қумоқли янгидан суғориладиган оч тусли бўз тупроқлар. 2. Кучсиз ва ўртача шўрланган, 1,3-2,0 м дан шағаллар тўшалган, ўрта ва оғир қумоқли янгидан суғориладиган (жойларда ўтлоқи) бўз-ўтлоқи тупроқлар. 3. Ўртача шўрхоклашган ва шўрхоксимон, оғир қумоқли, жойларда ўтлоқи тупроқли, бўз ўтлоқи тупроқлар. Тоғ ости текисликларини чекка қисмларига туташган Қашқадарё делтасининг юқори қисми 4. Кучсиз шўрланган, жойларда гипслашган, ўрта ва оғир қумоқли эскидан суғориладиган бўз-ўтлоқи тупроқлар. 5. Кучсиз ва ўртача шўрланган, жойларда гипслашган, ўрта ва оғир қумоқли эскидан суғориладиган бўз-ўтлоқи тупроқлар. 6. Кучсиз шўрланган, оғир, ўрта ва енгил қ

Шўртаннефтгаз унитор шуба корхонасининг тавсифи Корхона кўп тармоқли завод бўлиб, унинг асосий вазифаси турли технологик цекллар орқали газ ва нефтни тозалаш ва қайта ишлашга йўналтирилган. Корхонага қудуқлардан келган газлар дастлаб механик чиқиндилар ҳамда сувдан тозаланади. Кейин газ заводнинг бош қурулмасига ўтказилади ҳамда тўла ва чуқур тозалашнинг комплекс системасидан ўтади. Газ ва нефтни қайта ишлаш жараёнида завод маълум даражада атмосферага ифлослантирувчи чиқиндилар чиқариб туради. Булар жумласига углеводород компонетларидан ташқари корбонат ангедрид, азот, ҳамда ёниш маҳсулотлари киради. Углеводородларнинг ёниш жараёнида карбонат ангидрид кислород етарли даражада бўлмаганда ис гази (СО) гази ажралиб чиқади. Газни қайта ишлаш натижасида углеводородларнинг ёнишидан атмосферага т

qilib olinadi. Ayniqsa katta shaharlar barpo qilinayotgan va sanoat korxonalari yil sayin ortib borayotgan bir pallada bu juda muhim hisoblanadi. Texnik-texnologik yondashuv : maksimal darajada ishlab chiqarish faoliyatlarini chiqindisiz yoki kam chiqindili texnologiyalar bilan ta’minlash va yer resurslaridan maqsadli foydalanish. Tarbiyaviy yondashuv : tabiatga eng katta ta’sir etuvchi insoniyatning ekologik tarbiyaviy ongini oshirish muhim hisoblanadi- Tug‘ilgan har bir insonni yoshligidan to yetuk inson bo‘lgunga qadar tabiat qonunlari va undagi bilimlarni o‘rgatgap lozim. Estetik yondashuv : tabiatga har qanday yondashuvlar estetik qarashlar bilan boyitilishi va inson ruhiyatiga ijobiy ta’sir etishi lozim. Ilmiy yondashuv : Muammolarni hal etish jarayonida ilmiy asosning yaratilishi mu

3. Katta - katta hududlarda tabiiy zahiralardan foydalanishning aniq maqsadga qaratilgan, ilmiy asoslarini o‘zlashtirish. 4. Jonli tabiatning butun tabiiy genofondini madaniy ekinlar va hayvonlarning yangi turlarini ko‘paytirish hisobiga boshlang‘ich baza sifatida saqlab qolish. 5. Shaharsozlik va tumanlarni rejalashtirishning ilmiy asoslangan, hozirgi zamon urbanizatsiyasining barcha salbiy oqibatlarini bartaraf etish tizimini joriy etish yo‘li bilan shaharlarda va boshqa aholi punktlarida yashash uchun qulay sharoitlar yaratish. 6. Ekologik kulfatlar chegara bilmasligini nazarda tutgan hodda jahon jamoatchiligi e’tiborini mintaqaning ekologik muammolariga qaratish. Bundan ko‘rinadiki, atrof - muhit, xususan tuproq qoplamini ifloslanishiga olib keluvchi bir qator omillar davlat darajasida

