Dokument ma'lumotlari

Narxi 15000UZS
Hajmi 568.2KB
Xaridlar 0
Yuklab olingan sana 24 Fevral 2026
Kengaytma docx
Bo'lim Kurs ishlari
Fan Tarix

Sotuvchi

Bohodir Jalolov

O‘zbekistonning YUNESKO ro‘yxatidagi tarixiy shaharlari va ularning turizm sohasidagi roli

Sotib olish
O‘ZBEKISTON RESPUBLIKASI OLIY TA’LIM, FAN VA INNOVATSIYALAR VAZIRLIGI GULISTON DAVLAT UNIVERSITETI IQTISODIYOT KAFEDRASI “ TURIZM:NAZARIYA VA AMALIYOT ” FANIDAN KURS ISHI MAVZU: O‘zbekistonning YUNESKO ro‘yxatidagi tarixiy shaharlari va ularning turizm sohasidagi roli 1 MUNDARIJA KIRISH .......................................................................................................................................................... 3 I.O’zbekistonning tarixiy merosi va uning jahon miqyosidagi o’rni ............................................................. 5 II.O'zbekistonning YUNESKO ro'yxatiga kirgan tarixiy shaharlarning umumiy tasnifi .................................. 8 III. YUNESKO ro'yxatiga kiritilgan shaharlarning mamlakat turizm iqtisodiyotidagi o‘rni va ahamiyati. ..... 19 IV. Hozirgi kunda mamlakatimizda tarixiy merosni saqlash va himoya qilish muammolari. ...................... 21 Endi tabiiy meros ham davlat tomonidan muhofaza qilinadi .................................................................... 22 V. YUNESKO ro'yxatiga kiritilgan tarixiy shaharlarni turistik jihatdan rivojlantirish istiqbollari. ................. 28 XULOSA ...................................................................................................................................................... 35 Foydalanilgan adabiyotlar .......................................................................................................................... 38 2 KIRISH Kurs ishining dolzarbligi. O’zbekiston Respublikasi turizmni rivojlantirishning istiqboldagi maqsadi – turizmni milliy iqtisodiyotning asosiy sohalaridan biri sifatida shakllantirish , yurtimizning milliy madaniyatini tiklash , mamlakatimiz tarixini va tarixiy yodgorliklarning jahon miqyosidagi o’rnini oshirish . Mamlakatimiz turizm industriyasi jadal rivojlanishida xususiy sektorning ishtirokini ta’minlash, ularga imtiyozlar taqdim etish, sohada kadrlar tayyorlash va ularning malakasini oshirish, yangi sayyohlik mahsulotlari turini ko‘paytirish va shuning bilan birgalikda yurtimiz milliy madaniy merosini chet ellarda ommalashtirish, mamlakatimizga xorijlik sayyohlarni ko‘proq jalb qilish va ichki turizmni rivojlantirish kabi asosiy sohalar hozirgi kundagi mamlakatimiz turizmining oldida turgan muhim masalalar hisoblanadi. Kurs ishining maqsadi. Mamlakakatimizda turizmning yangi istiqbollarini ochish , turli yo‘nalishlarda keng qamrovli loyihalar amalga oshirish , O’zbekiston Respublikasining YuNESKO butunjahon merosiga kiritilgan tarixiy va madaniy merosini saqlash hamda kelgusida ularning sonini oshirish . Xususan mamlakat iqtisodiyotining asosiy tarmog’i bo’lmish turizm sohasini rivojlantirishda quyidagi maqsadlar ko’zda tutilgan : - turizm infratuzilmasini shakllantirish; - madaniy meros obyektlarini aniqlash hamda ularni muhofaza qilish ; - ziyorat turizmi va ichki turizmni keng qamrovda rivojlantirish; - yurtimiz madaniy merosini jahon miqyosida tanitish. Kurs ishining vazifalari. Qo‘yilgan maqsadlardan kelib chiqqan holda kurs ishida quyidagi vazifalar belgilab olingan:  tarixiy joylarni Umumjahon merosi ro‘yxatiga kiritishga tavsiya etish, Umumjahon madaniy va tabiiy merosini muhofaza qilish to‘g‘risidagi 3 konvensiya talablari, YUNESKO, Umumjahon merosi markazi, Umumjahon merosi qo‘mitasi tavsiyalarining mamlakat hududida bajarilishini nazorat qilish; 1  turizm sohasiga yangi texnologiyalar va ilmiy-texnik tadqiqotlarni olib kirish ;  alohida muhofaza qilinadigan tarixiy-madaniy hududlarni muhofaza qilish, ularning pasporti, boshqarish rejalari, rejimi, qo‘riqlanadigan tegralarini belgilash, ushbu hududlar va tarixiy mahallalarning tarixiy-madaniy qimmati, noyobligi, tabiiy landshafti va o‘ziga xosligini saqlab qolish choralarini amalga oshirish. 2 Kurs ishining ob’yekti. Kurs ishi obyekti: O‘zbekistonning Yunesko ro'yxatidagi tarixiy shaharlari va ularning turizm sohasidagi roli. Kurs ishi predmeti: O‘zbekiston Respublikasi Turizm qo'mitasi. Kurs ishining tuzilishi va tarkibi. Kurs ishi tarkiban kirish, asosiy qismda 5 ta reja, xulosa va foydalanilgan adabiyotlar ro‘yxatidan iborat. Mavzuning mazmunini yoritishda 6 ta rasm, 1 ta jadval va statistik ma’lumotlar o‘rin olgan bo‘lib kurs ishining umumiy hajmi 38 betdan iborat. Kurs ishini yozishda turli xil adabiyotlar, darsliklar, internet resurslar, mamlakatimizda faoliyat olib borayotgan tadqiqot markazlari izlanishlaridan foydalanildi. 1 O‘zbekiston Respublikasi Prezidentining “Turizm, madaniy meros va sport sohalarida davlat boshqaruvini takomillashtirishga doir tashkiliy chora-tadbirlar to‘g‘risida” 2022-yil 18-fevraldagi PF-75-son Farmoni . 2 2 O‘zbekiston Respublikasi Prezidentining “Turizm, madaniy meros va sport sohalarida davlat boshqaruvini takomillashtirishga doir tashkiliy chora-tadbirlar to‘g‘risida” 2022-yil 18-fevraldagi PF-75-son Farmoni . 4 I.O’zbekistonning tarixiy merosi va uning jahon miqyosidagi o’rni O‘zbekiston qadimiy tamaddun markazlaridan hisoblanadi. O’zbekiston madaniyati, Markaziy Osiyo xalqlarining ko’p asrlik an’analari va turmush tarzi bilan chambarchas bog’liq boy tarixga ega . Mamlakatimizning Buyuk Ipak yo’li chorrahasida joylashganligi asrlar davomida har tomonlama ilmiy , madaniy, me’moriy jihatdan rivojlanishiga asosiy sabab bo’lib kelgan . O’tgan asrlar davomida ilm-u marifat va islom dinining markazi bo’lib kelgan Buxoro , Samarqand , Xiva , Qo’qon , Shahrisabz kabi shaharlarimiz hozirgi kunda ham jahon miqyosida o’z o’rnini yo’qotgani yo’q. O’ziga xos madaniyatlar qorishmasidan vujudga kelgan tarixiy yodgorliklar, an’analar, urf-odatlar yurtimizning o’tgan shonli tarixidan so’zlaydi . O‘zining boy tarixi, ko‘p sonli turli millat va elatlarning ushbu hudud orqali o‘tishi tufayli, O‘zbekiston o‘zida Sharq va G‘arb sivilizatsiyalarini jamladi, boy madaniyat va millatlararo totuvlikka ega mamlakatga aylandi. Bugungi kunda, asrlar davomida shakllangan go’zal madaniyatimiz va o’zining betakror tashqi ko’rinishiga ega bo’lgan tarixiy yodgorliklarimiz mamlakatimizga tashrif buyurgan xar bir turistda katta qiziqish uyg’otmoqda hamda tashrif buyuruvchilar sonini oshirmoqda . Masalan, birgina 2021-yilda xorijiy sayyohlar soni 24 302 tani tashkil etdi. 3 Bu deganiki , shuncha sayyohlar orqali shuncha chet davlatlar bizni tanidi , bizning madaniy merosimizdan hayratlandi , noyob betakror obidalarimizdan bahramand bo’lib , nafaqat turizm rivojlanishiga balki buyuk bobomiz Amir Temurning “ Bizni qudratimizga ishonmasang , biz qurdirgan imoratlarga boq!” degan fikirlari naqadar haqiqat ekanligiga iqror bo’lishmoqda. Bu tarixiy obidalarning ko’pchiligining qurilishi o’rta asrlarga va mamlakatimizda uch xonlik davriga to’g’ri keladi . O’rta asrlarda islom dini mafkurasi va jamiyatning ijtimoiy-siyosiy , madaniy hayoti me’morchilik , shaharsozlik sohalariga o’z ta’sirini ko’rsatdi . Hozirgi kunda Samarqand, Buxoro, Xiva va Shahrisabz shaharlarining YUNESKO Jahon meros ro‘yxatiga kiritilishi mamlakatimizning xalqaro 3 -https://daryo.uz/2022/04/21/madaniy-merosimiz-bebaho-boyligimiz 5 miqyosdagi tarixiy va madaniy ahamiyatining oshayotganini tasdiqlaydi . Ushbu shaharlar o‘zining me’moriy yodgorliklari, tarixiy merosi va madaniy boyliklari bilan dunyo tamaddunining ajralmas qismiga aylangan. Ayni paytda O‘zbekistondagi 4 ta me’moriy majmua YUNESKO Umumjahon madaniy merosi ro‘yxatiga kiritilgan bo‘lib, bu esa umumiy tarixiy yodgorliklarimiz sonidan 0,4% ni tashkil etadi. Vazirlar mahkamasining 2018-yil 9-iyun kunni “YUNESKOning Umumjahon merosi ro‘yxatiga kiritilgan O‘zbekiston