Kirish Roʻyxatdan oʻtish

Docx

  • Referatlar
  • Diplom ishlar
  • Boshqa
    • Slaydlar
    • Referatlar
    • Kurs ishlari
    • Diplom ishlar
    • Dissertatsiyalar
    • Dars ishlanmalar
    • Infografika
    • Kitoblar
    • Testlar

Dokument ma'lumotlari

Narxi 15000UZS
Hajmi 118.1KB
Xaridlar 0
Yuklab olingan sana 19 Mart 2026
Kengaytma docx
Bo'lim Kurs ishlari
Fan Tarix

Sotuvchi

Shoxa

Ro'yxatga olish sanasi 19 Mart 2026

0 Sotish

Hindistonning XX asr ikkinchi yarmidagi taraqqiyoti

Sotib olish
Mavzu: HINDISTONNING XX ASR IKKINCHI YARMIDAGI
TARAQQIYOTI
MUNDARIJA:
KIRISH …………………………………………………………………………3
I BOB. HINDISTONNING SIYOSIY VA IQTISODIY RIVOJLANISHI
1.1. Siyosiy mustaqillik va demokratik tizim…………………………………..6
1.2. Iqtisodiy rivojlanish va industrializatsiya…………………………………10
II BOB. HINDISTONNING IJTIMOIY VA MADANIY TARAQQIYOTI
2.1. Ta’lim, sog‘liqni saqlash va inson kapitali……………………………….18
2.2. Madaniyat, ilm-fan va texnologik yutuqlar………………………………26
XULOSA ……………………………………………………………………..31
FOYDALANILGAN ADABIYOTLAR RO YXATIʻ .……………………..34
2 KIRISH
Hindiston XX asr ikkinchi yarmida jahon tarixining eng muhim voqealari va
jarayonlaridan   birini   boshdan   kechirdi.   1947   yilda   siyosiy   mustaqillikka
erishgandan   so'ng,   mamlakat   milliy   davlatchilikning   asoslarini   yaratish,
demokratik institutlarni shakllantirish va iqtisodiy rivojlanishning o'ziga xos yo'lini
izlash   kabi   murakkab   vazifalar   oldida   turdi.   Ikki   yuz   yillik   mustamlaka
hukmronligi   sharoitida   vujudga   kelgan   tuzilmalarni   tubdan   o'zgartirish,   ko'p
millatli   va   ko'p   konfessiyali   jamiyatda   barqarorlikni   ta'minlash,   shu   bilan   birga
tezkor   industrializatsiya   va   modernizatsiya   yo'lidan   borish   Hindiston   rahbariyati
oldida   turgan   asosiy   muammolar   edi.   Mamlakat   mustaqillik   davrida   rejali
iqtisodiyot   tizimini   joriy   etish,   demokratik   institutlarni   mustahkamlash,   ta'lim   va
fan-texnika  sohasida   jadal   rivojlanish   orqali  o'z   taraqqiyot  modelini  shakllantirdi.
1991   yildan   boshlab   amalga   oshirilgan   iqtisodiy   islohotlar   Hindistonni   dunyo
iqtisodiyotining   muhim   ishtirokchisiga   aylantirdi.   Bugungi   kunda   Hindiston
tajribasi rivojlanayotgan mamlakatlar uchun muhim o'rganish obyekti hisoblanadi.
O'zbekiston   Respublikasi   Prezidenti   Shavkat   Mirziyoyevning   "Yangi
O'zbekiston   strategiyasi"   asarida   ta'kidlanganidek,   har   bir   davlatning   taraqqiyoti
o'z milliy xususiyatlarini hisobga olgan holda modernizatsiya va islohot yo'li orqali
amalga   oshirilishi   zarur 1
.   Prezident   asarida   demokratik   islohotlar,   iqtisodiy
liberalizatsiya   va   xalqaro   hamkorlikning   uzviy   uyg'unligi   ta'kidlanadi.   Hindiston
tajribasi   ham   aynan   shu   yo'nalishlarni   rivojlantirish   orqali   muvaffaqiyatga
erishganligini   ko'rsatadi.   O'zbekiston   Respublikasi   Prezidentining   ilm-fan   va
tarixni   rivojlantirishga   oid   farmonlari   milliy   taraqqiyotda   tarixiy   tajribalarni
o'rganish   va   ulardan   xulosa   chiqarishning   muhimligini   alohida   ta'kidlaydi 2
.
Prezidentimiz   xalqaro   hamkorlik   va   taraqqiyot   masalalariga   bag'ishlangan
nutqlarida   dunyo   tajribasini   o'rganish   va   milliy   manfaatlarga   muvofiq   qo'llash
zarurligini   doimiy   ravishda   ta'kidlab   kelmoqdalar.   Hindiston   kabi   yirik
1
 Мирзиёев Ш.М. Янги Ўзбекистон стратегияси. - Тошкент: Ўзбекистон, 2021. - 464 б.
2
 Ўзбекистон Республикаси Президентининг илм-фан ва таълимни ривожлантириш тўғрисидаги фармони. // 
"Халқ сўзи", 2020 йил, 205 (7845)-сон.
3 rivojlanayotgan   mamlakatlarning   taraqqiyot   yo'lini   o'rganish   O'zbekiston   uchun
ham   muhim   ahamiyatga   ega,   chunki   ikkala   davlat   ham   mustaqillik   sharoitida   o'z
rivojlanish modellarini shakllantirishga intilmoqda 3
.
Kurs ishining mavzusining dolzarbligi:  bir necha jihatlar bilan belgilanadi.
Birinchidan,   Hindiston   XX   asr   ikkinchi   yarmida   mustamlaka   hukmronligidan
mustaqil rivojlanish bosqichiga o'tgan eng yirik davlatlardan biri sifatida o'ziga xos
taraqqiyot   modelini   yaratdi.   Ikkinchidan,   mamlakatning   siyosiy   barqarorlikni
saqlagan   holda   demokratik   tizimni   rivojlantirish,   ko'p   millatli   jamiyatda   milliy
birlikni   ta'minlash   tajribasi   bugungi   kun   uchun   ham   dolzarbdir.   Uchinchidan,
Hindistonning   iqtisodiy   rivojlanish   strategiyasi,   ayniqsa   1991   yildan   keyingi
liberalizatsiya   jarayonlari   rivojlanayotgan   mamlakatlar   uchun   muhim   o'rganish
manbai hisoblanadi.
Kurs  ishining  maqsadi:   Hindistonning  1947  yildan  2000  yilgacha  bo'lgan
davrdagi   siyosiy,   iqtisodiy,   ijtimoiy   va   madaniy   taraqqiyotini   kompleks   tahlil
qilish, uning jahon taraqqiyoti kontekstida tutgan o'rnini aniqlashdan iborat.
Kurs ishining vazifalari:   Hindistonning siyosiy mustaqillik va demokratik
institutlar   shakllanishi   jarayonini   tahlil   qilish;   mamlakatning   iqtisodiy   rivojlanish
strategiyalari   va   industrializatsiya   jarayonlarini   o'rganish;   ta'lim,   sog'liqni   saqlash
va   ijtimoiy   taraqqiyot   masalalarini   tadqiq   etish;   madaniy   va   ilmiy-texnologik
yutuqlarni   baholash   hamda   Hindiston   taraqqiyotining   umumjahon   ahamiyatini
aniqlash.
Kurs ishining obyekti:  Hindistonning XX asr ikkinchi yarmidagi taraqqiyot
jarayonlari   hisoblanadi.   Tadqiqot   predmeti   esa   mamlakatning   siyosiy,   iqtisodiy,
ijtimoiy va madaniy rivojlanishining asosiy yo'nalishlari, ularning o'zaro ta'siri va
umumjahon taraqqiyotiga qo'shgan hissasidir.
Kurs ishining davriy chegarasi:   1947 yildan 2000 yilgacha bo'lgan davrni
qamrab   oladi.   Ushbu   davr   Hindistonning   mustaqillik   olishidan   tortib   XXI   asrga
qadam   qo'yishigacha   bo'lgan   tarixiy   bosqichni   ifodalaydi   va   mamlakatning
zamonaviy davlatchilik asoslarini yaratish jarayonini to'liq aks ettiradi.
3
 Ўзбекистон Республикаси Президентининг халқаро ҳамкорлик ва тараққиёт масалаларига бағишланган 
нутқлари. - Тошкент: Ўзбекистон, 2022. - 312 б.
4 Kurs   ishining   amaliy   ahamiyati:   Hindiston   tajribasi   rivojlanayotgan
mamlakatlar,   jumladan   O'zbekiston   uchun   ham   foydali   saboqlar   beradi.
Demokratik   institutlarni   mustahkamlash,   iqtisodiy   liberalizatsiya,   ta'lim   va   fan-
texnikani   rivojlantirish   sohasidagi   tajribalar   hozirgi   zamon   mamlakatlarining
modernizatsiya strategiyalarini ishlab chiqishda qo'llanilishi mumkin.
Kurs   ishining   tarkibiy   qismi:   kirish,   ikki   bob,   xulosa   va   foydalanilgan
adabiyotlar   ro'yxatidan   iborat.   Birinchi   bob   Hindistonning   siyosiy   va   iqtisodiy
rivojlanishiga,   ikkinchi   bob   esa   ijtimoiy   va   madaniy   taraqqiyotga   bag'ishlangan.
Har bir bob o'z ichiga ikki qismdan iborat bo'lib, tegishli jadvallar va tahlillar bilan
ta'minlangan.