Turg‘un manbalar 776,9 755,5 711,8 729,4 672,6 646,5 Harakatlanuvchi manbalar 1520,0 1593,0 1583,5 1453,0 1348,6 1310,9 Jami 2296,9 2348,5 2250,3 2182,4 2021,1 1957,4 Tuproqlarni kimyoviy ifloslanishida bir necha omillar asosiy o‘rin tutadi, bu o‘rinda insoniyat faoliyati bilan bog‘liq holda vujudga keladigan kimyoviy ifloslanishlarni aytish o‘rinlidir. Yer yuzi aholisi o‘zining ehtiyojlarini ta’minlash maksadida tabiatga, xususan tuproq qoplamiga bevosita va bilvosita ta’sir etish qirralarini kengaytiradi. Birlashgan Millatlar Tashkilotining (BMT) ma’lumotiga ko‘ra yer kurrasi aholisi 1969 yildan yiliga 2 % ga ortmoqsa, aholining soni 2025 yilga kelib 9,4 mlrd. kishiga yetadi, Respublikami aholisi esa yiliga 450 - 470 ming (qariyb 0,5 mln.) kishiga ortadi, I bu holat albatta kuvonarli hol

turlari va ular bilan bog‘liq jarayonlar natijasida tuproq qoplamini kimyoviy ifloslanishi bir qator salbiy holatlarga olib keldi. Yillar davomida turli omillar ta’sirida kimyoviy ifloslangan tuproqlarni chuqur o‘rganish, ularni tuproq xossalariga va unumdorligiga ta’sir etish tendensiya va mexanizmlarini ochib berish va qayta tiklash bugungi kunda har bir davlatning ustuvor vazifalari qatoriga qo‘yilgan. Bu muammolar hal etilsagina tuproqlardan yuqori samarada foydalanish mumkin. Kimyoviy ifloslangan tuproqlarning havfli - zaharli xususiyati, kimyoviy tarkibi va umumiy miqsori bo‘yicha turlarga ajratiladi. Havfli-zaharli xususiyati bo‘yicha tuproqlar quyidagi kimyoviy ifloslanishlarga ajratiladi: 1.Radioaktiv ifloslanish, 2. Og‘ir megallar va kimyoviy moddalar bilan ifloslanish, 3. Turli

1. Zaharsiz chvqindilar: Turlicha 2. Ishlab chikarish sanoat chiqindilari Tonna 3. Qayta ishlash sanoati chiqindilari kub/metr 4. Maishiy chiqindilar to1sha 5 Zaxarli chikivdnlar: 1 -sinf-o‘ta qavfli zaharli chiqiidilar 2- sinf - yuqori zaxarli chiqindilar 3- sinf -o‘rtacha havfli chiqindilar ' 4- sinf -kuchsiz zaharli chiqindilar tonna tonna tonna tonna turli xil Chiqindilar asosan kimyoviy tarkibiga va ta’sir etish xususiyatig ko‘ra bir - biridan farq qiladi. Tuproq qoplamiga ko‘proq to‘g‘ridan - to‘g‘ri ishlab chiqarish sanoati va maishiy chiqindilar tushadi. Qayta ishlash sanoati va boshqa turdagi chiqindilar nisbatan kamroq. Tuproq qoplamini kimyoviy ifloslanishida turli omillar yetakchi o‘rin egallaydi. Ifloslangan tuproqlar quyidagi kategoriyalarga bo‘linadi (-jadval). -jadval Q