Respublikasidagi hududlarni muhofaza qilish to‘g‘risida”gi 435-sonli qarorni qabul qildi. Umumjahon madaniy va tabiiy merosni muhofaza qilish to‘g‘risidagi konvensiya 1995-yilning 22- dekabrida O‘zbekiston Respublikasi tomonidan ratifikatsiya qilingan. Konvensiya doirasida Xiva shahridagi “Ichan-qal'a”, “Samarqand – madaniyatlar chorrahasi” obyekti, Buxoro va Shahrisabz tarixiy markazlari hamda Chotqol biosferasi (tabiiy meros) Umumjahon merosi ro‘yxatiga kiritilgan. Turizmning rivojlanishi mahalliy iqtisodiyot, xizmat ko‘rsatish sektori va xalqaro aloqalarni kengaytirish uchun muhim vositaga aylangan. Ushbu maqolada YUNESKO ro‘yxatidagi shaharlarning turizm rivojlanishiga qo‘shayotgan hissasi, ularning xalqaro e’tibordagi o‘rni va iqtisodiy hamda madaniy ahamiyati tahlil qilinadi. Barqaror turizm va tarixiy merosni asrab-avaylash bu shaharlarning uzoq muddatli rivojlanishi uchun muhim omil hisoblanadi. Mazkur maqolada O‘zbekistonning YUNESKO Jahon merosi ro‘yxatiga kiritilgan Samarqand, Buxoro, Xiva va Shahrisabz shaharlarining turizm rivojlanishiga qo‘shgan hissasi tahlil qilindi. Tadqiqotda O‘zbekiston Respublikasi Vazirlar Mahkamasining "YUNESKOning Umumjahon merosi ro‘yxatiga kiritilgan hududlarni muhofaza qilish to‘g‘risida"gi qarorlari, YUNESKOning rasmiy hujjatlari va xalqaro tadqiqotlar asosiy manba sifatida ishlatildi. Shuningdek, milliy va xorijiy olimlarning ushbu shaharlar haqidagi ilmiy ishlariga tayanildi. Adabiyotlarni tahlil qilish jarayonida Samarqand, Buxoro va Xivaning xalqaro e’tirofga sazovor bo‘lishi va ularning tarixiy obidalari xalqaro sayyohlarni jalb qilishdagi roli o‘rganildi. Shahrisabzdagi Oqsaroy majmuasi hamda Buxorodagi Ismoil Somoniy maqbarasi kabi obidalar iqtisodiy va madaniy rivojlanish nuqtayi nazaridan o‘rganildi.. O zbekiston dunyo sivilizatsiyasiningʻ 6 qadim markazlaridan biri sifatida boy tarixiy meros va madaniy xilma-xillikka ega. Mamlakat hududi o zida ko plab tarixiy obidalar, qadimiy shaharlar va o ziga xosʻ ʻ ʻ me moriy yodgorliklarni mujassam etgan. uchun, Samarqand, Buxoro va Xiva kabi ʼ tarixiy shaharlar YUNESKOning Butunjahon merosi ro'yxatiga kiritilib, dunyo miqyosida e'tirof etilgan. Uch shaharlar milliy iftixor timsoli, balki global madaniy boylik sifatida katta hajmga ega. Ushbu shaharlar o zining madaniy ʻ me moriy obidalari, qadimiy tarixi va madaniy an analari bilan xalqaro sayyohlar ʼ ʼ e tiborini tortib kelmoqda. Ular YUNESKO himoyasi ostida bo lgani sababli ʼ ʻ jiddiy harakat qilmoqda, balki mamlakat turizm sohasi rivojiga ulkan hissa qo shmoqda. Ushbu mavzuda YUNESKO ro yxatidagi tarixiy shaharlardan har ʻ ʻ biri va turizmni boshqarish roli tahlil qiladi. Turizmning iqtisodiy, madaniy va xalqaro ahamiyati O'zbekistonning jahon sahnasi mavqeini yanada samaraliga yordam beradi. Hozirgi kunda mamlakatimizda barcha madaniy meros obyektlarini, tarixiy binolarni, ta’mirga muhtoj qadimiy obyektlarni restravatsiya qilish ishlariga alohida urg‘u berilmoqda. Inson va tabiat ijodining mushtarak mahsuli, shuningdek tarixiy, arxeologik, shaharsozlik, estetik, etnologik yoki antropologik qimmatga ega bo‘lgan hududlar, shu jumladan xalq hunarmandchiligi maskanlari, tarixiy manzilgohlar yoki shaharsozlik tarhi markazlari va tarixiy (shu jumladan harbiy) voqealar, yodgorliklar, atoqli tarixiy shaxslarning hayoti bilan bog‘liq bo‘lgan imoratlar, xotira joylari, tabiiy landshaftlar, shuningdek ko‘hna shaharlar, shahristonlar, manzilgohlar, qarorgohlar imoratlarining madaniy qatlamlari, qoldiqlari, marosimlar bajo etiladigan diqqatga sazovor joylar sanaladi.n O’zbekiston YUNESKOga 1993-yilda mustaqil davlat sifatida a'zo bo’lgan va bu Tashkilot bilan uning har bir sohadagi ishlarida faol ishtirok etib kelmoqda. Respublikada qilinayotgan ishlarni ko’rib, 1997-yilda Tashkilotga a'zo mamlakatlar O’zbekiston Respublikasini 4 yilga Boshqaruv Qo’mitaga boshqaruv organiga saylagan. Shu yo’sinda, 2009-yildan 2013-yilgacha O’zbekiston YUNESKOning Boshqaruv Qo’mitasiga a'zo sifatida qaytatdan saylangan. Tarixiy ahamiyatga ega bo’lgan voqyealardan biri, 1998-yil 6-7-noyabr kunlari O’zbekistonda YUNESKO Boshqaruv Qo’mitasining oxirgi 155-majlisi bo’lib 7 o’tgan, unga ko’ra Toshkent deklaratsiyasi "A'zo mamlakatlarda YUNESKOning faoliyati va madaniyati” qabul qilingan. YUNESKO rahbarligida O’zbekiston xalqi uchun muhim bo’lgan, tarixga, fanga, dunyo xalqlari madaniyatiga hissa qo’shgan olimlarning sana va yubileylar nishonlanishi ko’zda tutildi.Ulardan: astronom olim Mirzo Ulug’bekning 600-yilligi Amir Temurning 660-yilligiolim Al-Farg’oniyning 1200-yilligi olim va teolog Al-Buxoriyning 1225-yilligiolim va rassom Kamoliddin Behzodning 545-yilligi Bundan tashqari, YUNESKO rahbarligida va hamkorligida Buxoro va Xiva shaharlarining 2500 yillik, Shaxrisabz va Qarshining 2700 yillik, shuningdek, Samarqand shahrining 2750 yilligi va Toshkent shahrining 2200 yillik yubileylari tantanali nishonlangan. YUNESKOning bevosita ko’magida Samarqand shahrida Markaziy-Osiyo Xalqaro tadqiqot instituti tuzildi. O’zbekistonning turli hududlarida 10 ta kafedra va YUNESKOning 10 ta ijtimoiy-ta'lim markazlari muvaffaqiyatli faoliyat yuritmoqda, shuningdek, YUNESKO tasavvuridagi 46 ta maktab mavjud. Yuqoridagi ma’lumotlardan ko’rib turibmizki davlatimiz mustaqillik yillaridan so’ng YUNESKO tashkilotida nafaqat YUNESKO balki jahon miqyosida ham o’z o’rnini tiklab olgan . II.O'zbekistonning YUNESKO ro'yxatiga kirgan tarixiy shaharlarning umumiy tasnifi O‘zbekistonda jahon madaniyati xazinasiga kiruvchi ko‘plab arxitektura yodgorliklari mavjud. Xiva, Buxoro va Shahrisabz shaharlarining tarixiy markazlari, qadimiy Samarqandning tarixiy yodgorliklari YUNESKO ning «Jahon merosi» deb nomlangan ro‘yxatiga kiritilgan (1-jadval). YUNESKO ―Jahon merosi asosiy ro‘yxatiga 2012-yilda jami dunyoning 962 ta obyekti 8 kiritilgan bo‘lsa, shulardan 4 tasi O‘zbekistonning tarixiy shaharlaridir, bu ular umumiy sonining 0,4% ini tashkil etadi. 4 № Nomi Joylashishi Tashkil etilgan sanasi YUNESKO ro‘yhatiga kiritilgan yili № Mezon lari 1 Ichan Qal‘a Xorazm viloyati taxminan XIV asr 1990 № 543 III, IV, V 2 Buxoro shahri tarixiy markazi Buxoro viloyati XII - XVI asr lar 1993 № 602 II, IV, VI 3 Shaxrisabz shahri tarixiy markazi Qashqa daryo viloyati XV - XVI asr lar 2000 № 885 III, IV 4 Samarqand madaniyatlar chorrahasi Samar- qand viloyati XIV - XV asr lar 2001 № 603 I, II, IV O’zbekistonning YUNESKO “Jahon merosi “ ro’yxatiga kiritilgan shaharlari 1-jadval Ugam-Chotqol milliy bog‘i - YuNESKOning umumjahon merosi ro‘yxatiga kiritilgan moddiy ob’ektlar hisoblanadi. Bulardan tashqari, O‘zbekistonning Navro‘z bayrami, Shoshmaqom - xalq qo‘shiqlari to‘plami, Katta ashula - an’anaviy qo‘shiqlari, Askiya - qiziqchilik san’ati, Boysunning madaniy maydoni, lazgi xorazm raqsi, palov milliy ovqati, o‘zbek adrasi va atlasi, shuningdek miniyatyura san’ati kabi nomoddiy madaniyat merosi yodgorliklari ham YuNESKOning ro‘yxatiga kiritilgan. Samarqand YUNESKO tomonidan “Madaniyatlar chorrahasi” deb e’tirof etilgan bo‘lib, uning Registon maydoni, Shohi Zinda majmuasi va Ulug‘bek rasadxonasi dunyo bo‘ylab sayyohlarni o‘ziga jalb qilmoqda. Ushbu obidalar nafaqat tarixiy ahamiyatga ega, balki xalqaro tadbirlar, masalan, “Sharq taronalari” festivali uchun asosiy maydon hisoblanadi. Samarqand xalqaro sayohatchilar tomonidan “Sharqning marvaridi” deb tan olinib, turizm sohasida barqaror rivojlanishni ta’minlamoqda. 