5 I BOB. HINDISTONNING SIYOSIY VA IQTISODIY RIVOJLANISHI
1.1. Siyosiy mustaqillik va demokratik tizim
Hindiston   1947   yil   15   avgustda   Buyuk   Britaniya   mustamlaka
hukmronligidan   mustaqillikka   erishdi.   Bu   voqea   nafaqat   Hindiston,   balki   butun
Osiyo   qit'asi   uchun   tarixiy   ahamiyatga   ega   bo'ldi.   Mustaqillik   jarayoni   Mahatma
Gandi   rahbarligidagi   zo'ravonliksiz   qarshilik   harakati   va   Javoharlal   Nehru
boshchiligidagi   Hindiston   Milliy   Kongressi   partiyasining   uzoq   yillar   davomida
olib borgan kurashi natijasida amalga oshdi. Biroq mustaqillik bir vaqtning o'zida
mamlakatning   Hindiston   va   Pokiston   degan   ikki   qismga   bo'linishi   jarayoni   bilan
kechdi, bu esa millionlab odamlarning ko'chishi  va yuz minglab qurbonlarga olib
keldi.   Mustaqillik   olish   bilan   birga   Hindiston   demokratik,   dunyoviy   va   federal
davlat sifatida o'z yo'lini boshladi.
Hindiston   konstitutsiyasi   1950   yil   26   yanvarda   qabul   qilindi   va   bu
davlatchilik   tarixida   muhim   qadam   bo'ldi.   Konstitutsiya   ishlab   chiqish   jarayoni
ikki   yil   yetti   oy   davom   etdi   va   unga   Dr.   B.R.   Ambedkar   rahbarligidagi
konstitutsiyaviy assambleya a'zolari faol ishtirok etdilar.  Konstitutsiya Hindistonni
suverenitet,   sotsialistik,   dunyoviy,   demokratik   respublika   deb   e'lon   qildi.   Ushbu
asosiy hujjat davlat hokimiyatining uch tarmog'i - qonun chiqaruvchi, ijro etuvchi
va   sud   hokimiyatini   ajratdi,   fundamental   huquq   va   erkinliklarni   belgiladi   hamda
federal   tuzilmani   mustahkamladi.   Konstitutsiya   bo'yicha   Hindiston   parlamentli
demokratiya   tizimiga   ega   bo'ldi,   bu   yerda   prezident   davlat   boshlig'i,   lekin   asosiy
ijro etuvchi hokimiyat bosh vazir qo'lida jamlangan 4
.
Hindiston   parlament   tizimi   Vestminster   modeliga   asoslangan   bo'lib,   ikki
palatali parlament - Lok Sabha (Xalq palatasi) va Rajya Sabha (Shtatlar kengashi)
tashkil   etildi.   Lok   Sabha   545   a'zodan   iborat   bo'lib,   ularning   543   nafari   bevosita
xalq   tomonidan   saylanadi 5
.   Rajya   Sabha   esa   250   a'zodan   iborat   bo'lib,   ularning
aksariyati shtatlar qonun chiqaruvchi organlar tomonidan saylanadi. Saylov tizimi
katta hududiy okruglarga asoslangan bo'lib, har bir okrugdan eng ko'p ovoz olgan
4
 The Constitution of India, 1950. - New Delhi: Government of India, 1950. - 395 p.
5
 Guha R. India After Gandhi: The History of the World's Largest Democracy. - London: Macmillan, 2007. - 893 p.
6 nomzod g'olib hisoblanadi. Bu tizim ikki partiyaviy tizimni rivojlantirishga yordam
berdi, garchi ko'p partiyaviy tizim ham mavjud bo'lsa-da.
Javoharlal   Nehru   1947   yildan   1964   yilgacha   bosh   vazir   lavozimida   bo'lib,
Hindiston siyosatida muhim iz qoldirdi. Nehru davrida mamlakatda rejali iqtisodiy
rivojlanish   tizimi   joriy   etildi,   ilm-fan   va   texnikaga   katta   e'tibor   berildi,   tashqi
siyosatda   ittifoqsizlik   harakati   rivojlantirildi.   Nehru   demokratik   institutlarni
mustahkamlashga   katta   ahamiyat   berdi   va   parlament   demokratiyasi   tamoyillarini
chuqur   singdirdi.   Uning   rahbarligi   davrida   Hindiston   Milliy   Kongressi   partiyasi
yagona hukmron kuch sifatida faoliyat yuritdi, ammo muhalefat partiyalariga ham
o'z fikrini bildirish imkoniyati berildi.
Indira   Gandhi,   Javoharlal   Nehruning   qizi,   1966   yildan   1977   yilgacha   va
1980   yildan   1984   yilgacha   ikki   marta   bosh   vazir   bo'ldi.   Uning   rahbarligi   davri
keskin   ijtimoiy   va   iqtisodiy   islohotlar,   shuningdek   siyosiy   inqirozlar   bilan  ajralib
turadi. 1975-1977 yillardagi favqulodda holat davri Hindiston demokratiyasi uchun
sinov   bo'ldi,   ammo   1977   yilda   bo'lib   o'tgan   saylovlar   demokratik   tizimning
mustahkamligini   ko'rsatdi.   Indira   Gandhi   banklarni   milliylashtirish,   yer
islohotlarini   amalga   oshirish   va   kambag'al   qatlamlarni   qo'llab-quvvatlash
dasturlarini   amalga   oshirdi.   Uning   tashqi   siyosati   xos   davlat   mustaqilligi   va
mintaqaviy ta'sir kuchini oshirishga qaratilgan edi 6
.
Hindiston   federalizmi   mamlakatning   xilma-xilligi   va   katta   hajmini   hisobga
olgan holda shakllantirildi. Konstitutsiya bo'yicha hokimiyat markaziy hukumat va
shtat   hukumatlari   o'rtasida   taqsimlangan.   Ayrim   masalalar   markaziy   hukumat,
ayrimlari   shtat   hukumatlari   vakolatiga,   ba'zilari   esa   qo'shma   vakolatga   kiritilgan.
Ushbu tizim turli xil tillar, madaniyatlar va dinlarga ega bo'lgan mamlakatda nisbiy
barqarorlikni ta'minladi. Shtatlar o'z qonun chiqaruvchi organlari, bosh vazirlari va
davlat tuzilmalariga ega bo'ldilar. Markaziy hukumat mudofaa, tashqi siyosat, pul
birligi va aloqa kabi muhim masalalarda monopoliyaga ega.
Saylov   tizimi   va   siyosiy   ishtirok   Hindistonda   doimiy   ravishda   rivojlandi.
Birinchi   umumiy   saylovlar   1951-1952   yillarda   bo'lib   o'tdi   va   unda   173   million
6
 Абдуллаев Ю.Н. Жанубий Осиё мамлакатларининг XX аср тараққиёти. - Тошкент: Университет, 2015. - 428 б.
7 saylovchidan 107 millioni ovoz berdi. Bu dunyodagi eng katta demokratik saylov
jarayoni   edi.   Keyingi   o'n   yilliklar   davomida   saylovchilar   soni   va   ovoz   berish
faolligi   doimiy   oshdi.   Saylov   komissiyasi   mustaqil   organ   sifatida   saylovlarning
erkinligi va adolatliligini ta'minlashda muhim rol o'ynadi. Saylovlar har besh yilda
muntazam   ravishda   o'tkazildi   va   hokimiyatning   tinch   yo'l   bilan   o'tishi   amalga
oshdi.
1-Jadval. Hindiston parlament saylovlari natijalari (1952-1989 yillar)
Yil Saylovchilar
soni (million) Ovoz
berish
foizi Kongress
partiyasi
o'rinlari Asosiy
muhalefat
partiyasi Jami
o'rinlar
1952 173.2 61.2% 364 Sotsialistlar (12) 489
1957 193.7 62.2% 371 PSP (19) 494
1962 216.4 55.4% 361 Svatatntra (18) 494
1967 250.1 61.3% 283 Svatatntra (44) 520
1971 274.1 55.3% 352 CPM (25) 518
1977 321.2 60.5% 154 Janata (295) 542
1980 356.9 56.9% 353 Janata (31) 542
1984 399.3 64.1% 404 Telugu Desam
(30) 542
1989 498.9 62.0% 197 Janata Dal (143) 543
Siyosiy   partiyalar   tizimi   Hindistonda   ko ' p   partiyaviy   xarakterga   ega   bo ' ldi ,
garchi   uzoq   vaqt   davomida   Hindiston   Milliy   Kongressi   dominant   partiya   bo ' lib
qoldi .   Kongress   partiyasi   mustaqillik   harakatidan   kelib   chiqqan   va   keng   ijtimoiy
bazaga   ega   edi .   Muhalefat   partiyalari   orasida   Bharatiya   Janata   Partiyasi ,
Kommunistik   partiyalar ,   mintaqaviy   partiyalar   muhim   o ' rin   egalladi .   1977   yilda
Janata   partiyasining   g ' alabasi   birinchi   marta   markazda   Kongress   partiyasidan
boshqa   kuchning   hokimiyatga   kelishini   ko ' rsatdi .   Bu   Hindiston   demokratiyasining
pishib   etilganligidan   dalolat   berdi .   1980-1990   yillarda   mintaqaviy   partiyalarning
kuchayishi   va   koalitsion   hukumatlarning   paydo   bo ' lishi   siyosiy   manzarani   yanada
xilma - xil   qildi .
8 Hindiston   tashqi   siyosati   Javoharlal   Nehru   tomonidan   ishlab   chiqilgan
ittifoqsizlik   tamoyillariga   asoslangan   edi .  Sovuq   urush   davrida   Hindiston   ne   G ʻ arb ,
ne   Sharq   blokiga   qo ' shilmasdan ,   mustaqil   pozitsiyani   saqlab   qoldi .   1961   yilda
Belgradda   bo'lib   o'tgan   birinchi   ittifaqsiz   davlatlar   sammitida   Hindiston   faol
ishtirok   etdi.   Mamlakat   uchinchi   dunyo   davlatlari   manfaatlarini   himoya   qildi,
dekolonizatsiya   jarayonini   qo'llab-quvvatladi   va   xalqaro   tinchlik   uchun   kurashdi.