II kategoriya o‘rtacha havfli Kimyoviy moddalar miqdori QQM ko‘rsatkichigacha, umumiy sanitar meyor holatida bo‘lib,tuproqqa yetib kelishi suv va havo orqali kechadi. Sifat tarkibini nazorat kilgan holda ayrim o‘simliklarni ekish mumkin. Suv va havo orqali tarqaluvchi yo‘llarni nazorat qilish va chegaralarshsh, qishloq xo‘jaligida foydalaniladigan yerlardagi suv manbalarini nazoratga olish III kategoriya yuqori havfli Tuproq tarkibida kimyoviy moddalar miqdori KQM dan ortik va translakatsion ko‘rsatkichlarga zararli xisoblanadi. Faqat texnika ekinlari ekishda foydalanish mumkin. Qishloq xo‘jalik ekinlari ekish taqiqlanadi. 1. Qatiy ravishda I kategoriya tadbirlarini qo‘llash va zaxarli moddalar miqdorini o‘simliklar, mahsulotlar tarkibini nazorat qilish. 2. Hosil beruvchi o‘simliklarni toz

5 Judakuchli 2,0 Tuproqlarni kimyoviy ifloslanishini muhofaza qilish bugungi kunda yer kurrasida eng dolzarb masalalardan biri hisoblanadi, shu bois bu masalaga jiddiy yondashishni talab etiladi. Chunki bu insoniyatning barcha turmush faoliyati bilan uzviy bog‘liqsir. Yuqoridagi ko‘rsatkichlar asosida ayrim element va moddalar uchun tegishli ifloslanish darajalari keltiriladi TUPROQLARNING ZAHARLI MODDALAR VA TEXNOGEN CHIQINDILAR BILAN IFLOSLANISHI Atrof - muhitni xususan tuproq qoplamini kimyoviy moddalar bilan ifloslanishi turli omillar ta’sirida vujudga kelib, bu moddalar xususiyatiga ko‘ra yillar davomida o‘zining ta’sirini o‘tkazadi. Ayniqsa o‘ta zaharli moddalar deya e’tirof etiluvchi radioaktiv elementlarog‘ir, ayrim gazlar hamda pestitsidlar tuproq 1s;oplamiga tushib, "tuproq—o

qoplamini ifloslovchi asosiy manbalar hisoblanadi. Ishlab chiqarish va iste’moldan chiqqan chiqindilar hosil bo‘lishining yillik xajmi 100 mln. tonnani tashkil etadi. Respublikamizda chiqayotgan chiqindilarni 4 toifaga bo‘lish mumkin. Ularning yillik hajmi turlicha bo‘lib, ma’lum qismi tuproq qoplamiga tushib uni ifloslantiradi, 2004 yilda chiqindilar miqdori 1-toifa bo‘yicha 1,6 ming tonna, 2- toifa chiqindilari 2,8 ming tonna, 3-toifa chiqindilari 1416,3 ming tonna, 4-toifa chiqindilari 34306,8 ming tonna miqdorida paydo bo‘lgan. Viloyatlar bo‘yicha esa bu ko‘rsatkich turlicha taqsimlanadi (7-jadval). Ushbu chiqindilarning 14% dan ko‘prog‘i zaharli hisoblanadi, hozirgi kunda chiqindilarning barcha turlari hisobga olinmoqda. Respublikamizda eng katta sanoat obektlari Toshkent, Navoiy shah

Xorazm viloyati 4,0 - 4,0 - - Toshkent shaxri 20032,8 1487,1 892,5 1351,6 16301,6 Zaxarli moddalarning atrof-muhitga tarqalish yo‘llari va omillariga yer osti va yer usta suvlari, atmosfera omillari va insoniyat faoliyatini kiritish.mumkin. Mustaqillikka erishilgandan so‘ng o‘ta zaharli moddalar bilan bog‘liq faoliyatlar tartibga solindi va tuproq qoplamining ifloslanish darajasini kamayishiga erishildi. Biroq yillar davomida tuproq qoplamiga tushgan o‘ta zaharli moddalar o‘zining salbiy ta’sirini hali xanuz o‘tkazib kelmoqda. Zaharli moddalarning boshqa kimyoviy ifloslovchi moddalardan havfli tomoni va farqi shundaki, ularda zahar ta’sirining juda yuqoriligi va ta’sir etish vaqgining katgaligidir. Misol uchun quyidagi elementlarning (izotoplari) yemirilish davrini keltiramiz: 186 Oz-2-10

