Hindiston sivilizatsiyasi - Tarix - Kurs ishlari

Dokument ma'lumotlari

Narxi	9000UZS
Hajmi	327.0KB
Xaridlar	0
Yuklab olingan sana	24 Fevral 2026
Kengaytma	docx
Bo'lim	Kurs ishlari
Fan	Tarix

Sotuvchi

Salavat Galiyev

Ro'yxatga olish sanasi 17 Noyabr 2024

0 Sotish

Hindiston sivilizatsiyasi

Sotib olish

O‘ZBEKISTON RESPUBLIKASI
MAKTABGACHA VA MAKTAB TA’LIM VAZIRLIGI
ANDIJON DAVLAT PEDAGOGIKA INSTITUTI
MALAKA OSHIRISH MARKAZI
Tarix yo‘nalishi tinglovchisi
_______________________________________ning
“Hindiston sivilizatsiyasi mavzusida interfaol metodlardan
foydalanish metodikasi ” mavzusida tayyorlagan
MALAKA ISHI
Ilmiy rahbar ______ ________________________
Andijon-2026
1

ANNOTATSIYA
Mazkur malaka ishida 6-sinf tarix darsligidagi “Hindiston sivilizatsiyasi”
mavzusini o‘qitishda interfaol metodlardan foydalanishning ilmiy-nazariy va
amaliy-metodik jihatlari yoritiladi. Ishning asosiy g‘oyasi shundan iboratki,
qadimgi Hindiston tarixiga doir faktlar (Hind vodiysi shaharlari, Gang havzasida
ijtimoiy taraqqiyot, vediy davr, diniy-falsafiy oqimlar, Maurya davlati va Ashoka
siyosati) o‘quvchiga tayyor xulosa ko‘rinishida berilganda emas, balki hamkorlikka
asoslangan faol o‘qish, muhokama, taqqoslash va muammoli vaziyatlarni yechish
orqali o‘zlashtirilganda mustahkam bilimga aylanadi. Shu sababli ishda “Aqliy
hujum”, “Klaster”, “Venn diagrammasi”, “Jigsaw (pazl)”, “INSERT”, “Keys-
stadi”, “Rol o‘ynash”, “T-sxema”, “Debat” kabi metodlar 6-sinf yosh
xususiyatlariga moslashtirilib, darsni rejalashtirish, resurs tanlash, differensial
topshiriqlar tuzish va mezonli baholashni tashkil etish bo‘yicha takliflar ishlab
chiqiladi. Natijada “Hindiston sivilizatsiyasi” mavzusini o‘qitish jarayonida
o‘quvchilarning tarixiy tafakkuri, mantiqiy fikrlashi, nutq madaniyati, xarita hamda
vizual manbalar bilan ishlash ko‘nikmalari oshishi ilmiy asoslab beriladi.
2

Mundarija
Kirish ................................................................................................................. 4
1 . Hindiston sivilizatsiyasi mavzusining ilmiy-tarixiy mazmuni........................6
2. “Hindiston sivilizatsiyasi” mavzusini o‘qitishda interfaol metodlarning nazariy
asoslari …….......................................................................................................12
3. Amaliy metodika: darsni loyihalash, topshiriqlar banki va baholash.............18
Xulosa .................................................................................................................24
Foydalanilgan adabiyotlar ro‘yxati ....................................................................26
Ilovalar ................................................................................................................27
Kalit so‘zlar: Kalit so‘zlar: Hindiston sivilizatsiyasi, Hind vodiysi, Xarappa,
Moxenjodaro, veda davri, Maurya, Ashoka, buddaviylik, interfaol metod,
kompetensiya, texnologik xarita, mezonli baholash.
3

KIRISH
Umumiy o‘rta ta’lim tizimida tarix fanining vazifasi o‘quvchini faqat sanalar
va hodisalar ketma-ketligi bilan tanishtirish emas, balki unda tarixiy tafakkur va
fuqarolik pozitsiyasini shakllantirish, voqea-hodisalarning sabab-oqibat
bog‘lanishlarini tushuntirish, tarixiy makon va vaqtni tasavvur qilish, turli
jamiyatlar taraqqiyotini taqqoslab xulosa chiqarish ko‘nikmalarini rivojlantirishdan
iborat. 6-sinf darsligida qadimgi sivilizatsiyalar mavzulari aynan shunday tayanch
vazifani bajaradi: o‘quvchi ilk shaharlar qanday paydo bo‘lganini, dehqonchilik va
hunarmandchilik jamiyatni qanday o‘zgartirganini, e’tiqod va boshqaruv tizimlari
qanday shakllanganini oddiy, ammo ilmiy izchillikda anglaydi.
“Hindiston sivilizatsiyasi” mavzusi mazmunan boy bo‘lib, Hind vodiysi
shaharlari (Xarappa, Moxenjodaro), Gang havzasida xo‘jalik va ijtimoiy
jarayonlarning murakkablashuvi, vediy an’analar, diniy-falsafiy oqimlar
(buddaviylik va jaynizm), hamda Maurya davlati va Ashoka siyosati kabi qismlarni
o‘z ichiga oladi. Ushbu mavzu o‘quvchida “sivilizatsiya” tushunchasini real dalillar
orqali anglashga yordam beradi: rejalashtirilgan shahar, ijtimoiy mehnat taqsimoti,
savdo aloqalari, yozuv va belgi tizimlari, diniy g‘oyalar va davlat boshqaruvi kabi
belgilar sivilizatsiyaning asosiy mezonlari sifatida ko‘rsatiladi.
Shu bilan birga, mavzuning ko‘p qirrali va terminlarga boyligi uni faqat
o‘qituvchi bayoni asosida tushuntirishda ma’lum qiyinchiliklarni yuzaga keltiradi.
Amaliyot shuni ko‘rsatadiki, 11–12 yoshli o‘quvchi bir vaqtning o‘zida ham yangi
geografik nomlarni, ham tarixiy davrlarni, ham turli ijtimoiy-diniy tushunchalarni
qabul qilayotganda, agar u faol ishtirok etmasa, bilim tez unutilishi yoki faqat
yodlash darajasida qolib ketishi mumkin. Demak, “Hindiston sivilizatsiyasi”
mavzusini o‘qitishda interfaol metodlar – hamkorlikdagi o‘qish, guruhli
muhokama, taqqoslash, muammoli vaziyatni yechish, rol o‘ynash va vizual
manbalar bilan ishlash – darsning mazmunini o‘quvchi ongida “tirik bilim”ga
aylantiradi.
4

Interfaol yondashuvning ustunligi shundaki, u o‘quvchining bilishga bo‘lgan
tabiiy qiziqishini kuchaytiradi va bilimni mustaqil kashf etish hissini uyg‘otadi.
Masalan, “Nega qadimgi sivilizatsiyalar daryo bo‘yida paydo bo‘lgan?” savoliga
o‘quvchi javobni tayyor eshitmaydi, balki xarita, rasm, matn parchalari va
guruhdagi fikr almashuvi asosida o‘zi xulosa qiladi. Bunday tajriba o‘quvchida
nafaqat mavzuni tushunish, balki o‘rganishga ishonch va o‘z fikrini asoslash
madaniyatini ham shakllantiradi.
Ushbu malaka ishining maqsadi 6-sinf darsligi asosida “Hindiston
sivilizatsiyasi” mavzusini o‘qitishda interfaol metodlardan samarali foydalanish
metodikasini ishlab chiqish, darsni kompetensiyaviy yondashuv asosida loyihalash,
topshiriqlar banki va mezonli baholash vositalarini taklif etishdan iborat. Ish
jarayonida mavzuning ilmiy-tarixiy mazmuni soddalashtirilmaydi, aksincha 6-sinf
yosh darajasiga mos “mazmuniy bloklar”ga ajratilib, har bir blok uchun mos metod
va topshiriqlar tizimi tavsiya qilinadi.
Malaka ishining vazifalari quyidagilardan iborat: birinchidan, Hindiston
sivilizatsiyasi mavzusining asosiy fakt va tushunchalarini 6-sinf talablari doirasida
aniqlash; ikkinchidan, interfaol metodlarning nazariy asoslari va didaktik
tamoyillarini yoritish; uchinchidan, darsni bosqichma-bosqich tashkil etish uchun
texnologik xarita (dars “konstruktori”)ni ishlab chiqish; to‘rtinchidan, guruhli
ishlar, muammoli vaziyatlar, matn bilan ishlash va taqqoslashga oid tarqatma
materiallar hamda baholash rubrikasini yaratish; beshinchidan, xulosa va metodik
tavsiyalar orqali amaliyotga tatbiq etish yo‘llarini ko‘rsatish.
Metodik ishning obyekti 6-sinf tarix ta’lim jarayoni bo‘lsa, predmeti
“Hindiston sivilizatsiyasi” mavzusini interfaol metodlar asosida o‘qitish
metodikasidir.
5