2014-yil 7-iyul kuni Amerikaning taniqli «The 9 Huffington Post» nashri «Dunyoning albatta borib ko‘rish lozim bo‘lgan 50 shahari» ro‘yxatini e'lon qildi. Dunyoning eng mashhur shaharlari orasida «Sharq marvaridi» -Samarqand ham bor. 1-rasm Mazkur nashr reytingida qayd etilganidek «Registon maydonidagi madrasalar va qadimgi inshoaatlardagi naqshlar Buyuk lpak yo‘lining ko‘hna shahri Samarqandni jahon islom me'morligining eng go‘zal namunalaridan biriga aylantirilgan». Ushbu reyting «The Huffington Post» nashri tomonidan minube.net sayohatchilar hamjamiyati bilan o‘zaro hamkorlikda tuzilgan. Bundan ko‘zlangan maqsad «Buyuk ko‘hna poytaxtlardan tortib, to Osiyo, Amerika va ulardan tashqari dunyodagi eng a'lo joyni topish» bilan izohlanadi. Reyting mualliflarining fikr bildirishlaricha, odamlar o‘z hayoti davomida albatta borib ko‘rish lozim bo‘lgan qadamjolar ro‘yxatidan dunyoning 50 shahari joy olgan . 10 2-rasm Buxoro- O‘zbekistonning diniy va madaniy markazi sifatida, tarixiy obidalari va diniy ziyorat joylari bilan mashhur. Islom dunyosida Buxoroning ismiga «Sharif» ya'ni «Muqaddas» qo‘shimchasi qo‘shib ishlatilgan. X asrda Buxoro eng yirik ilmiy va madaniy markaz bo‘lgan. Mag'oqi Attori, Namozgoh masjidi, Chashmai Ayub kabilar ushbu davrdan yodgor bo‘lib qolgan. Sitorai Mohi Xosa oxirgi Buxoro Amirining yozgi saroyi, u hashamatli arxitekturaning eng yorqin namunalaridan biridir. Devonbegi xonaqosi, Markaziy Osiyodagi yetakchi bo‘lgan Ko‘kaldosh madrasasi (Abdullaxon tomonidan bunyod etilgan) shaharning o‘ziga xos diqqatga sazovor joylari hisoblanadi. Ismoil Somoniy maqbarasi shahardagi yaxshi saqlanib qolgan eng qadimiy bino bo‘lib, nafis arxitekturaga ega. Poyi Kalon ansambli (XII asr) shahaming markazidan o‘rin olgan. Shu yerdan 11 piyoda Ark binosiga, Chorminorga o‘tish mumkin . Shahar atrofidagi Varaxsha xarobalaridan janglar va ov marosimlarini aks ettiruvchi ko‘plab rangli lavhalar, qimmatli buyumlar topilgan va muzeylarga topshirilgan. 3-rasm Xiva , Ichan-qal’a – O zbekistonning tarixiy o zbek shahri Xivaningʻ ʻ mustahkam devor bilan o ralgan ichki shahri bo lib, Markaziy Osiyodagi birinchi ʻ ʻ umumjahon me rosi obyektiga aylandi. Asrlar davomida qad rostlagan (eng ʼ qadimiy me moriy yodgorliklar XIV asrga to g ri keladi), istehkom, saroylar, ʼ ʻ ʻ masjid, madrasalar, maqbara, minoralar, karvonsaroy va hammomlar Ichan qal ani ʼ o ziga xos yodgorlik shahriga aylantirdi. Ichan qal a qurilishida Xiva me morlari ʻ ʼ ʼ O rta Osiyoda qadimdan qo llanib kelgan uslub – inshootlarni ro parama-ro para ʻ ʻ ʻ ʻ qurish uslubidan (qo shdan) foydalanishgan. Masalan, Olloqulixon madrasasi bilan ʻ Qutlug Murod inoq madrasasi, Sherg ozixon madrasasi bilan Pahlavon Mahmud ʻ ʻ maqbarasi shu uslubda qurilgan. Ichan qal a me morligining yana bir o ziga xos ʼ ʼ ʻ xususiyati binolarning alohida ansambl holida qurilganligi. Masalan, Juma masjid yonidagi ikkita kichik madrasa, Muhammad Amin inoq hamda Matniyoz devonbegi madrasasi ancha yirik ansambldir. Polvon darvoza oldidagi bir necha masjid va madrasalar, hammom, toqi, karvonsaroy va xon saroyi o ziga xos ʻ ansamblni tashkil etadi. Qutlug Murod inoq bilan Olloqulixon madrasasi, Tosh ʻ 12 hovli bilan Oq masjid o rtasidagi maydoncha shu ansamblning mujassamotʻ markazidir . 4-rasm 13 Shahrisabz- Amir Temur davrining me’moriy yodgorliklarini saqlab qolgan holda, Oqsaroy saroyi va Dorus-Siyodat majmuasi bilan ajralib turadi. Ushbu shahar Temuriylar davri madaniy va iqtisodiy rivojlanishining yorqin namunasi bo‘lib, xalqaro sayyohlarni o‘ziga tortishda davom etmoqda. Shahrisabz shahrining asosiy diqqatga sazovor joyi Amir Temurning mahobatli qarorgohi, qurilishiga qariyb chorak asr davom etgan Oqsaroy saroyidir. DorutTillavat tasavvufning asoschilaridan biri, buyuk din arbobi, Amir Temur otasining ustozi Shamsiddin Kulol dafn etilgan joyda barpo etilgan eng qadimgi me moriy yodgorlik, Muqaddas Qur oni Karimni mulohaza yuritish va mutolaaʼ ʼ qilish maskanidir. Tarixiy obidalarning YUNESKO «Jahon merosi» ro‘yxatiga kiritilishining asosiy maqsadi o‘z hududida mashhur bo‘lgan obyektlarni dunyoga tanitish va himoya qilishdir. YUNESKOning «Jahon merosi» ro‘yxatiga Xivadagi Ichan Qal'a 1990-yil, Buxoroning tarixiy markazi 1993-yil, Shahrisabzning tarixiy markazi 2000- yil kiritilgan. 2001-yil 12-16-dekabr kunlari Finlandiyaning Xelsinki shahrida YUNESKOning Jahon merosi Qo‘mitasining navbatdagi yig'ilishi bo‘lib, unda Samarqand shahri ham YUNESKO ning «Jahon merosi» ro‘yxatiga kiritildi Har yili 18 aprel – Yodgorliklarni va tarixiy joylarni asrash xalqaro kunini O‘zbekistonda keng nishonlanadi, shu kun arafasida soha vakillarini munosib rag‘batlantiriladi, turli tadbirlar va respublika ko‘rik-tanlovlari o‘tkaziladi. 18 aprel kuni respublika aholisini davlat muzeylari va moddiy madaniy merosning ko‘chmas mulk obektlariga bepul, xorijiy fuqarolarni arzonlashtirilgan narxlarda kirishi yuzasidan takliflar Vazirlar Mahkamasiga kiritiladi.Mazkur qaror O‘zbekiston Respublikasi hududida Konventsiya qoidalariga og‘ishmay rioya qilish, mamlakatimizdagi Umumjahon merosi ro‘yxatiga kiritilgan obektlar va hududlarni muhofaza qilish, ularning noyobligi, jahon madaniyati va tarixiga qo‘shgan har tomonlama beqiyos hissasini saqlab qolish, kelajak avlodga yetkazishga hissa qo‘shadi. Saroyning faqatgina ulkan peshtog i, ikki chekkasidagi ʻ minorasi, saroy poydevorining bir qismigina saqlanib qolingan. Oqsaroyning hozirgi ko rinishi ham salobatli va go zaldir. Bu ʻ ʻ 14 salobatlilik va go zallikkaʻ g ishtlarning ʻ yaxlit bo lib ko rinishini ta minlash ʻ ʻ ʼ — old va shimoliy devor yuzasini sirkor parchinlar bilan bir tekisda ishlash tufayli erishilgan. Peshtoq ravog ining ʻ eni 22,5 m, balandligi 40 m, umumiy balandligi 50 m dan oshiqroqni tashkil etadi. Peshtoq minorasi ichidagi aylanma zina orqali yuqoriga chiqilgan.Saroy qabulxonasi arkining kirish qismida sher va quyosh, shu bilan birgalikda Temur davlatining ramzi bo lmish uchta halqa shakli ʻ tasvirlangan.Ichki va tashqi devorlarda kufiy yozuvlar, ziynatli bezaklar, girih uslubidagi islomiy naqshlar mavjud. Oqsaroyning saqlab qolingan xarobalari Oqsaroyning avvalgi holati to g risida faqat yozma ʻ ʻ manbalarga qarab fikr yuritish mumkin. 20 yil davomida qurilgan bu bino to g risida Abdurazzoq ʻ ʻ Samarqandiy quyidagicha ma lumot beradi:„Temur ishga yaroqli bo lganlarning ʼ ʻ hammasini Xorazmdan Movarounnahrga ko chirish uchun buyruq berdi… ʻ Xorazmlik ustalar baland va salobatli saroy qurishdi, hozir u Oqsaroy nomi bilan mashhur.“Klavixo saroyni ko zdan kechirganda ʻ (1404-yil, 29-avgust) u hamon qurib bitkazilmagan, ba zi joylarining ʼ koshinli naqshlari tugallanmagan edi. 5-rasm Shunga qaramay, juda hayratlanganligini, uning nihoyatda go zalligini ʻ yozadi. Saroy qurilishida xorazmlik ustalar qatori, mahalliy va boshqa davlatlardan kelgan ustalar ham qatnashgan. Peshtog idagi yozuvlar orasida ʻ 15 eronlik Muhammad Yusuf Tabriziy nomi 2-marta takrorlangan.Yozma manbalarga ko ra, Oqsaroy turar joy va jamoat binosi sifatida qurilib, xonalarʻ hovli atrofida joylashgan. Bobur ma lumotlariga ko ra, hovli o rtasida hovuz, ʼ ʻ ʻ to rida gumbazli katta xona — devonxona, yonlarida maslahatchilar uchun ʻ kichik xona, hashamatli ravoqli bostirmalar, ichki tomonida haram va amirning xonasi joylashgan. Devonxona peshtog ida arslon va quyosh tasviri va Temur ʻ davlatining 3 halqa shaklidagi nishoni bo lgan. Gumbaz ichi va yonlariga, ʻ burchaklardagi minoralarga koshin-g ishtlardan qalqon shaklidagi girih naqshlar ʻ ishlangan. Bu naqshlar silliqlangan g isht va feruza rangli sirkor parchindan ʻ yozilgan kufiy xatlar zamini yo g on ko k belboqqa o xshash mujassamotni ʻ ʻ ʻ ʻ tashkil etgan. Oqsaroy devorlaridagi ranglar jilosi, tarixiy, falsafiy va diniy mavzudagi, kufiy, suls yozuvlari, koshinkori bezaklar, islimiy, girih naqshlarning o zaro uyg unligi binoga ajoyib va sehrli mazmun bag ishlagan. ʻ ʻ ʻ Ranglarning oy yorug ida jilolanib, oqarib ko rinishidan bino Oqsaroy deb ʻ ʻ nomlangan. Saroyning o ziga xos xususiyatlaridan biri — tom tepasiga ʻ ishlangan hovuzdir. Hovuzga suv Taxtaqoracha dovonidan qo rg oshin quvurlar ʻ ʻ orqali oqib kelib, undan sharshara hosil qilib pastga tushirilgan 1707-yilda Buxoro xoni Ubaydullaxon Oqsaroy peshtog i ostida toj kiyib, taxtga ʻ o tirganligi peshtoqning o sha paytda butun ekanligidan darak beradi. 