Bu xoro viloyati 0,940 0,450 0,140 0,307 0,134 J i zzax viloyati 0,560 0,460 0,410 0,237 _ Qashqadaryo viloyati 1,130 1.190 0,220 0,432 3,494 Navoiy viloyati 1,180 1,500 0,520 0,496 0,191 Namangan viloyati 1,220 1,440 1,220 0,646 0,555 S amarqand viloyati 0,830 1,260 0,750 0,696 0,409 Surxondaryo viloyati 1,660 1,840 - - 1,777 Sir daryo viloyati 1,760 1,510 1,020 0,556 0,334 Toshkent viloyati 1,570 1,880 1,290 1,650 0,456 Farg`ona viloyati 5,910 6,080 4,510 3,643 2,380 Xorazm viloyati 2,420 2,390 1,910 1,829 0,460 Yuqoridagi ma’lumotlarga tayanib aytish mumkinki, hukumat va respublika olimdari tomonidan olib borilayotgan ishlar natijasida tuproq qoplamining havfli moddalar bilan ifloslanishining kamayishiga erishilmokda. Pestitsidlar kimyoviy tarkibi va qo‘llanilish xususiyatiga kura shart

Har bir tuproqka tushgan kimyoviy modda tuproq qatlamlarida saqlanib, miqdori ortib boraveradi, ya’ni tuproq qoplami uzok yillar davomida zaharli moddalar ta’sirida qoladi. Yuqoridagi ifloslovchi manbalardan turli ko‘rinishda (suyuq, qattik, gaz va boshqa) tuproq qoplamiga tushadi, ayniqsa sanoatlashgan Toshkent va Navoiy viloyalarida turli ko‘rinishdagi chiqindilar miqdori yuqori bo‘lib, chiqindilarning asosiy qismi maxsus maydonlarga ko‘miladi. Sanoat va maishiy chiqindilar bo‘yicha olib borilayotgan amaliy islohatlar natijasida ma’lum qismi zararsizlantirilib, qayta ishlanmoqda, bu bilan tuproq qoplami kimyoviy ifloslanishining kamayishiga erishilmoqda. Buni quyidagicha ifodalash mumkin: (5-rasm). Sanoat va maishiy chikindilarning zararsizlantirilishi va qayta ishlash mexanizmi

Bu yo‘l bilan sanoat va maishiy chiqindilar 2002 yilda 13,5 % qayta ishlandi va Oxangaron tumanida "Qayta tayyorlash" korxonasi tashkil etildi, bu korxonaning faoliyati yana 4 % chiqindilarni qayta ishlash imkonini berdi. Biroq bu yillik chiqayotgan chiqindilarni to‘liq qayta ishlash uchun yetarli emas. Sanoat va maishiy chiqindilar bilan birga sanoat korxonalaridan atmosfera havosiga xam turli gazlar chiqariladi va atmosfera ifloslanishi bilan bir qatorda ma’lum qismi tuproq qoplamiga tushadi (6-rasm). -rasm O‘zbekiston Respublikasi bo‘yicha atmosfera havosiga ifloslantiruvchi moddalar chiqarilish dinamikasi (turg‘un manbalar bo‘yicha, ming tonna xisobida) (O‘zRTMQQ ma’lumoti)