1 . HINDISTON SIVILIZATSIYASI MAVZUSINING ILMIY-TARIXIY
MAZMUNI
Hindiston sivilizatsiyasi tarixini tushuntirishda eng avvalo tabiiy-geografik
omilning o‘rni ochib beriladi. Qadimgi jamiyatlar hayotida tabiat insonning
kundalik ehtiyojlarini belgilab bergan: suv manbai, yer unumdorligi, iqlim sharoiti,
chorva va o‘simlik resurslari, shuningdek, xavf-xatarlar (toshqin, qurg‘oqchilik)
aholi turmush tarziga bevosita ta’sir ko‘rsatgan. Hind va Gang daryolari havzalari
ham aynan shunday omillar tufayli qadimgi Hindiston tarixida markaziy o‘rin
egallaydi. 6-sinf darajasida bu jarayon “daryo – dehqonchilik – aholi zichligi –
shahar” zanjiri orqali tushuntiriladi.
Hind daryosi havzasi Shimoli-g‘arbiy Hindiston va hozirgi Pokiston
hududlariga to‘g‘ri keladi. Daryo vodiysida allyuvial tuproqlar unumdor bo‘lib,
mavsumiy suv ko‘tarilishi natijasida yerlar namlanib, dehqonchilik uchun qulay
sharoit paydo bo‘lgan. Sug‘orma dehqonchilikning rivojlanishi o‘z navbatida oziq-
ovqat zahirasini ko‘paytiradi, zahira esa aholi sonining ortishi va doimiy yashash
manzillarining mustahkamlanishiga xizmat qiladi. O‘quvchi buni oddiy misol bilan
anglaydi: agar hosil yetarli bo‘lsa, odamlar ko‘chib yurmaydi, uy-joy quradi, hunar
o‘rganadi va bozor paydo bo‘ladi.
Tabiiy muhit faqat imkoniyat emas, balki sinov ham bo‘lgan. Hind
havzasidagi toshqinlar ayrim davrlarda foydali namlik bergan bo‘lsa, boshqa
paytda yashash joylariga zarar yetkazgan bo‘lishi mumkin. Shuning uchun qadimgi
jamiyatlar muayyan darajada boshqaruv va hamkorlikni yo‘lga qo‘yishga majbur
bo‘lgan: suvdan foydalanish, sug‘orish inshootlarini saqlash, yirik qurilishlarni
tashkil etish kabi masalalar umumiy kelishuvni talab qiladi. Bu fikr 6-sinf
o‘quvchisiga “katta ishni bir odam qilolmaydi, demak hamkorlik va tartib kerak
bo‘ladi” degan tushuncha orqali singdiriladi.
Gang daryosi havzasi Shimoliy Hindistonning keng hududlarini qamrab oladi.
Bu yerlar keyingi bosqichlarda, o‘rmonlarni o‘zlashtirish, temir qurollarning
6

tarqalishi va qishloq xo‘jaligi texnikasining yaxshilanishi bilan yanada faol
iqtisodiy markazga aylangan. Gang havzasida aholi soni tez ortib, turli qabilalar va
guruhlar o‘rtasida aloqalar kuchaygan, natijada ijtimoiy tuzilma murakkablashgan.
6-sinfda bu jarayonni “yangi yerlar – ko‘proq hosil – ko‘proq aholi – ko‘proq kasb-
hunar – ko‘proq shahar” izchilligi bilan tushuntirish samarali hisoblanadi.
Hindiston hududining tabiiy xilma-xilligi ham muhim: shimolda Himolay
tog‘lari, o‘rtada Gang tekisligi, janubda Dekan platosi joylashgan. Tog‘lar ayrim
davrlarda tabiiy to‘siq vazifasini bajargan, shu bilan birga dovonlar orqali madaniy
aloqalar ham bo‘lgan. Dengizga chiqish imkoniyati savdo yo‘llarining
shakllanishiga ta’sir etgan. Dars jarayonida xarita bilan ishlash orqali o‘quvchi
“mintaqa” tushunchasini o‘zlashtiradi: bir mamlakat ichida ham turli iqlim va tabiat
bo‘lishi, shu sababli odamlarning mashg‘uloti va turmush tarzi farqlanishi mumkin.
6-sinf o‘quvchilariga sivilizatsiya tushunchasini tushuntirishda geografik
omilni “shart-sharoit” sifatida ko‘rsatish muhim: tabiat imkon beradi, ammo
jamiyat uni mehnat va tashkilotchilik bilan amalga oshiradi. Shuning uchun
o‘qituvchi darsda ikki yo‘nalishni uyg‘unlashtiradi: bir tomondan, daryolar bo‘yida
yashashning afzalliklari; ikkinchi tomondan, insonning mehnati va ijtimoiy
hamkorligi. Bu yondashuv keyinchalik boshqa sivilizatsiyalar (Misr,
Mesopotamiya, Xitoy) bilan taqqoslash uchun ham qulay metodik poydevor
yaratadi.
Hind vodiysi sivilizatsiyasi qadimgi dunyoning yirik shaharlashuv
o‘choqlaridan biri sifatida tarixda muhim o‘rin tutadi. 6-sinf darajasida bu mavzu
“ilk shaharlar qanday ko‘rinishda bo‘lgan?” degan savol bilan ochiladi. Arxeologik
topilmalar Hind havzasida yirik aholi punktlari reja asosida qurilganini ko‘rsatadi:
ko‘chalar ma’lum tartibda joylashgan, turar-joy va jamoat binolari ajralgan,
qurilishda pishiq g‘ishtdan foydalanilgan. Bunday belgilar jamiyatda mehnat
taqsimoti, hunarmandchilik va boshqaruv tizimi shakllanganini anglatadi.
7

Harappa va Moxenjodaro nomlari o‘quvchi uchun avval boshda qiyin
tuyulishi mumkin, shuning uchun ularni “Hind vodiysidagi qadimgi shaharlar”
degan umumlashtiruvchi ibora bilan birga berish, keyin asta-sekin nomlarni
mustahkamlash tavsiya etiladi. Darsda shaharlarning eng ta’sirli belgisi sifatida
rejalashtirilgan ko‘chalar va sanitariya madaniyati (suv chiqarish va oqova tizimlari
haqida soddalashtirilgan izoh) yoritiladi. Bu fakt o‘quvchida qadimgi jamiyatlar
“oddiy va tartibsiz” bo‘lgan degan stereotipni sindiradi va tarixiy tasavvurini
kengaytiradi.
Shaharlashuv xo‘jalikning rivojlanishi bilan bevosita bog‘liq. Hind vodiysida
dehqonchilik va chorvachilik bilan birga hunarmandchilik tarmoqlari ham taraqqiy
etgan: kulolchilik, metallga ishlov berish, tosh va suyakdan buyumlar tayyorlash,
bezaklar yaratish kabi faoliyat turlari mavjud bo‘lgan. 6-sinf o‘quvchisi uchun
hunarmandchilikni tushuntirishda “kasb” tushunchasiga tayangan holda, “bir odam
hamma narsani qilmaydi, kimdir sopol qiladi, kimdir temirga ishlov beradi, kimdir
savdo qiladi” degan fikr asosiy o‘rin tutadi. Shunday qilib, mehnat taqsimoti
sivilizatsiyaning muhim belgisi sifatida anglashiladi.
Hind vodiysi sivilizatsiyasida savdo aloqalari ham bo‘lgan. Savdo deganda
o‘quvchi faqat bozordagi oddiy almashuvni tasavvur qiladi; o‘qituvchi esa
savdoning masofali shakllari ham mavjud bo‘lganini, buning uchun o‘lchov, hisob-
kitob va ishonch tizimlari kerakligini tushuntiradi. Arxeologik dalillar turli
hududlardan kelgan xomashyo va buyumlar borligini ko‘rsatishi mumkin; 6-sinfda
bu ma’lumot ehtiyotkor, umumiy ko‘rinishda beriladi: “Hind shaharlari qo‘shni
hududlar bilan aloqada bo‘lgan, ayrim buyumlar uzoqdan kelgan”. Muhimi, savdo
jamiyatni ochiq va dinamik qiladi degan xulosa chiqariladi.
Madaniy qatlamni tushuntirishda yozuv masalasi alohida e’tibor talab qiladi.
Hind sivilizatsiyasiga oid muhrlar va belgilar topilgan bo‘lsa-da, ularning mazmuni
to‘liq o‘qilmaganligi haqida ilmiy betaraflik saqlagan holda aytiladi. O‘quvchi
uchun asosiy xulosa shuki: odamlar biror ma’lumotni belgi orqali ifodalashga
8