1973— ʻ ʻ 1975-yillarda arxeologik tadqiqotlar, 1994—1996-yillarda konservatsiya ishlari olib borilganAshtarxoniylar hukmronlik davrida Oqsaroy Shahrisabzdagi kenagas beklari uchun ham qarorgoh vazifasini bajargan. Shahrisabz Samarqand shahridan 80 km janubda, Hisor va Zaravshon tizmalarining etagida, Oqsuv va Tanxoz daryolarining quyilishida, O zbekistonning janubida joylashgan. O rta ʻ ʻ Osiyoning savdo yo llari bo ylab joylashgan qadimiy shaharlardan biri. Bir ʻ ʻ paytlar Shahrisabz qadimiy So g d davlatining poytaxti bo lgan, shahar o sha ʻ ʻ ʻ ʻ paytda Kesh deb atalgan va madaniyat, savdo va hunarmandchilik markazi sifatidagi shon-shuhrat O zbekistondan ham uzoqqa tarqalgan. davlat ʻ chegaralari. Miloddan avvalgi 329 yilda Aleksandr Makedonskiy shaharni egallab oldi va tez orada shaharda ellinistik madaniyat ildiz otdi va yunon 16 xudolariga sig'inishlar paydo bo'ldi. Ming yillar davomida Shahrisabz turli sulolalar ta’sirida bo‘lgan. 14-asrdagi farmoniga ko ra, Shahrisabz Amirʻ Temurning (Amir Temur 1336-1405) tug ilgan joyi hisoblanadi. Shahrisabz ʻ yangi qal’a devori bilan o‘ralgan bo‘lib, nafaqat savdo va hunarmandchilik markazi, balki ilm-fan va madaniyat shahriga ham aylandi. Samarqandga Temur saroyiga yo'l olgan Ispaniya elchixonasi qadimgi Keshda to'xtadi. Elchi Ruy Gonsales de Klavixo qadimiy Shahrisabz haqida shunday yozgan edi: “...Shahar sopol qo‘rg‘on va chuqur ariq bilan o‘ralgan, kirish joylarida tortma ko‘priklar bor edi”. Temuriylar davrida shahar Sharqning madaniy markazlaridan biriga aylandi. Bu yerga buyuk alloma va shoirlar Navoiy va Jomiy tashrif buyurgan. Temurlan Shahrisabzni o‘z imperiyasining poytaxti qilish deb hisobladi, lekin Samarqandni tanladi. Shahar qadimdan o zining hunarmandchiligi bilan ʻ mashhur bo lib, ulardan eng mashhuri gilamdo zlik va nozik ipak ʻ ʻ kashtachilikdir. Bu yerdagi hunarmandchilik ming yillik tarixga ega va asrlar davomida Buyuk ipak yo‘li bilan bog‘langan eng yaqin xalqlar madaniyatini o‘ziga singdirib kelgan. Shahrisabz ham muhim transport ahamiyatiga ega – u orqali italiyalik sayyoh va savdogar Marko Polo yo‘nalishini takrorlaydigan Buyuk O‘zbekiston magistrali o‘tadi. Shahrisabz shahrining asosiy diqqatga sazovor joyi Amir Temurning mahobatli qarorgohi, qurilishiga qariyb chorak asr davom etgan Oqsaroy saroyidir. Dorut-Tillavat tasavvufning asoschilaridan biri, buyuk din arbobi, Amir Temur otasining ustozi Shamsiddin Kulol dafn etilgan joyda barpo etilgan eng qadimgi me moriy yodgorlik, Muqaddas Qur oni ʼ ʼ Karimni mulohaza yuritish va mutolaa qilish maskanidir. Dorus-Siyodatning oilaviy qabrida uning ikki o‘g‘li G‘iyos-ud-din Muhammad Jahongir (1356- 1376) va Mug‘isuddin Umar-shayx (1356-1394) qabrlari joylashgan. Shahar YUNESKO ro‘yxatiga kiritilgan Butun dunyoga bu zaminning qadimiy qadriyatlarini, uning buyukligi va go'zalligini ko'rsatadigan Jahon merosi ob'ektlari. 17 6-rasm 18 III. YUNESKO ro'yxatiga kiritilgan shaharlarning mamlakat turizm iqtisodiyotidagi o‘rni va ahamiyati . Tadqiqot natijalari Samarqand, Buxoro, Xiva va Shahrisabz shaharlarining O‘zbekiston turizm rivojlanishida asosiy rol o‘ynayotganini ko‘rsatdi. 4 Ushbu shaharlarning YUNESKO ro‘yxatiga kiritilishi ularga xalqaro e’tiborni oshirib, har yili minglab sayyohlarni jalb qilmoqda. Sayyohlar oqimi xizmat ko‘rsatish sektori ,jumladan mehmonxonalar, restoranlar, gidlik xizmatlari va transport infratuzilmasin irivojlantirishga olib kelmoqda. Bu shaharlarning turizm rivojlanishidagi o‘rni faqat iqtisodiy daromadni oshirish bilan cheklanmaydi. Ular xalqaro aloqalarni mustahkamlash, milliy madaniyatni targ‘ib qilish va tarixiy yodgorliklarni kelajak avlodlar uchun saqlashda muhim rol o‘ynamoqda. Barqaror turizm siyosati orqali ushbu shaharlar ekologik muvozanatni saqlashga xizmat qilmoqda. Sayyohlar oqimi xizmat ko‘rsatish sektorini rivojlantirib, mahalliy aholi uchun yangi ish o‘rinlari yaratmoqda va iqtisodiy farovonlikni oshirmoqda. Shu bilan birga, ushbu yodgorliklar madaniy hamkorlikning mustahkamlanishiga ham katta hissa qo‘shmoqda. Natijada, Samarqand, Buxoro, Xiva va Shahrisabz shaharlarining xalqaro e’tirofi, tarixiy merosining qadrlanishi va turizm salohiyatining oshishi O‘zbekistonning global turizm sohasidagi mavqeini mustahkamlashga xizmat qilmoqda. O‘zbekistonning YUNESKO Jahon merosi ro‘yxatiga kiritilgan Samarqand ,Buxoro, Xiva va Shahrisabz shaharlarining turizm rivojlanishidagi ahamiyati ulkan. 5 Ushbu maqom nafaqat tarixiy obidalar xalqaro miqyosda e’tirof etilishiga, balki mamlakatning turizm salohiyatini kengaytirishga xizmat qilmoqda. Turizm sohasida xizmat ko‘rsatishning 4 O‘zbekiston Respublikasi Prezidentining 2018-yil 19-de kabr dagi “Moddiy madaniy meros obyektlarini muhofaza qilish sohasidagi faoliyatni tubdan takomillashtirish chora-tadbirlari to‘g‘risida”gi PQ-4068- son Qarori. 5 Kuryazova D. O‘zbekistondagi arxeologik obyektlar va ularni muzeylashtirish yo‘li bilan saqlab qolish masalalari. O‘tmishga nazar. 2-qism/ Maxsus son. 2020. – B.292-298. 19 rivojlanishi, jumladan, mehmonxonalar, restoranlar, gidlik xizmatlari va hunarmandchilik mahsulotlari savdosi mahalliy iqtisodiyotga ijobiy ta’sir ko‘rsatmoqda . Barqaror turizm siyosati ushbu shaharlarning ekologik muvozanatini ta’minlash, tarixiy merosni asrab-avaylash va sayyohlar uchun qulay sharoitlar yaratishda muhim o‘rin tutadi. Har yili minglab xalqaro va mahalliy sayyohlarning tashrifi xizmatlar sohasida yangi imkoniyatlar yaratib, mahalliy aholining turmush darajasini yaxshilashga yordam bermoqda.Xulosa qilib aytganda, YUNESKO ro‘yxatidagi shaharlar turizm orqali O‘zbekistonni xalqaro miqyosda tanitishda strategik ahamiyatga ega. Turizmning rivojlanishi milliy iqtisodiyot va madaniyatni yuksaltirishda, shuningdek, tarixiy va madaniy yodgorliklarni kelajak avlodlar uchun saqlashda katta rol o‘ynamoqda. Undan tashqari yuqorida aytib o ’ tilgan shaharlarning ko ’ plab xalqaro festival , tadbir va bayramlarga mezbonlik qilishi ham mamlakatimizni jahon miqyosida tanitishning bir yo ’ li desak ham mubolag ’ a bo ’ lmaydi . Masalan "Yangi O‘zbekistonning turizm darvozasi" deya e’tirof etilayotgan Samarqand 2023 yilda Butunjahon turizm tashkiloti (UNWTO) poytaxti hisoblanadi. UNWTO Bosh Assambleyasining yubiley 25- sessiyasi aynan Samarqandda o ‘ tkaziladi . Va 2023- yilda Samarqandga tashrif buyuruvchi turistlar soni ham oshgan . 20 IV . Hozirgi kunda mamlakatimizda tarixiy merosni saqlash va himoya qilish muammolari . Tarixiy va madaniy yodgorliklar muhofazasi – insoniyat madaniy merosini saqlash va muhofaza qilish yo ʻ lidagi xalqaro , davlat va jamoatchilik tadbirlari tizimi . Tarixiy yodgorliklar , me ʼ moriy obidalar , adabiyot , tasviriy va amaliy san ʼ at asarlari , arxeologik topilmalar , milliy va xalqaro ahamiyatga ega bo ʻ lgan majmualar , muhim ilmiy tadqiqotlar muxofaza etiladi . Buyuk fransuz inqilobi davrida shaxsiy kolleksiyalar natsionalizatsiya qilingan ( Luvr muzeyining tashkil etish to ʻ g ʻ risidagi dekret , 1793). 19—20- asr boshlarida ko ʻ pgina Yevropa davlatlarida tarixiy va madaniy yodgorliklar davlat muhofazasiga olingan . Ikkinchi jahon urushidan so ʻ ng YUNESKO tashabbusi bilan 1954- yilda ( Gaaga konferensiyasi ) Xalqaro konvensiya va „ Qurolli konfliktlar ro ʻ y berganda madaniyat boyliklarini himoya qilish to ʻ g ʻ risida “ bayonnoma imzolangan . T . va m . yo . m . bilan Xalkaro muzeylar kengashi (1946), Madaniyat boyliklarini muhofaza etish va restavratsiya qilish xalqaro tadqiqot markazi (1959), Yodgorliklar va diqqatga sazovor joylarni muhofaza etish bo ʻ yicha xalqaro kengash (1965) shug ʻ ullanadi . O ʻ zbekistonda yodgorliklarni muhofaza etish , asosan , 20- asrning 20 y . laridan boshlangan . 