Atmosfera havosiga chiqarilayotgan minglab tonna tashlanmalar yil davomida yomg‘ir, qor, shamol va boshqa omillar ta’sirida tuproq qoplamiga tushib, tuproqning kimyoviy ifloslanishini oshishiga olib keladi. Bundan tashqari tuproqni havfli kimyoviy moddalar bilan ifloslanishi qishloq xo‘jaligida turli o‘g‘itlar qo‘llanilishi bilan vujudga kelmoqda. Tadqiqotlarga ko‘ra (K.Mirzajonov, M.Nazarov, S.Zokirova, G‘.Yuldashev 2004) zavodlardan chiqarilayotgan fosforli o‘g‘itlarning har tonnasida tabiiy radionuklidlardan uran-0,036, toriy-0,027, ftor-25,0 (g/t) miqdorida uchrash hisobidan yiliga 445,9 ming tonna fosforli o‘g‘it solinadigan bo‘lsa, respublika tuproq qoplamiga 16,05 t uran, 12,03 t toriy va 11148 t ftor tushishi e’tirof etiladi. Bu esa eng oddiy yo‘l bilan tuproq qoplamini o‘ta zaharl

viloyatining bir necha tumanlariga o‘zining chiqindi tutunlari bilan bir qator muammolarni keltirib chiqarayotgan Tojikiston alyuminiy zavodi (TojAZ) faoliyatini keltirishimiz mumkin. TojAZ birgina 2002 yilda 21,613 ming tonna atmosfera orqali tuproq, o‘simlik, hayvonot va suv qoplamiga vodorod ftorid - NG‘, azot ikki oksidi -N0, uglerod ikki oksidi - SO, oltingugurt to‘rt oksidi - 80 2 kabi zaharli moddalarni chiqargan, natijada esa tuproq qoplamida ayrim kimyoviy elementlarning miqdori ruhsat etilgan miqdori (REM) ko‘rsatkichidan bir necha marta ortgan va tuproqning bir qator xossalariga salbiy ta’sir etgan. Eng achinarlisi bu holat shu hududda yashovchi xomilador ayollar, yosh bolalarga sezilarli ta’siri achinarli holatlarga olib kelgan. Bir qator olimlarimiz (I.Orestor, G.Raxmatkariyev

4 - hudud TojAZ dan 100 km. uzokdik atrofi bo‘lib, mazkur Hudud tuproqlarining ifloslanishi kuzatilmaydi. Bir ko‘rinishda kichik hududga o‘zining kimyoviy ta’siri bilan zarar ko‘rsatayotgan TojAZ va boshqa sanoat korxonalari hammasi bir bo‘lib, tuproq qoplami uchun ekologik, ijtimoiy, iqtisodiy va boshqa mummolarni keltirib chiqaradi. Shu nuqgai nazardan har bir sanoat korxonalarini tashkil etishdan avval ekologik nuqtai nazardan ham yondashilishi muhimdir. III. BOB. ASOSIY QISM 3.1.Шўртан нефтни қайта ишлаш корхонасидан чиқадиган чиқиндиларнингbirikmalarining tuproqdagi mikrobiologik jarayonlarga ta'siri Кимё саноатининг узлуксиз ривожланиб бориши тупроқларнинг кимёвий ифлосланишига (айниқса нефт ва нефт маҳсулотлари билан) шароит яратиб бермоқда, шу боисдан ҳам тупроқларни тозалаш, у

чиқишни талаб этмоқда. Жаҳон тажрибасига асосланиб ҳозирги кунда тупроқ қопламини тозалашнинг уч хил: физик-механик, кимёвий ва биологик услублари яхши самара бермоқда. Тупроқшунослик нуқтаи назаридан агар биз тупроқнинг “тирик” табиий тарихий жисм сифатида қарайдиган бўлсак, биологик усул [59] муҳим аҳамиятга эгадир. Бу усул тупроқдаги нефт ва нефт маҳсулотларини парчаловчи бактерияларнинг фаолиятидан фойдаланишга асослангандир. Кейинги йилларда тупроқнинг саноат чиқиндилари, нефт маҳсулотлари, оғир металлар билан ифлосланиши натижасида ундаги микробиологик жараёнларнинг сусайиши кузатилмоқда, унинг зарарли оқибатларини бартараф этиш борасида кўпгина илмий – тадқиқот ишлари олиб борилмоқда. Лекин бизнинг илмий тадқиқотларимизгача Шўртан газни қайта ишлаш заводи чиқиндиларининг тупроқ микр

