Kirish Roʻyxatdan oʻtish

Docx

  • Referatlar
  • Diplom ishlar
  • Boshqa
    • Slaydlar
    • Referatlar
    • Kurs ishlari
    • Diplom ishlar
    • Dissertatsiyalar
    • Dars ishlanmalar
    • Infografika
    • Kitoblar
    • Testlar

Dokument ma'lumotlari

Narxi 9000UZS
Hajmi 327.0KB
Xaridlar 0
Yuklab olingan sana 24 Fevral 2026
Kengaytma docx
Bo'lim Kurs ishlari
Fan Tarix

Sotuvchi

Salavat Galiyev

Ro'yxatga olish sanasi 17 Noyabr 2024

0 Sotish

Hindiston sivilizatsiyasi

Sotib olish
O‘ZBEKISTON RESPUBLIKASI
MAKTABGACHA VA MAKTAB TA’LIM VAZIRLIGI
ANDIJON DAVLAT PEDAGOGIKA INSTITUTI
MALAKA OSHIRISH MARKAZI
Tarix yo‘nalishi tinglovchisi
_______________________________________ning
“Hindiston sivilizatsiyasi mavzusida interfaol metodlardan
foydalanish metodikasi ”  mavzusida tayyorlagan
MALAKA ISHI
Ilmiy  rahbar                                 ______  ________________________
Andijon-2026
1 ANNOTATSIYA
Mazkur   malaka   ishida   6-sinf   tarix   darsligidagi   “Hindiston   sivilizatsiyasi”
mavzusini   o‘qitishda   interfaol   metodlardan   foydalanishning   ilmiy-nazariy   va
amaliy-metodik   jihatlari   yoritiladi.   Ishning   asosiy   g‘oyasi   shundan   iboratki,
qadimgi   Hindiston   tarixiga   doir   faktlar   (Hind   vodiysi   shaharlari,   Gang   havzasida
ijtimoiy   taraqqiyot,   vediy   davr,   diniy-falsafiy   oqimlar,   Maurya   davlati   va   Ashoka
siyosati) o‘quvchiga tayyor xulosa ko‘rinishida berilganda emas, balki hamkorlikka
asoslangan   faol   o‘qish,   muhokama,   taqqoslash   va   muammoli   vaziyatlarni   yechish
orqali   o‘zlashtirilganda   mustahkam   bilimga   aylanadi.   Shu   sababli   ishda   “Aqliy
hujum”,   “Klaster”,   “Venn   diagrammasi”,   “Jigsaw   (pazl)”,   “INSERT”,   “Keys-
stadi”,   “Rol   o‘ynash”,   “T-sxema”,   “Debat”   kabi   metodlar   6-sinf   yosh
xususiyatlariga   moslashtirilib,   darsni   rejalashtirish,   resurs   tanlash,   differensial
topshiriqlar   tuzish   va   mezonli   baholashni   tashkil   etish   bo‘yicha   takliflar   ishlab
chiqiladi.   Natijada   “Hindiston   sivilizatsiyasi”   mavzusini   o‘qitish   jarayonida
o‘quvchilarning tarixiy tafakkuri, mantiqiy fikrlashi, nutq madaniyati, xarita hamda
vizual manbalar bilan ishlash ko‘nikmalari oshishi ilmiy asoslab beriladi.
2 Mundarija
Kirish ................................................................................................................. 4
1 .  Hindiston sivilizatsiyasi mavzusining ilmiy-tarixiy mazmuni........................6
2. “Hindiston sivilizatsiyasi” mavzusini o‘qitishda interfaol metodlarning nazariy 
asoslari …….......................................................................................................12
3. Amaliy metodika: darsni loyihalash, topshiriqlar banki va baholash.............18
Xulosa .................................................................................................................24
Foydalanilgan adabiyotlar ro‘yxati ....................................................................26
Ilovalar ................................................................................................................27
Kalit   so‘zlar:   Kalit   so‘zlar:   Hindiston   sivilizatsiyasi,   Hind   vodiysi,   Xarappa,
Moxenjodaro,   veda   davri,   Maurya,   Ashoka,   buddaviylik,   interfaol   metod,
kompetensiya, texnologik xarita, mezonli baholash.
3 KIRISH
Umumiy o‘rta ta’lim tizimida tarix fanining vazifasi o‘quvchini faqat sanalar
va   hodisalar   ketma-ketligi   bilan   tanishtirish   emas,   balki   unda   tarixiy   tafakkur   va
fuqarolik   pozitsiyasini   shakllantirish,   voqea-hodisalarning   sabab-oqibat
bog‘lanishlarini   tushuntirish,   tarixiy   makon   va   vaqtni   tasavvur   qilish,   turli
jamiyatlar taraqqiyotini taqqoslab xulosa chiqarish ko‘nikmalarini rivojlantirishdan
iborat. 6-sinf  darsligida qadimgi sivilizatsiyalar  mavzulari  aynan shunday  tayanch
vazifani bajaradi: o‘quvchi ilk shaharlar qanday paydo bo‘lganini, dehqonchilik va
hunarmandchilik   jamiyatni   qanday   o‘zgartirganini,   e’tiqod   va   boshqaruv   tizimlari
qanday shakllanganini oddiy, ammo ilmiy izchillikda anglaydi.
“Hindiston   sivilizatsiyasi”   mavzusi   mazmunan   boy   bo‘lib,   Hind   vodiysi
shaharlari   (Xarappa,   Moxenjodaro),   Gang   havzasida   xo‘jalik   va   ijtimoiy
jarayonlarning   murakkablashuvi,   vediy   an’analar,   diniy-falsafiy   oqimlar
(buddaviylik va jaynizm), hamda Maurya davlati va Ashoka siyosati kabi qismlarni
o‘z ichiga oladi. Ushbu mavzu o‘quvchida “sivilizatsiya” tushunchasini real dalillar
orqali anglashga yordam beradi: rejalashtirilgan shahar, ijtimoiy mehnat taqsimoti,
savdo aloqalari, yozuv va belgi tizimlari, diniy g‘oyalar va davlat boshqaruvi kabi
belgilar sivilizatsiyaning asosiy mezonlari sifatida ko‘rsatiladi.
Shu   bilan   birga,   mavzuning   ko‘p   qirrali   va   terminlarga   boyligi   uni   faqat
o‘qituvchi  bayoni  asosida  tushuntirishda  ma’lum  qiyinchiliklarni  yuzaga keltiradi.
Amaliyot shuni ko‘rsatadiki, 11–12 yoshli o‘quvchi bir vaqtning o‘zida ham yangi
geografik  nomlarni,  ham   tarixiy  davrlarni,  ham   turli  ijtimoiy-diniy  tushunchalarni
qabul   qilayotganda,   agar   u   faol   ishtirok   etmasa,   bilim   tez   unutilishi   yoki   faqat
yodlash   darajasida   qolib   ketishi   mumkin.   Demak,   “Hindiston   sivilizatsiyasi”
mavzusini   o‘qitishda   interfaol   metodlar   –   hamkorlikdagi   o‘qish,   guruhli
muhokama,   taqqoslash,   muammoli   vaziyatni   yechish,   rol   o‘ynash   va   vizual
manbalar   bilan   ishlash   –   darsning   mazmunini   o‘quvchi   ongida   “tirik   bilim”ga
aylantiradi.
4 Interfaol   yondashuvning   ustunligi   shundaki,   u   o‘quvchining   bilishga   bo‘lgan
tabiiy   qiziqishini   kuchaytiradi   va   bilimni   mustaqil   kashf   etish   hissini   uyg‘otadi.
Masalan,   “Nega   qadimgi   sivilizatsiyalar   daryo   bo‘yida   paydo   bo‘lgan?”   savoliga
o‘quvchi   javobni   tayyor   eshitmaydi,   balki   xarita,   rasm,   matn   parchalari   va
guruhdagi   fikr   almashuvi   asosida   o‘zi   xulosa   qiladi.   Bunday   tajriba   o‘quvchida
nafaqat   mavzuni   tushunish,   balki   o‘rganishga   ishonch   va   o‘z   fikrini   asoslash
madaniyatini ham shakllantiradi.
Ushbu   malaka   ishining   maqsadi   6-sinf   darsligi   asosida   “Hindiston
sivilizatsiyasi”   mavzusini   o‘qitishda   interfaol   metodlardan   samarali   foydalanish
metodikasini ishlab chiqish, darsni kompetensiyaviy yondashuv asosida loyihalash,
topshiriqlar   banki   va   mezonli   baholash   vositalarini   taklif   etishdan   iborat.   Ish
jarayonida   mavzuning   ilmiy-tarixiy  mazmuni   soddalashtirilmaydi,   aksincha   6-sinf
yosh darajasiga mos “mazmuniy bloklar”ga ajratilib, har bir blok uchun mos metod
va topshiriqlar tizimi tavsiya qilinadi.
Malaka   ishining   vazifalari   quyidagilardan   iborat:   birinchidan,   Hindiston
sivilizatsiyasi mavzusining asosiy fakt va tushunchalarini 6-sinf talablari doirasida