ehtiyoj sezgan, demak jamiyatda boshqaruv, mulk yoki savdo bilan bog‘liq yozma
belgilash zarurati bo‘lgan. Bu yerda “belgi – ma’no – ehtiyoj” zanjiri orqali tahlil
qilish ko‘nikmasi shakllantiriladi.
Hind vodiysi sivilizatsiyasi haqida gapirganda, uning keyingi davrlardagi
o‘zgarishi ham soddalashtirilgan tarzda tushuntiriladi. Ayrim shaharlarning
tanazzulga yuz tutishi sabablari bo‘yicha ilmiy adabiyotlarda turli taxminlar
mavjud bo‘lsa-da, 6-sinfda o‘qituvchi umumiy tushunchani beradi: tabiatdagi
o‘zgarishlar, daryo yo‘nalishining o‘zgarishi, iqtisodiy va ijtimoiy omillar
shaharlarga ta’sir etishi mumkin. Bu o‘quvchiga tarixda “hamma narsa abadiy
emas” degan tushunchani singdiradi, shuningdek sabab-oqibat fikrlashini
mustahkamlaydi.
Metodik jihatdan Harappa–Moxenjodaro mavzusi vizual material bilan
boyitilishi lozim. Rasm yoki rekonstruksiya tasvirlari orqali ko‘cha rejalari, g‘ishtli
uylar, muhrlar va bezak buyumlar ko‘rsatilsa, o‘quvchi mavzuni aniqroq tasavvur
qiladi. Interfaol yondashuvda esa o‘quvchi tasvirni “kuzatish – belgi topish –
xulosa” bosqichlarida tahlil qiladi: masalan, “rasmda ko‘chalar tekismi?”, “uylar
bir-biriga o‘xshaydimi?”, “bunday tartib nimani bildiradi?” kabi savollar orqali
fikrlash jarayoni faollashtiriladi.
Qadimgi Hindiston tarixida keyingi muhim bosqichlardan biri vediy davr
bilan bog‘liq. 6-sinf darajasida vediy davrni “qadimgi diniy-epik matnlar (Veda)
bilan bog‘liq madaniy an’ana shakllangan davr” sifatida tushuntirish yetarlidir. Bu
davrda jamiyatning ijtimoiy hayoti murakkablashib, urf-odatlar va marosimlar
tizimi kuchaygan. O‘quvchi bu jarayonni shunday anglaydi: aholi ko‘paygani sari,
turli guruhlar ko‘paygani sari jamiyatni tartibga soluvchi qoidalar ham ko‘payadi.
Vediy an’ana bilan birga qadimgi Hindistonda ijtimoiy qatlamlashuv masalasi
ham tilga olinadi. 6-sinfda buni keskin baholovchi yoki stereotipli ifodalardan
qochgan holda, “jamiyatda turli guruhlar va kasblar bo‘lgan, ayrim urf-odatlar
odamlarning jamiyatdagi o‘rnini belgilagan” tarzida tushuntirish maqsadga
9

muvofiq. Tarixiy jarayonni tushunish uchun asosiy jihat – mehnat taqsimoti,
boshqaruv va diniy marosimlar jamiyat hayotida muhim rol o‘ynaganini
anglatishdir.
Keyingi davrlarda buddaviylik va jaynizm kabi diniy-falsafiy oqimlar paydo
bo‘lib, axloqiy g‘oyalarni kuchli targ‘ib qilgan. 6-sinf o‘quvchisiga bu oqimlarning
murakkab ta’limotini berish shart emas; asosiy e’tibor insonning ichki tarbiyasi,
adolat, rahm-shafqat, zo‘ravonlikdan tiyilish, o‘zini boshqarish kabi umumiy
axloqiy g‘oyalarga qaratiladi. Bu yerda tarix fanining tarbiyaviy jihati ko‘rinadi:
o‘quvchi qadimgi jamiyatlar ham axloqiy qoidalar haqida o‘ylaganini biladi.
Qadimgi Hindistonning siyosiy tarixida davlatlashuv jarayonlari alohida o‘rin
tutadi. 6-sinfda bu jarayon “kichik hududiy birlashmalar”dan “yirik davlat”ga
o‘tish sifatida tushuntiriladi. Maurya davlati ana shunday yirik tuzilmalardan biri
bo‘lib, markazlashgan boshqaruvning kuchayishi, yo‘llar va aloqa tizimining
rivojlanishi, qo‘shin va ma’muriy tizimning shakllanishi kabi belgilar bilan
izohlanadi. O‘quvchi uchun eng muhim xulosa shuki: davlat paydo bo‘lsa, umumiy
qoidalar, soliq yoki mehnat majburiyatlari, tartib-intizom va adolatni saqlash kabi
vazifalar yuzaga keladi.
Ashoka shaxsini 6-sinfda “davlat boshqaruvida axloqiy g‘oyalarni
kuchaytirgan hukmdor” sifatida talqin qilish mumkin. Ashoka siyosati haqida gap
ketganda, tarixiy manbalarda hukmdor farmonlari va bitiklari (qoyatosh yoki
ustunlardagi yozuvlar) an’anasi tilga olinadi. Bu fakt o‘quvchiga tarixiy dalil bilan
ishlashning sodda ko‘rinishini beradi: agar hukmdor o‘z qarashlarini toshga
yozdirgan bo‘lsa, demak u keng hududga ta’sir qilmoqchi bo‘lgan va odamlar
o‘qiydigan yoki eshitadigan axborot tizimiga tayanishi kerak bo‘lgan.
Bu bo‘limni o‘qitishda muhim metodik tamoyil – soddalashtirish emas, balki
“yoshga mos tushuntirish”dir. Ya’ni o‘qituvchi murakkab tarixiy jarayonlarni bir
nechta asosiy tushunchalar atrofida jamlaydi: “madaniyat”, “din”, “davlat”, “axloq”
va “jamiyat”. O‘quvchi har bir tushunchani misol orqali anglaydi: din – qadimgi
10

g‘oyalar va marosimlar; davlat – tartib va boshqaruv; axloq – odamlar o‘rtasidagi
munosabatni tartibga soluvchi qoidalar. Natijada “Hindiston sivilizatsiyasi”
mavzusi alohida faktlar yig‘indisi emas, balki o‘zaro bog‘liq jarayonlar tizimi
sifatida o‘zlashtiriladi.
1-bobning umumlashtiruvchi xulosasi sifatida shuni ta’kidlash mumkinki,
Hindiston sivilizatsiyasi tarixida tabiat va jamiyat o‘zaro ta’sirda bo‘lgan: Hind va
Gang havzalaridagi tabiiy resurslar dehqonchilik va shaharlashuvga zamin
yaratgan; shaharlar mehnat taqsimoti va boshqaruvni kuchaytirgan; diniy-falsafiy
oqimlar jamiyat axloqiy hayotini shakllantirgan; davlatlashuv esa katta hududlarni
birlashtirish va umumiy tartibni ta’minlashga xizmat qilgan. Aynan shu mazmuniy
bloklar keyingi boblarda interfaol metodlar orqali qanday o‘qitilishi, qanday
topshiriqlar bilan mustahkamlanishi metodik jihatdan asoslab beriladi.
11

2. “HINDISTON SIVILIZATSIYASI” MAVZUSINI O‘QITISHDA
INTERFAOL METODLARNING NAZARIY ASOSLARI
Interfaol metodlar tarix ta’limida mazmunni o‘quvchiga “tayyor” holda
uzatishdan ko‘ra, uni bilish jarayoniga faol jalb etishni ko‘zlaydi. Tarixiy bilimning
o‘ziga xosligi shundaki, u faqat faktlarni bilish bilan chegaralanmaydi; tarixiy
bilimning asosiy qiymati faktning ma’nosini ochish, hodisalar orasidagi
bog‘lanishlarni ko‘rish, turli manba va dalillarni solishtirish, hamda oqibatlarni
tushuntirishda namoyon bo‘ladi. Interfaol yondashuv o‘quvchi tafakkurini aynan
shu yo‘nalishlarda faollashtiradi: o‘quvchi “nima bo‘lgan?” savolidan “nega
shunday bo‘lgan?” savoliga o‘tadi, so‘ng “bundan qanday xulosa chiqadi?” degan
fikrga keladi.
Interfaol yondashuvning maqsadi uch darajada ko‘riladi: birinchisi – bilim
darajasi, ya’ni mavzu bo‘yicha asosiy tushuncha va faktlarni o‘zlashtirish;
ikkinchisi – ko‘nikma darajasi, ya’ni xarita, jadval, matn va tasvir bilan ishlash,
taqqoslash, guruhda muloqot qilish, dalil keltirish kabi amaliy harakatlarni
shakllantirish; uchinchisi – kompetensiya darajasi, ya’ni o‘quvchi o‘z bilim va
ko‘nikmasini yangi vaziyatda qo‘llay olishi, masalan, boshqa sivilizatsiyalar bilan
qiyoslab “o‘xshash belgilar” va “farqli jihatlar”ni asoslab bera olishi. “Hindiston
sivilizatsiyasi” mavzusi aynan shunday kompetensiyaviy ishlashga juda mos,
chunki u daryo sivilizatsiyalari umumiy qonuniyatlari va Hindistonga xos jihatlarni
birgalikda ko‘rsatadi.
Interfaol metodlarni tanlashda tarix ta’limining asosiy didaktik tamoyillari
saqlanadi. Avvalo ilmiylik tamoyili: 6-sinfda ham faktlar ishonchli va mantiqan
izchil bo‘lishi zarur, shubhali yoki aniq bo‘lmagan masalalarda “ilmiy taxminlar
mavjud” degan ehtiyotkor ibora ishlatiladi. Keyin ko‘rgazmalilik tamoyili: xarita,
rasm, sxema, jadvallar o‘quvchi uchun asosiy tayanch bo‘lib xizmat qiladi. Izchillik
va tizimlilik tamoyili: mavzu “tabiat – xo‘jalik – shahar – madaniyat – din –
davlat” ketma-ketligida berilganda, o‘quvchi mantiqiy tizimni ko‘radi. Faollik va
12