Biroq,   1971   yilda   Pokiston   bilan   urush   davrida   Sovet   Ittifoqi   bilan   do'stlik   va
hamkorlik   to'g'risidagi   shartnoma   imzolandi,   bu   ma'lum   darajada   siyosiy
muvozanat o'zgarishiga olib keldi 7
.
2-Jadval. Hindiston siyosiy partiyalari va ideologiyalari (1947-1990 yillar)
Partiya nomi Tashkil
etilgan
yili Asosiy
ideologiyasi Ijtimoiy
bazasi Eng yuqori
natijasi
Hindiston Milliy
Kongressi 1885 Dunyoviylik,
sotsialistik
demokratiya Keng xalq
qavatlari 1984: 404
o'rin
Bharatiya Janata
Partiyasi 1980 Hindu
millatchiligi O'rta tabaqa,
hindu
jamoalari 1989: 86 o'rin
Kommunistik
partiya
(Marksistlar) 1964 Marksizm-
Leninizm Ishchilar,
kambag'allar 1977: 22 o'rin
Janata Partiyasi 1977 Sotsialistik
demokratiya Fermerlar,
o'rta tabaqa 1977: 295
o'rin
Janata Dal 1988 Sotsialistik,
kasta adolati Quyi kastalar,
fermerlar 1989: 143
o'rin
Demokratik   institutlarning   mustahkamlanishi   Hindistonda   bosqichma -
bosqich   amalga   oshdi .   Sud   tizimi   mustaqil   organ   sifatida   shakllantirildi   va   Oliy
Sud   konstitutsiyaviylik   va   fuqarolar   huquqlarini   himoya   qilishda   muhim   rol
7
 Panagariya A. India: The Emerging Giant. - Oxford: Oxford University Press, 2008. - 514 p.
9 o ' ynadi .  Matbuot   va   ommaviy   axborot   vositalari   erkinligi   ta ' minlandi ,  garchi  1975-
1977   yillardagi   favqulodda   holat   davrida   vaqtincha   cheklovlar   kiritilgan   bo ' lsa
ham .   Fuqarolik   jamiyati   institutlari ,   professional   uyushmalar   va   nodavlat
tashkilotlar   rivojlandi .   Saylov   jarayonlari   texnologik   jihatdan   takomillashtirildi   va
saylovchilar   ro ' yxati   doimiy   ravishda   yangilandi .
Milliy   birlik   va   xilma - xillik   muammosi   Hindiston   siyosati   uchun   doimiy
qiyinchilik   bo ' lib   qoldi .   Til   masalasi   1950-1960   yillarda   keskin   bahs -
munozaralarga   sabab   bo ' ldi .  Hindi   tilini   yagona   davlat   tili   qilish   urinishlari   janubiy
shtatlarda   qarshilikka   uchradi .   Natijada   ikki   tilli   formula   qabul   qilindi   -   hindi   va
ingliz   tili   davlat   tillari   sifatida   tan   olindi ,   shu   bilan   birga   shtatlar   o ' z   mintaqaviy
tillarini   rasmiy   til   sifatida   ishlatish   huquqiga   ega   bo ' ldilar .   Diniy   va   kastalar
orasidagi   munosabatlar   ham   murakkab   bo ' lib   qoldi .  Konstitutsiya   kastalar   tizimiga
asoslangan   kamsitishlarni   taqiqladi   va   ijtimoiy   adolatni   ta ' minlash   uchun   maxsus
choralar   ko ' rdi .
1.2.  Iqtisodiy   rivojlanish   va   industrializatsiya
Hindistonning   iqtisodiy   rivojlanishi   mustaqillik   olishdan   keyin   bir   necha
bosqichlarni   bosib   o ' tdi .   Birinchi   bosqich   rejali   iqtisodiyot   tizimini   joriy   etish   va
og ' ir   sanoatni   rivojlantirish   bilan   bog ' liq   edi .  Ikkinchi   bosqich  1960-1970  yillardagi
qishloq   xo ' jaligini   modernizatsiya   qilish   va   yashil   inqilob   davrini   qamrab   oldi .
Uchinchi   bosqich   1980   yillardan   boshlab   iqtisodiy   liberalizatsiya   va
xususiylashtirish   tendentsiyalari   bilan   belgilandi .   1991   yildan   boshlab   amalga
oshirilgan   chuqur   iqtisodiy   islohotlar   Hindiston   iqtisodiyotini   tubdan   o ' zgartirdi   va
mamlakatni   tezkor   o ' sish   yo ' liga   olib   chiqdi .
Rejali   iqtisodiyot   tizimi   Sovet   modeli   ta ' sirida   ishlab   chiqildi ,   ammo
Hindiston   sharoitiga   moslashtirildi .   1950   yilda   Rejalashtirish   komissiyasi   tashkil
etildi   va   birinchi   besh   yillik   reja   (1951-1956)   qabul   qilindi .   Ushbu   rejada   asosiy
e ' tibor   qishloq   xo ' jaligini   rivojlantirishga   qaratildi ,   chunki   aholining   80   foizi
qishloqlarda   yashardi   va   oziq - ovqat   yetishmovchiligi   muammo   edi .   Birinchi
rejaning   asosiy   yutuqlari   orasida   suv   omborlari   qurish ,   irrogatsiya   tizimini
10 kengaytirish   va   qishloq   xo ' jaligi   mahsulotlarini   oshirish   bo ' ldi .  Ikkinchi   besh   yillik
reja   (1956-1961)   industrializatsiyaga   ustuvor   ahamiyat   berdi   va   og ' ir   sanoatni
rivojlantirishni   maqsad   qildi 8
.
Og ' ir   sanoatning   rivojlanishi   davlat   sektorining   faol   ishtirokida   amalga
oshdi .   Po ' lat   zavodi ,   mashinasozlik ,   kimyo   sanoati ,   energetika   kabi   tarmoqlar
davlat   investitsiyalari   hisobiga   qurildi .  Bhilai ,  Rourkela ,  Durgapur   kabi   yirik   po ' lat
zavodlari   qurildi ,   ulardan   ba ' zilari   Sovet   Ittifoqi ,   ba ' zilari   Germaniya   va   Angliya
yordami   bilan   barpo   etildi .   Davlat   sektori   iqtisodiyotning   strategik   tarmoqlarini
nazorat   qilib ,   xususiy   sektorning   rivojlanishi   uchun   asosni   yaratdi .   Ushbu   davr
" Nehru   sotsialistik   modeli "  deb   ataladi   va   uning   asosiy   g ' oyasi   aralash   iqtisodiyotni
yaratish ,  ya ' ni   davlat   va   xususiy   sektor   hamkorligida   taraqqiyotga   erishish   edi .
3-Jadval. Hindiston YAIMning o'sish sur'ati va tarmoqlar tuzilishi (1950-
2000 yillar)
Davr YAIM
o'sish
sur'ati
(yillik
o'rtacha
%) Qishloq
xo'jaligi
ulushi (%) Sanoat
ulushi (%) Xizmatlar
ulushi (%) Aholi
boshiga
daromad
($)
1950-1960 3.6 55 15 30 250
1960-1970 4.0 48 20 32 280
1970-1980 2.9 42 24 34 260
1980-1990 5.6 35 27 38 380
1990-2000 6.0 28 27 45 450
Yashil   inqilob   1960   yillarning   o ' rtalaridan   boshlanib ,   qishloq   xo ' jaligida
muhim   o ' zgarishlar   yaratdi .   Yuqori   hosildor   nav   urug ' lari ,   mineral   o ' g ' itlar ,
zamonaviy   irrigatsiya   texnologiyalari   va   pestitsidlar   keng   miqyosda   joriy   etildi .
Punjab ,   Haryana   va   G ' arbiy   Uttar - Pradesh   shtatlari   bu   inqilobning   markazlari
bo ' ldi .   Bug ' doy   va   guruch   yetishtirish   hajmi   keskin   oshdi   va   1970   yillarning
8
 Tharoor S. Nehru: The Invention of India. - New York: Arcade Publishing, 2003. - 282 p.
11 boshida   Hindiston   oziq - ovqat   yetishmovchiligidan   xalos   bo ' ldi .   Biroq   yashil
inqilob   bir   necha   muammolarni   ham   keltirib   chiqardi ,   jumladan   mintaqaviy
tengsizlik ,  tuproq   sifatining   yomonlashishi   va   kichik   fermerlarning   qiyinchiliklarga
duch   kelishi   kabi   masalalar   paydo   bo ' ldi .
Hindiston   iqtisodiyotida   1980- yillar   muhim   o ' zgarishlar   davriga   kirishini
belgilab   berdi .   Ushbu   davrda   mamlakatning   iqtisodiy   siyosati   asta - sekin
liberalizatsiya   yo ' nalishi   bo ' yicha   harakatlanishni   boshladi ,  bu   esa   keyinchalik   ro ' y
bergan   chuqur   transformatsiyalar   uchun   poydevor   yaratdi .   Nehruviy   sotsialistik
model   asosida   qurilgan   yopiq   iqtisodiy   tizim   o ' z   samaradorligini   yo ' qota   boshladi
va   yangi   yondashuvlar   zaruriyati   tobora   aniq   namoyon   bo ' ldi .