aniqlash;   ikkinchidan,   interfaol   metodlarning   nazariy   asoslari   va   didaktik
tamoyillarini   yoritish;   uchinchidan,   darsni   bosqichma-bosqich   tashkil   etish   uchun
texnologik   xarita   (dars   “konstruktori”)ni   ishlab   chiqish;   to‘rtinchidan,   guruhli
ishlar,   muammoli   vaziyatlar,   matn   bilan   ishlash   va   taqqoslashga   oid   tarqatma
materiallar   hamda  baholash   rubrikasini   yaratish;   beshinchidan,   xulosa   va   metodik
tavsiyalar orqali amaliyotga tatbiq etish yo‘llarini ko‘rsatish.
Metodik   ishning   obyekti   6-sinf   tarix   ta’lim   jarayoni   bo‘lsa,   predmeti
“Hindiston   sivilizatsiyasi”   mavzusini   interfaol   metodlar   asosida   o‘qitish
metodikasidir. 
5 1 .  HINDISTON SIVILIZATSIYASI MAVZUSINING ILMIY-TARIXIY
MAZMUNI
Hindiston   sivilizatsiyasi   tarixini   tushuntirishda   eng   avvalo   tabiiy-geografik
omilning   o‘rni   ochib   beriladi.   Qadimgi   jamiyatlar   hayotida   tabiat   insonning
kundalik ehtiyojlarini belgilab bergan: suv manbai, yer unumdorligi, iqlim sharoiti,
chorva   va   o‘simlik   resurslari,   shuningdek,   xavf-xatarlar   (toshqin,   qurg‘oqchilik)
aholi turmush tarziga bevosita ta’sir ko‘rsatgan. Hind va Gang daryolari havzalari
ham   aynan   shunday   omillar   tufayli   qadimgi   Hindiston   tarixida   markaziy   o‘rin
egallaydi.   6-sinf   darajasida   bu   jarayon   “daryo   –   dehqonchilik   –   aholi   zichligi   –
shahar” zanjiri orqali tushuntiriladi.
Hind   daryosi   havzasi   Shimoli-g‘arbiy   Hindiston   va   hozirgi   Pokiston
hududlariga   to‘g‘ri   keladi.   Daryo   vodiysida   allyuvial   tuproqlar   unumdor   bo‘lib,
mavsumiy   suv   ko‘tarilishi   natijasida   yerlar   namlanib,   dehqonchilik   uchun   qulay
sharoit paydo bo‘lgan. Sug‘orma dehqonchilikning rivojlanishi o‘z navbatida oziq-
ovqat   zahirasini   ko‘paytiradi,   zahira   esa   aholi   sonining   ortishi   va   doimiy   yashash
manzillarining mustahkamlanishiga xizmat qiladi. O‘quvchi buni oddiy misol bilan
anglaydi: agar hosil yetarli bo‘lsa, odamlar ko‘chib yurmaydi, uy-joy quradi, hunar
o‘rganadi va bozor paydo bo‘ladi.
Tabiiy   muhit   faqat   imkoniyat   emas,   balki   sinov   ham   bo‘lgan.   Hind
havzasidagi   toshqinlar   ayrim   davrlarda   foydali   namlik   bergan   bo‘lsa,   boshqa
paytda yashash joylariga zarar yetkazgan bo‘lishi mumkin. Shuning uchun qadimgi
jamiyatlar   muayyan   darajada   boshqaruv   va   hamkorlikni   yo‘lga   qo‘yishga   majbur
bo‘lgan:   suvdan   foydalanish,   sug‘orish   inshootlarini   saqlash,   yirik   qurilishlarni
tashkil   etish   kabi   masalalar   umumiy   kelishuvni   talab   qiladi.   Bu   fikr   6-sinf
o‘quvchisiga   “katta   ishni   bir   odam   qilolmaydi,   demak   hamkorlik   va   tartib   kerak
bo‘ladi” degan tushuncha orqali singdiriladi.
Gang daryosi havzasi Shimoliy Hindistonning keng hududlarini qamrab oladi.
Bu   yerlar   keyingi   bosqichlarda,   o‘rmonlarni   o‘zlashtirish,   temir   qurollarning
6 tarqalishi   va   qishloq   xo‘jaligi   texnikasining   yaxshilanishi   bilan   yanada   faol
iqtisodiy markazga aylangan. Gang havzasida aholi soni tez ortib, turli qabilalar va
guruhlar o‘rtasida aloqalar kuchaygan, natijada ijtimoiy tuzilma murakkablashgan.
6-sinfda bu jarayonni “yangi yerlar – ko‘proq hosil – ko‘proq aholi – ko‘proq kasb-
hunar – ko‘proq shahar” izchilligi bilan tushuntirish samarali hisoblanadi.
Hindiston   hududining   tabiiy   xilma-xilligi   ham   muhim:   shimolda   Himolay
tog‘lari,   o‘rtada   Gang   tekisligi,   janubda   Dekan   platosi   joylashgan.   Tog‘lar   ayrim
davrlarda tabiiy to‘siq vazifasini bajargan, shu bilan birga dovonlar orqali madaniy
aloqalar   ham   bo‘lgan.   Dengizga   chiqish   imkoniyati   savdo   yo‘llarining
shakllanishiga   ta’sir   etgan.   Dars   jarayonida   xarita   bilan   ishlash   orqali   o‘quvchi
“mintaqa” tushunchasini o‘zlashtiradi: bir mamlakat ichida ham turli iqlim va tabiat
bo‘lishi, shu sababli odamlarning mashg‘uloti va turmush tarzi farqlanishi mumkin.
6-sinf   o‘quvchilariga   sivilizatsiya   tushunchasini   tushuntirishda   geografik
omilni   “shart-sharoit”   sifatida   ko‘rsatish   muhim:   tabiat   imkon   beradi,   ammo
jamiyat   uni   mehnat   va   tashkilotchilik   bilan   amalga   oshiradi.   Shuning   uchun
o‘qituvchi darsda ikki yo‘nalishni uyg‘unlashtiradi: bir tomondan, daryolar bo‘yida
yashashning   afzalliklari;   ikkinchi   tomondan,   insonning   mehnati   va   ijtimoiy
hamkorligi.   Bu   yondashuv   keyinchalik   boshqa   sivilizatsiyalar   (Misr,
Mesopotamiya,   Xitoy)   bilan   taqqoslash   uchun   ham   qulay   metodik   poydevor
yaratadi.
Hind   vodiysi   sivilizatsiyasi   qadimgi   dunyoning   yirik   shaharlashuv
o‘choqlaridan  biri   sifatida  tarixda   muhim  o‘rin  tutadi.  6-sinf   darajasida   bu  mavzu
“ilk shaharlar qanday ko‘rinishda bo‘lgan?” degan savol bilan ochiladi. Arxeologik
topilmalar Hind havzasida yirik aholi punktlari reja asosida qurilganini ko‘rsatadi:
ko‘chalar   ma’lum   tartibda   joylashgan,   turar-joy   va   jamoat   binolari   ajralgan,
qurilishda   pishiq   g‘ishtdan   foydalanilgan.   Bunday   belgilar   jamiyatda   mehnat
taqsimoti, hunarmandchilik va boshqaruv tizimi shakllanganini anglatadi.
7 Harappa   va   Moxenjodaro   nomlari   o‘quvchi   uchun   avval   boshda   qiyin
tuyulishi   mumkin,   shuning   uchun   ularni   “Hind   vodiysidagi   qadimgi   shaharlar”
degan   umumlashtiruvchi   ibora   bilan   birga   berish,   keyin   asta-sekin   nomlarni
mustahkamlash   tavsiya   etiladi.   Darsda   shaharlarning   eng   ta’sirli   belgisi   sifatida
rejalashtirilgan ko‘chalar va sanitariya madaniyati (suv chiqarish va oqova tizimlari
haqida   soddalashtirilgan   izoh)   yoritiladi.   Bu   fakt   o‘quvchida   qadimgi   jamiyatlar
“oddiy   va   tartibsiz”   bo‘lgan   degan   stereotipni   sindiradi   va   tarixiy   tasavvurini
kengaytiradi.
Shaharlashuv xo‘jalikning rivojlanishi bilan bevosita bog‘liq. Hind vodiysida
dehqonchilik va chorvachilik bilan birga hunarmandchilik tarmoqlari ham taraqqiy
etgan:   kulolchilik,   metallga   ishlov   berish,   tosh   va   suyakdan   buyumlar   tayyorlash,
bezaklar   yaratish   kabi   faoliyat   turlari   mavjud   bo‘lgan.   6-sinf   o‘quvchisi   uchun
hunarmandchilikni tushuntirishda “kasb” tushunchasiga tayangan holda, “bir odam
hamma narsani qilmaydi, kimdir sopol qiladi, kimdir temirga ishlov beradi, kimdir
savdo   qiladi”   degan   fikr   asosiy   o‘rin   tutadi.   Shunday   qilib,   mehnat   taqsimoti
sivilizatsiyaning muhim belgisi sifatida anglashiladi.
Hind   vodiysi   sivilizatsiyasida   savdo   aloqalari   ham   bo‘lgan.   Savdo   deganda
o‘quvchi   faqat   bozordagi   oddiy   almashuvni   tasavvur   qiladi;   o‘qituvchi   esa
savdoning masofali shakllari ham mavjud bo‘lganini, buning uchun o‘lchov, hisob-
kitob   va   ishonch   tizimlari   kerakligini   tushuntiradi.   Arxeologik   dalillar   turli
hududlardan kelgan xomashyo va buyumlar borligini ko‘rsatishi mumkin; 6-sinfda