mustaqillik tamoyili: o‘quvchi savol beradi, javob izlaydi, guruhda ishtirok etadi,
xulosani o‘zi shakllantiradi.
Interfaol darsda o‘qituvchining roli ham o‘zgaradi: u axborot beruvchi
“markaz” emas, balki jarayonni tashkil etuvchi, yo‘naltiruvchi, muhokamani
boshqaruvchi va baholash mezonini aniqlashtiruvchi “moderator”ga aylanadi.
O‘qituvchi o‘quvchining fikrini tinglaydi, savollarni aniq qo‘yadi, zarur joyda
to‘ldiradi, lekin o‘quvchining o‘rniga xulosa chiqarib bermaydi. Bu yondashuv 6-
sinfda ayniqsa muhim, chunki o‘quvchi o‘z fikrini aytishga uyalishi yoki
adashishdan qo‘rqishi mumkin; interfaol metodlar esa xatoni “o‘rganishning bir
qismi” sifatida qabul qilinadigan ijobiy muhitni yaratadi.
Kutiladigan natijalarni aniq belgilash interfaol metodikaning muvaffaqiyati
uchun hal qiluvchi omildir. Agar dars oxirida o‘quvchi Hind va Gangni xaritada
ko‘rsata olsa, Harappa shaharlarining kamida uch belgisini aytsa, Maurya va
Ashoka haqida ikki faktni tushuntira olsa, buddaviylik/jaynizmning umumiy
axloqiy g‘oyalarini soddalashtirib ifodalay olsa, hamda kamida bir taqqoslash
xulosasini (masalan, Misr va Hindiston: daryo bo‘yida dehqonchilik, lekin
shaharsozlikda farqlar) keltira olsa, bu natija interfaol darsning samaradorligini
ko‘rsatadi. Shuningdek, nutq madaniyati, guruhda ishlash, dalil keltirish kabi
ko‘nikmalar ham baholash rubrikasi orqali ko‘rinadigan natijaga aylantiriladi.
6-sinf o‘quvchilari rivojlanish jihatidan o‘rta bo‘g‘inning boshlang‘ich
bosqichida turadi. Bu yoshda obrazli tasavvur kuchli bo‘lishi bilan birga, mantiqiy
bog‘lanishlarni qurish ham shakllanadi. O‘quvchi ko‘proq ko‘rgazmali materialga
tayanadi, qisqa va aniq ko‘rsatmalarni yaxshi qabul qiladi, faol harakatga ehtiyoj
sezadi. Shu sababli “Hindiston sivilizatsiyasi” kabi nisbatan murakkab mavzuni
o‘qitishda metodlarni tanlashda psixologik moslikka alohida e’tibor qaratish zarur:
darsning har 8–12 daqiqasida faoliyat turi almashib turishi, savollar oddiydan
murakkabga o‘tishi, guruhli ishda rollar va vazifalar aniq taqsimlanishi kerak.
13

Bu yoshdagi o‘quvchida diqqatning barqarorligi uzoq vaqt bir xil faoliyatga
chidamaydi. Shuning uchun darsni “mini-bloklar”ga bo‘lib tashkil etish maqsadga
muvofiq: kirish motivatsiyasi, qisqa tushuntirish, guruhli ish, taqdimot,
mustahkamlash va yakuniy baholash. Har bir blok aniq natija bilan tugashi kerak,
masalan, motivatsiya oxirida “daryo sivilizatsiyasi”ning 3–4 sababi aytiladi;
guruhli ish oxirida klaster yoki venn diagramma tayyor bo‘ladi; mustahkamlash
oxirida keys bo‘yicha bir xulosa chiqariladi. Natijani ko‘rish o‘quvchini
rag‘batlantiradi.
Metod tanlash mezonlaridan biri – mavzuning ichki tuzilishidir. “Hindiston
sivilizatsiyasi”da bir vaqtning o‘zida geografiya (Hind/Gang), arxeologiya
(Harappa), ijtimoiy hayot (mehnat taqsimoti), madaniyat (belgilar), din
(buddaviylik/jaynizm) va siyosat (Maurya–Ashoka) mavjud. Shu bois bitta metod
bilan hammasini qamrab olish qiyin; eng to‘g‘ri yo‘l – har bir mazmuniy blok
uchun eng mos interfaol usulni tanlash. Masalan, geografik blok uchun xarita bilan
ishlash va aqliy hujum, shaharsozlik uchun “kuzatish – xulosa” tahlili va klaster,
taqqoslash uchun venn diagramma, matn bilan ishlash uchun INSERT,
umumlashtirish uchun jigsaw, axloqiy g‘oyalar uchun rol o‘ynash yoki mini-debat
mos keladi.
Metod tanlashda sinfning tayyorgarlik darajasi ham hisobga olinadi. Agar sinf
guruhli ishlashga endi o‘rganayotgan bo‘lsa, 2–3 kishilik juftlik yoki kichik
guruhlar bilan boshlash, topshiriqlarni juda sodda qilib berish lozim. Agar sinf faol
bo‘lsa, jigsaw kabi murakkabroq hamkorlik metodlarini qo‘llash mumkin. Har
qanday holatda ham o‘qituvchi “qoidalar”ni oldindan belgilab qo‘yadi: kim
gapiradi, qanday tinglaymiz, vaqtni qanday boshqaramiz, taqdimot necha daqiqa
bo‘ladi, baholash mezoni nima. Qoidalar aniqligi intizomni kuchaytiradi va
interfaol darsni “shovqinli” emas, “tartibli faollik”ka aylantiradi.
6-sinf o‘quvchisida adolatli baholanishga ehtiyoj kuchli bo‘ladi. Agar
baholash subyektiv tuyulsa, o‘quvchi faolligini yo‘qotishi mumkin. Shuning uchun
14

interfaol metodikada mezonli baholash rubrikasi muhim: o‘quvchi nimaga ball
qo‘yilishini biladi, faol ishtirok etishga motivatsiya oladi, “faqat eng kuchlilar”
emas, barcha o‘quvchilar o‘z hissasini qo‘sha oladi. “Hindiston sivilizatsiyasi”
mavzusida rubrika xarita, fakt, tahlil, taqqoslash va muloqot kabi mezonlarni o‘z
ichiga olishi maqsadga muvofiq.
Nihoyat, metod tanlashda resurs va vaqt omili ham e’tibordan chetda
qolmaydi. Agar sinfda proyektor yoki bosma tarqatmalar yetarli bo‘lmasa, oddiy
doska va kartochkalar bilan ham interfaol ishni tashkil etish mumkin. Masalan,
venn diagramma doskada chiziladi, klaster guruhlar tomonidan varaqda tuziladi,
jigsaw matnlari qisqa qilib qo‘lda yozilgan kartochka tarzida beriladi. Muhimi,
metodning mohiyati saqlanadi: o‘quvchi faol o‘qiydi, muhokama qiladi, xulosa
qiladi. Shu tariqa interfaol metodlar texnik vositalarga qaram bo‘lib qolmaydi,
balki o‘qituvchining didaktik mahorati bilan ishlaydi.
Interfaol metodlarni mavzu xususiyatiga ko‘ra bir necha guruhga ajratish
mumkin. Birinchi guruh – g‘oyalarni tez yig‘ish va faollashtirish metodlari. Bunga
“Aqliy hujum”, “Blits-so‘rov”, “Miya xaritasi” kabi usullar kiradi. “Hindiston
sivilizatsiyasi” darsida bunday metodlar kirish bosqichida juda qulay: o‘quvchilar
“sivilizatsiya” so‘zini eshitganda nimalarni tasavvur qilishini aytadi, o‘qituvchi
ularni doskada jamlaydi va keyin mavzu mazmunini shu tayanchlarga bog‘laydi.
Natijada o‘quvchida “men bilgan narsa bor” hissi paydo bo‘ladi va yangi bilimni
qabul qilish osonlashadi.
Ikkinchi guruh – tuzilmaviy va tizimlashtiruvchi metodlar. Bunga “Klaster”,
“T-sxema”, “Konseptual jadval”, “Fishbone (sababi-oqibat)”, “Insert” kabi usullar
kiradi. Masalan, Harappa shaharlarining belgilarini klasterga joylashtirish orqali
o‘quvchi “shaharsozlik”, “xo‘jalik”, “madaniyat”, “savdo” kabi tarmoqlarni
ko‘radi; bu esa mavzu materialini tartibga soladi. INSERT esa darslik matnini faol
o‘qishga xizmat qiladi: o‘quvchi “bilaman”, “yangi”, “tushunmadim”, “boshqacha
15