Liberalizatsiya   tendentsiyalarining   kuchayishi   bir   nechta   ichki   va   tashqi
omillar   bilan   bog'liq   edi.   Jahon   iqtisodiyotidagi   o'zgarishlar,   Osiyoning   boshqa
mamlakatlarida   erishilgan   yutuqlar   va   aholining   yashash   darajasini   oshirishga
bo'lgan ehtiyoj hukumatni yangi iqtisodiy strategiyalarni qidira boshlashga majbur
qildi.   Davlat   nazorati   ostidagi   qat'iy   rejalashtirish   tizimi   xususiy   tashabbusni
cheklab,   innovatsiyalarni   sekinlashtirardi   va   mamlakatning   iqtisodiy   salohiyatini
to'liq ishga tushirishga to'sqinlik qilardi.
Rajiv   Gandhi   1984-1989   yillarda   bosh   vazir   lavozimida   bo'lgan   davrda
Hindiston   iqtisodiyotini   modernizatsiya   qilish   bo'yicha   muhim   qadamlar   qo'ydi.
Yosh   va   zamonaviy   qarashlarga   ega   bo'lgan   rahbar   sifatida   Gandhi   texnologik
taraqqiyot   va   xorijiy   investitsiyalarni   jalb   qilishni   davlat   siyosatining   ustuvor
yo'nalishlariga   aylantirdi.   Uning   hukumati   mamlakatni   zamonaviy   iqtisodiy
ishtirokchiga aylantirishga qaratilgan aniq strategiyani ishlab chiqdi. Ushbu davrda
kompyuter   va   telekommunikatsiya   sohalari   maxsus   e'tibor   markazida   bo'ldi.
Hukumat bu tarmoqlarni rivojlantirish uchun katta mablag'larni ajratdi va ularning
o'sishini   rag'batlantiruvchi   siyosatlarni   amalga   oshirdi.   Texnologik   inqilob
boshlang'ich   bosqichida   bo'lgan   bir   davrda   Hindiston   bu   imkoniyatlardan
foydalanishga   intildi.   Xorijiy   kompaniyalar   uchun   qator   imtiyozlar   taqdim   etildi,
bu esa chet eldan texnologiya va tajriba oqimini yaxshilashga yordam berdi.
12 Sanoat   litsenziyalash   tizimida   ham   sezilarli   o'zgarishlar   amalga   oshirildi.
Ilgari   har   qanday   sanoat   korxonasini   ochish   uchun   murakkab   va   uzoq   davom
etadigan   ruxsatnomalar   olish   jarayonidan   o'tish   kerak   edi.   Gandhi   hukumati   bu
tizimni   soddalashtirdi   va   tadbirkorlar   uchun   biznes   yuritish   jarayonini
osonlashtirdi.   Xususiy   sektor   korxonalari   ko'proq   erkinlik   oldi,   bu   esa   ularning
tashabbuskorligini oshirishga va yangi loyihalarni amalga oshirishga yordam berdi.
Biroq   bu   islohotlar   cheklangan   xarakterda   edi   va   sekin   amalga   oshirildi.
Buning   bir   nechta   sabablari   mavjud   edi.   Birinchidan,   jamiyatda   va   siyosiy   elita
orasida   konservativ   kuchlarning   ta'siri   hali   ham   kuchli   edi.   Ko'plab   nufuzli
siyosatchilar   va   iqtisodchilar   nehruviy   sotsialistik   modelga   sodiq   qolar   edilar   va
bozor   iqtisodiyotiga   o'tishni   mamlakatning   milliy   manfaatlariga   zid   deb
hisoblashardi.   Ikkinchidan,   iqtisodiy   liberalizatsiya   ijtimoiy   tengsizlikni
kuchaytirishi   va   oddiy   aholining   ahvolini   yomonlashtirishi   mumkin   degan
xavotirlar   mavjud   edi.   Uchinchidan,   kuchli   davlat   sektoriga   bog'liq   bo'lgan   turli
guruhlar   o'z   manfaatlarini   himoya   qilish   uchun   islohotlarga   qarshi   chiqa
boshlashdi.
1990-yilning oxiri va 1991-yilning boshlarida Hindiston eng jiddiy iqtisodiy
inqirozlaridan   birini   boshdan   kechirdi.   Bu   inqiroz   mamlakatning   keyingi   tarixiga
katta   ta'sir   ko'rsatdi   va   chuqur   strukturaviy   o'zgarishlarga   olib   keldi.   Muammolar
bir necha yillar davomida to'planib kelgan va nihoyat keskin shakl oldi.
Tashqi   qarz   muammolari   ayniqsa   jiddiy   edi.   Hindistonning   chet   el
kreditorlari oldidagi qarzi xavfli darajada oshgan edi va davlat bu qarzlarni to'lash
uchun   etarli   mablag'larga   ega   emas   edi.   Eng   muhimi,   mamlakatning   valyuta
zaxiralari  kritik  darajaga   tushdi  va  faqat  ikki  haftalik  import  uchun  yetarli   bo'ldi.
Oddiy   qilib   aytganda,   Hindiston   deyarli   tashqi   to'lovlarda   defolt   e'lon   qilish
arafasida turardi, bu esa mamlakatning xalqaro obro'siga jiddiy zarar yetkazishi va
uzoq muddatli iqtisodiy oqibatlarga olib kelishi mumkin edi.
Vaziyet   shunchalik   jiddiy   ediki,   hukumat   oltin   zaxiralarini   garovga   qo'yib,
xalqaro moliya institutlaridan favqulodda kreditlar olishga majbur bo'ldi. Bu voqea
milliy   iftixorga   katta   zarba   berdi   va   chuqur   tizimli   muammolarning   mavjudligini
13 ko'rsatdi.   Inqirozning   sabablari   ichida   byudjet   taqchiligi,   inflyatsiya,   past   eksport
darajasi va samarasiz davlat korxonalari muhim o'rin tutardi.
Inqiroz   vaziyatida   yangi   hukumat   bosh   vazir   Narasimha   Rao   va   moliya
vaziri   Manmohan   Singh   rahbarligida   tashkil   topdi.   Singh   keyinchalik
Hindistonning bosh vaziri bo'lgan taniqli iqtisodchi sifatida mamlakatni  qutqarish
uchun   jur'atli   va   keng   qamrovli   islohotlar   dasturini   ishlab   chiqdi.   Bu   dastur
Hindiston   iqtisodiyotining   asosiy   tuzilmalarini   o'zgartirishga   qaratilgan   edi   va
to'rtta muhim yo'nalishni o'z ichiga oldi.
Birinchi   yo'nalish   valyuta   kursini   liberalizatsiya   qilish   edi.   Ilgari   Hindiston
rupiyasi qat'iy nazorat ostida bo'lib, sun'iy ravishda yuqori kursda ushlab turilardi.
Bu eksportni rag'batsizlantirar va qora bozor valyuta muomalasini kengaytirar edi.
Islohotlar   natijasida   rupiya   kursi   bozor   talabiga   moslashtirildi   va   keyinchalik
suzuvchi   kurs   tizimiga   o'tildi.   Bu   qadam   eksportchilar   uchun   yanada   qulayroq
sharoit yaratdi va valyuta bozoridagi buzilishlarni bartaraf etishga yordam berdi.
Ikkinchi   muhim   yo'nalish   savdo   va   investitsiyalar   uchun   to'siqlarni   olib
tashlash   bo'ldi.   Hindiston   o'nlab   yillar   davomida   yuqori   import   bojlari   va
cheklashlar bilan himoyalangan edi. Islohotlar doirasida import bojlari bosqichma
ravishda kamaytirildi, kvota tizimi yumshatildi va xorijiy investorlar uchun ko'plab
tarmoqlar ochildi. Bu choralar mamlakatni jahon iqtisodiyotiga integratsiya qilish
jarayonini tezlashtirdi va xorijiy kompaniyalar uchun Hindiston bozorini jozibador
qildi.
Uchinchi   yo'nalish   xususiylashtirish   dasturini   boshlash   edi.   Davlat
korxonalari   ko'pincha   zarar   keltirardi   va   byudjetga   katta   yuk   bo'lib   turardi.
Hukumat   ushbu   korxonalarning   bir   qismini   xususiylashtirish   va   qolganlari   uchun
samaradorlikni oshirish strategiyasini  qabul qildi. Garchi bu jarayon sekin kechsa
ham   va   ko'plab   qarshiliklarga   duch   kelsa   ham,   u   davlat   sektorining   rolini   qayta
belgilashda muhim qadam bo'ldi.
To'rtinchi   yo'nalish   moliya   sektorini   isloh   qilish   edi.   Bank   tizimi
modernizatsiya   qilindi,  valyuta  bozorlari  rivojlantirildi   va kapital   bozorlari   uchun
yangi   tartibga   solish   tizimi   yaratildi.   Xususiy   va   xorijiy   banklarning   kirishiga
14 imkon   berildi,   bu   esa   raqobatni   kuchaytirdi   va   moliyaviy   xizmatlar   sifatini
yaxshiladi.  Fond birjalari   zamonaviy  texnologiyalar   bilan jihozlandi   va  shaffoflik
oshirildi.
Ushbu   radikal   islohotlar   Hindiston   iqtisodiyotini   tubdan   o'zgartirdi   va
mamlakatni   dunyoga   ochdi.   Natijalar   tezda   ko'rinishni   boshladi   va   keyingi   o'n
yilliklar davomida Hindiston jahonning eng tez o'sayotgan iqtisodiyotlaridan biriga
aylandi. Yalpi ichki mahsulot o'sish sur'ati sezilarli darajada oshdi va o'rtacha yillik
o'sish ko'rsatkichi yettidan o'n foizgacha ko'tarildi.