bu   ma’lumot   ehtiyotkor,   umumiy   ko‘rinishda   beriladi:   “Hind   shaharlari   qo‘shni
hududlar bilan aloqada bo‘lgan, ayrim buyumlar uzoqdan kelgan”. Muhimi, savdo
jamiyatni ochiq va dinamik qiladi degan xulosa chiqariladi.
Madaniy   qatlamni   tushuntirishda   yozuv  masalasi  alohida   e’tibor   talab  qiladi.
Hind sivilizatsiyasiga oid muhrlar va belgilar topilgan bo‘lsa-da, ularning mazmuni
to‘liq   o‘qilmaganligi   haqida   ilmiy   betaraflik   saqlagan   holda   aytiladi.   O‘quvchi
uchun   asosiy   xulosa   shuki:   odamlar   biror   ma’lumotni   belgi   orqali   ifodalashga
8 ehtiyoj sezgan, demak jamiyatda boshqaruv, mulk yoki savdo bilan bog‘liq yozma
belgilash zarurati bo‘lgan. Bu yerda “belgi  – ma’no – ehtiyoj” zanjiri orqali tahlil
qilish ko‘nikmasi shakllantiriladi.
Hind   vodiysi   sivilizatsiyasi   haqida   gapirganda,   uning   keyingi   davrlardagi
o‘zgarishi   ham   soddalashtirilgan   tarzda   tushuntiriladi.   Ayrim   shaharlarning
tanazzulga   yuz   tutishi   sabablari   bo‘yicha   ilmiy   adabiyotlarda   turli   taxminlar
mavjud   bo‘lsa-da,   6-sinfda   o‘qituvchi   umumiy   tushunchani   beradi:   tabiatdagi
o‘zgarishlar,   daryo   yo‘nalishining   o‘zgarishi,   iqtisodiy   va   ijtimoiy   omillar
shaharlarga   ta’sir   etishi   mumkin.   Bu   o‘quvchiga   tarixda   “hamma   narsa   abadiy
emas”   degan   tushunchani   singdiradi,   shuningdek   sabab-oqibat   fikrlashini
mustahkamlaydi.
Metodik   jihatdan   Harappa–Moxenjodaro   mavzusi   vizual   material   bilan
boyitilishi lozim. Rasm yoki rekonstruksiya tasvirlari orqali ko‘cha rejalari, g‘ishtli
uylar, muhrlar  va bezak buyumlar  ko‘rsatilsa,  o‘quvchi  mavzuni  aniqroq tasavvur
qiladi.   Interfaol   yondashuvda   esa   o‘quvchi   tasvirni   “kuzatish   –   belgi   topish   –
xulosa”   bosqichlarida   tahlil   qiladi:   masalan,   “rasmda   ko‘chalar   tekismi?”,   “uylar
bir-biriga   o‘xshaydimi?”,   “bunday   tartib   nimani   bildiradi?”   kabi   savollar   orqali
fikrlash jarayoni faollashtiriladi.
Qadimgi   Hindiston   tarixida   keyingi   muhim   bosqichlardan   biri   vediy   davr
bilan   bog‘liq.   6-sinf   darajasida   vediy   davrni   “qadimgi   diniy-epik   matnlar   (Veda)
bilan bog‘liq madaniy an’ana shakllangan davr” sifatida tushuntirish yetarlidir. Bu
davrda   jamiyatning   ijtimoiy   hayoti   murakkablashib,   urf-odatlar   va   marosimlar
tizimi kuchaygan. O‘quvchi bu jarayonni shunday anglaydi: aholi ko‘paygani sari,
turli guruhlar ko‘paygani sari jamiyatni tartibga soluvchi qoidalar ham ko‘payadi.
Vediy an’ana bilan birga qadimgi Hindistonda ijtimoiy qatlamlashuv masalasi
ham   tilga   olinadi.   6-sinfda   buni   keskin   baholovchi   yoki   stereotipli   ifodalardan
qochgan   holda,   “jamiyatda   turli   guruhlar   va   kasblar   bo‘lgan,   ayrim   urf-odatlar
odamlarning   jamiyatdagi   o‘rnini   belgilagan”   tarzida   tushuntirish   maqsadga
9 muvofiq.   Tarixiy   jarayonni   tushunish   uchun   asosiy   jihat   –   mehnat   taqsimoti,
boshqaruv   va   diniy   marosimlar   jamiyat   hayotida   muhim   rol   o‘ynaganini
anglatishdir.
Keyingi   davrlarda   buddaviylik   va   jaynizm   kabi   diniy-falsafiy   oqimlar   paydo
bo‘lib, axloqiy g‘oyalarni kuchli targ‘ib qilgan. 6-sinf o‘quvchisiga bu oqimlarning
murakkab   ta’limotini   berish   shart   emas;   asosiy   e’tibor   insonning   ichki   tarbiyasi,
adolat,   rahm-shafqat,   zo‘ravonlikdan   tiyilish,   o‘zini   boshqarish   kabi   umumiy
axloqiy   g‘oyalarga   qaratiladi.   Bu   yerda   tarix   fanining   tarbiyaviy   jihati   ko‘rinadi:
o‘quvchi qadimgi jamiyatlar ham axloqiy qoidalar haqida o‘ylaganini biladi.
Qadimgi Hindistonning siyosiy tarixida davlatlashuv jarayonlari alohida o‘rin
tutadi.   6-sinfda   bu   jarayon   “kichik   hududiy   birlashmalar”dan   “yirik   davlat”ga
o‘tish   sifatida   tushuntiriladi.   Maurya   davlati   ana   shunday   yirik   tuzilmalardan   biri
bo‘lib,   markazlashgan   boshqaruvning   kuchayishi,   yo‘llar   va   aloqa   tizimining
rivojlanishi,   qo‘shin   va   ma’muriy   tizimning   shakllanishi   kabi   belgilar   bilan
izohlanadi. O‘quvchi uchun eng muhim xulosa shuki: davlat paydo bo‘lsa, umumiy
qoidalar, soliq yoki  mehnat  majburiyatlari, tartib-intizom  va adolatni  saqlash  kabi
vazifalar yuzaga keladi.
Ashoka   shaxsini   6-sinfda   “davlat   boshqaruvida   axloqiy   g‘oyalarni
kuchaytirgan hukmdor” sifatida talqin qilish mumkin. Ashoka siyosati  haqida gap
ketganda,   tarixiy   manbalarda   hukmdor   farmonlari   va   bitiklari   (qoyatosh   yoki
ustunlardagi yozuvlar) an’anasi tilga olinadi. Bu fakt o‘quvchiga tarixiy dalil bilan
ishlashning   sodda   ko‘rinishini   beradi:   agar   hukmdor   o‘z   qarashlarini   toshga
yozdirgan   bo‘lsa,   demak   u   keng   hududga   ta’sir   qilmoqchi   bo‘lgan   va   odamlar
o‘qiydigan yoki eshitadigan axborot tizimiga tayanishi kerak bo‘lgan.
Bu bo‘limni o‘qitishda muhim metodik tamoyil – soddalashtirish emas, balki
“yoshga   mos   tushuntirish”dir.   Ya’ni   o‘qituvchi   murakkab   tarixiy   jarayonlarni   bir
nechta asosiy tushunchalar atrofida jamlaydi: “madaniyat”, “din”, “davlat”, “axloq”
va   “jamiyat”.   O‘quvchi   har   bir   tushunchani   misol   orqali   anglaydi:   din   –   qadimgi
10 g‘oyalar va marosimlar; davlat  – tartib va boshqaruv; axloq – odamlar o‘rtasidagi
munosabatni   tartibga   soluvchi   qoidalar.   Natijada   “Hindiston   sivilizatsiyasi”
mavzusi   alohida   faktlar   yig‘indisi   emas,   balki   o‘zaro   bog‘liq   jarayonlar   tizimi
sifatida o‘zlashtiriladi.
1-bobning   umumlashtiruvchi   xulosasi   sifatida   shuni   ta’kidlash   mumkinki,
Hindiston sivilizatsiyasi tarixida tabiat va jamiyat o‘zaro ta’sirda bo‘lgan: Hind va
Gang   havzalaridagi   tabiiy   resurslar   dehqonchilik   va   shaharlashuvga   zamin
yaratgan;   shaharlar   mehnat   taqsimoti   va   boshqaruvni   kuchaytirgan;   diniy-falsafiy
oqimlar jamiyat axloqiy hayotini shakllantirgan; davlatlashuv esa katta hududlarni
birlashtirish va umumiy tartibni ta’minlashga xizmat qilgan. Aynan shu mazmuniy
bloklar   keyingi   boblarda   interfaol   metodlar   orqali   qanday   o‘qitilishi,   qanday
topshiriqlar bilan mustahkamlanishi metodik jihatdan asoslab beriladi.
11 2. “HINDISTON SIVILIZATSIYASI” MAVZUSINI O‘QITISHDA
INTERFAOL METODLARNING NAZARIY ASOSLARI
Interfaol   metodlar   tarix   ta’limida   mazmunni   o‘quvchiga   “tayyor”   holda
uzatishdan ko‘ra, uni bilish jarayoniga faol jalb etishni ko‘zlaydi. Tarixiy bilimning
o‘ziga   xosligi   shundaki,   u   faqat   faktlarni   bilish   bilan   chegaralanmaydi;   tarixiy
bilimning   asosiy   qiymati   faktning   ma’nosini   ochish,   hodisalar   orasidagi
bog‘lanishlarni   ko‘rish,   turli   manba   va   dalillarni   solishtirish,   hamda   oqibatlarni
tushuntirishda   namoyon   bo‘ladi.   Interfaol   yondashuv   o‘quvchi   tafakkurini   aynan
shu   yo‘nalishlarda   faollashtiradi:   o‘quvchi   “nima   bo‘lgan?”   savolidan   “nega
shunday bo‘lgan?” savoliga o‘tadi, so‘ng “bundan qanday xulosa chiqadi?” degan