fikr” belgilarini qo‘yib, matn bilan ongli ishlaydi. Bunday yondashuv 6-sinfda
o‘qish savodxonligini ham rivojlantiradi.
Uchinchi guruh – taqqoslash va tahlil metodlari. “Venn diagrammasi”,
“Taqqoslash jadvali”, “Nima uchun?” zanjiri, “Sabab-oqibat xaritasi” shular
jumlasidandir. “Hindiston sivilizatsiyasi” mavzusi daryo sivilizatsiyalari umumiy
qonuniyatlarini o‘rgatishga xizmat qilgani uchun taqqoslash metodlari ayniqsa
muhim. O‘quvchi Hind sivilizatsiyasini Misr yoki Mesopotamiya bilan solishtirib,
o‘xshash jihatlar (daryo, sug‘orma dehqonchilik, shahar, mehnat taqsimoti) va
farqlarni (shahar rejalari, yozuv holati, siyosiy tuzilma kabi soddalashtirilgan
ko‘rsatkichlar) ajratadi. Natijada u tarixiy umumlashtirishni o‘rganadi:
“sivilizatsiyalar o‘xshash qonuniyatlar bilan rivojlanadi, ammo har biri o‘ziga xos”.
To‘rtinchi guruh – hamkorlik va o‘zaro o‘qitish metodlari. “Jigsaw (pazl)”,
“Guruhli loyiha”, “Galereya bo‘ylab sayr”, “Aylana stol” kabi usullar
o‘quvchilarning bir-biridan o‘rganishiga imkon beradi. “Hindiston
sivilizatsiyasi”da mazmun bloklarga bo‘lingani uchun jigsaw juda qulay: har bir
guruh bitta blokni o‘rganadi, so‘ng “ekspert” o‘quvchi boshqa guruhlarga
tushuntiradi. Bu metod o‘quvchini mas’uliyatli qiladi, chunki u faqat o‘zi uchun
emas, boshqalar uchun ham tushuntirishi kerak. Shu orqali bilim mustahkamlanadi
va nutq ko‘nikmasi o‘sadi.
Beshinchi guruh – muammo va vaziyatni yechish metodlari. “Keys-stadi”,
“Muammoli savol”, “Ssenariyli vaziyat” kabi usullar tarixiy tafakkurni
chuqurlashtiradi. Masalan, “Nega Hind shaharlari rejalashtirilgan bo‘lishi kerak
edi?” yoki “Nega daryo bo‘yidagi shaharlar suvni boshqarishga muhtoj bo‘lgan?”
kabi keys savollari o‘quvchini dalillarni birlashtirib xulosa chiqarishga undaydi. 6-
sinfda keys qisqa bo‘lishi, yo‘naltiruvchi savollar bilan ta’minlanishi va yakunda
2–3 gaplik xulosa talab qilishi maqsadga muvofiq.
Oltinchi guruh – kommunikativ va ijodiy metodlar. “Rol o‘ynash”, “Debat”,
“Press-konferensiya”, “Intervyu” usullari tarixiy tasavvurni jonlantiradi. “Harappa
16

arxeologi”, “savdogar”, “rohib”, “shahar boshlig‘i” rollari orqali o‘quvchi mavzuni
boshqacha burchakdan ko‘radi: arxeolog dalilga tayansa, savdogar almashuvni,
rohib g‘oyalarni, boshliq tartibni tushuntiradi. Bunday faoliyat o‘quvchining
empatiyasini ham rivojlantiradi, lekin u tarixiy haqiqatdan chetga chiqmasligi
uchun o‘qituvchi rollar uchun “faktlar ro‘yxati”ni oldindan beradi.
Interfaol metodlarni qo‘llash imkoniyatlarini baholashda eng muhim talab –
metod mazmunni “ko‘rsatish”ga xizmat qilishi, shunchaki o‘yinbozlikka aylanib
qolmasligidir. Har bir metod dars maqsadiga bog‘lanishi zarur: klaster –
tizimlashtirish uchun, venn – taqqoslash uchun, jigsaw – katta mazmunni bo‘lib
o‘zlashtirish uchun, keys – sabab-oqibatni ochish uchun, rol o‘ynash – tarixiy
tasavvurni jonlantirish uchun tanlanadi. Shunda “Hindiston sivilizatsiyasi” mavzusi
o‘quvchida mantiqan bog‘langan bilimlar tizimiga aylanadi va keyingi mavzularni
o‘rganishga mustahkam tayanch bo‘ladi.
17

3. AMALIY METODIKA: DARSNI LOYIHALASH, TOPSHIRIQLAR
BANKI VA BAHOLASH
Amaliy metodikada darsni “texnologik xarita” asosida loyihalash o‘qituvchiga
jarayonni oldindan ko‘rish, vaqtni to‘g‘ri taqsimlash va kutiladigan natijalarni aniq
belgilash imkonini beradi. Texnologik xarita darsning pasporti bo‘lib, unda mavzu,
maqsad, vazifa, kutiladigan natija, resurslar, metodlar, bosqichlar, o‘qituvchi va
o‘quvchi faoliyati hamda baholash usullari izchil ko‘rsatiladi. “Hindiston
sivilizatsiyasi” mavzusida texnologik xarita ayniqsa muhim, chunki mazmun bir
nechta blokdan iborat va har bir blokni mos metod bilan yoritish talab etiladi.
Dars maqsadini aniq formulalashda “biladi – tushuntiradi – qo‘llaydi”
fe’llaridan foydalanish samarali. Masalan, o‘quvchi Hind va Gang havzalarini
xaritada ko‘rsatishni biladi; Harappa shaharlarining asosiy belgilarini tushuntiradi;
Hind sivilizatsiyasini boshqa daryo sivilizatsiyasi bilan taqqoslab xulosa
chiqarishni qo‘llaydi. Bu uch bosqich o‘qituvchiga ham darsni qurishda yo‘l-yo‘riq
beradi, baholash rubrikasini tuzishda ham asos bo‘ladi.
Dars resurslari minimal va maksimal ko‘rinishda rejalashtiriladi. Minimal
resursga xarita (devor xaritasi yoki darslik xaritasi), doska, bo‘r/marker va tarqatma
kartochkalar kiradi. Maksimal resursga slayd, rasmlar, tayyor sxemalar, qisqa video
lavha, interaktiv platformalar yoki QR orqali manba parchalari ham qo‘shilishi
mumkin. Biroq metodik maqsad shundan iboratki, resurs yetishmasa ham interfaol
darsni amalga oshirish mumkin bo‘lsin. Shuning uchun ishda “qog‘oz-kartochka”
asosidagi variantlar ham beriladi.
Bosqichlar bo‘yicha dars 45 daqiqaga mos ravishda “motivatsiya – yangi
bilim – guruhli faoliyat – mustahkamlash – baholash va refleksiya” ketma-ketligida
rejalashtiriladi. Motivatsiyada aqliy hujum yoki tezkor savol orqali o‘quvchining
avvalgi bilimlari faollashtiriladi. Yangi bilim berishda o‘qituvchi qisqa, aniq izoh
beradi va xarita hamda tasvirlarga tayangan holda asosiy tushunchalarni kiritadi.
Guruhli faoliyatda o‘quvchilar klaster, venn yoki jigsaw orqali materialni o‘zlari
18