Xorijiy   investitsiyalar   sezilarli   oshdi   va   ko'plab   xalqaro   korporatsiyalar
Hindistonda   o'z   ishlarini   boshladilar.   Texnologiya   tarmoqi,   ayniqsa   dasturiy
ta'minot   va   axborot   texnologiyalari   xizmatlari   sohasi   dramtik   ravishda   rivojlandi.
Hindiston dasturiy ta'minot eksporti bo'yicha dunyoning yetakchi mamlakatlaridan
biriga   aylandi   va   "Silikon   vodiysi"   taxallusi   bilan   mashhur   Bengaluru   kabi
texnologik markazlar shakllandi.
O'rta   sinf   sezilarli   kengaydi   va   millionlab   odam   qashshoqlikdan   chiqdi.
Iste'mol   bozorlari   jadal   o'sdi   va   mamlakatda   yangi   imkoniyatlar   paydo   bo'ldi.
Infratuzilma,   sog'liqni   saqlash   va   ta'lim   sohalariga   investitsiyalar   ortdi,   garchi   bu
sohalarda   hali   ham   ko'plab   muammolar   saqlanib   qolgan   bo'lsa   ham.   Islohotlar
jarayoni   muammolarsiz   kechmadi   va   ko'plab   tanqidlarga   duch   keldi.   Ba'zilar
iqtisodiy   tengsizlikning   oshganini,   qishloq   hududlarining   ortda   qolganini   va
ijtimoiy   himoya   tizimining   zaiflanganini   ta'kidladilar.   Shuningdek,   globalizatsiya
jarayoni   mahalliy   ishlab   chiqaruvchilarga   bosim   o'tkazdi   va   ba'zi   an'anaviy
tarmoqlar qiyinchiliklarga duch keldi.
Biroq   umumiy   baholash   shuni   ko'rsatadiki,   1991-yilgi   islohotlar   Hindiston
tarixida   haqiqatan   ham   burilish   nuqtasi   bo'ldi.   Ular   mamlakatni   yopiq,   qat'iy
boshqariladigan   iqtisodiyotdan   ochiq,   dinamik   va   global   iqtisodiyotga   aylantirdi.
Bugungi   kunda   Hindiston   dunyoning   oltinchi   yoki   ettinchi   eng   katta   iqtisodiyoti
hisoblanadi   va   kelgusida   yanada   kuchlanish   potentsialiga   ega.   Islohotlar   jarayoni
davom etmoqda va mamlakatda hali ham ko'plab strukturaviy muammolar mavjud
15 bo'lsa-da,   1991-yilda   boshlangan   transformatsiya   yo'li   Hindistonning   zamonaviy
taraqqiyotining asosini tashkil etadi.
4-Jadval. Hindiston sanoatining asosiy tarmoqlari rivojlanishi (1950-2000
yillar)
Tarmoq 1950 yil
ishlab
chiqarish 1980 yil
ishlab
chiqarish 2000 yil
ishlab
chiqarish O'sish
(marta)
Po'lat (million tonna) 1.5 10.0 27.3 18.2
Elektr energiyasi
(milliard kVt/soat) 5.1 119.8 567.0 111.2
Sement (million tonna) 2.7 18.7 105.4 39.0
Avtomobillar (ming
dona) 10.0 70.0 801.0 80.1
Mashinasozlik
(milliard $) 0.5 5.2 32.0 64.0
Xususiy   sektor   va   iqtisodiy   liberalizatsiya   natijasida   Hindiston
korporatsiyalari  rivojlandi.  Tata,  Birla,  Reliance,  Infosys  kabi   yirik  kompaniyalar
milliy va xalqaro bozorlarda faol ishtirok etdi. Xususiy banklarning soni oshdi va
moliya xizmatlari rivojlandi. Qimmatli qog'ozlar bozori kengaydi va Bombey fond
birjasi   Osiyoning   eng   yirik   birjalaridan   biriga   aylandi.   Iste'mol   tovarlari   sanoati
jadal rivojlandi va o'rta tabaqaning kengayishi bilan birga ichki bozor hajmi keskin
oshdi.  Chet   el   investitsiyalari  ko'paydi   va  transmilliy   korporatsiyalar  Hindistonga
kirib kela boshladilar.
Axborot   texnologiyalari   sohasi   1990   yillardan   boshlab   Hindiston
iqtisodiyotining eng dinamik tarmog'iga aylandi. Bangalore, Hyderabad, Pune kabi
shaharlar   IT   markazlariga   aylandi.   Hindiston   mutaxassislari   dasturiy   ta'minot
ishlab   chiqarish,   tizimlarni   integratsiya   qilish   va   BPO   (biznes   jarayonlarini
autsorsing)   xizmatlari   sohasida   dunyoda   yetakchi   mavqega   ega   bo'ldilar.   Infosys,
Wipro, TCS kabi kompaniyalar xalqaro miqyosda tan olingan brendlarga aylandi.
IT   eksporti   1990   yilda   100   million   dollardan   2000   yilda   6   milliard   dollargacha
16 oshdi.   Bu   sektor   yuqori   malakali   ish   o'rinlarini   yaratdi   va   mamlakatga   katta
daromad keltirdi.
Tashqi   savdo   va   xalqaro   iqtisodiy   aloqalar   1991   yildan   keyin   keskin
kengaydi.   Import   va   eksport   hajmlari   ko'p   marta   oshdi.   Hindiston   an'anaviy
eksport   mahsulotlari   -   to'qimachilik,   neft   mahsulotlari,   zargarlik   buyumlari   bilan
birga   yangi   mahsulotlar   -   dasturiy   ta'minot,   farmatsevtika,   avtomobil   qismlari
eksport qila boshladi. Asosiy savdo hamkorlari AQSh, Yevropa Ittifoqi, Xitoy va
Janubi-Sharqiy   Osiyo   mamlakatlari   bo'ldi.   Hindiston   Jahon   Savdo   Tashkilotiga
a'zo   bo'ldi   va   xalqaro   iqtisodiy   tizimga   faol   integratsiyalashdi.   Xorijiy
investitsiyalar hajmi yildan-yilga ortib bordi va turli tarmoqlarga yo'naltirildi.
Qishloq   xo'jaligi   modernizatsiyasi   davom   etdi,   ammo   muammolar   ham
saqlanib   qoldi.   Texnologik   taraqqiyot   natijasida   hosildorlik   oshdi,   lekin   kichik
fermerlarning   qiyin   ahvoli,   er-suv   resurslari   muammolari,   qarzlar   va   bozor
integratsiyasi   masalalari   hal   etilmadi.   Aholining   katta   qismi   hanuzgacha   qishloq
xo'jaligiga   bog'liq   bo'lib   qoldi,   ammo   bu   sohaning   YAIM   dagi   ulushi   doimiy
ravishda   kamayib   bordi.   Hukumat   qishloq   xo'jaligini   qo'llab-quvvatlash   uchun
subsidiyalar, minimal narxlar va kreditar imkoniyatlarni taqdim etdi, ammo tizimli
islohotlar zarur edi.
Mintaqaviy   iqtisodiy   tengsizlik   Hindiston   iqtisodiyotining   muhim
muammosi bo'lib qoldi. Maharashtra, Gujarat, Tamil Nadu, Karnataka kabi shtatlar
tezkor   industrializatsiya   va   yuqori   daromadlar   bilan   ajralib   turdilar,   Bihar,   Uttar
Pradesh,   Madhya   Pradesh   kabi   shtatlar   esa   sekinroq   rivojlandi.   Shaharlashuv
darajasi ortdi, ammo qishloq va shahar o'rtasidagi farqlar ham kuchaydi. Hukumat
mintaqaviy   rivojlanish   dasturlarini   amalga   oshirdi,   ammo   tengsizlikni   to'liq
bartaraf etish mumkin bo'lmadi. Infrastruktura rivojlanishi ham notekis bo'lib, ba'zi
hududlarda   zamonaviy   yo'llar   va   elektr   tarmog'i   mavjud,   boshqalarida   esa   asosiy
xizmatlar yetishmadi.
17 II BOB. HINDISTONNING IJTIMOIY VA MADANIY
TARAQQIYOTI
2.1. Ta'lim, sog'liqni saqlash va inson kapitali
Ta'lim   tizimining   rivojlanishi   Hindiston   taraqqiyotining   eng   muhim   jihati
hisoblanadi.   Mustaqillik   paytida   mamlakatda   savodxonlik   darajasi   juda   past   -
taxminan   12   foiz   atrofida   edi.   Hindiston   Konstitutsiyasi   6-14   yoshgacha   bo'lgan
barcha   bolalar   uchun   bepul   va   majburiy   ta'limni   ta'minlashni   davlat   majburiyati
sifatida belgiladi. Biroq bu maqsadga erishish uzoq jarayon bo'ldi va to'liq amalga
oshirilmadi.   Dastlabki   o'n   yilliklarda   asosiy   e'tibor   boshlang'ich   ta'limni
kengaytirishga   qaratildi.   Maktablar   soni   keskin   oshdi,   o'qituvchilar   tayyorlash
dasturlari   amalga   oshirildi   va   darsliklar   milliy   tillarda   chop   etildi.   Biroq   qishloq
joylarida, ayniqsa qizlar o'rtasida maktabga borish darajasi past bo'lib qoldi 9
.
Savodxonlik   darajasi   doimiy   ravishda   oshdi,   ammo   bu   jarayon   sekin   edi.