fikrga keladi.
Interfaol   yondashuvning   maqsadi   uch   darajada   ko‘riladi:   birinchisi   –   bilim
darajasi,   ya’ni   mavzu   bo‘yicha   asosiy   tushuncha   va   faktlarni   o‘zlashtirish;
ikkinchisi   –   ko‘nikma   darajasi,   ya’ni   xarita,   jadval,   matn   va   tasvir   bilan   ishlash,
taqqoslash,   guruhda   muloqot   qilish,   dalil   keltirish   kabi   amaliy   harakatlarni
shakllantirish;   uchinchisi   –   kompetensiya   darajasi,   ya’ni   o‘quvchi   o‘z   bilim   va
ko‘nikmasini  yangi vaziyatda qo‘llay olishi, masalan, boshqa sivilizatsiyalar  bilan
qiyoslab   “o‘xshash   belgilar”   va   “farqli   jihatlar”ni   asoslab   bera   olishi.   “Hindiston
sivilizatsiyasi”   mavzusi   aynan   shunday   kompetensiyaviy   ishlashga   juda   mos,
chunki u daryo sivilizatsiyalari umumiy qonuniyatlari va Hindistonga xos jihatlarni
birgalikda ko‘rsatadi.
Interfaol   metodlarni   tanlashda   tarix   ta’limining   asosiy   didaktik   tamoyillari
saqlanadi.   Avvalo   ilmiylik   tamoyili:   6-sinfda   ham   faktlar   ishonchli   va   mantiqan
izchil   bo‘lishi   zarur,   shubhali   yoki   aniq   bo‘lmagan   masalalarda   “ilmiy   taxminlar
mavjud”   degan   ehtiyotkor   ibora   ishlatiladi.   Keyin   ko‘rgazmalilik   tamoyili:   xarita,
rasm, sxema, jadvallar o‘quvchi uchun asosiy tayanch bo‘lib xizmat qiladi. Izchillik
va   tizimlilik   tamoyili:   mavzu   “tabiat   –   xo‘jalik   –   shahar   –   madaniyat   –   din   –
davlat”   ketma-ketligida   berilganda,   o‘quvchi   mantiqiy   tizimni   ko‘radi.   Faollik   va
12 mustaqillik   tamoyili:   o‘quvchi   savol   beradi,   javob   izlaydi,   guruhda   ishtirok   etadi,
xulosani o‘zi shakllantiradi.
Interfaol   darsda   o‘qituvchining   roli   ham   o‘zgaradi:   u   axborot   beruvchi
“markaz”   emas,   balki   jarayonni   tashkil   etuvchi,   yo‘naltiruvchi,   muhokamani
boshqaruvchi   va   baholash   mezonini   aniqlashtiruvchi   “moderator”ga   aylanadi.
O‘qituvchi   o‘quvchining   fikrini   tinglaydi,   savollarni   aniq   qo‘yadi,   zarur   joyda
to‘ldiradi, lekin o‘quvchining o‘rniga  xulosa chiqarib bermaydi. Bu yondashuv  6-
sinfda   ayniqsa   muhim,   chunki   o‘quvchi   o‘z   fikrini   aytishga   uyalishi   yoki
adashishdan   qo‘rqishi   mumkin;   interfaol   metodlar   esa   xatoni   “o‘rganishning   bir
qismi” sifatida qabul qilinadigan ijobiy muhitni yaratadi.
Kutiladigan   natijalarni   aniq   belgilash   interfaol   metodikaning   muvaffaqiyati
uchun   hal   qiluvchi   omildir.   Agar   dars   oxirida   o‘quvchi   Hind   va   Gangni   xaritada
ko‘rsata   olsa,   Harappa   shaharlarining   kamida   uch   belgisini   aytsa,   Maurya   va
Ashoka   haqida   ikki   faktni   tushuntira   olsa,   buddaviylik/jaynizmning   umumiy
axloqiy   g‘oyalarini   soddalashtirib   ifodalay   olsa,   hamda   kamida   bir   taqqoslash
xulosasini   (masalan,   Misr   va   Hindiston:   daryo   bo‘yida   dehqonchilik,   lekin
shaharsozlikda   farqlar)   keltira   olsa,   bu   natija   interfaol   darsning   samaradorligini
ko‘rsatadi.   Shuningdek,   nutq   madaniyati,   guruhda   ishlash,   dalil   keltirish   kabi
ko‘nikmalar ham baholash rubrikasi orqali ko‘rinadigan natijaga aylantiriladi.
6-sinf   o‘quvchilari   rivojlanish   jihatidan   o‘rta   bo‘g‘inning   boshlang‘ich
bosqichida turadi. Bu yoshda obrazli tasavvur kuchli bo‘lishi bilan birga, mantiqiy
bog‘lanishlarni  qurish  ham   shakllanadi.  O‘quvchi  ko‘proq  ko‘rgazmali   materialga
tayanadi,   qisqa   va   aniq   ko‘rsatmalarni   yaxshi   qabul   qiladi,   faol   harakatga   ehtiyoj
sezadi.   Shu   sababli   “Hindiston   sivilizatsiyasi”   kabi   nisbatan   murakkab   mavzuni
o‘qitishda metodlarni tanlashda psixologik moslikka alohida e’tibor qaratish zarur:
darsning   har   8–12   daqiqasida   faoliyat   turi   almashib   turishi,   savollar   oddiydan
murakkabga o‘tishi, guruhli ishda rollar va vazifalar aniq taqsimlanishi kerak.
13 Bu   yoshdagi   o‘quvchida   diqqatning   barqarorligi   uzoq   vaqt   bir   xil   faoliyatga
chidamaydi. Shuning uchun darsni “mini-bloklar”ga bo‘lib tashkil etish maqsadga
muvofiq:   kirish   motivatsiyasi,   qisqa   tushuntirish,   guruhli   ish,   taqdimot,
mustahkamlash va yakuniy baholash. Har bir blok aniq natija bilan tugashi  kerak,
masalan,   motivatsiya   oxirida   “daryo   sivilizatsiyasi”ning   3–4   sababi   aytiladi;
guruhli   ish   oxirida   klaster   yoki   venn   diagramma   tayyor   bo‘ladi;   mustahkamlash
oxirida   keys   bo‘yicha   bir   xulosa   chiqariladi.   Natijani   ko‘rish   o‘quvchini
rag‘batlantiradi.
Metod   tanlash   mezonlaridan   biri   –   mavzuning   ichki   tuzilishidir.   “Hindiston
sivilizatsiyasi”da   bir   vaqtning   o‘zida   geografiya   (Hind/Gang),   arxeologiya
(Harappa),   ijtimoiy   hayot   (mehnat   taqsimoti),   madaniyat   (belgilar),   din
(buddaviylik/jaynizm)  va  siyosat   (Maurya–Ashoka)  mavjud.  Shu bois  bitta  metod
bilan   hammasini   qamrab   olish   qiyin;   eng   to‘g‘ri   yo‘l   –   har   bir   mazmuniy   blok
uchun eng mos interfaol usulni tanlash. Masalan, geografik blok uchun xarita bilan
ishlash   va   aqliy   hujum,   shaharsozlik   uchun   “kuzatish   –   xulosa”   tahlili   va   klaster,
taqqoslash   uchun   venn   diagramma,   matn   bilan   ishlash   uchun   INSERT,
umumlashtirish uchun jigsaw, axloqiy g‘oyalar uchun rol o‘ynash yoki mini-debat
mos keladi.
Metod tanlashda sinfning tayyorgarlik darajasi ham hisobga olinadi. Agar sinf
guruhli   ishlashga   endi   o‘rganayotgan   bo‘lsa,   2–3   kishilik   juftlik   yoki   kichik
guruhlar bilan boshlash, topshiriqlarni juda sodda qilib berish lozim. Agar sinf faol
bo‘lsa,   jigsaw   kabi   murakkabroq   hamkorlik   metodlarini   qo‘llash   mumkin.   Har
qanday   holatda   ham   o‘qituvchi   “qoidalar”ni   oldindan   belgilab   qo‘yadi:   kim
gapiradi,   qanday   tinglaymiz,   vaqtni   qanday   boshqaramiz,   taqdimot   necha   daqiqa
bo‘ladi,   baholash   mezoni   nima.   Qoidalar   aniqligi   intizomni   kuchaytiradi   va
interfaol darsni “shovqinli” emas, “tartibli faollik”ka aylantiradi.
6-sinf   o‘quvchisida   adolatli   baholanishga   ehtiyoj   kuchli   bo‘ladi.   Agar
baholash subyektiv tuyulsa, o‘quvchi faolligini yo‘qotishi mumkin. Shuning uchun
14 interfaol   metodikada   mezonli   baholash   rubrikasi   muhim:   o‘quvchi   nimaga   ball
qo‘yilishini   biladi,   faol   ishtirok   etishga   motivatsiya   oladi,   “faqat   eng   kuchlilar”
emas,   barcha   o‘quvchilar   o‘z   hissasini   qo‘sha   oladi.   “Hindiston   sivilizatsiyasi”
mavzusida   rubrika   xarita,   fakt,   tahlil,   taqqoslash   va   muloqot   kabi   mezonlarni   o‘z
ichiga olishi maqsadga muvofiq.
Nihoyat,   metod   tanlashda   resurs   va   vaqt   omili   ham   e’tibordan   chetda
qolmaydi.   Agar   sinfda   proyektor   yoki   bosma   tarqatmalar   yetarli   bo‘lmasa,   oddiy
doska   va   kartochkalar   bilan   ham   interfaol   ishni   tashkil   etish   mumkin.   Masalan,
venn   diagramma   doskada   chiziladi,   klaster   guruhlar   tomonidan   varaqda   tuziladi,