qayta ishlaydi. Mustahkamlashda keys-stadi yoki “nima uchun?” zanjiri qo‘llanadi.
Yakunda rubrika asosida baholash, qisqa refleksiya va uy vazifa beriladi.
Texnologik xaritaning muhim elementi – o‘quvchi faoliyatini aniq yozib
qo‘yishdir. Interfaol darsda “o‘qituvchi nima qiladi?”dan ko‘ra “o‘quvchi nima
qiladi?” savoli markazga chiqadi. Masalan, o‘quvchi xaritada joy topadi, rasmda
belgi ajratadi, matndan asosiy g‘oyani belgilaydi, guruhda fikr almashadi, taqdimot
qiladi, xulosa yozadi. Har bir faoliyat dars maqsadiga xizmat qilsa, dars “faollik
uchun faollik” bo‘lib qolmaydi, balki natijaga yo‘naltirilgan bo‘ladi.
Metodik nuqtayi nazardan, “Hindiston sivilizatsiyasi” darsini bir martada
barcha mazmun bilan to‘ldirish hamma sinflarda ham qulay bo‘lmasligi mumkin.
Shuning uchun o‘qituvchi mavzuni ikki darsga bo‘lib o‘qitishi ham mumkin:
birinchi darsda Hind vodiysi va Harappa shaharlari, ikkinchi darsda vediy davr,
diniy oqimlar va Maurya–Ashoka. Bunda ham interfaol metodlar saqlanadi, faqat
mazmun bloklari qayta taqsimlanadi. Ushbu malaka ishida 45 daqiqalik model
berilgan bo‘lsa-da, ilovalarda ikki darslik variantga mos tavsiyalar ham keltiriladi.
Amaliy mashg‘ulotlar ssenariylari o‘qituvchiga darsni “tayyor algoritm”
asosida olib borishga yordam beradi. Ssenariy deganda faqat o‘yin elementlari
emas, balki har bir bosqichda o‘quvchi bajaradigan aniq vazifa, vaqt me’yori,
kutiladigan mahsulot (klaster varaqasi, venn diagramma, ekspert xulosasi, keys
javobi) nazarda tutiladi. Quyida “Hindiston sivilizatsiyasi” mavzusi uchun metodik
jihatdan eng samarali bo‘lgan bir nechta ssenariylar uzluksiz tarzda izohlanadi,
ilovalarda esa ularning tarqatma ko‘rinishlari beriladi.
Klaster ssenariysi darsning o‘rtasida yoki yakunida mavzuni tizimlashtirish
uchun qulay. O‘qituvchi doskaga “Hindiston sivilizatsiyasi” deb yozadi va
o‘quvchilardan 6 ta tayanch tarmoqni taklif qiladi: tabiat, xo‘jalik, shahar,
madaniyat, din, davlat. Keyin sinf 3–4 kishilik guruhlarga bo‘linadi, har bir guruh 2
tarmoqni to‘ldiradi va dalil sifatida darslikdagi bir-ikki faktni yozib qo‘yadi.
Masalan, “shahar” tarmog‘ida rejalashtirilgan ko‘chalar va g‘ishtli uylar, “xo‘jalik”
19

tarmog‘ida dehqonchilik va hunarmandchilik, “davlat” tarmog‘ida Maurya va
Ashoka nomi, “din” tarmog‘ida buddaviylikning axloqiy g‘oyalari keltiriladi.
Yakunda guruhlar o‘z tarmoqlarini taqdim qiladi va umumiy klaster hosil bo‘ladi.
Venn diagramma ssenariysi taqqoslash kompetensiyasini rivojlantirishga
xizmat qiladi. O‘qituvchi ikki doirani chizadi: biri “Hind sivilizatsiyasi”, ikkinchisi
“Misr (yoki Mesopotamiya) sivilizatsiyasi”. O‘quvchilar avval o‘xshashliklarni
o‘rtaga yozadi: daryo bo‘yida dehqonchilik, sug‘orish, shaharlar, mehnat taqsimoti,
savdo. Keyin farqlarni ikki tomonga ajratadi: Hindda shaharlar rejalashtirilganligi
va muhr-belgilar tizimi haqida eslatma; Misrda esa Nil toshqinlari va piramidalar
kabi yodgorliklar haqida darslikdagi faktlar. Bu yerda o‘qituvchi ehtiyotkorlik bilan
muvozanatni saqlaydi: farqlarni keltirishda noto‘g‘ri stereotiplar paydo bo‘lmasligi
uchun “har bir sivilizatsiya o‘z sharoitiga mos rivojlangan” degan umumiy xulosa
chiqariladi.
Jigsaw (pazl) ssenariysi katta mazmunni bo‘lib o‘zlashtirish uchun ayni
muddao. O‘qituvchi oldindan 4 ta qisqa matn parchasi tayyorlaydi: A – Hind va
Gang havzalari, B – Harappa shaharlari, C – diniy oqimlar, D – Maurya va Ashoka.
Sinf 4 guruhga bo‘linadi, har bir guruh o‘z matnini o‘qib, 3 ta asosiy fikrni ajratadi
va kichik plakatga yozadi. So‘ng “ekspertlar almashinuvi” bo‘ladi: har bir
guruhdan bittadan o‘quvchi yangi aralash guruhga o‘tib, o‘z bo‘lagini tushuntiradi.
Yakunda har bir aralash guruh “Hindiston sivilizatsiyasi”ning to‘liq tasvirini yig‘ib,
5–6 gaplik umumiy xulosani yozadi. Bu metod o‘quvchini mas’uliyatli qiladi va
nutqni rivojlantiradi.
Keys-stadi ssenariysi sabab-oqibatni ochishga qaratiladi. O‘qituvchi vaziyatni
beradi: “Tasavvur qiling, siz Moxenjodaro shahrida yashaysiz. Shaharda ko‘chalar
to‘g‘ri va uylar bir-biriga o‘xshaydi. Nega shaharni shunday tartibda qurish kerak
bo‘lgan?” O‘quvchilar guruhda 3 yo‘naltiruvchi savol asosida javob topadi:
birinchisi, tartib shahar hayotini qanday yengillashtiradi; ikkinchisi, suv va tozalik
nima uchun muhim; uchinchisi, bunday qurilish uchun qanday hamkorlik kerak.
20

Yakunda guruh 2–3 gaplik xulosani sinfga aytadi. Keys vazifasi o‘quvchini
faktlarni birlashtirib mantiqiy xulosa chiqarishga o‘rgatadi.
Rol o‘ynash ssenariysi tarixiy tasavvurni jonlantirish uchun qo‘llanadi.
O‘qituvchi 4 rolni taqsimlaydi: arxeolog, savdogar, shahar boshlig‘i, rohib. Har bir
rol uchun 3–4 faktli “tayanch kartochka” beriladi, masalan, arxeolog kartochkasida
“g‘isht”, “muhr”, “rejalashtirilgan ko‘cha” so‘zlari bo‘ladi; savdogarda
“almashuv”, “bozor”, “o‘lchov” kabi so‘zlar; boshliqda “tartib”, “qoidalar”,
“mehnat taqsimoti”; rohibda “axloq”, “tinchlik”, “zo‘ravonlikdan tiyilish”.
O‘quvchi shu tayanchlarga tayanib 4–5 gap bilan chiqish qiladi. Bu faoliyat
o‘quvchiga mazmunni qayta ifodalash imkonini beradi va nutqni rivojlantiradi.
Amaliyot shuni ko‘rsatadiki, ssenariylar sinf sharoitiga moslashtirilganda eng
yaxshi natija beradi. Agar vaqt qisqa bo‘lsa, jigsaw o‘rniga klaster yoki venn
tanlanishi mumkin; agar sinf juda faol bo‘lsa, rol o‘ynashni mini-debat bilan
birlashtirish mumkin. Muhimi, har bir ssenariy oxirida o‘quvchi “mahsulot”
yaratishi va o‘qituvchi baholash mezoni asosida natijani ko‘rsatib berishi zarur.
Shunda interfaol metodlar o‘quvchida muvaffaqiyat hissini uyg‘otadi va mavzuga
qiziqishni oshiradi.
Interfaol darsni samarali tashkil etish uchun baholash tizimi ham interfaol
yondashuvga mos bo‘lishi kerak. An’anaviy baholashda ko‘pincha faqat yakuniy
javob baholanadi, jarayon esa e’tiborsiz qoladi. Interfaol metodikada esa
jarayonning o‘zi ham o‘quv natijasining bir qismidir: o‘quvchi guruhda ishladimi,
dalil keltirdimi, xarita bilan ishladimi, xulosa chiqardimi – bularning barchasi
baholash mezonida aks etadi. Shu sababli mezonli rubrika interfaol dars uchun eng
qulay vosita hisoblanadi.
Rubrika o‘quvchiga “nima uchun ball qo‘yilyapti?” degan savolga aniq javob
beradi va baholashni shaffof qiladi. “Hindiston sivilizatsiyasi” mavzusi uchun
rubrikani 5 mezon asosida tuzish tavsiya etiladi: birinchisi, xarita ko‘nikmasi (Hind
va Gangni topish, asosiy hududlarni ko‘rsatish); ikkinchisi, faktni bilish (Harappa
21