фаолияти жуда аҳамиятлидир. Баъзан тупроқлардаги уларнинг сони умумий микроорганизмлар сонининг 30 фоиздан кўпроғини ташкил этади. Маълумотларга қараганда тупроқдаги шарт-шароит нечоғли ноқулай бўлса, актиномицетларнинг споралари шу қадар кўп бўлади ва уларнинг сони ошиб бораверади. Актиномицетлар споралари бактерияларникига қараганда иссиқликка чидамсиз ҳисобланади . Бу организмлар кўпгина белгиларига кўра, бактериялар билан замбуруғлар орасидаги биологик гуруҳ ҳисобланади. Улар ҳам асосан автотроф организмлардир. Шўртан унитар шуба корхонаси чиқиндилари таркибидаги олтингугурт бирикмаларини тупроқнинг микробиологик хусусиятларига таъсирини ўрганиш мақсадида биз ЎзР ФА Микробиология институти олимлари билан ҳамкорликда завод ҳудуди атрофида тарқалган суғориладиган тақирли қумли, тақирли ҳ

аниқланган. Чунки бу организмлар тупроқдаги кескин экологик шароитларга ҳамда тупроқ эритмасининг кучли осмотик босимига чидамлидир [185]. Стационар дала тажрибалари асосида ўтказилган илмий кузатишларимиз шуни кўрсатдики, Қарши чўли шароитида тарқалган тупроқларнинг микробиологик хоссалари аввало уларнинг типига ҳамда маданийлашганлик даражасига бевосита боғлиқдир. Завод ичи ва унинг атрофи, суғориладиган тақирли қумли тупроқлари типига мансуб бўлганлиги туфайли, бу тупроқларда нам сиғимининг пастлиги, микроорганизмлар истъемол қиладиган чиринди ҳамда минерал унсурларининг камлиги ўрганилган микроорганизмлардан бактериялар ва актиномицетларнинг бошқа тупроқ типларига нисбатан озчиликни ташкил этади. Тупроқдаги микроорганизмларнинг минерал азотдаги тараққиёт фаолияти (КАА) 3.5.1- жадвалда

tadqiqotchilar tomonidan etarli darajada o'rganilgan. [4] ning tadqiqotlariga qaraganda sug`oriladigan o'tloqi bo'z tuproqlarning haydov qatlamida aktinomitsetlar soni boshqa mikroorganizmlarga nisbatan ko'p bo'lishi aniqlangan. Chunki bu organizmlar tuproqdagi keskin ekologik sharoitlarga hamda tuproq eritmasining kuchli osmotik bosimiga chidamlidir. Keingi yillarda tuproqning sanoat chiqindilari, neft mahsulotlari, og`ir metallar bilan ifloslanishi natijasida undagi mikrobiologik jarayonlarning susayishi va uning zararli oqibatlarini bartaraf etish borasida ko'pgina ilmiy –tadqiqot ishlari olib borilmoqda. Lekin bizning ilmiy tadqiqotlarimizgacha Sho`rtan gazni qayta ishlash zavodi chiqindilarining tuproq mikroflorasiga ta'siri etarli darajada o'rganilmaga

Tadqiqotlarimiz shuni ko'rsatdiki, zavod ichi va uning atrofi sahro qum tuproqlar tipiga mansub bo'lganligi tufayli nam sig`imining pastligi, mineral unsurlarining hamda gumusning kamligi aniqlangan mikroorganizmlar turining barchasini boshqa tuproq tiplariga nisbatan ozchilikni tashkil etadi. 1-jadval.