1920- yil Maorif xalq komissarligi qoshida muzeylar , san ʼ at asarlari va qad . yodgorliklarni muhofaza qilish Turkiston qo ʻ mitasi – Turk komstaris tuzilgan , keyinchalik Sredaz komstaris bu ish bilan shug ʻ ullangan . Hozir O ʻ zbekiston Respublikasi Madaniyat ishlari vazirligi huzuridagi Madaniy meros ob ʼ yektlarini muhofaza qilish va ulardan foydalanish ilmiyishlab chiqarish . Bosh boshqarmasi shug ʻ ullanmoqda . Respublika hududida va chet mamlakatlarda saqlanayotgan noyob qo ʻ lyozmalar , madaniy , tarixiy yodgorliklar , hunarmandchilik , xalq og ʻ zaki ijodi namunalari , san ʼ at va badiiy asarlar , teatr musiqa , davlatchilik tarixiga oid hujjatlar , cholg ʻ u asboblarini yig ʻ ish , saqlash va boshqa bilan shug ʻ ullanish maqsadida „ Oltin meros “ xalqaro xayriya jamg ʻ armasi tuzilgan (1999- yil 12 oktabr ). 21 Endi tabiiy meros ham davlat tomonidan muhofaza qilinadi Yangi tahrirdagi Konstitutsiyada O'zbekiston xalqining tabiiy merosini asrab-avaylash shartligi hamda tabiiy meros ham davlat tomonidan muhofaza qilinishini qonun bilan kafolatlaydi.Tabiatning har zarrasi insoniyat uchun berilgan beqiyos in'om. Biz nafas olayotgan atmosfera havosidan tortib, tiriklik manbai bo'lgan jamiki tabiiy boyliklar, hayotning bir maromda aylanishiga xizmat qilayotgan ekotizmlarning bari odamzodga omonat qilib berilgan. Ularni asrash, oqilona foydalanish, ajdodlarimiz singari kelajak avlodga o'z holicha etkazish, kerak bo'lsa, qayta tiklash zimmamizdagi ulkan mas'uliyatdir. Bugun mamlakatimizda ekologik xavfsizlikni ta'minlashdek dolzarb vazifaga katta e'tibor qaratilayotgani boisi ham shunda. Asrimizga kelib, moddiy va nomoddiy meros bilan bir qatorda, ilmiy va tabiiy merosni asrab-avaylash zarurati oshib bormoqda. Ammo qachonlardir bunga yetarlicha e'tibor qaratilmagan. Buni yurtimiz misolida ham ko'rishimiz mumkin. Masalan, eski Konstitutsiyamizda fuqarolarning O'zbekiston xalqining tarixiy, ma'naviy va madaniy merosini asrab-avaylash majburiyati norma sifatida belgilangan. Biroq ushbu normani to'liq holda to'ldiruvchi sifatida “ilmiy va tabiiy meros”ga e'tibor qaratilmagan. To'g'ri, ona zaminimiz madaniy meros ob'ektlariga boy va asrlar davomida saqlanib kelinayotgan bu obidalarni asrash har birimizning vazifamiz. Yurtimizda madaniy, tarixiy meros obyektlari xalqning ma'naviy mulki bo'lib, shonli tariximiz, dunyo tamadduniga munosib hissa qo'shgan asori-antiqalarimizni o'rganish, asrab- avaylash, ularni kelajak avlodga butun bo'y-basti bilan etkazish davlatimiz va jamoatchiligimizning doimiy g'amxo'rligida, fuqarolar, hukumat bu merosni saqlab qolishni o'z zimmasiga oladi. Davlat, o'z navbatida, amaldagi qonunchilikka binoan, moddiy va nomoddiy meros ob`ektlaridan foydalanish, ularni saqlash, ro'yxatini olib borish bo'yicha nazoratni o'rnatgan. Bu borada mamlakatimizda qator ishlar amalga oshirilib, ma'naviy va madaniy boyliklarimizni asrashga qaratilgan sa'y-harakatlar, ayniqsa, so'nggi yillarda faollashib boryapti. Jumladan, o'tgan yillar davomida O'zbekiston Respublikasining “Madaniy meros ob'ektlarini 22 muhofaza qilish va ulardan foydalanish to'g'risida” hamda “Arxeologiya merosi ob'ektlarini muhofaza qilish va ulardan foydalanish to'g'risida”gi qonunlari qabul qilindi. Qolaversa, yurtimiz bu yo'nalishda qator xalqaro konventsiyalarga qo'shilgan.Ammo masalaning yana bir jihati bor. Gap shundaki, mamlakatimizda moddiy va nomoddiy madaniy meros obyektlari bilan bir qatorda ilmiy va tabiiy meros ob'ektlari ham etarlicha. Ularni ham muhofaza qilish, ayniqsa, ekologik muammolar kun sayin dolzarblashib, ekotizim va tabiiy meroslarga antropogen ta'sirlar ortib borayotgan bugungi davrda o'z holicha asrab qolish yanada muhimroq zaruratga aylanmoqda. Yuqorida ta'kidlanganimizdek, afsuski, bugunga qadar ushbu masalaning qonuniy kafolatlari belgilanmagan edi.Yangilangan Konstitutsiyamizda esa ayni shu jihatga e'tibor qaratilib, Bosh qomusimizdagi mavjud modda birinchi qismi matniga “ilmiy va tabiiy” so'zlari qo'shildi, ikkinchi qismi matni “Tarixiy, ma'naviy, madaniy, ilmiy va tabiiy meros davlat tomonidan muhofaza qilinadi”, degan tahrirda bayon etildi. Ushbu o'zgartirish aholi va keng jamoatchilik takliflari asosida kiritilgani yanada quvonarli va bu yurtdoshlarimizning ekologik muammolarga befarq emasligi, bioxilma-xillikni saqlab qolishga daxldorlik hissi bilan yashayotganining isbotidir.Insoniyat o'z xatti-harakatlari bilan tabiatga qanchalik salbiy ta'sir ko'rsatmasin, undan ayro yashay olmasligi, ona zaminni asrab-avaylash sifatli turmush tarziga kafolat ekanini yaxshi tushunadi. Biz so'z yuritayotgan tabiiy meros esa aynan mana shu — o'simlik va hayvonot dunyosi, ekotizimlar va geologik tuzilmalarni o'z ichiga olgan biologik xilma-xillik elementlarining yig'indisidir. Ularning odamlar va davlat tomonidan muhofaza qilinishi hamisha muhim ahamiyat kasb etadi.Hozirgi kunda yurtimizda 7 ta davlat qo'riqxonasi, 1 ta majmua (landshaft) buyurtma qo'riqxonasi, 12 ta tabiat bog'i, 1 ta milliy bog', 11 ta tabiat yodgorligi, 2 ta biosfera rezervati, 12 ta buyurtma qo'riqxonasi, 1 ta jayron maxsus pitomnigi mavjud bo'lib, ularning umumiy maydoni 6,321 million gektarni tashkil qiladi. 6 SHulardan 2 ta tabiiy ob'ekt — “Janubiy Ustyurt milliy tabiat bog'i” 6 Mukhamedova M.S. The role of museuming the historical cities and ethnographic neighborhoods of Uzbekistan in cultural tourism. International journal of pedagogics (ISSN – 2771-2281). Volume 02. Issue 09. – P. 47-52. 23 va “Saygachi landshaft buyurtma qo'riqxonasi” Qozog'iston Respublikasi, Turkmaniston va O'zbekiston Respublikasi tomonidan “Mo'tadil mintaqadagi Turon cho’llar” transmilliy seriyali obyektini YUNESKOning Butunjaxon tabiiy merosi obyektlari ruyxatiga kiritish buyicha nominatsiyasiga kiritilgan.Yangi Konstitutsiyada O'zbekiston xalqining tabiiy merosini asrab-avaylash shartligi hamda tabiiy meros ham davlat tomonidan muhofaza qilinishini qonun bilan kafolatlaydi. Mazkur norma tarixiy, ma'naviy, madaniy va tabiiy merosni muhofaza qilish hamda undan samarali foydalanish bo'yicha davlatning konstitutsiyaviy majburiyatlarini kengaytirishga asos bo'ladi.Qolaversa, davlat barqaror rivojlanish tamoyiliga muvofiq atrof-muhitni yaxshilash, tiklash va muhofaza qilish, ekotizimlar hamda ilmiy va tabiiy meroslarni asrab-avaylash yuzasidan tegishli chora-tadbirlar ishlab chiqadi va uning ijrosini ta'minlaydi.Shuningdek, mazkur norma dunyo tamaddunida munosib o'ringa ega bo'lgan shonli ko'p ming yillik tariximizni o'rganish, ma'naviy va madaniy merosimizni ko'z qorachig'idek asrab-avaylashga hamda O'zbekistonning tabiiy merosini asl holicha saqlab, kelajak avlodlarga bezavol yetkazishga xizmat qiladi. . So‘ngi yillarda mamlakatimizda madaniy meros sohasida Xitoy bilan hamkorlik keng amalga oshirilmoqda. Buyuk Ipak yo‘lida joylashgan ikki muhim sivilizatsiya sifatida O‘zbekiston va Xitoy boy madaniy merosga egadir. O‘zbekiston va Xitoy xalqlari o‘rtasidagi do‘stlik aloqalari qadimgi Ipak yo‘li bo‘ylab uzoq tarixga borib taqaladi. Ta’kidlash lozim bugungi kunda madaniy merosni muhofaza qilish sohasidagi almashinuv va o‘zaro hamkorligimiz "Bir makon - bir yo‘l" qo‘shma bunyodkorlik loyihasi doirasida ham muttasil chuqurlashib, qamrovi kengayib bormoqda. Xiva muzey-shahrida jahon madaniy merosi obyektlarini muhofaza qilish va qayta tiklash borasidagi Xitoy bilan hamkorlikda olib borilayotgan ishlar allaqachon yuksak samaralar berdi. Ikki mamlakat olimlarining o‘rganishlari natijasida Farg‘ona va Samarqand viloyatlaridagi ilmiy izlanishlar va madaniy meros obyektlarini tadqiq qilishda katta muvaffaqiyatlarga erishildi. Bu natijalarning mamlakatlarimiz madaniy merosini birgalikda himoya qilishda ikki davlat uchun yangi tarixiy sahifani belgilab bermoqda. Mustaqillik sharofati bilan 24 Samarqand muzey-qo‘riqxonasining Registon maydoni yodgorliklari, Shohizinda, Bibixonim me’moriy majmuasi, Amir Temur maqbarasi, Afrosiyob muzeyi, Ruhobod majmuasi, Buxorodagi Kalon minorasi va masjidi, Mir-Arab madrasasi, Savdo gumbazlari, Sitorayi Mohi Xosa ansambli, Bahouddin Naqshband majmuasi, Xivaning Ichan qal’asidagi Ko‘hna ark, Muhammad Aminxon madrasasi va masjidi, Islomxo‘ja minorasi, Toshhovli saroyi, Jome masjidi, Shahrisabzdagi Dor-us-saodat, Dor-ust-tilovat ansambllari, Amir Temurning Oq saroyi, Termizdagi Hakim at-Termiziy, Imom Termiziy, Sulton Saodat, Qirqqiz me’moriy yodgorlik majmualari qayta ta’mirlandi. Samarqand, Buxoro, Xiva va Shahrisabzdagi betakror me’moriy yodgorliklar Jahon xalqaro madaniy meros ro‘yxatiga kiritilgan. Mustaqillik yillarida xalqimizning me’moriy obidalari qatoriga yangidan barpo yetilgan Amir Temur, Alisher Navoiy, Mirzo Ulug‘bek, Ahmad al-Farg‘oniy, Alpomish, Jaloliddin Manguberdi haykallari qo‘shildi. 