jigsaw   matnlari   qisqa   qilib   qo‘lda   yozilgan   kartochka   tarzida   beriladi.   Muhimi,
metodning   mohiyati   saqlanadi:   o‘quvchi   faol   o‘qiydi,   muhokama   qiladi,   xulosa
qiladi.   Shu   tariqa   interfaol   metodlar   texnik   vositalarga   qaram   bo‘lib   qolmaydi,
balki o‘qituvchining didaktik mahorati bilan ishlaydi.
Interfaol   metodlarni   mavzu   xususiyatiga   ko‘ra   bir   necha   guruhga   ajratish
mumkin. Birinchi guruh – g‘oyalarni tez yig‘ish va faollashtirish metodlari. Bunga
“Aqliy   hujum”,   “Blits-so‘rov”,   “Miya   xaritasi”   kabi   usullar   kiradi.   “Hindiston
sivilizatsiyasi”  darsida   bunday  metodlar   kirish  bosqichida  juda  qulay:  o‘quvchilar
“sivilizatsiya”   so‘zini   eshitganda   nimalarni   tasavvur   qilishini   aytadi,   o‘qituvchi
ularni   doskada   jamlaydi   va   keyin   mavzu   mazmunini   shu   tayanchlarga   bog‘laydi.
Natijada   o‘quvchida   “men   bilgan  narsa   bor”  hissi   paydo  bo‘ladi   va   yangi   bilimni
qabul qilish osonlashadi.
Ikkinchi   guruh   –   tuzilmaviy   va   tizimlashtiruvchi   metodlar.   Bunga   “Klaster”,
“T-sxema”, “Konseptual  jadval”, “Fishbone (sababi-oqibat)”, “Insert” kabi usullar
kiradi.   Masalan,   Harappa   shaharlarining   belgilarini   klasterga   joylashtirish   orqali
o‘quvchi   “shaharsozlik”,   “xo‘jalik”,   “madaniyat”,   “savdo”   kabi   tarmoqlarni
ko‘radi; bu esa mavzu materialini tartibga soladi. INSERT esa darslik matnini faol
o‘qishga xizmat qiladi: o‘quvchi “bilaman”, “yangi”, “tushunmadim”, “boshqacha
15 fikr”   belgilarini   qo‘yib,   matn   bilan   ongli   ishlaydi.   Bunday   yondashuv   6-sinfda
o‘qish savodxonligini ham rivojlantiradi.
Uchinchi   guruh   –   taqqoslash   va   tahlil   metodlari.   “Venn   diagrammasi”,
“Taqqoslash   jadvali”,   “Nima   uchun?”   zanjiri,   “Sabab-oqibat   xaritasi”   shular
jumlasidandir.   “Hindiston   sivilizatsiyasi”   mavzusi   daryo   sivilizatsiyalari   umumiy
qonuniyatlarini   o‘rgatishga   xizmat   qilgani   uchun   taqqoslash   metodlari   ayniqsa
muhim. O‘quvchi Hind sivilizatsiyasini  Misr yoki Mesopotamiya bilan solishtirib,
o‘xshash   jihatlar   (daryo,   sug‘orma   dehqonchilik,   shahar,   mehnat   taqsimoti)   va
farqlarni   (shahar   rejalari,   yozuv   holati,   siyosiy   tuzilma   kabi   soddalashtirilgan
ko‘rsatkichlar)   ajratadi.   Natijada   u   tarixiy   umumlashtirishni   o‘rganadi:
“sivilizatsiyalar o‘xshash qonuniyatlar bilan rivojlanadi, ammo har biri o‘ziga xos”.
To‘rtinchi   guruh   –   hamkorlik   va   o‘zaro   o‘qitish   metodlari.   “Jigsaw   (pazl)”,
“Guruhli   loyiha”,   “Galereya   bo‘ylab   sayr”,   “Aylana   stol”   kabi   usullar
o‘quvchilarning   bir-biridan   o‘rganishiga   imkon   beradi.   “Hindiston
sivilizatsiyasi”da   mazmun   bloklarga   bo‘lingani   uchun   jigsaw   juda   qulay:   har   bir
guruh   bitta   blokni   o‘rganadi,   so‘ng   “ekspert”   o‘quvchi   boshqa   guruhlarga
tushuntiradi.   Bu   metod   o‘quvchini   mas’uliyatli   qiladi,   chunki   u   faqat   o‘zi   uchun
emas, boshqalar uchun ham tushuntirishi kerak. Shu orqali bilim mustahkamlanadi
va nutq ko‘nikmasi o‘sadi.
Beshinchi   guruh   –   muammo   va   vaziyatni   yechish   metodlari.   “Keys-stadi”,
“Muammoli   savol”,   “Ssenariyli   vaziyat”   kabi   usullar   tarixiy   tafakkurni
chuqurlashtiradi.   Masalan,   “Nega   Hind   shaharlari   rejalashtirilgan   bo‘lishi   kerak
edi?” yoki  “Nega  daryo bo‘yidagi  shaharlar  suvni  boshqarishga muhtoj  bo‘lgan?”
kabi keys savollari o‘quvchini dalillarni birlashtirib xulosa chiqarishga undaydi. 6-
sinfda   keys   qisqa   bo‘lishi,   yo‘naltiruvchi   savollar   bilan   ta’minlanishi   va   yakunda
2–3 gaplik xulosa talab qilishi maqsadga muvofiq.
Oltinchi   guruh  –   kommunikativ  va   ijodiy   metodlar.  “Rol   o‘ynash”,   “Debat”,
“Press-konferensiya”,  “Intervyu” usullari  tarixiy tasavvurni  jonlantiradi. “Harappa
16 arxeologi”, “savdogar”, “rohib”, “shahar boshlig‘i” rollari orqali o‘quvchi mavzuni
boshqacha   burchakdan   ko‘radi:   arxeolog   dalilga   tayansa,   savdogar   almashuvni,
rohib   g‘oyalarni,   boshliq   tartibni   tushuntiradi.   Bunday   faoliyat   o‘quvchining
empatiyasini   ham   rivojlantiradi,   lekin   u   tarixiy   haqiqatdan   chetga   chiqmasligi
uchun o‘qituvchi rollar uchun “faktlar ro‘yxati”ni oldindan beradi.
Interfaol   metodlarni   qo‘llash   imkoniyatlarini   baholashda   eng   muhim   talab   –
metod   mazmunni   “ko‘rsatish”ga   xizmat   qilishi,   shunchaki   o‘yinbozlikka   aylanib
qolmasligidir.   Har   bir   metod   dars   maqsadiga   bog‘lanishi   zarur:   klaster   –
tizimlashtirish   uchun,   venn   –   taqqoslash   uchun,   jigsaw   –   katta   mazmunni   bo‘lib
o‘zlashtirish   uchun,   keys   –   sabab-oqibatni   ochish   uchun,   rol   o‘ynash   –   tarixiy
tasavvurni jonlantirish uchun tanlanadi. Shunda “Hindiston sivilizatsiyasi” mavzusi
o‘quvchida mantiqan bog‘langan bilimlar tizimiga aylanadi va keyingi mavzularni
o‘rganishga mustahkam tayanch bo‘ladi.
17 3. AMALIY METODIKA: DARSNI LOYIHALASH, TOPSHIRIQLAR
BANKI VA BAHOLASH
Amaliy metodikada darsni “texnologik xarita” asosida loyihalash o‘qituvchiga
jarayonni oldindan ko‘rish, vaqtni to‘g‘ri taqsimlash va kutiladigan natijalarni aniq
belgilash imkonini beradi. Texnologik xarita darsning pasporti bo‘lib, unda mavzu,
maqsad,   vazifa,   kutiladigan   natija,   resurslar,   metodlar,   bosqichlar,   o‘qituvchi   va
o‘quvchi   faoliyati   hamda   baholash   usullari   izchil   ko‘rsatiladi.   “Hindiston
sivilizatsiyasi”   mavzusida   texnologik   xarita   ayniqsa   muhim,   chunki   mazmun   bir
nechta blokdan iborat va har bir blokni mos metod bilan yoritish talab etiladi.
Dars   maqsadini   aniq   formulalashda   “biladi   –   tushuntiradi   –   qo‘llaydi”
fe’llaridan   foydalanish   samarali.   Masalan,   o‘quvchi   Hind   va   Gang   havzalarini
xaritada ko‘rsatishni biladi; Harappa shaharlarining asosiy belgilarini tushuntiradi;
Hind   sivilizatsiyasini   boshqa   daryo   sivilizatsiyasi   bilan   taqqoslab   xulosa
chiqarishni qo‘llaydi. Bu uch bosqich o‘qituvchiga ham darsni qurishda yo‘l-yo‘riq
beradi, baholash rubrikasini tuzishda ham asos bo‘ladi.
Dars   resurslari   minimal   va   maksimal   ko‘rinishda   rejalashtiriladi.   Minimal
resursga xarita (devor xaritasi yoki darslik xaritasi), doska, bo‘r/marker va tarqatma
kartochkalar kiradi. Maksimal resursga slayd, rasmlar, tayyor sxemalar, qisqa video
lavha,   interaktiv   platformalar   yoki   QR   orqali   manba   parchalari   ham   qo‘shilishi
mumkin. Biroq metodik maqsad shundan iboratki, resurs yetishmasa ham interfaol
darsni   amalga   oshirish   mumkin  bo‘lsin.   Shuning  uchun   ishda   “qog‘oz-kartochka”
asosidagi variantlar ham beriladi.
Bosqichlar   bo‘yicha   dars   45   daqiqaga   mos   ravishda   “motivatsiya   –   yangi
bilim – guruhli faoliyat – mustahkamlash – baholash va refleksiya” ketma-ketligida
rejalashtiriladi.   Motivatsiyada   aqliy   hujum   yoki   tezkor   savol   orqali   o‘quvchining