1- jadval. SHNQIK chiqindilarining organik azot (MPA) da mikroorganizmlarning rivojlanishiga ta'siri (ming/g) 2012 y. Tajriba maydoni Tuproq qatlami, sm. Aprel Oktyabr Jami Jumladan Jami Jumladan Bakteriyalar Aktinomitsetla r Bakteriyalar Aktinomitsetlar Zavod Och tusli bo`z tuproq 0-15 3900 2300 1600 4900 3100 1800 16-30 6000 2000 4000 3900 2600 1300 31-50 2200 1500 700 2800 1900 900 0-50 4 033 1933 2100 3866 2533 1333 Qarshi Och tusli bo`z tuproq 0-15 7 3 00 4200 3100 8 5 00 4900 3600 16-30 6100 3600 2500 5800 3300 2500 31-50 4800 2800 2000 5000 2700 2300 0-50 60 66 3533 2533 64 33 3633 2800 (MPA) o'stirilgan mikroorganizmlar taraqqiyotiga qaraganda ba h or (aprel)da tuproqning 0-15 sm qatlamida bakteriyalar h amda aktinomitsetlarning umumiy soni 3900, 16-30 sm da 3000, 31-50 sm

Tuproqdagi mikroorganizmlarning mineral azotdagi taraqqiyoti (KAA) 2 - jadvalda ko'rsatilgan. Kraxmal ammiakli agarda o'stirilganda mikroorganizmlar faoliyatida keskin o'zgarishlar sodir bo'ladi. Ya'ni arid zonaning barcha tuproq tiplarida va uning barcha qatlamlarida aktinomitsetlar soni bakteriyalarga nisbatan 3-4 barobar ko'p bo'lishini ko'ramiz. Zavod och tusli bo` z tuprog`ining 0-50 sm li qatlamida bakteriyalar soni o'rtacha 766 ta ni aktinomitsetlar 3133 ta ni tashkil etgan bo'lsa, Qarshining och tusli bo'z tuprog`ida 1166 va 4333 ta atrofida bo'ladi. Bu ko'rsatkich o'suv davri oxirida olingan natijalarda qam o'z ifodasini topdi. 2- jadval SHNQIK chiqndilarining mineral azot (KAA) da mikroorganizmlrning rivojlanishiga ta&#3

3 -jadval SHNQIK chiqindilarining tuproq mikroflorasining rivojlanishiga ta'siri (ming/g) 2012 y Tajriba maydoniTuproq qatlami, sm Aprel Oktyabr Jami Oligontrofillar Eshbi Chapeka Jami Oligontrofillar Eshbi Chape ka Bakteri yalar Aktino- mitsetlar Zambur- ug`lar Bakteri yalar Aktinomi tsetlar Zambu rug`lar Zavod Och tusli bo`z tuproq 0-15 4800 1800 3000 3 6200 1500 4700 12 16-30 3800 1000 2800 5 5800 1400 4400 10 31-50 2100 300 1800 2 3000 1000 2000 8 0-50 3566 1033 2533 3,3 5000 1300 3700 10 Qarshi Och tusli bo`z tuproq 0-15 6500 2000 4500 12 8100 2500 5600 15 16-30 6400 1700 4700 10 7000 2000 5000 10 31-50 3200 1400 1800 8 5200 1100 4100 8 0-50 5366 1 700 3666 10 6766 1866 4900 11 Analiz natijalari shuni ko'rsatdiki, Eshbida undirilganda ham yuqorida qayd etilganidek mikroorganiz

1. Шўртан газ корхонаси чиқиндиларининг атроф-муҳит тупроқ қопламига тушиш доираси чиқиндининг кимёвий таркиби, физик хоссалари шамолнинг кучи ва йўналиши ҳамда агрегат ҳолатига бевосита боғлиқдир. Завод чиқиндилари таъсирида бўлган оч тусли бўз, нисбатан экологик тоза Қарши шаҳар оч тусли бўз тупроқлари эритмаси реакциясининг кучсиз ишқорийлиги уларнинг агромелиоратив хусусиятлари ҳисобланади. 2. Тупроққа тушган корхона чиқиндилари унинг кимёвий ва биологик хоссаларига кўрсатадиган максимал таъсири асосан завод ичи ва унинг атрофида тарқалган суғориладиган оч тусли бўз тупроқларида кузатилади. Заводдан 10-15 км масофада жойлашган бошқа тупроқ типларида ҳам уларнинг таъсири маълум даражада сақланиб қолади. 3. Завод чиқиндилари тупроқда асослар билан кимёвий реакцияга киришиб турли заҳарли