1951   yilda   savodxonlik   18.3   foizni   tashkil   etgan   bo'lsa,   1971   yilda   34.5   foizga,
1991   yilda   52.2   foizga   va   2001   yilda   65.4   foizga   yetdi.   Erkaklar   orasida
savodxonlik darajasi ayollarga nisbatan doimo yuqori bo'ldi. Shtatlar o'rtasida ham
katta   farqlar   mavjud   edi   -   Kerala   shtati   90   foizdan   ortiq   savodxonlik   darajasiga
erishgan bo'lsa, ba'zi boshqa shtatlar 50 foiz atrofida qolgan edi. Hukumat kattalar
uchun   maxsus   savodxonlik   dasturlari,   kechki   maktablar   va   masofaviy   ta'lim
dasturlarini   amalga   oshirdi.   Televideniye   va   radio   orqali   ta'lim   dasturlari   ham
ishlab chiqildi 10
.
9
 Ахмедов Н.М. Ҳиндистон демократияси: тажриба ва муаммолар // Тарих ва замон. 2019. - № 3. - Б. 45-52.
10
 Рашидов У.А. Ҳиндистон космик дастури: ютуқлар ва истиқболлар // Фан ва технология.  2017. - № 1. -  Б . 
34-41.
18 5-Jadval. Hindistonda savodxonlik darajasi o'zgarishi (1951-2001 yillar)
Yil Umumiy
savodxonlik
(%) Erkaklar
savodxonlig
i (%) Ayollar
savodxonligi
(%) Shahar
savodxonligi
(%) Qishloq
savodxonligi
(%)
1951 18.3 27.2 8.9 34.6 12.1
1961 28.3 40.4 15.3 54.4 22.5
1971 34.5 45.9 21.9 60.2 27.9
1981 43.6 56.4 29.8 67.2 36.0
1991 52.2 64.1 39.3 73.1 44.7
2001 65.4 75.8 54.2 80.3 59.4
O ' rta   ta ' lim   tizimi   ham   kengaydi .  Maktablar   soni   va   o ' quvchilar   soni   doimiy
ravishda   oshdi .   O ' rta   maktablar   10+2   tizimi   bo ' yicha   tashkil   etildi ,   ya ' ni   10   yillik
asosiy   ta ' lim   va   2   yillik   oliy   o ' rta   ta ' lim .   O ' quvchilar   gumanitar ,   fan   yoki   savdo
yo ' nalishlarini   tanlash   imkoniyatiga   ega   bo ' ldilar .   Texnikaviy   ta ' lim   va   kasb - hunar
o ' qitish   dasturlari   ham   rivojlantirildi .   Hukumat   ITI   ( Industrial   Training   Institutes )
va   politexnikumlar   tarmog ' ini   kengaytirdi .   Biroq   o ' rta   ta ' limda   o ' qishni
yakunlamay   tark   etish   darajasi   yuqori   bo ' lib   qoldi ,   ayniqsa   qishloq   joylarida   va
kambag ' al   oilalarda .
Oliy   ta ' lim   tizimi   Hindistonda   nisbatan   rivojlangan   bo ' lib ,   bir   necha   prestijli
institutlar   yaratildi .   Indian   Institute   of   Technology   ( IIT )   ning   birinchi   filiali   1951
yilda   Karagpurda   ochildi   va   keyinchalik   Mumbai ,   Chennai ,   Kanpur ,   Delhi   va
boshqa   shaharlarda   yana   IIT   filillari   tashkil   etildi .   Bu   institutlar   muhandislik   va
texnologiya   sohasida   yuqori   sifatli   ta ' lim   berib ,   dunyo   darajasidagi   mutaxassislar
tayyorladi .  Indian Institute of Science (IISc) Bangalorda ilmiy tadqiqotlar markazi
sifatida   faoliyat   yuritdi.   Indian   Institute   of   Management   (IIM)   menejment   ta'limi
uchun ochildi va biznes rahbarlarini tayyorlash markazi bo'ldi 11
.
Universitetlar   soni   ham   keskin   oshdi.   1947   yilda   20   ga   yaqin   universitet
mavjud bo'lgan bo'lsa, 2000 yilga kelib ularning soni 250 dan oshdi. Kollejlar va
tadqiqot institutlari ham ko'paydi. Oliy ta'limda o'qiyotgan talabalar soni millionlab
11
  Bajpai K. Indian Conceptions of Order and Justice // India Review. 2005. Vol. 4. No. 2. - P. 156-189.
19 kishini   tashkil   etdi.   Biroq   oliy   ta'lim   sifati   turli   xil   bo'lib,   eng   yaxshi   institutlar
dunyoga   tan   olingan   bo'lsa,   ko'plab   o'rta   darajali   institutlar   zaif   infratuzilma   va
sifatsiz ta'lim bilan kurashdi. Hindiston universitetlaridan bitiruvchilar, ayniqsa IIT
va IIM bitiruvchilari xalqaro bozorda yuqori baholandi va ko'plari xorijda ishlash
imkoniyatiga ega bo'ldilar.
Fan   va   tadqiqot   institutlari   ham   rivojlantirildi.   Indian   Council   of   Scientific
and   Industrial   Research   (CSIR)   turli   sohalarda   tadqiqotlar   olib   bordi.   Defense
Research   and   Development   Organization   (DRDO)   harbiy   texnologiyalar   ustida
ishladi.   Indian   Council   of   Agricultural   Research   (ICAR)   qishloq   xo'jaligi   fanini
rivojlantirdi. Bu institutlar ming va minglab olimlarni ish bilan ta'minladi va ilmiy
nashrlar   chop   etdi.   Hindiston   olimlari   matematika,   fizika,   kimyo,   biologiya   va
boshqa   sohalarda   muhim   kashfiyotlar   qildilar.   Ba'zi   olimlar   Nobel   mukofotiga
sazovor bo'ldilar yoki xalqaro miqyosda tan olindi 12
.
Hindiston   sog'liqni   saqlash   tizimi   mustaqillik   davridan   boshlab   o'ziga   xos
aralash model asosida rivojlandi. Bu tizim davlat va xususiy sektorlarning parallel
faoliyatiga   asoslangan   bo'lib,   har   bir   sektor   o'zining   aniq   vazifalarini   bajarish
orqali aholining turli ehtiyojlarini qondirishga qaratilgan edi. Davlat sektori asosan
ijtimoiy   adolatni   ta'minlash   va   aholi   salomatligini   himoya   qilish   tamoyillariga
asoslangan holda, keng qatlamlar uchun asosiy tibbiy xizmatlarni bepul yoki juda
arzon narxlarda taqdim etishni o'z zimmasiga oldi.
Davlat   tibbiy   muassasalari,   jumladan,   markaziy   va   viloyat   shifoxonalari,
qishloq sog'liqni saqlash markazlari hamda birlamchi tibbiy yordam punktlari keng
tarmoq tashkil etdi. Ushbu muassasalar davlat byudjeti hisobidan moliyalashtirildi
va kam  ta'minlangan  qatlamlar  uchun  tibbiy xizmatlar  olish  imkoniyatini  yaratdi.
Davlat   sektori,   ayniqsa,   profilaktika   dasturlarini   amalga   oshirish,   ommaviy
vaksinatsiya kampaniyalarini tashkil etish va epidemiologik nazoratni ta'minlashda
muhim rol o'ynadi. Biroq aralash modelning boshqa muhim tarkibiy qismi sifatida
xususiy   sektor   ham   faol   rivojlandi.   Xususiy   tibbiy   muassasalar   pullik   asosda
xizmat ko'rsatish orqali, asosan, shahar aholisi va yuqori daromadli qatlamlarning
12
  Harriss J. Comparing Political Regimes Across Indian States // Economic and Political Weekly. 1999. Vol. 34. 
No. 48. - P. 3367-3377.
20 ehtiyojlarini   qondirishga   qaratilgan   edi.   Xususiy   shifoxonalar   zamonaviy   tibbiy
asbob-uskunalar bilan jihozlanib, yuqori malakali mutaxassislar xizmatlarini taklif
etdi. Vaqt o'tishi  bilan xususiy  sektor  kengayib, tibbiyotning murakkab va yuqori
texnologik   sohalarida   ham   faoliyat   ko'rsata   boshladi.   Bu   aralash   model   ma'lum
darajada   moslashuvchanlikni   ta'minladi,   biroq   ayni   vaqtda   bir   qator   tizimli
muammolarni   ham  keltirib chiqardi.  Davlat  muassasalarida  tibbiy  xizmatlar   sifati
ko'pincha   past   bo'lib,   resurslar   yetishmovchiligi,   shifokorlar   kadrlarining
etishmasligi va infratuzilma zaifligidan aziyat chekdi. Xususiy tibbiyot esa yuqori
sifatli   xizmat   taklif   etgan   bo'lsa-da,   ko'pchilik   aholi   uchun   moliyaviy   jihatdan
qo'lda yetmas edi. Natijada iqtisodiy tengsizlik tibbiy xizmatlar olishdagi farqlarni
yanada kuchaytirdi.
Hindiston   1947   yilda   mustaqillikka   erishganida,   sog'liqni   saqlash   sohasida
jiddiy muammolar  mavjud  edi. Aholi   salomatligi  holati   juda past   darajada  bo'lib,
yuqumli kasalliklar keng tarqalgan, onalik va chaqaloq o'limi ko'rsatkichlari yuqori
edi va umr ko'rish davomiyligi juda qisqa edi. Shu sababli, yangi mustaqil davlat
uchun   aholi   salomatligini   yaxshilash   va   yuqumli   kasalliklar   bilan   kurashish
ustuvor   vazifalardan   biriga   aylandi.   Hukumat   keng   qamrovli   sog'liqni   saqlash
strategiyasini ishlab chiqdi va amalga oshirishni boshladi. Bu strategiya bir necha
asosiy   yo'nalishlarni   o'z   ichiga   oldi.   Birinchidan,   yuqumli   va   epidemik
kasalliklarni  oldini  olish va ularni  nazorat  qilish bo'yicha  maxsus  dasturlar  ishlab
chiqildi.   Ikkinchidan,   aholi   o'rtasida   sog'liq   savodxonligini   oshirish   va   gigiyena
qoidalariga   rioya   qilishni   targ'ib   qilish   kampaniyalari   boshlandi.   Uchinchidan,
tibbiy   infratuzilmani   kengaytirish   va   qishloq   hududlarida   ham   tibbiy   xizmatlarni
yetkazib berish tizimi yaratildi. Sog'liqni saqlash tizimini qurish jarayonida davlat
epidemiologik   xavflarni   kamaytirish   va   aholi   immunitetini   mustahkamlashga
alohida e'tibor berdi. Yuqumli kasalliklar nafaqat shaxsiy salomatlikka, balki butun
jamiyatning   iqtisodiy   rivojlanishiga   ham   katta   zarar   yetkazardi.   Mehnat
qobiliyatini   pasaytirish,   ishlab   chiqarish   yo'qotishlari   va   davolash   xarajatlari
mamlakatning umumiy taraqqiyotiga salbiy ta'sir ko'rsatardi.