2002- yilda Termiz shahrining 2500 yilligi munosabati bilan tarixiy ashyolar, me’morchilik va haykaltaroshlik san’ati namunalari, devoriy rasmlar, uy-ro‘zg‘or buyumlari, turli taqinchoqlar bilan jihozlangan muhtasham arxeologiya muzeyi barpo etildi. Minglab xorijiy sayyohlar respublikamiz muzey qo‘riqxonalariga tashrif buyurib, ajdodlarimizdan qolgan tarixiy yodgorliklar, obidalar, monumental san’at asarlari oldida hayratga tushmoqdalar. Fransiya, Turkiya, Eron, Pokiston, Koreya, Xitoy va boshqa mamlakatlarda. O‘zbekiston muzeylarining eksponatlari namoyish yetildi. Shu o‘rinda, Vatanimiz tarixini o‘rganayotgan Siz aziz o‘quvchilarni ajdodlarimiz tarixini, madaniy hayotini o‘zida yorqin aks yettiruvchi ko‘pdan-ko‘p muzeylarga tashrif buyurib, o‘z bilimlaringizni yanada boyitib va mustahkamlab borishga taklif etamiz. Bugungi kunda mamlakatimizning moddiy va nomoddiy madaniy meros obyektlarini muhofaza qilish bo‘yicha amalga oshirilayotgan ishlar salmog‘i katta. Ayni paytda YuNESKO Umumjahon madaniy merosi ro‘yxatiga O‘zbekistondagi 4 ta me’moriy majmua – Xiva, Buxoro, Samarqand va Shahrisabz shaharlarining tarixiy markazlari kiritilgan. YuNESKOning Insoniyat nomoddiy madaniy merosining reprezentativ ro‘yxatiga yesa, mamlakatimiz nomoddiy madaniy merosining 8 ta obyekti (Boysun madaniy 25 makoni, Shashmaqom mumtoz musiqasi, Katta ashula, Askiya san’ati, Navro‘z, Palov madaniyati va an’analari, Marg‘ilon hunarmandchilikni rivojlantirish markazi: adras va atlas tikish, Xorazm raqsi – Lazgi) kiritilgan. Mamlakatimizning YuNESKOga a’zo bo‘lgan 1993-yildan boshlab sohaga oid barcha asosiy xalqaro hujjatlariga qo‘shilish choralarini ko‘rdi, ularning normalari milliy qonunchilikkaimplementatsiya qilinmoqda. Keyingi paytlarda O‘zbekiston hududidagi noyob madaniy meros obyektlarini muhofaza qilish, tarixiy shaharlarning bosh loyihasi va menejment rejasini YuNESKO xalqaro standartlari hamda talablariga muvofiq ishlab chiqishda mazkur tuzilmaning xalqaro ekspertlari ham keng jalb yetilmoqda. YuNESKO bilan yaqin hamkorlikda moddiy va nomoddiy meros obyektlarini asrashga doir turli xalqaro anjumanlar tashkil qilinmoqda. Mazkur tadbirlar madaniy yodgorliklarni muhofaza qilish yo‘lidagi dolzarb muammolarni ko‘rib chiqish, xalqaro tajribani o‘rganish, tarixiy-madaniy meros saqlanishini ta’minlashga doir milliy tizimni takomillashtirish, bu yo‘nalishdagi davlat va nodavlat notijorat tashkilotlari faoliyatining asosiy yo‘nalishlarini aniqlash imkonini bermoqda. Shu bilan birga, bugungi kunda YuNESKOning Umumjahon merosi ro‘yxatiga kiritilgan obyektlarni muhofaza qilish ishlarini tashkil yetishda, xususan, YuNESKO Umumjahon merosi qo‘mitasining tavsiyalarini bajarishda ayrim muammolar saqlanib qolmoqda. Shundan kelib chiqib Oliy Majlis Qonunchilik palatasi madaniy meros obyektlarini har tomonlama himoya qilish, saqlash va tiklash bo‘yicha Hukumat tomonidan belgilangan chora-tadbirlarning o‘z vaqtida va samarali ijro etilishiga alohida e’tibor qaratish maqsadida parlament so‘rovi yuborilgan edi. Aytish mumkinki, Prezidentimizning 2018-yil 19-dekabrdagi “Moddiy madaniy meros obyektlarini muhofaza qilish sohasidagi faoliyatni tubdan takomillashtirish chora-tadbirlari to‘g‘risida” qarori bu borada yangi bosqichni boshlab berdi. Qarorning 10-bandiga asosan YuNESKOning Umumjahon merosi ro‘yxatiga tarixiy-madaniy qiymatiga ko‘ra kiritilgan respublikadagi hududlar alohida muhofaza qilinadigan tarixiy- madaniy hududlar hisoblanishi belgilandi. Ularda rejalashtirilgan qurilish va obodonlashtirish ishlarining loyihalari Madaniy meros departamenti hamda 26 YuNESKOning Umumjahon merosi markazi bilan majburiy tartibda kelishilgan holda amalga oshirishiga oid tartib o‘rnatildi. YuNESKOning Umumjahon merosi ro‘yxatiga tarixiy-madaniy qiymatiga ko‘ra kiritilgan respublikadagi hududlar alohida muhofaza qilinadigan tarixiy-madaniy hududlar sifatida belgilab qo‘yilishi ushbu hududlarning huquqiy maqomiga aniqlik kiritildi va ularni muhofaza qilishning qonuniy asoslari yaratildi. Ta’kidlash joizki, rejalashtirilgan qurilish va obodonlashtirish ishlarining loyihalarini YuNESKOning Umumjahon merosi markazi bilan kelishib olish yo‘lga qo‘yildi. Masalan, 2020-yilda YuNESKOning Umumjahon merosi markazi bilan kelishib olish uchun 11 ta loyiha Umumjahon merosi markaziga yuborilgan. 2020-yil sentyabr oyida Buxoro tarixiy markazida rejalashtirilgan obyektning loyihasi yuzasidan Umumjahon merosi markazining ijobiy xulosasi olindi. 27 V. YUNESKO ro'yxatiga kiritilgan tarixiy shaharlarni turistik jihatdan rivojlantirish istiqbollari. Xiva - Turk dunyosining poytaxti . Xiva - qadimiy devorlar, minoralar va loydan qurilgan betakror binolar shahri. Islom hamkorlik tashkilotining (IHT) Bokuda bo lib o tgan XI sessiyasi doirasida Xiva 2024-yilda islom olaminingʻ ʻ turistik poytaxti deb e lon qilindi!Xivaning yoshi 2500 yildan oshgan. Agar siz ʼ tarixga sho‘ng‘ishni va qadimiy Sharqning haqiqiy go‘zalligini ko‘rishni istasangiz, Xivaga tashrif buyuring.Qadimgi Xiva YUNESKOning Butunjahon merosi ro‘yxatiga kiritilgan. Va shunga ko‘ra, barcha diqqatga sazovor joylar dunyo tashkilotining himoyasi ostiga olingan. Xivada nimani ko‘rishingiz mumkin: Asosiy qal a - Ichan-Qal a, Kunya-Ark qal asi, Dishan-Qal a;Xivada ʼ ʼ ʼ ʼ yuzdan ortiq qadimiy minoralar, maqbaralar, masjid va madrasalar mavjud;  Xiva hukmdorlarining saroylari va turar joylari;  Qadimiy karvonsaroylar va hammomlar;  Davlat qo‘g‘irchoq teatri va Avesto muzeyi. Xivadagi iqlim quruq va cho‘l ob-havosiga o‘xshash. Yoz issiq, lekin shamolli, qishda esa harorat ko‘pincha 0 ° S dan pastga tushadi, shuning uchun issiq kiyimlaringizni unutmang! Ular sizga kerak bo‘lib qolishi mumkin.O‘zbekistonning boshqa shaharlarida kabi Xivada ham turli xil suvenir, sovg‘alarni sotib olish mumkin. Ular orasida faqat Xorazm viloyatida sotib olinishi mumkin bo‘lgan juda qiziq narsalar bor. Birinchisi – qo‘lda yasalgan qo‘g‘irchoqlar. Xiva hududida qo‘g‘irchoq teatri mavjud bo‘lib uning yoshi 2000 yilga yaqin! Shu sababli, sahnada namoyish etish uchun qo‘g‘irchoqlar tayyorlash asrlarga borib taqaladi, ammo hozirgacha qo‘g‘irchoq spektakllarga bo‘lgan 28 muhabbat yo‘qolmagan. Xorazmliklarning asosiy xislatlaridan yana biri qadimgi davrlardan beri tayyorlanadigan cho‘g‘irma bosh kiyimlaridir. Ko‘rinishidan u juda katta va og‘irdek tuyuladi, lekin aslida u juda yengil va qulay. Cho‘g‘irma boshda maxsus mikroiqlim yaratib, yozda qizib ketishdan, qishda esa sovuqdan saqlaydi. Qadimgi davrlarda bunday cho‘g‘irmalar juda qimmat bo‘lgan. Ularning narxi tuya narxiga tenglashtirilgan, shuning uchun uni faqat badavlat odamlar sotib olishlari mumkin edi. Hozirda uning narxi ancha past va g‘ayrioddiy bosh kiyimlarni sevuvchilarga yoqishi aniq! Shuningdek, Xiva hududida turli xil yog‘och hunarmandchilik buyumlarini sotib olishingiz mumkin. Mahalliy hunarmandlar mayda shaxmat donalaridan tortib to hassa va hatto o‘yma eshiklargacha hamma narsani yaratadilar! Har qanday nozik didli bo‘lsangiz ham, mahalliy hunarmandlar sizni mamnun qila olishadi.Retseptlar mintaqadan mintaqaga qarab o‘zgarib turadi. Agar siz turli shaharlarda bitta taomni tatib ko‘rsangiz, uning ta mi qanchalar farq qilishidan hayratlanasiz! Tabiiyʼ sharoiti juda qiyin bo‘lganligi sababli Xorazm oshxonasining taomlari O‘zbekistondagi o‘ziga xos taomlardan hisoblanadi. Ko‘pincha bitta noodatiy taomni uchratishingiz mumkin ... U “qaynatilgan tuxum” deb tarjima qilingan “tuxum-barak” deb nomlanadi. 