yoki Maurya bo‘yicha kamida ikki-uch aniq fakt); uchinchisi, tahlil (sabab-oqibat
bog‘lanishini tuzish); to‘rtinchisi, taqqoslash (venn yoki jadval orqali
o‘xshash/farqni ko‘rsatish); beshinchisi, muloqot va hamkorlik (guruhda faol
ishtirok, tinglash va fikr bildirish). O‘qituvchi bu mezonlarni dars boshida e’lon
qilsa, o‘quvchi dars davomida nimaga intilishi kerakligini biladi.
Baholashni formatif va summativ ko‘rinishda uyg‘unlashtirish mumkin.
Formatif baholash dars jarayonidagi kichik signal va qayta aloqa orqali amalga
oshiriladi: o‘qituvchi guruhlar ishini kuzatadi, qisqa izoh beradi, xatoni ko‘rsatadi,
to‘g‘ri yo‘nalishga buradi. Masalan, o‘quvchi Hind va Gangni adashtirsa,
o‘qituvchi xaritada tezkor ko‘rsatma beradi; venn diagrammada farqlar noto‘g‘ri
bo‘lsa, “bu fakt darslikda bormi?” degan savol bilan o‘quvchini manbaga qaytaradi.
Summativ baholash esa dars oxirida rubrika ballari yoki qisqa test orqali yakuniy
natijani rasmiylashtiradi.
Test topshiriqlari 6-sinfda qisqa, aniq va mazmuniy bloklarga bog‘langan
bo‘lishi kerak. Masalan, 8–10 ta savoldan iborat mini-testda 2 ta savol geografiyaga
(Hind/Gang), 2 ta savol Harappa shaharlariga, 2 ta savol din va g‘oyalarga, 2 ta
savol Maurya–Ashokaga, 2 ta savol taqqoslash yoki sabab-oqibatga bag‘ishlanadi.
Savollar yodlashga emas, tushunishga xizmat qilishi uchun variantli test bilan birga
“to‘ldiring” yoki “1–2 gap bilan tushuntiring” kabi qisqa ochiq savollar ham
kiritilishi mumkin.
Ijodiy vazifalar o‘quvchining tarixiy tasavvurini va nutqini rivojlantiradi, lekin
ular faktlardan chetga chiqmasligi kerak. Shuning uchun ijodiy topshiriq “tarixiy
fantaziya” emas, “faktlarga tayangan tasvir” bo‘lishi lozim. Masalan, “Men
Moxenjodaroda yashagan bola” mavzusida 8–10 gap yozish vazifasi berilsa,
o‘quvchi uy-joy, ko‘cha, hunar, bozor, suv, tozalik kabi faktlarga tayangan holda
tasvir yaratadi. Yoki “Ashoka farmonlaridan nimani tushunish mumkin?”
mavzusida 5 gaplik xulosa yozdirish mumkin. Bunda o‘qituvchi baholash mezonini
aniq qiladi: kamida 3 ta fakt ishlatish, 1 ta sabab-oqibat bog‘lanishi, 1 ta xulosa.
22

Baholashning yana bir muhim jihati – refleksiya, ya’ni o‘quvchining o‘z-
o‘zini baholashi. Dars oxirida “Bugun men nimani bildim?”, “Qaysi joy qiyin
bo‘ldi?”, “Qaysi metod menga yordam berdi?” kabi 2–3 savolli mini-refleksiya
o‘tkazilsa, o‘quvchi o‘z o‘qish jarayonini anglaydi. Bu odat keyinchalik mustaqil
ta’lim ko‘nikmasiga aylanadi. “Hindiston sivilizatsiyasi” mavzusida refleksiya
orqali o‘qituvchi ham qayta aloqa oladi: qaysi blok o‘quvchilarga murakkab bo‘ldi,
qaysi metod yaxshi ishladi, kelgusi darslarda nimani o‘zgartirish kerak.
Shunday qilib, mezonli rubrika, formatif va summativ baholashning
uyg‘unligi, test va ijodiy vazifalarning maqsadga yo‘naltirilganligi interfaol
metodikaning ajralmas qismi hisoblanadi. Baholash darsni “nazorat”ga
aylantirmaydi, aksincha, o‘quvchini o‘rganishga rag‘batlantiradi va har bir
o‘quvchining muvaffaqiyatini ko‘rsatadigan adolatli tizimni yaratadi. Bu
yondashuv “Hindiston sivilizatsiyasi” mavzusini 6-sinfda samarali o‘zlashtirishga
xizmat qiladi.
23

XULOSA
Mazkur malaka ishida 6-sinf tarix darsligidagi “Hindiston sivilizatsiyasi”
mavzusini o‘qitishda interfaol metodlardan foydalanishning mazmuniy, didaktik va
amaliy jihatlari uzviy holda yoritildi. Birinchi navbatda, mavzuning ilmiy-tarixiy
mazmuni 6-sinf yosh xususiyatlariga mos bloklarga ajratildi: Hind va Gang
havzalari, Harappa–Moxenjodaro shaharlari, vediy an’ana, diniy-falsafiy oqimlar,
Maurya va Ashoka davri. Bu bloklar o‘quvchida sivilizatsiya tushunchasini konkret
dalillar orqali anglash, tarixiy makon va vaqtni tasavvur qilish, sabab-oqibat
aloqalarini ko‘rish, hamda umumlashtirish ko‘nikmalarini shakllantirishga xizmat
qilishi asoslab berildi.
Ikkinchi bobda interfaol yondashuvning nazariy asoslari ochib berildi va tarix
ta’limida interfaol metodlarning ahamiyati, tamoyillari hamda kutiladigan natijalari
ko‘rsatildi. Xususan, interfaollik o‘quvchini passiv tinglovchidan faol subyektga
aylantirishi, darsda hamkorlik va muloqot madaniyatini kuchaytirishi, dalil bilan
ishlash, taqqoslash va xulosa chiqarish ko‘nikmalarini oshirishi ta’kidlandi.
Shuningdek, 6-sinf o‘quvchilarining psixologik xususiyatlari hisobga olingan holda
metod tanlash mezonlari ishlab chiqildi: vaqtni mini-bloklarga bo‘lish, vizuallik,
aniq ko‘rsatma va qoidalar, differensial topshiriqlar va shaffof baholash.
Uchinchi bobda amaliy metodika taklif qilindi: darsning texnologik xaritasi,
interfaol mashg‘ulotlar ssenariylari, tarqatmalar, keys vaziyatlari, rol o‘ynash
kartochkalari hamda mezonli baholash rubrikasi yaratildi. Baholashda formatif va
summativ yondashuvlarni uyg‘unlashtirish, test va ijodiy vazifalarni maqsadga
yo‘naltirish, refleksiya orqali o‘quvchining o‘qish jarayonini anglatish tavsiya
etildi. Natijada, “Hindiston sivilizatsiyasi” mavzusini interfaol metodlar asosida
o‘qitish 6-sinfda ta’lim sifati va o‘quvchi faolligini oshiradigan, kompetensiyaviy
yondashuvni amalda ro‘yobga chiqaradigan samarali metodik yechim ekanligi
xulosalandi.
24

Umumiy metodik tavsiya sifatida shuni aytish mumkinki, interfaol metodlar
darsning maqsadiga xizmat qilgandagina natija beradi; shuning uchun o‘qituvchi
har bir metodni mazmun va kutiladigan natija bilan bog‘lab tanlashi, baholash
mezonini oldindan belgilashi, sinfning tayyorgarligiga moslashtirishi va dars
yakunida o‘quvchining yaratilgan “mahsulot”i orqali natijani ko‘rsatishi zarur.
Shunda tarix darsi faktlarni yodlash emas, tarixiy fikrlashni shakllantirishga xizmat
qiladigan samarali ta’lim jarayoniga aylanadi.
25