21 Vaksinatsiya   dasturlari   Hindiston   sog'liqni   saqlash   tizimining   eng
muvaffaqiyatli   jihatlaridan   biri   bo'ldi.   Hukumat   keng   miqyosli   immunizatsiya
kampaniyalarini boshladi va ushbu dasturlar barcha hudud va ijtimoiy qatlamlarga
yetib   borishi   uchun   katta   sa'y-harakatlar   qildi.   Milliy   vaksinatsiya   dasturi   tizimli
ravishda   kengaytirildi   va   turli   xil   kasalliklarga   qarshi   emlashni   qamrab   oldi.
Chechak   kasalligiga   qarshi   kurash   ayniqsa   muvaffaqiyatli   bo'ldi.   Butun   dunyo
bo'ylab   amalga   oshirilgan   kampaniya   doirasida   Hindiston   ham   intensiv
vaksinatsiya dasturini amalga oshirdi. Bu kasallik ming yillar davomida millionlab
odamlarning   hayotiga   xavf   solgan   va   ko'plab   qurbonlar   bergan   edi.   Ammo   keng
qamrovli   vaksinatsiya   va   qat'iy   epidemiologik   nazorat   natijasida   chechak   deyarli
butunlay   yo'qotildi.   Jahon   Sog'liqni   Saqlash   Tashkiloti   tomonidan   e'lon   qilingan
chechakni yo'qotish dasturi Hindistonda ham to'liq amalga oshirildi.
Vabo kasalligi ham jiddiy e'tibor markazida bo'ldi. Bu kasallik asosan suv va
oziq-ovqat   orqali   yuqadigan   bo'lib,  ayniqsa   zich  joylashgan   va  sanitariya   sharoiti
yomon bo'lgan hududlarda xavfli edi. Vaksinatsiya, toza suv ta'minoti va sanitariya
sharoitlarini   yaxshilash   bo'yicha   kompleks   choralar   natijasida   vabo   epidemiyalari
sezilarli darajada kamaydi.
Qizilcha   kasalligi   ham   muvaffaqiyatli   nazorat   ostiga   olingan   kasalliklardan
biri   bo'ldi.   Bu   kasallik   ayniqsa   bolalar   uchun   xavfli   bo'lib,   murakkab   asoratlar
keltirib chiqarishi  mumkin edi. Qizilchaga qarshi emlash dasturi barcha bolalarga
yetkazib   berildi   va   kasallik   tarqalishi   keskin   kamaydi.   Vaqt   o'tishi   bilan   qizilcha
hodisalari kamdan kam qayd etila boshlandi.
Ushbu vaksinatsiya dasturlari nafaqat kasallik yuqish holatlarini kamaytirdi,
balki aholining umumiy salomatlik darajasini ham sezilarli oshirdi. Ko'plab boshqa
yuqumli   kasalliklarga   qarshi   ham   vaksinatsiya   kampaniyalari   amalga   oshirildi,
jumladan,   tuberkulyoz,   difteriya,   koklyush   va   polimielit   kabi   kasalliklarga   qarshi
emlash keng miqyosda olib borildi.
Onalik va Chaqaloq Salomatligida Erishilgan Yutuqlar
Onalik   va   chaqaloq   o'limi   ko'rsatkichlarini   kamaytirish   Hindiston   sog'liqni
saqlash   siyosatining   muhim   yo'nalishlaridan   biri   bo'ldi.   Mustaqillik   davrida   bu
22 ko'rsatkichlar   juda   yuqori   bo'lib,   ko'plab   onalar   tug'ruq   jarayonida   yoki   undan
keyingi   davrda,   chaqaloqlar   esa   hayotning   birinchi   yilida   vafot   etardi.   Bu   holat
asosan   tibbiy   yordam   yetishmasligi,   malakali   tibbiyot   xodimlari   kamchiligi   va
oziqlanish yetishmasligi bilan bog'liq edi. Hukumat onalik va bolalar salomatligini
yaxshilash bo'yicha maxsus dasturlar ishlab chiqdi. Qishloq hududlarida tug'ruqqa
yordam   ko'rsatadigan   malakali   xodimlarni   tayyorlash   dasturlari   boshlandi.
Homilador ayollar uchun bepul tibbiy ko'riklar tashkil etildi va tug'ruq oldidan va
keyingi   davrlarda   tibbiy   nazoratni   ta'minlash   tizimi   yaratildi.   Qishloq   joylarida
tug'ruqxonalar   ochildi   va   favqulodda   holatlarda   homilador   ayollarni   shahar
shifoxonalariga   yetkazib   berish   mexanizmlari   joriy   etildi.   Chaqaloqlar
salomatligini   himoya   qilish   bo'yicha   ham   kompleks   choralar   ko'rildi.   Yangi
tug'ilgan   chaqaloqlar   uchun   imtiyozli   tibbiy   xizmatlar   tizimi   yaratildi.   Emizish
davrida   onalar   uchun   oziqlanish   dasturlari   amalga   oshirildi   va   bolalar
ovqatlanishini   yaxshilash   kampaniyalari   olib   borildi.   Chaqaloqlar   uchun
vaksinatsiya   jadvali   ishlab   chiqildi   va   barcha   yangi   tug'ilgan   bolalar   zarur
emlashlarni  olishlari  ta'minlandi. Bu choralar  natijasida onalik va chaqaloq o'limi
darajasi   sezilarli   darajada   kamaydi.   Ko'plab   onalar   xavfsiz   tug'ruq   imkoniyatiga
ega   bo'ldi   va   chaqaloqlarning   omon   qolish   ehtimoli   sezilarli   oshdi.   Garchi   bu
ko'rsatkichlar   hali   ham   rivojlangan   mamlakatlar   darajasiga   yetmagan   bo'lsa   ham,
erishilgan yutuqlar muhim edi va millionlab hayotni saqlashga yordam berdi.
Erishilgan   barcha   yutuqlarning   umumiy   natijasi   sifatida   aholi   umr   ko'rish
davomiyligi   dramatik   ravishda   oshdi.   Bu   ko'rsatkich   mamlakatning   umumiy
sog'liqni saqlash tizimi samaradorligini aks ettiruvchi eng muhim mezonlardan biri
hisoblanadi.   1947   yilda,   ya'ni   mustaqillik   davrida,   Hindiston   aholisining   o'rtacha
umr   ko'rish   davomiyligi   atigi   32   yosh   atrofida   bo'lgan.   Bu   raqam   yuqumli
kasalliklar keng tarqalganligi, oziqlanish yetishmasligi, tibbiy xizmatlar kamchiligi
va umumiy yashash sharoitlarining qoniqarsizligi natijasi edi.
Biroq   keyingi   o'n   yilliklar   davomida   amalga   oshirilgan   tizimli   choralar,
sog'liqni   saqlash   infratuzilmasini   kengaytirish,   vaksinatsiya   dasturlarini   amalga
oshirish   va   tibbiy   xizmatlar   sifatini   oshirish   natijasida   bu   ko'rsatkich   doimiy
23 ravishda   yaxshilandi.   2000   yilga   kelib,   aholi   o'rtacha   umr   ko'rish   davomiyligi   63
yoshga   yetdi.   Bu   o'zgarish   yarim   asrdan   ko'proq   vaqt   ichida   erishilgan   ulkan
taraqqiyotni   ko'rsatdi   va   millionlab   odamlarning   uzoqroq   va   sog'lomroq   hayot
kechirish   imkoniyatiga   ega   bo'lishini   ta'minladi.   Umr   ko'rish   davomiyligining
oshishi   bir   necha   omillar   majmuasi   natijasi   bo'ldi.   Yuqumli   kasalliklarning
kamayishi, onalik va chaqaloq o'limi darajasining pasayishi, oziqlanish holatining
yaxshilanishi,   toza   suv   va   sanitariya   sharoitlariga   kirishning   kengayishi,   ta'lim
darajasining   oshishi   va   umumiy   turmush   darajasining   yuksalishi   o'z   hissasini
qo'shdi.   Sog'liqni   saqlash   tizimi   rivojlanib,   ko'proq   odamlar   tibbiy   xizmatlarga
erisha  oldi va kasalliklarni  erta bosqichda aniqlash hamda davolash imkoniyatlari
yaxshilandi.