avvalgi   bilimlari   faollashtiriladi.  Yangi   bilim   berishda   o‘qituvchi   qisqa,   aniq   izoh
beradi   va   xarita   hamda   tasvirlarga   tayangan   holda   asosiy   tushunchalarni   kiritadi.
Guruhli   faoliyatda   o‘quvchilar   klaster,   venn   yoki   jigsaw   orqali   materialni   o‘zlari
18 qayta ishlaydi. Mustahkamlashda keys-stadi yoki “nima uchun?” zanjiri qo‘llanadi.
Yakunda rubrika asosida baholash, qisqa refleksiya va uy vazifa beriladi.
Texnologik   xaritaning   muhim   elementi   –   o‘quvchi   faoliyatini   aniq   yozib
qo‘yishdir.   Interfaol   darsda   “o‘qituvchi   nima   qiladi?”dan   ko‘ra   “o‘quvchi   nima
qiladi?”   savoli   markazga   chiqadi.   Masalan,   o‘quvchi   xaritada   joy   topadi,   rasmda
belgi ajratadi, matndan asosiy g‘oyani belgilaydi, guruhda fikr almashadi, taqdimot
qiladi,   xulosa   yozadi.   Har   bir   faoliyat   dars   maqsadiga   xizmat   qilsa,   dars   “faollik
uchun faollik” bo‘lib qolmaydi, balki natijaga yo‘naltirilgan bo‘ladi.
Metodik   nuqtayi   nazardan,   “Hindiston   sivilizatsiyasi”   darsini   bir   martada
barcha   mazmun   bilan   to‘ldirish   hamma   sinflarda   ham   qulay   bo‘lmasligi   mumkin.
Shuning   uchun   o‘qituvchi   mavzuni   ikki   darsga   bo‘lib   o‘qitishi   ham   mumkin:
birinchi   darsda   Hind   vodiysi   va   Harappa   shaharlari,   ikkinchi   darsda   vediy   davr,
diniy  oqimlar   va   Maurya–Ashoka.   Bunda   ham   interfaol   metodlar   saqlanadi,   faqat
mazmun   bloklari   qayta   taqsimlanadi.   Ushbu   malaka   ishida   45   daqiqalik   model
berilgan bo‘lsa-da, ilovalarda ikki darslik variantga mos tavsiyalar ham keltiriladi.
Amaliy   mashg‘ulotlar   ssenariylari   o‘qituvchiga   darsni   “tayyor   algoritm”
asosida   olib   borishga   yordam   beradi.   Ssenariy   deganda   faqat   o‘yin   elementlari
emas,   balki   har   bir   bosqichda   o‘quvchi   bajaradigan   aniq   vazifa,   vaqt   me’yori,
kutiladigan   mahsulot   (klaster   varaqasi,   venn   diagramma,   ekspert   xulosasi,   keys
javobi) nazarda tutiladi. Quyida “Hindiston sivilizatsiyasi” mavzusi uchun metodik
jihatdan   eng   samarali   bo‘lgan   bir   nechta   ssenariylar   uzluksiz   tarzda   izohlanadi,
ilovalarda esa ularning tarqatma ko‘rinishlari beriladi.
Klaster   ssenariysi   darsning   o‘rtasida   yoki   yakunida   mavzuni   tizimlashtirish
uchun   qulay.   O‘qituvchi   doskaga   “Hindiston   sivilizatsiyasi”   deb   yozadi   va
o‘quvchilardan   6   ta   tayanch   tarmoqni   taklif   qiladi:   tabiat,   xo‘jalik,   shahar,
madaniyat, din, davlat. Keyin sinf 3–4 kishilik guruhlarga bo‘linadi, har bir guruh 2
tarmoqni   to‘ldiradi   va   dalil   sifatida   darslikdagi   bir-ikki   faktni   yozib   qo‘yadi.
Masalan, “shahar” tarmog‘ida rejalashtirilgan ko‘chalar va g‘ishtli uylar, “xo‘jalik”
19 tarmog‘ida   dehqonchilik   va   hunarmandchilik,   “davlat”   tarmog‘ida   Maurya   va
Ashoka   nomi,   “din”   tarmog‘ida   buddaviylikning   axloqiy   g‘oyalari   keltiriladi.
Yakunda guruhlar o‘z tarmoqlarini taqdim qiladi va umumiy klaster hosil bo‘ladi.
Venn   diagramma   ssenariysi   taqqoslash   kompetensiyasini   rivojlantirishga
xizmat qiladi. O‘qituvchi ikki doirani chizadi: biri “Hind sivilizatsiyasi”, ikkinchisi
“Misr   (yoki   Mesopotamiya)   sivilizatsiyasi”.   O‘quvchilar   avval   o‘xshashliklarni
o‘rtaga yozadi: daryo bo‘yida dehqonchilik, sug‘orish, shaharlar, mehnat taqsimoti,
savdo.  Keyin  farqlarni  ikki  tomonga  ajratadi:  Hindda  shaharlar  rejalashtirilganligi
va  muhr-belgilar   tizimi  haqida   eslatma;  Misrda  esa   Nil   toshqinlari   va  piramidalar
kabi yodgorliklar haqida darslikdagi faktlar. Bu yerda o‘qituvchi ehtiyotkorlik bilan
muvozanatni saqlaydi: farqlarni keltirishda noto‘g‘ri stereotiplar paydo bo‘lmasligi
uchun “har bir sivilizatsiya o‘z sharoitiga mos rivojlangan” degan umumiy xulosa
chiqariladi.
Jigsaw   (pazl)   ssenariysi   katta   mazmunni   bo‘lib   o‘zlashtirish   uchun   ayni
muddao.   O‘qituvchi   oldindan   4   ta   qisqa   matn   parchasi   tayyorlaydi:   A   –   Hind   va
Gang havzalari, B – Harappa shaharlari, C – diniy oqimlar, D – Maurya va Ashoka.
Sinf 4 guruhga bo‘linadi, har bir guruh o‘z matnini o‘qib, 3 ta asosiy fikrni ajratadi
va   kichik   plakatga   yozadi.   So‘ng   “ekspertlar   almashinuvi”   bo‘ladi:   har   bir
guruhdan bittadan o‘quvchi yangi aralash guruhga o‘tib, o‘z bo‘lagini tushuntiradi.
Yakunda har bir aralash guruh “Hindiston sivilizatsiyasi”ning to‘liq tasvirini yig‘ib,
5–6   gaplik   umumiy   xulosani   yozadi.   Bu   metod   o‘quvchini   mas’uliyatli   qiladi   va
nutqni rivojlantiradi.
Keys-stadi ssenariysi sabab-oqibatni ochishga qaratiladi. O‘qituvchi vaziyatni
beradi: “Tasavvur qiling, siz Moxenjodaro shahrida yashaysiz. Shaharda ko‘chalar
to‘g‘ri  va uylar  bir-biriga o‘xshaydi.  Nega shaharni  shunday tartibda qurish kerak
bo‘lgan?”   O‘quvchilar   guruhda   3   yo‘naltiruvchi   savol   asosida   javob   topadi:
birinchisi, tartib shahar hayotini qanday yengillashtiradi; ikkinchisi, suv va tozalik
nima   uchun   muhim;   uchinchisi,   bunday   qurilish   uchun   qanday   hamkorlik   kerak.
20 Yakunda   guruh   2–3   gaplik   xulosani   sinfga   aytadi.   Keys   vazifasi   o‘quvchini
faktlarni birlashtirib mantiqiy xulosa chiqarishga o‘rgatadi.
Rol   o‘ynash   ssenariysi   tarixiy   tasavvurni   jonlantirish   uchun   qo‘llanadi.
O‘qituvchi 4 rolni taqsimlaydi: arxeolog, savdogar, shahar boshlig‘i, rohib. Har bir
rol uchun 3–4 faktli “tayanch kartochka” beriladi, masalan, arxeolog kartochkasida
“g‘isht”,   “muhr”,   “rejalashtirilgan   ko‘cha”   so‘zlari   bo‘ladi;   savdogarda
“almashuv”,   “bozor”,   “o‘lchov”   kabi   so‘zlar;   boshliqda   “tartib”,   “qoidalar”,
“mehnat   taqsimoti”;   rohibda   “axloq”,   “tinchlik”,   “zo‘ravonlikdan   tiyilish”.
O‘quvchi   shu   tayanchlarga   tayanib   4–5   gap   bilan   chiqish   qiladi.   Bu   faoliyat
o‘quvchiga mazmunni qayta ifodalash imkonini beradi va nutqni rivojlantiradi.
Amaliyot shuni ko‘rsatadiki, ssenariylar sinf sharoitiga moslashtirilganda eng
yaxshi   natija   beradi.   Agar   vaqt   qisqa   bo‘lsa,   jigsaw   o‘rniga   klaster   yoki   venn
tanlanishi   mumkin;   agar   sinf   juda   faol   bo‘lsa,   rol   o‘ynashni   mini-debat   bilan
birlashtirish   mumkin.   Muhimi,   har   bir   ssenariy   oxirida   o‘quvchi   “mahsulot”
yaratishi   va   o‘qituvchi   baholash   mezoni   asosida   natijani   ko‘rsatib   berishi   zarur.
Shunda interfaol  metodlar  o‘quvchida  muvaffaqiyat  hissini  uyg‘otadi  va mavzuga
qiziqishni oshiradi.
Interfaol   darsni   samarali   tashkil   etish   uchun   baholash   tizimi   ham   interfaol
yondashuvga   mos   bo‘lishi   kerak.   An’anaviy   baholashda   ko‘pincha   faqat   yakuniy
javob   baholanadi,   jarayon   esa   e’tiborsiz   qoladi.   Interfaol   metodikada   esa
jarayonning o‘zi ham o‘quv natijasining bir qismidir: o‘quvchi guruhda ishladimi,