ТАКЛИФ ВА МУЛОҲАЗАЛАР 1. Завод чиқиндиларидан ташқари ҳудуда ёзги авғон шамолини эътиборга олиб, иҳота дарахтзорлари барпо қилиш ёрдамида массивни кучли чанг тўзонлардан ҳимоя қилиш мақсадга мувофиқдир. Бунинг учун қурғоқчиликка, заҳарли чиқиндиларга, шўрланишга чидамли дарахтлардан фойдаланиш яхши натижа беради. 2. Микробиологик жараёнларни жадаллаштириш мақсадида завод ичи ва унга яқин тупроқларни органик моддаларга бойитиш, маданийлаштириш натижасида тупроқ кимёвий чиқиндилардан табиий равишда стерилланишига шароит яратади. ADABIYOTLAR RО‘YXATI. 1. Karimov I.A. О‘zbekiston buyuk kelajak sari. Toshent.: О‘zbekiston. 1998. 508-520 bet. 2. (Айдинян, 1964-йил,Бабаева, Зенова 1983 Орлов 1985) Soderjaniye i formi soyedineniya seri v razlichnix pochvax SSSR i yeye znacheniye v obmene veshestv

4. Peyve Y.V. Bioximicheskiye osobennosti seri. V. KN.: Bioximiya pochv. M., selxozgiz. 1976. S. 307-311. 5. Tixova YE.P. Znacheniye obmennqx kationov v pogloshenii SO 4 pochvami. J. «Pochvovedeniye», № 2, 1958. S. 57. 6. Vozbuskaya A.YE. Ximiya pochvi. M. , «Visshaya shkola», 1968. s. 45, 46, 365. 7. Krupskiy N.K., mamontova YE.G., Batsula A.A. O soderjanii serq v guminov ix kislotax i fulvokislotax nekotorix pochv USSR. J. «Pochvooyedeniye», № 10, 1971. S. 37-40. 8. Abdullayev X.A. Biogeoximiya va tuproq muhofazasi asoslari. T. “О‘qituvchi” 1989, 88-89 bet. 9. Gulimov S. Soderjaniye seri v nekotorix orashayemix pochvax i yeye znacheniye kak elementov pitaniya dlya xlopchatnika. Avtoref. Diss. Na soisk. Uchen. Step. Kand.s.-x.nauk, Tashkent, 1980. S.3,10,13. 10. Ioselev L.G. Simpozium po

2 1. Diyorova M.X., Aslonov CH.A. Qarshi davlat universiteti Xabarnomasi №1. 27-29 bet. 22.Diyorova M.X. “О‘zbekiston janubida suv resurslari va inshoatlaridan foydalanish samaradorligini oshirish muammolari” mavzusidagi Respublika ilmiy-amaliy konferensiyasi. Qarshi-2008y. 143-146 bet. 23. О‘zbekiston Respublikasida atrof-muhit holati va tabiiy yesurslardan foydalanish tо‘g‘risida MILLIY MA’RUZA Tokent – 2008y.71,83-85 bet. 24. http://www.muctr.ru/newht 25. http://www.softline.ua.pr 26. http://www.chem.msu.su.ru 27. http://chem.kstu.ru/butlerov 28. http://goodgoods.ru/shop/book.html 29. http://knorus.ru/cgi-bin/book 30. http://www.u-g.ru 31. http://www.gubkin.ru 32. http://www.samgtu.ru 33. http://www.muctr.ru 34. http://grid.ecoinfo.ru 35.. http://old.gubkin.ru/chem

Купить