7 Siz g‘ayrioddiyligi nimada deb so‘rashingiz mumkin? Tayyor taom shakli qaynatilgan chuchvaraga o‘xshab ketadi, ammo ajoyibligi uning tayyorlanish usulidadir. Kesilgan xamir xom tuxum bilan to‘ldiriladi va oqib ketishga ulgurmasdan qaynab turgan suvga juda tez tashlanadi. Aytishlaricha bu taom xonlar uchun tayyorlagan. Bundan tashqari mahalliy xalqning eng sevimli taomi bu – baliqdir. Baliqlar Xivada beqiyos darajada tayyorlanadi va hatto dengiz mahsulotlarini yoqtirmaydigan odam ham mahalliy baliqni pishirishning o‘ziga xos uslubiga befarq bo‘la olmaydi, deyilsa mubolag‘a bo‘lmaydi. Shuningdek, shirin taomlardan yana biri bu Shivit Osh yoki Yashil 7 Jizzax haqiqati. 2023-yil 18-oktabr. №85. 29 lag‘mondir. Bu taomdagi lag‘monga yashil rang berish uchun maxsus texnikadan foydalangan holda shivit ko‘kati qo‘shib tayyorlanadi. U go‘sht va sabzavotli qayla hamda qatiq bilan tortiladi. O‘zbek oshxonasi haqida ko‘proq ma lumotni ushbuʼ havoladan o‘qishingiz mumkinFotosuratlar har bir sayohatning ajralmas qismi hisoblanadi! Ushbu bo‘limda biz sizni Xiva shaharning eng go‘zal joylari bilan tanishtiramiz va albatta siz o‘zingiz uchun ajoyib lavhalar to‘plamiga ega bo‘lishingiz mumkinP.S. Shuni unutmangki, O‘zbekistonning diniy diqqatga sazovor joylar hamda ziyoratgohlarga tashrif buyurganingizda ayollar tananing ochiq joylarini (yelka, bel va oyoq) yopib qo‘yish tavsiya etiladi, bunday diqqatga sazovor joylarda belgilar qo‘llaniladi. Ichan-Qala hududida yomon surat tushira olmaysiz. Chunki atrofdagi barcha narsa o‘tmish muhiti bilan to‘yingan va ushbu ko‘chalarda yurib, siz zamon ruhini his qilasiz. Ammo maxsus kadrlar olishingiz mumkin bo‘lgan ba zi joylar mavjud. ʼ Shunday joylardan biri X asrda qurilgan Juma masjididir. Uning o‘ziga xos xususiyati shundaki, unda kirish joyi va gumbazlar mavjud emas, binoning tomi turli o‘lchamdagi, shakldagi va hatto turli asrlarda tayyorlangan 213 ta ustunga o‘rnatilgan.Maxsus joylar qatorida Ota-Darvoza nomli g‘arbiy darvoza yonida joylashgan Kalta-Minor minorasini ham ko‘rsatib o‘tish mumkin. Minora Markaziy Osiyoda eng baland bo‘lishi kerak edi, ammo u oxirigacha qurib bitkazilmagan.Xiva – 2500 yil muqaddam barpo etilgan O‘zbekistondagi eng qadimiy shaharlardan biri. Shuningdek, ichida o‘rta asrlarga oid haqiqiy qal a – ʼ Ichan Qal a joylashgan yagona shahardir. ʼ Haybatli shahar devori bilan o‘ralgan qadimiy qal a o‘rta asrlarning sharqona ʼ shahri qiyofasida gavdalanadi, uning har bir binosi me moriy yodgorlik va alohida ʼ diqqatga sazovor joy hisoblanadi. Ajablanarlisi shundaki, mazkur tarixiy shahar- muzeyda odamlar hozirgi kunda ham yashab va ishlab kelishmoqda. Afsonaga ko‘ra, shahar Injil kitobida keltirilgan Nuh payg‘ambarning o‘g‘li Somning buyrug‘i bilan qazilgan Heyvak qudug‘i atrofida paydo bo‘lgan. O‘zining uzoq tarixi davomida Xiva Xorazm hukmdorlari turli sulolalarining hukmronligini 30 boshidan kechirgan, ammo qadim zamonlardan beri doim uning poytaxti bo‘lib kelgan.Bu yerda hamma narsa o‘zgacha ko‘rinadi – oshxona, odamlar, nutq, hatto me morchilik ham. ʼ Deyarli hamma narsa asl shaklida saqlanib qolgan. Ko‘chalar tosh bilan qoplangan. Shaxmat donalari kabi minoralar, madrasa gumbazlarini va masjidlarni har tomondan ko‘rinib turadi. Hatto zamonaviy binolar ham qadimgi ko‘rinishda bezatilib qurilgan.1990 yilda shahar YUNESKOning Jahon merosi ro‘yxatiga kiritildi.Muqaddas Buxoro O‘zbekistonning sayyohlik durdonalaridan biridir. Tarixiy shahar markazi YUNESKOning Butunjahon merosi ro‘yxatiga kiritilgan. Shaharning yoshi 2500 yildan oshgan.Bilingki, Buxoroda bo‘lmaganlar ko‘p narsani yo‘qotdilar. Eng mashhur diqqatga sazovor joylar Qadimiy sharqona ertakning muhitiga tushib qolishni istasangiz, Buxoroning eng diqqatga sazovor joylarini ziyorat qiling:Poi-Kalon me moriy yodgorlik, ʼ (Shanxay Hamkorlik Tashkiloti tomonidan "sakkizinchi mo''jiza" sifatida tan olingan) ;Ark qal asi; ʼ Somoniylar maqbarasi; Chashmai Ayub maqbarasi; Magaki-Attari masjidi. Mirzo Ulug‘bek madrasasi, Miri-Arab madrasasi, Lyabi-Xauz ansambli va boshqalar. E tiborga molik joylarni, insonlar hayoti va hodisalar to‘g‘risida eng ʼ qiziqarli ma lumotlarni siz fotogalereyamizdan topishingiz mumkin! ʼ Bu yerdagi yozni issiq va qurg‘oq deb ta riflash mumkin, shuning uchun yilning bu faslida ʼ Buxoroga sayohat qilganda o‘zingiz bilan soyabon va quyosh nuridan saqlovchi krem olishni unutmang. Buxoroda qish juda yumshoq, ammo iliq narsalarni ham e tibordan chetda qoldirmang.Buxoro ko‘chalarida ko‘plab turli xil esdalik ʼ do‘konlarini va ustaxonalarini topishingiz mumkin. Ba zida barcha suvenirlar bir ʼ xil bo‘lib tuyuladi, ammo bu shunday emas! Har bir sotuvchida sizni ajablantiradigan narsa bo‘ladi! Buxoro – O‘zbekistonning to‘quv poytaxti! Agar siz zamonaviy va didli, hamda milliy kiyim-kechaklar olishni istasangiz, unda, albatta, Buxoroga tashrif buyurishingiz lozim! Do‘konlarning aksariyati Labi-Hovuz oldida va mashhur Poi Kalon ansambli yonidagi savdo toqlarda joylashgan. Tayyor kiyimlar bilan bir qatorda siz iqat matosini o‘zini ham xarid qilishingiz mumkin. Bunday matoni Armani savdo 31 uyi o‘z kolleksiyasida ham ishlatgan. U arzon emas albatta, lekin o‘z narxiga arziydi. Buxoro gilamlari bilan ham mashhur. Gilamlarning sifati Hindiston, Pokiston va Eronnikidan kam emas va ba zan ulardan ham yaxshiroq! Ekzotikaʼ shinavandalari uchun Buxoro maxsus mahorat bilan yasaladigan cholg‘u asboblari yoki qo‘lda yasalgan pichoqlarni taklif qilishi mumkin.O‘zbekistondagi barcha shaharlarining asosiy taomlaridan biri bu palov. Agar siz mamlakatimizning barcha hududlarini aylanib chiqsangiz, bu taomning xilma-xilligi sizni hayratda qoldiradi. Har bir shaharda odamlar sizni mamlakatdagi eng yaxshi palov shu yerda ekanligiga ishontirishadi. Faqatgina hammasini tatib ko‘rgandan so‘ng, sizga qaysi biri yoqishini anglay olasiz. Buxoro oshi "Oshi sofi" deb ham ataladi, pishirish usuli tufayli parhez taom hisoblanadi. U o‘ziga xos tarzda tayyorlaniladi, undagi masalliqlar Andijon yoki Toshkentdan farqli o‘laroq bir-biriga aralashtirilmaydi. Yana bir xususiyati shundaki, u faqat mis qozonda pishiriladi. Buxoro taomlariga halisa yoki qayish kabi taomlar kiradi. O‘zbek oshxonasi haqida ko‘proq ma lumotni ʼ ushbu havolada o‘qishingiz mumkin.Fotosuratlar har qanday sayohatning ajralmas qismi hisoblanadi! Ushbu bo‘limda sizni mazkur shaharning eng go‘zal joylari bilan tanishtiramiz. O‘zbekistonning diniy diqqatga sazovor joylarini ziyorat qilishda ayollarga tananing ochiq joylarini (yelkalari, bel va oyoqlari) yopishlari tavsiya etilishini yodingizda saqlang. Bunday joylar tegishli shartli belgilar bilan alohida belgilangan. Ark – ming yillik tarix davomida ko‘p marta buzilib qayta qurilgan va har safar yana-da yaxshiroq va mustahkamroq bo‘lgan qadimiy qal a. Hozirda siz uning ulug‘vorligidan shaxsan bahramand ʼ bo‘lib, uni o‘z xotirangizda mustahkamlab qo‘yishingiz mumkin! 