FOYDALANILGAN ADABIYOTLAR RO‘YHATI:
1. Sagdullayev, A. S., Kostetskiy, V. A. Qadimgi dunyo tarixi: umumiy o‘rta ta’lim
maktablarining 6-sinfi uchun darslik. Toshkent, 2022. - 192 b. (Hindiston
sivilizatsiyasi mavzusi uchun foydalanilgan bo‘lim sahifalari: taxm. 58-67-betlar,
nashrga qarab farqlanishi mumkin).
2. O‘zbekiston Respublikasi Maktabgacha va maktab ta’limi vazirligi. Umumiy
o‘rta ta’limning milliy o‘quv dasturi (Tarix fani). Toshkent, 2022. - 1 nashr.
(Mazmunga oid bo‘lim va kompetensiyalar qismi).
3. Ro‘ziyeva, D., Usmonboyeva, M., Holiqova, Z. Interfaol metodlar: mohiyati va
qo‘llanilishi (metodik qo‘llanma). Toshkent: Nizomiy nomidagi TDPU nashriyoti,
2013. - 136 b. (Foydalanilgan sahifalar: 7-18, 42-67, 96-108-betlar).
4. Tarix o‘qitish metodikasi (o‘quv qo‘llanma). Toshkent: "Innovatsion nashriyot-
matbaa uyi", 2023. - 152 b. (Foydalanilgan sahifalar: 12-29, 63-88, 101-118-
betlar).
5. Tolipov, O‘., Usmonboyeva, M. Pedagogik texnologiyalarning tatbiqiy asoslari.
Toshkent: Fan, 2006. - 260 b. (Foydalanilgan sahifalar: 34-56, 117-136-betlar).
6. Omonov, H., Xo‘jayev, N., Madyarova, S., Eshchonov, E. Pedagogik
texnologiyalar va pedagogik mahorat. Toshkent: Iqtisod-Moliya, 2009. - 240 b.
(Foydalanilgan sahifalar: 71-95, 146-162-betlar).
7. Azizxo‘jayeva, N. N. Pedagogik texnologiya va pedagogik mahorat. Toshkent:
TDPU, 2006. - 159 b. (Foydalanilgan sahifalar: 52-76, 101-119-betlar).
8. Ishmuhamedov, R., Abduqodirov, A., Pardaev, A. Ta’limda innovatsion
texnologiyalar (amaliy tavsiyalar). Toshkent: Iste’dod, 2008. - 180 b.
(Foydalanilgan sahifalar: 24-49, 88-110-betlar).
26

ILOVALAR
Quyidagi ilovalar “Hindiston sivilizatsiyasi” mavzusini 6-sinfda interfaol
metodlar asosida o‘qitish uchun tayyor metodik majmua sifatida taqdim etiladi.
Ilovalar o‘qituvchi tomonidan sinf sharoitiga moslashtirilishi, vaqt va resursga
qarab qisqartirilishi yoki kengaytirilishi mumkin, biroq metodik mohiyat saqlanadi:
o‘quvchi faol o‘qiydi, muhokama qiladi, dalil keltiradi va xulosa chiqaradi.
Ilova 1. Darsning texnologik xaritasi (qisqa jadval)
Bosqich Vaqt O‘qituvchi
faoliyati O‘quvchi faoliyati
Motivatsiya 5 daqiqa Aqliy hujum:
“Nega
sivilizatsiyalar
daryo bo‘yida?”
savolini beradi,
javoblarni
jamlaydi. Fikr bildiradi, 3–4
sababni aytadi.
Yangi bilim 15 daqiqa Xarita va rasm
asosida
Hind/Gang,
Harappa, Maurya–
Ashoka bo‘yicha
qisqa izoh beradi. Xaritada joy
topadi, asosiy
tushunchalarni
daftariga yozadi.
Guruhli ish 15 daqiqa Jigsaw yoki
klaster
topshirig‘ini
tushuntiradi,
vaqtni nazorat Matnni o‘qiydi,
klaster/venn
tuzadi, taqdimot
qiladi.
27

qiladi.
Mustahkamlash 7 daqiqa Keys-stadi
savolini beradi,
yo‘naltiruvchi
savollar bilan
yordam beradi. Dalillarni
birlashtirib 2–3
gaplik xulosa
yozadi.
Baholash va
yakun 3 daqiqa Rubrika bo‘yicha
baholaydi,
refleksiya savolini
beradi, uy vazifa
beradi. O‘zini baholaydi,
darsdan olgan
xulosani aytadi.
Ilova 2. Jigsaw uchun 4 ta qisqa matn (tarqatma)
Matn A (Geografiya). Hind va Gang daryolari qadimgi Hindiston
taraqqiyotida muhim rol o‘ynagan. Daryolar sug‘orish va ichimlik suvi manbai
bo‘lib, dehqonchilikni rivojlantirgan. Hosil ko‘payishi aholi sonini oshirgan,
doimiy yashash joylari mustahkamlangan. Gang havzasida keyingi davrlarda
yerlarni o‘zlashtirish kuchayib, iqtisodiy markaz kengaygan.
Matn B (Shaharlar). Harappa va Moxenjodaro Hind vodiysidagi qadimgi
shaharlardan bo‘lib, ko‘chalar tartib bilan rejalashtirilgan. Qurilishda pishiq g‘isht
ishlatilgan, ayrim joylarda suv va tozalik bilan bog‘liq tizimlar bo‘lganligi qayd
etiladi. Hunarmandchilik rivojlangan: kulolchilik, metallga ishlov, bezak buyumlar.
Bu belgilar jamiyatda mehnat taqsimoti va boshqaruv bo‘lganini ko‘rsatadi.
Matn C (Din va g‘oyalar). Vediy an’ana qadimgi Hindiston madaniyatida
muhim o‘rin tutgan. Keyingi davrlarda buddaviylik va jaynizm kabi diniy-falsafiy
oqimlar paydo bo‘lib, axloqiy qadriyatlarni targ‘ib qilgan. Ular rahm-shafqat,
28

o‘zini boshqarish, zo‘ravonlikdan tiyilish kabi g‘oyalarni ilgari surgan. Bu oqimlar
jamiyatning ma’naviy hayotiga ta’sir ko‘rsatgan.
Matn D (Davlat). Maurya davlati qadimgi Hindistondagi yirik davlatlardan
biri bo‘lib, markazlashgan boshqaruv kuchaygan. Ashoka davrida davlat siyosatida
axloqiy g‘oyalar va tartib-intizomni mustahkamlashga e’tibor kuchaygani haqida
manbalarda uchraydi. Hukmdor qarashlarini yozma bitiklar orqali tarqatishga
uringan. Bu holat davlatning keng hududni boshqarishga intilganini bildiradi.
Ilova 3. Keys-stadi savollari (namunalar)
1) Nega Harappa shaharlari rejalashtirilgan ko‘chalar bilan qurilgan bo‘lishi
mumkin? Javobingizda kamida 2 ta dalil keltiring.
2) Daryo bo‘yida yashashning 3 ta afzalligi va 1 ta xavfini yozing. So‘ng “odamlar
xavfni qanday kamaytirgan bo‘lishi mumkin?” degan savolga xulosa chiqaring.
3) Agar savdo rivojlansa, jamiyat hayotida qanday o‘zgarishlar yuz beradi? Hind
sivilizatsiyasi misolida 2 ta fikr yozing.
Ilova 4. Baholash rubrikasi (5 ballik)
Mezon Talab (qisqa) Ball
Xarita Hind va Gangni to‘g‘ri
ko‘rsatadi 1
Fakt Harappa/Maurya
bo‘yicha kamida 2–3 fakt
aytadi 1
Tahlil 1 sabab-oqibat
bog‘lanishini tuzadi 1
Taqqoslash Venn/jadvalda 1
o‘xshash + 1 farqni
ko‘rsatadi 1
Muloqot Guruhda faol, tartibli 1
29

ishtirok etadi
Ilova 5. Mini-test (10 ta) va javoblar kaliti
1) Qadimgi Hindistonning ilk shahar madaniyati ko‘proq qaysi daryo havzasida
shakllangan?
2) Harappa va Moxenjodaro shaharlari nimasi bilan ajralib turadi? (2 ta belgi)
3) Daryo bo‘yida dehqonchilikning rivojlanishiga nima yordam beradi? (1 ta sabab)
4) Mehnat taqsimoti deganda nimani tushunasiz? (1–2 gap)
5) Veda so‘zi qaysi davr bilan bog‘lanadi?
6) Buddizm va jaynizmda umumiy axloqiy g‘oyalardan 1 tasini yozing.
7) Maurya davlati haqida 1 ta fakt keltiring.
8) Ashoka nomi nima bilan esda qolgan? (1–2 gap)
9) Hind sivilizatsiyasi va Misr sivilizatsiyasining 1 ta o‘xshashligini yozing.
10) “Shahar rejalashtirilgan bo‘lsa, jamiyatda boshqaruv bo‘lgan” degan fikrni 1
dalil bilan asoslang.
Javoblar kaliti (namuna): 1) Hind; 2) rejalashtirilgan ko‘chalar, g‘ishtli
qurilish (yoki tozalik tizimi); 3) sug‘orish imkoniyati/toshqin natijasida unumdor
tuproq; 4) kasblarning ajralishi; 5) vediy davr; 6) zo‘ravonlikdan tiyilish/rahm-
shafqat; 7) yirik markazlashgan davlat; 8) axloqiy siyosat va tartibni targ‘ib qilgan;
9) daryo bo‘yida dehqonchilik; 10) yirik qurilish va tartib uchun hamkorlik va
boshqaruv kerak.
30

Hindiston sivilizatsiyasi mavzusida interfaol metodlardan foydalanish metodikasi.

Sotib olish