dalil   keltirdimi,   xarita   bilan   ishladimi,   xulosa   chiqardimi   –   bularning   barchasi
baholash mezonida aks etadi. Shu sababli mezonli rubrika interfaol dars uchun eng
qulay vosita hisoblanadi.
Rubrika o‘quvchiga “nima uchun ball qo‘yilyapti?” degan savolga aniq javob
beradi   va   baholashni   shaffof   qiladi.   “Hindiston   sivilizatsiyasi”   mavzusi   uchun
rubrikani 5 mezon asosida tuzish tavsiya etiladi: birinchisi, xarita ko‘nikmasi (Hind
va Gangni  topish, asosiy  hududlarni  ko‘rsatish);  ikkinchisi, faktni  bilish  (Harappa
21 yoki  Maurya  bo‘yicha kamida  ikki-uch aniq  fakt);  uchinchisi,   tahlil   (sabab-oqibat
bog‘lanishini   tuzish);   to‘rtinchisi,   taqqoslash   (venn   yoki   jadval   orqali
o‘xshash/farqni   ko‘rsatish);   beshinchisi,   muloqot   va   hamkorlik   (guruhda   faol
ishtirok,   tinglash   va   fikr   bildirish).   O‘qituvchi   bu   mezonlarni   dars   boshida   e’lon
qilsa, o‘quvchi dars davomida nimaga intilishi kerakligini biladi.
Baholashni   formatif   va   summativ   ko‘rinishda   uyg‘unlashtirish   mumkin.
Formatif   baholash   dars   jarayonidagi   kichik   signal   va   qayta   aloqa   orqali   amalga
oshiriladi: o‘qituvchi guruhlar ishini kuzatadi, qisqa izoh beradi, xatoni ko‘rsatadi,
to‘g‘ri   yo‘nalishga   buradi.   Masalan,   o‘quvchi   Hind   va   Gangni   adashtirsa,
o‘qituvchi   xaritada   tezkor   ko‘rsatma   beradi;   venn   diagrammada   farqlar   noto‘g‘ri
bo‘lsa, “bu fakt darslikda bormi?” degan savol bilan o‘quvchini manbaga qaytaradi.
Summativ baholash  esa  dars oxirida rubrika ballari  yoki  qisqa test  orqali  yakuniy
natijani rasmiylashtiradi.
Test   topshiriqlari   6-sinfda   qisqa,   aniq   va   mazmuniy   bloklarga   bog‘langan
bo‘lishi kerak. Masalan, 8–10 ta savoldan iborat mini-testda 2 ta savol geografiyaga
(Hind/Gang),   2   ta   savol   Harappa   shaharlariga,   2   ta   savol   din   va   g‘oyalarga,   2   ta
savol Maurya–Ashokaga, 2 ta savol taqqoslash yoki sabab-oqibatga bag‘ishlanadi.
Savollar yodlashga emas, tushunishga xizmat qilishi uchun variantli test bilan birga
“to‘ldiring”   yoki   “1–2   gap   bilan   tushuntiring”   kabi   qisqa   ochiq   savollar   ham
kiritilishi mumkin.
Ijodiy vazifalar o‘quvchining tarixiy tasavvurini va nutqini rivojlantiradi, lekin
ular   faktlardan   chetga   chiqmasligi   kerak.   Shuning   uchun   ijodiy   topshiriq   “tarixiy
fantaziya”   emas,   “faktlarga   tayangan   tasvir”   bo‘lishi   lozim.   Masalan,   “Men
Moxenjodaroda   yashagan   bola”   mavzusida   8–10   gap   yozish   vazifasi   berilsa,
o‘quvchi   uy-joy,   ko‘cha,   hunar,   bozor,   suv,   tozalik   kabi   faktlarga   tayangan   holda
tasvir   yaratadi.   Yoki   “Ashoka   farmonlaridan   nimani   tushunish   mumkin?”
mavzusida 5 gaplik xulosa yozdirish mumkin. Bunda o‘qituvchi baholash mezonini
aniq qiladi: kamida 3 ta fakt ishlatish, 1 ta sabab-oqibat bog‘lanishi, 1 ta xulosa.
22 Baholashning   yana   bir   muhim   jihati   –   refleksiya,   ya’ni   o‘quvchining   o‘z-
o‘zini   baholashi.   Dars   oxirida   “Bugun   men   nimani   bildim?”,   “Qaysi   joy   qiyin
bo‘ldi?”,   “Qaysi   metod   menga   yordam   berdi?”   kabi   2–3   savolli   mini-refleksiya
o‘tkazilsa,   o‘quvchi   o‘z   o‘qish   jarayonini   anglaydi.   Bu   odat   keyinchalik   mustaqil
ta’lim   ko‘nikmasiga   aylanadi.   “Hindiston   sivilizatsiyasi”   mavzusida   refleksiya
orqali o‘qituvchi ham qayta aloqa oladi: qaysi blok o‘quvchilarga murakkab bo‘ldi,
qaysi metod yaxshi ishladi, kelgusi darslarda nimani o‘zgartirish kerak.
Shunday   qilib,   mezonli   rubrika,   formatif   va   summativ   baholashning
uyg‘unligi,   test   va   ijodiy   vazifalarning   maqsadga   yo‘naltirilganligi   interfaol
metodikaning   ajralmas   qismi   hisoblanadi.   Baholash   darsni   “nazorat”ga
aylantirmaydi,   aksincha,   o‘quvchini   o‘rganishga   rag‘batlantiradi   va   har   bir
o‘quvchining   muvaffaqiyatini   ko‘rsatadigan   adolatli   tizimni   yaratadi.   Bu
yondashuv   “Hindiston   sivilizatsiyasi”   mavzusini   6-sinfda   samarali   o‘zlashtirishga
xizmat qiladi.
23 XULOSA
Mazkur   malaka   ishida   6-sinf   tarix   darsligidagi   “Hindiston   sivilizatsiyasi”
mavzusini o‘qitishda interfaol metodlardan foydalanishning mazmuniy, didaktik va
amaliy   jihatlari   uzviy   holda   yoritildi.   Birinchi   navbatda,   mavzuning   ilmiy-tarixiy
mazmuni   6-sinf   yosh   xususiyatlariga   mos   bloklarga   ajratildi:   Hind   va   Gang
havzalari,   Harappa–Moxenjodaro   shaharlari,   vediy   an’ana,   diniy-falsafiy   oqimlar,
Maurya va Ashoka davri. Bu bloklar o‘quvchida sivilizatsiya tushunchasini konkret
dalillar   orqali   anglash,   tarixiy   makon   va   vaqtni   tasavvur   qilish,   sabab-oqibat
aloqalarini   ko‘rish,   hamda   umumlashtirish   ko‘nikmalarini   shakllantirishga   xizmat
qilishi asoslab berildi.
Ikkinchi bobda interfaol yondashuvning nazariy asoslari ochib berildi va tarix
ta’limida interfaol metodlarning ahamiyati, tamoyillari hamda kutiladigan natijalari
ko‘rsatildi.   Xususan,   interfaollik   o‘quvchini   passiv   tinglovchidan   faol   subyektga
aylantirishi,   darsda   hamkorlik   va   muloqot   madaniyatini   kuchaytirishi,   dalil   bilan
ishlash,   taqqoslash   va   xulosa   chiqarish   ko‘nikmalarini   oshirishi   ta’kidlandi.
Shuningdek, 6-sinf o‘quvchilarining psixologik xususiyatlari hisobga olingan holda
metod   tanlash   mezonlari   ishlab   chiqildi:   vaqtni   mini-bloklarga   bo‘lish,   vizuallik,
aniq ko‘rsatma va qoidalar, differensial topshiriqlar va shaffof baholash.
Uchinchi   bobda   amaliy   metodika   taklif   qilindi:   darsning   texnologik   xaritasi,
interfaol   mashg‘ulotlar   ssenariylari,   tarqatmalar,   keys   vaziyatlari,   rol   o‘ynash
kartochkalari   hamda  mezonli  baholash  rubrikasi   yaratildi.  Baholashda   formatif   va
summativ   yondashuvlarni   uyg‘unlashtirish,   test   va   ijodiy   vazifalarni   maqsadga
yo‘naltirish,   refleksiya   orqali   o‘quvchining   o‘qish   jarayonini   anglatish   tavsiya
etildi.   Natijada,   “Hindiston   sivilizatsiyasi”   mavzusini   interfaol   metodlar   asosida
o‘qitish   6-sinfda   ta’lim   sifati   va   o‘quvchi   faolligini   oshiradigan,   kompetensiyaviy
yondashuvni   amalda   ro‘yobga   chiqaradigan   samarali   metodik   yechim   ekanligi
xulosalandi.
24 Umumiy   metodik   tavsiya   sifatida   shuni   aytish   mumkinki,   interfaol   metodlar
darsning   maqsadiga   xizmat   qilgandagina   natija   beradi;   shuning   uchun   o‘qituvchi
har   bir   metodni   mazmun   va   kutiladigan   natija   bilan   bog‘lab   tanlashi,   baholash
mezonini   oldindan   belgilashi,   sinfning   tayyorgarligiga   moslashtirishi   va   dars
yakunida   o‘quvchining   yaratilgan   “mahsulot”i   orqali   natijani   ko‘rsatishi   zarur.
Shunda tarix darsi faktlarni yodlash emas, tarixiy fikrlashni shakllantirishga xizmat
qiladigan samarali ta’lim jarayoniga aylanadi.
25 FOYDALANILGAN ADABIYOTLAR RO‘YHATI:
1. Sagdullayev, A. S., Kostetskiy, V. A. Qadimgi dunyo tarixi: umumiy o‘rta ta’lim