32 Somoniylar maqbarasi Buxoroning tarixiy qismida joylashgan. U Markaziy Osiyo islom me morchiligining yorqin namunasi. U Somoniylar davlatiningʼ ikkinchi amiri Ismoil Somoniy tomonidan qurilgan.Chor-Minor nomi bilan ham tanilgan Xalfa Niyozqul madrasasi 1807 -yilda ochilgan. Uning g‘ayrioddiy ko‘rinishi tufayli, bu maqbara shahar aholisiga ham mehmonlarga ham birdek yoqadi. Eng mo tadil hisob-kitoblarga ko‘ra, bu ulug‘vor shaharning yoshi 2500 ʻ yildan ortiq bo‘lib, uning hududida ko‘plab qadimiy masjidlar, madrasalar va islom avliyolarining maqbaralari mavjud. Qadim zamonlardan beri odamlar barcha musulmon shaharlarga osmondan ilohiy nur tushsa, faqat Buxorodan bu nur yerdan osmonga qarab ko‘tarilishini aytadilar. Shuningdek, Buxoro X asrning mashhur tarixchisi Narshaxiy tomonidan deyarli tarixi to‘liq hujjatlashtirilgan Markaziy Osiyodagi yagona shahar hisoblanadi. O‘z asarlarida u biron bir shaharning Buxoro kabi ko‘p nomlari yo‘qligini ko‘rsatadi. V asrda Xitoyda u Nyumi deb nomlangan, keyinchalik Tan imperiyasining manbalarida u An, Ansi, Buho va Buhe deb nomlangan. Lekin tarixda ko‘pincha Buxoro nomi bilan atalgan. Etimologlarning fikriga ko‘ra, bu nom sug‘diylarning «buharak» so‘zidan kelib chiqqan va “baxtli joy” deb tarjima qilingan.Hozir Buxoro hududida bir asrdan ko‘proq vaqt oldin qurilgan, turli davrlarga tegishli bo‘lgan 140 dan ortiq yodgorliklar, dahalar va mavzelar saqlanib qolgan. Buxoro nazm va ertaklar shahri deb ham ataladi, chunki butun eski shahar afsonalar va hikoyalar bilan o‘rangan! Aytgancha, shaharning tarixiy qismi 1993 yilda YUNESKOning Umumjahon merosi ro‘yxatiga kiritilgan. Ayniqsa, qishloq aholisining toza ichimlik suvi va tabiiy gaz bilan 114 ta’minlanishi atigi 5 foizni, ichimlik suvi bilan ta’minlanishi salkam 50 foizni, tabiiy gaz bilan ta’minlanishi 17 foizni tashkil etar edi. Aholini uy-joy, sog‘liqni saqlash, madaniyat, maishiy xizmat ob’ektlari, maktablar, bolalar bog‘chalari va hokazolar bilan ta’minlash ishlarida siljishlar sezilmadi. Vaholanki, aholining ko‘pchilik qismi qishloq joylarida istiqomat qilar edi. Yuqorida qayd etilgan holatlar O‘zbekiston aholisi daromadlari va turmush darajasining keskin 33 pasayishiga olib keldi. Ijtimoiy infratuzilma tarmoqlari - sog‘liqni saqlash, xalq ta’limi, maktabgacha bolalar muassasalari juda og‘ir ahvolda bo‘lib, maktab va kasalxonalarning 60 foizi nobop binolarda joylashtirilgan. Bu esa o‘sha davrda insonning har tomonlama uyg‘un kamol topishi, uning shaxs sifatida ma’naviy rivojlanishi u yoqda tursin, ko‘pincha yashash uchun kerak bo‘lgan eng oddiy narsalar ham yetishmaganini ko‘rsatadi. O‘zbekistonda islohotlar boshlangan dastlabki paytdayoq, uning asl maqsadi insonga munosib turmush va faoliyat sharoitlarini vujudga keltirishdan iborat, deb belgilangan edi. Bozor munosabatlariga o‘tishning ilk davridan boshlab aholini oldindan ijtimoiy himoyalash yuzasidan zarur chora-tadbirlar ko‘rib borildi. Shu maqsadda miqdori muntazam o‘zgartirib turilgan ish haqi, pensiyalar, turli nafaqalar, stipendiyalar, kompensatsiya to‘lovlari tarzidagi pul to‘lovlari keng qo‘llanildi. 34 XULOSA Hozirgi kunda yurtimizda madaniy meros obyektlariga berilayotgan alohida e’tibor, yurtimizga sayyohlarni jalb qilishda ham muhim ahamiyatga ega deb bemalol ayta olamiz! O’tgan 6 yil davomida yurtimizning turizm sohasi jadal rivojlandi . Masalan 93 xorijiy davlat fuqarolari uchun vizasiz kirish, 56 davlat uchun elektron kirish vizasi, 47 davlat uchun besh kunlik tranzit vizasiz kirish, shuningdek, 76 davlat uchun turistik viza berishning yengillashtirilgan tartibi belgilandi. Undan tashqari 2022 yil davomida Navoiy viloyatining Nurota tumanida Sentob turizm qishlog‘i hamda Toshkent viloyatining Ohangaron tumanidagi Ertosh-soy va Ovjazsoy qishloqlariga «turizm qishlog‘i» maqomi berildi. Ushbu qishloqlarda 90 ta oilaviy mehmon uylari, 20 turdagi xizmatlar tashkil etilishi natijasida 400 ga yaqin qishloq aholisi bandligi ta’minlandi.Bundan tashqari Islom hamkorlik tashkilotining joriy yildagi XI sessiyasida Xiva 2024 yil «Islom dunyosining turizm poytaxti» deb e’lon qilindi. Turkiy davlatlar tashkilotining Turizm vazirlarining yig‘ilishida Qo‘qon shahriga «Ilk turizm poytaxti» nomi berildi. UNWTO O‘zbekiston eng tez turizm sohasi rivojlanayotgan 20 mamlakat ichida 4-o‘rinda e’tirof etdi. Bundan tashqari, 2022- yildan madaniy meros obyektlarini restavratsiya qilishda Eron va Turkiya davlatlari bilan hamkorlik qilish, tajriba o‘rganish hamda mahalliy ustalarning xorijiy davlatlarda malakasini oshirish kabi tizim yo‘lga qo‘yilishi bizni albatta quvontirdi. Xulosada faxrlanib aytish kerakki, madaniy merosimiz nafaqat yurtimizning bebaho merosi hamda imijini ko‘rsatuvchi omil, balkim butun insoniyat boyligidir. Xorij ekspertlarining fikricha, “bu noyob durdonalar buyuk insonlar tomonidan yaratilgan bo‘lib, ular hech qachon takrorlanmaydi”. Xulosa qilib aytadigan bo’lsak mamlakatimiz turizm sohasida quvonarliy natijalarga erishdi ammo hozirgi kunda uni yanada takomillashitish masalasi ko’ndalang bo’lib turibdi . Chunki turizm sohasida hali o’z yechimini topmagan muammolar ko’p . Misol uchun eng katta muammolardan biri bu transport va yo’l insratuzilmasining yaxshi emasligi . Yo’l va transport sohasi 35 turistlarning sayohatini yaxshi va mazmunli o’tishini ta’minlovchi eng asosiy omillardan hisoblanadi . Yana mamlakatimizning turizm sohasidagi eng katta muammo bu marketingning ya’ni turizm bozorining yaxshi shakllanmaganligidir . Undan tashqari turizmda raqamli texnalogiyalarning yo’qligidir . Yuqorida keltirib o’tilgan muammolar turizm va xizmat ko’rsatish sohalariga yomon ta’sir ko’rsatadi . Kamchilik va muammolardan kelib chiqib xulosa sifatida shuni aytishim joyizki: - Eng avvalambor oddiy axoli orasida turizm va uning sohalari bo’yicha birlamchi tushunchalarni shakllantirish va ularning turizm salohiyatini oshirish lozim; - Mamlakatimiz miqyosida shaharlararo avtobus va “Afrosiyob” tezyurar poyezdlar sonini ko’paytirish hamda avtobus qatnovini ta’minlaydigan kompaniyalarni tashkil etishni yanada rag‘batlantirish; - Yurtimizning tarixiy shaharlarida “ochiq osmon muzeylarini” tashkil etish - Umumiy O’zbekiston turizmi haqida ma’lumot beruvchi ilovalarni tashkil etish; - Turizm bozorini har tomonlama o’rganib chiqish va axolining barcha qatlami uchun mos tushuvchi sayohatlarni tashkil etish ; - Turizmda reklama sohasini kengroq yoritish; - Tarixiy obidalarning saqlanishi va kelajakda ularning sonini ko’paytirish; - Xorij davlatlarning tajribasini o’rganish va ulardan kelayotgan investitsiyalarni joriy qilish; Va shu kabi taklif va mulohazalar kelajakda yurtimizda turizm sohasini rivojlantirishdagi poydevor vazifasini o’taydi. 36 37 Foydalanilgan adabiyotlar 1. O‘zbekiston Respublikasi Prezidentining 2018-yil 19-de kabr dagi “Moddiy madaniy meros obyektlarini muhofaza qilish sohasidagi faoliyatni tubdan takomillashtirish chora-tadbirlari to‘g‘risida”gi PQ-4068-son Qarori. 2. O‘zbekiston Respublikasi Vazirlar Mahkamasining 2019-yil 21-sentyabrdagi “Arxeologik tadqiqotlarni tubdan takomillashtirish to‘g‘risida”gi 792-son Qarori. 3. Jizzax haqiqati. 2023-yil 18-oktabr. №85. 4. Kuryazova D. O‘zbekistondagi arxeologik obyektlar va ularni muzeylashtirish yo‘li bilan saqlab qolish masalalari. O‘tmishga nazar. 2-qism/ Maxsus son. 2020. – B.292-298. 5. Mukhamedova M.S. The role of museuming the historical cities and ethnographic neighborhoods of Uzbekistan in cultural tourism. International journal of pedagogics (ISSN – 2771-2281). Volume 02. Issue 09. – P. 47-52. 6. Ильин О.Н. Инвестиции в сохранение объектов культурно-исторического наследия крупного города: Дисс. на соиск. учен. степ. к.э.н.: Спец. 08.00.05. – Санкт-Петербург, 2009. – C.188. 7. Каулен М. Е. Музеефикация историко-культурного наследия России. – М.: Этерна, 2012. – C.432. (61), 397, 403. 8. Линч К. Образ времени / Пер. с англ. В.Л.Глазычева; Сост. А.В.Икопников; Пол ред. А . В . Икопникова . – М .: Стройиздат . 1982. – C. 328., ил . – Перевод изд .: The image of the city / Kevin Lynch. – The M.I.T. Press. 38 Internet saytlari 1. www.lex.uz 2. www.daryo.uz 3. www.kun.uz 4. www.uzbekistan.travel 39

O‘zbekistonning YUNESKO ro‘yxatidagi tarixiy shaharlari va ularning turizm sohasidagi roli

Sotib olish