maktablarining 6-sinfi uchun darslik. Toshkent, 2022. - 192 b. (Hindiston 
sivilizatsiyasi mavzusi uchun foydalanilgan bo‘lim sahifalari: taxm. 58-67-betlar, 
nashrga qarab farqlanishi mumkin).
2. O‘zbekiston Respublikasi Maktabgacha va maktab ta’limi vazirligi. Umumiy 
o‘rta ta’limning milliy o‘quv dasturi (Tarix fani). Toshkent, 2022. - 1 nashr. 
(Mazmunga oid bo‘lim va kompetensiyalar qismi).
3. Ro‘ziyeva, D., Usmonboyeva, M., Holiqova, Z. Interfaol metodlar: mohiyati va 
qo‘llanilishi (metodik qo‘llanma). Toshkent: Nizomiy nomidagi TDPU nashriyoti, 
2013. - 136 b. (Foydalanilgan sahifalar: 7-18, 42-67, 96-108-betlar).
4. Tarix o‘qitish metodikasi (o‘quv qo‘llanma). Toshkent: "Innovatsion nashriyot-
matbaa uyi", 2023. - 152 b. (Foydalanilgan sahifalar: 12-29, 63-88, 101-118-
betlar).
5. Tolipov, O‘., Usmonboyeva, M. Pedagogik texnologiyalarning tatbiqiy asoslari. 
Toshkent: Fan, 2006. - 260 b. (Foydalanilgan sahifalar: 34-56, 117-136-betlar).
6. Omonov, H., Xo‘jayev, N., Madyarova, S., Eshchonov, E. Pedagogik 
texnologiyalar va pedagogik mahorat. Toshkent: Iqtisod-Moliya, 2009. - 240 b. 
(Foydalanilgan sahifalar: 71-95, 146-162-betlar).
7. Azizxo‘jayeva, N. N. Pedagogik texnologiya va pedagogik mahorat. Toshkent: 
TDPU, 2006. - 159 b. (Foydalanilgan sahifalar: 52-76, 101-119-betlar).
8. Ishmuhamedov, R., Abduqodirov, A., Pardaev, A. Ta’limda innovatsion 
texnologiyalar (amaliy tavsiyalar). Toshkent: Iste’dod, 2008. - 180 b. 
(Foydalanilgan sahifalar: 24-49, 88-110-betlar).
26 ILOVALAR
Quyidagi ilovalar “Hindiston sivilizatsiyasi” mavzusini 6-sinfda interfaol 
metodlar asosida o‘qitish uchun tayyor metodik majmua sifatida taqdim etiladi. 
Ilovalar o‘qituvchi tomonidan sinf sharoitiga moslashtirilishi, vaqt va resursga 
qarab qisqartirilishi yoki kengaytirilishi mumkin, biroq metodik mohiyat saqlanadi:
o‘quvchi faol o‘qiydi, muhokama qiladi, dalil keltiradi va xulosa chiqaradi.
Ilova 1. Darsning texnologik xaritasi (qisqa jadval)
Bosqich Vaqt O‘qituvchi 
faoliyati O‘quvchi faoliyati
Motivatsiya 5 daqiqa Aqliy hujum: 
“Nega 
sivilizatsiyalar 
daryo bo‘yida?” 
savolini beradi, 
javoblarni 
jamlaydi. Fikr bildiradi, 3–4 
sababni aytadi.
Yangi bilim 15 daqiqa Xarita va rasm 
asosida 
Hind/Gang, 
Harappa, Maurya–
Ashoka bo‘yicha 
qisqa izoh beradi. Xaritada joy 
topadi, asosiy 
tushunchalarni 
daftariga yozadi.
Guruhli ish 15 daqiqa Jigsaw yoki 
klaster 
topshirig‘ini 
tushuntiradi, 
vaqtni nazorat  Matnni o‘qiydi, 
klaster/venn 
tuzadi, taqdimot 
qiladi.
27 qiladi.
Mustahkamlash 7 daqiqa Keys-stadi 
savolini beradi, 
yo‘naltiruvchi 
savollar bilan 
yordam beradi. Dalillarni 
birlashtirib 2–3 
gaplik xulosa 
yozadi.
Baholash va 
yakun 3 daqiqa Rubrika bo‘yicha 
baholaydi, 
refleksiya savolini
beradi, uy vazifa 
beradi. O‘zini baholaydi, 
darsdan olgan 
xulosani aytadi.
Ilova 2. Jigsaw uchun 4 ta qisqa matn (tarqatma)
Matn A (Geografiya). Hind va Gang daryolari qadimgi Hindiston 
taraqqiyotida muhim rol o‘ynagan. Daryolar sug‘orish va ichimlik suvi manbai 
bo‘lib, dehqonchilikni rivojlantirgan. Hosil ko‘payishi aholi sonini oshirgan, 
doimiy yashash joylari mustahkamlangan. Gang havzasida keyingi davrlarda 
yerlarni o‘zlashtirish kuchayib, iqtisodiy markaz kengaygan.
Matn B (Shaharlar). Harappa va Moxenjodaro Hind vodiysidagi qadimgi 
shaharlardan bo‘lib, ko‘chalar tartib bilan rejalashtirilgan. Qurilishda pishiq g‘isht 
ishlatilgan, ayrim joylarda suv va tozalik bilan bog‘liq tizimlar bo‘lganligi qayd 
etiladi. Hunarmandchilik rivojlangan: kulolchilik, metallga ishlov, bezak buyumlar.
Bu belgilar jamiyatda mehnat taqsimoti va boshqaruv bo‘lganini ko‘rsatadi.
Matn C (Din va g‘oyalar). Vediy an’ana qadimgi Hindiston madaniyatida 
muhim o‘rin tutgan. Keyingi davrlarda buddaviylik va jaynizm kabi diniy-falsafiy 
oqimlar paydo bo‘lib, axloqiy qadriyatlarni targ‘ib qilgan. Ular rahm-shafqat, 
28 o‘zini boshqarish, zo‘ravonlikdan tiyilish kabi g‘oyalarni ilgari surgan. Bu oqimlar 
jamiyatning ma’naviy hayotiga ta’sir ko‘rsatgan.
Matn D (Davlat). Maurya davlati qadimgi Hindistondagi yirik davlatlardan 
biri bo‘lib, markazlashgan boshqaruv kuchaygan. Ashoka davrida davlat siyosatida 
axloqiy g‘oyalar va tartib-intizomni mustahkamlashga e’tibor kuchaygani haqida 
manbalarda uchraydi. Hukmdor qarashlarini yozma bitiklar orqali tarqatishga 
uringan. Bu holat davlatning keng hududni boshqarishga intilganini bildiradi.
Ilova 3. Keys-stadi savollari (namunalar)
1) Nega Harappa shaharlari rejalashtirilgan ko‘chalar bilan qurilgan bo‘lishi 
mumkin? Javobingizda kamida 2 ta dalil keltiring.
2) Daryo bo‘yida yashashning 3 ta afzalligi va 1 ta xavfini yozing. So‘ng “odamlar 
xavfni qanday kamaytirgan bo‘lishi mumkin?” degan savolga xulosa chiqaring.
3) Agar savdo rivojlansa, jamiyat hayotida qanday o‘zgarishlar yuz beradi? Hind 
sivilizatsiyasi misolida 2 ta fikr yozing.
Ilova 4. Baholash rubrikasi (5 ballik)
Mezon Talab (qisqa) Ball
Xarita Hind va Gangni to‘g‘ri 
ko‘rsatadi 1
Fakt Harappa/Maurya 
bo‘yicha kamida 2–3 fakt
aytadi 1
Tahlil 1 sabab-oqibat 
bog‘lanishini tuzadi 1
Taqqoslash Venn/jadvalda 1 
o‘xshash + 1 farqni 
ko‘rsatadi 1
Muloqot Guruhda faol, tartibli  1
29 ishtirok etadi
Ilova 5. Mini-test (10 ta) va javoblar kaliti
1) Qadimgi Hindistonning ilk shahar madaniyati ko‘proq qaysi daryo havzasida 
shakllangan?
2) Harappa va Moxenjodaro shaharlari nimasi bilan ajralib turadi? (2 ta belgi)
3) Daryo bo‘yida dehqonchilikning rivojlanishiga nima yordam beradi? (1 ta sabab)
4) Mehnat taqsimoti deganda nimani tushunasiz? (1–2 gap)
5) Veda so‘zi qaysi davr bilan bog‘lanadi?
6) Buddizm va jaynizmda umumiy axloqiy g‘oyalardan 1 tasini yozing.
7) Maurya davlati haqida 1 ta fakt keltiring.
8) Ashoka nomi nima bilan esda qolgan? (1–2 gap)
9) Hind sivilizatsiyasi va Misr sivilizatsiyasining 1 ta o‘xshashligini yozing.
10) “Shahar rejalashtirilgan bo‘lsa, jamiyatda boshqaruv bo‘lgan” degan fikrni 1 
dalil bilan asoslang.
Javoblar kaliti (namuna): 1) Hind; 2) rejalashtirilgan ko‘chalar, g‘ishtli 
qurilish (yoki tozalik tizimi); 3) sug‘orish imkoniyati/toshqin natijasida unumdor 
tuproq; 4) kasblarning ajralishi; 5) vediy davr; 6) zo‘ravonlikdan tiyilish/rahm-
shafqat; 7) yirik markazlashgan davlat; 8) axloqiy siyosat va tartibni targ‘ib qilgan; 
9) daryo bo‘yida dehqonchilik; 10) yirik qurilish va tartib uchun hamkorlik va 
boshqaruv kerak.
30

Hindiston sivilizatsiyasi mavzusida interfaol metodlardan foydalanish metodikasi.

Sotib olish
  • O'xshash dokumentlar

  • Yangibozor tuman arxivining tarixi
  • Shahobiddin Muhammad an – Nasaviy. Sulton Jaloliddin Manguberdi hayoti
  • Rossiya bilan O’zbekistonning iqtisodiy aloqalari
  • O‘zbekistonning YUNESKO ro‘yxatidagi tarixiy shaharlari va ularning turizm sohasidagi roli
  • Janubiy va markaziy Qozog’iston ilk o’rta tosh davri manzilgohlari

Xaridni tasdiqlang

Ha Yo'q

© Copyright 2019-2026. Created by Foreach.Soft

  • Balansdan chiqarish bo'yicha ko'rsatmalar
  • Biz bilan aloqa
  • Saytdan foydalanish yuriqnomasi
  • Fayl yuklash yuriqnomasi
  • Русский