Biroq   ta'kidlash   kerakki,   bu   yutuqlarga   qaramay,   Hindistonda   hali   ham
ko'plab   muammolar   saqlanib   qoldi.   Viloyatlar   o'rtasida,   shahar   va   qishloq   joylari
o'rtasida hamda turli ijtimoiy qatlamlar o'rtasida sog'liqni saqlash ko'rsatkichlarida
sezilarli farqlar mavjud edi. Davlat sektori resurslar yetishmasligi va samaradorlik
muammolaridan   aziyat   chekardi.   Shuningdek,   yuqumli   bo'lmagan   kasalliklar,
jumladan,   yurak-qon   tomir   kasalliklari,   qandli   diabet   va   saraton   kabi   kasalliklar
ko'payib,   yangi   muammolar   yuzaga   keldi.   Sog'liqni   saqlash   tizimini   yanada
takomillashtirish   va   barcha   aholi   qatlamlari   uchun   sifatli   tibbiy   xizmatlarni
ta'minlash zaruriyati davom etdi..
24 6-Jadval. Hindistonda sog'liqni saqlash ko'rsatkichlari (1950-2000 yillar)
Yil Aholi umr
davomiyligi
(yil) Chaqaloq
o'limi (1000
ta tug'ilish
uchun) Onalik
o'limi
(100,000
tug'ilish
uchun) Shifoxonalar
soni Shifokorlar
soni (ming)
1950 32 146 1500 1800 62
1960 41 129 1300 3200 85
1970 49 110 900 5100 125
1980 54 86 550 7400 295
1990 59 70 437 10500 420
2000 63 68 301 15000 503
Tibbiy   ta ' lim   ham   rivojlandi .   Tibbiyot   kollejlari   va   shifoxonalar   soni   oshdi .
All India Institute of Medical Sciences (AIIMS) 1956 yilda Dehli da ochildi va eng
yaxshi   tibbiy   muassasa   sifatida   tan   olindi.   Hamshiralik   va   tibbiy   yordamchi
xodimlarni tayyorlash dasturlari ham amalga oshirildi. Biroq shifokorlar va tibbiy
xodimlarning   taqsimoti   notekis   bo'lib,   shahar   hududlarida   ko'pchilik   jamlangan,
qishloq   joylarida   esa   yetishmasligi   sezildi.   Hukumat   qishloq   tibbiyoti   dasturlari,
uchuvchi shifoxonalar va birlamchi tibbiy yordam markazlarini tashkil etdi.
An'anaviy   tibbiyot   tizimi   -   Ayurveda,   Yunani,   Siddha   -   ham   qo'llab-
quvvatlandi.   Department   of   AYUSH   (Ayurveda,   Yoga   &   Naturopathy,   Unani,
Siddha   and   Homoeopathy)   tashkil   etildi   va   an'anaviy   tibbiyotni   rivojlantirish
uchun   resurslar   ajratildi.   Ko'plab   odamlar   an'anaviy   dori-darmonlardan
foydalanishda   davom   etdilar,   ayniqsa   qishloq   joylarida.   Zamonaviy   va   an'anaviy
tibbiyot bir-birini to'ldirdi va ikkala tizim ham aholi salomatligiga xizmat qildi.
Aholining ijtimoiy muhofazasi va ijtimoiy xizmatlar rivojlanishi sekin bo'ldi.
Ijtimoiy   sug'urta   tizimi   asosan   rasmiy   sektor   xodimlariga   taalluqli   edi.   Norasmiy
sektorda   ishlovchilar,   fermerlar   va   kichik   biznes   bilan   shug'ullanuvchilar   uchun
ijtimoiy   himoya   cheklangan   edi.   Kambag'allikni   kamaytirish   dasturlari   amalga
oshirildi, jumladan oziq-ovqat subsidiyalari, ish yaratish dasturlari va mikrokredit
25 dasturlari.   Biroq   kambag'allik   darajasi   yuqori   bo'lib   qoldi   va   1990   yillarda   ham
aholining taxminan 30 foizi qashshoqlik chegarasidan past yashadi.
Aholi   o'sish   sur'atini   boshqarish   Hindiston   hukumati   uchun   muhim   vazifa
bo'ldi.   Oilaviy   rejalashtirish   dasturlari   1950   yillardan   boshlab   amalga   oshirildi,
ammo   dastlab   samarasiz   edi.   1970   yillarda   kuchli   dasturlar   joriy   etildi   va   1975-
1977 yillardagi favqulodda holat davrida majburiy sterilizatsiya dasturi skandalga
sabab   bo'ldi.   Keyinchalik   yumshoqroq   usullar   qabul   qilindi.   Aholi   o'sish   sur'ati
1970 yillardagi 2.2 foizdan 2000 yilga kelib 1.9 foizga kamaydi, ammo aholi soni
1947   yildagi   340   milliondan   2000   yilda   1   milliard   kishiga   oshdi.   Bu   iqtisodiy
taraqqiyot va resurslar uchun katta bosim yaratdi.
2.2. Madaniyat, ilm-fan va texnologik yutuqlar
Hindiston   madaniyati   XX   asr   ikkinchi   yarmida   boy   va   xilma-xil
rivojlanishni   boshdan   kechirdi.   Kinematografiya   eng   ommaviy   san'at   turi   sifatida
paydo   bo'ldi.   Hindi   tilida   kino   ishlab   chiqarish,   odatda   "Bollywood"   deb   ataladi,
Mumbayda   markaz   bo'lib,  dunyodagi   eng  yirik  kino  sanoatlaridan   biriga  aylandi.
Yiliga 800-1000 ta film ishlab chiqarildi va Hindiston kinolari nafaqat ichki, balki
xalqaro   bozorlarda   ham   mashhur   bo'ldi.   Raj   Kapoor,   Dilip   Kumar,   Amitabh
Bachchan,   Madhubala,   Nargis   kabi   artistlar   milliy   qahramonlarga   aylandi.
Hindiston kinolari musiqa, raqs, drama va emosional hikoyalarni o'zida aks ettirdi.
Mintaqaviy   kino   sanoatlari   ham   rivojlandi.   Tamili,   Telugu,   Malayali,
Bengali   va   boshqa   tillarda   kinolar   ishlab   chiqarildi.   Satyajit   Ray,   Mrinal   Sen,
Shyam   Benegal   kabi   rejissyorlar   san'at   kinosi   yo'nalishida   ishladi   va   xalqaro
miqyosda   tan   olindilar.   Satyajit   Ray   "Pather   Panchali"   (1955)   filmi   bilan   Cann
kinofestivalida mukofot oldi va Hindiston kinosini dunyo kinosi xaritasiga qo'shdi.
Uning   "Apu   Trilogy"   filmlar   seriyasi   jahon   kino   klassikasi   sifatida   tan   olindi.
Hindiston   realistik   va   san'atga   bag'ishlangan   kino   bilan   birga   ommabop   tijoriy
kinoni ham rivojlantirdi 13
.
13
 Kothari R. Politics and the People // Economic and Political Weekly. 1984. Vol. 19. No. 3. - P. 89-93.
26 Adabiyot   sohasida   Hindiston   yozuvchilari   turli   tillarda   asarlar   yaratdilar.
Hindi,   urdu,   bengali,   tamili   va   boshqa   tillarda   romanlar,   she'rlar,   hikoyalar   chop
etildi.   Premchand,   R.K.   Narayan,   Mulk   Raj   Anand   kabi   yozuvchilar   Hindiston
hayotini   tasvirlab,   ijtimoiy   muammolarni   ko'tardilar.   1980-1990   yillarda   ingliz
tilida   yozuvchi   hindlar   xalqaro   miqyosda   shuhrat   qozondilar.   Salman   Rushdie
"Midnight's Children" (1981) romani bilan Booker mukofotini oldi. Arundhati Roy
"The   God   of   Small   Things"   (1997)   romani   bilan   ham   Booker   mukofotini   qo'lga
kiritdi.   Bu   yozuvchilar   Hindiston   madaniyati   va   tarixini   dunyo   kitobxonlariga
tanitdilar.
Musiqa   va  raqs  san'ati  ham  boy  an'analarga   ega  bo'lib,  zamonaviy   shakllar
bilan   boyitildi.   Klassik   hind   musiqasi   -   Hindustani   va   Karnatik   an'analari   -   ijro
etildi   va   Ravi   Shankar   sitara   chalishda   dunyo   shuhratiga   erishdi.   Beatleslar   va
boshqa   G'arb   musiqachilari   bilan   hamkorlik   qildi   va   hind   musiqasini   G arbdaʻ
ommalashtirdi. Filmi musiqasi juda mashhur bo'lib, qo'shiqlar va raqslar hayotning
ajralmas   qismiga   aylandi.   Bharatanatyam,   Kathak,   Kathakali   kabi   klassik   raqs
turlarining ustalari hayratlanarli tomoshalarni namoyish etdilar.
7-Jadval. Hindiston kino sanoati rivojlanishi (1950-2000 yillar)
Yil Yiliga ishlab
chiqarilgan
filmlar soni Kinoteatrlar
soni Tomoshabinlar
soni (million) Eksport
(million
$) Xalqaro
mukofotlar
1950 221 3000 450 2 0
1960 328 4500 780 5 2
1970 433 6800 1100 12 8
1980 741 8500 1650 35 15
1990 948 12000 2400 120 28
2000 1013 13500 3200 285 42
Tasviriy   san'at   va   arxitektura   ham   rivojlandi.   Zamonaviy   hind   rassomlari
M.F.   Husain,   S.H.   Raza,   F.N.   Souza   an'anaviy   va   zamonaviy   uslublarni
uyg'unliktirib,   xalqaro   e'tirof   qozondilar.   Skulptura   va   haykaltaroshlik   ham
rivojlandi.   Arxitektura   sohasida   Le   Corbusier   Chandigarhni   loyihaladi   va
27 zamonaviy   hind   arxitekturasiga   katta   ta'sir   ko'rsatdi.   Charles   Correa,   Raj   Rewal,
B.V.   Doshi   kabi   hind   arxitektorlari   milliy   uslubni   zamonaviy   texnologiya   bilan
uyg'unliktirdilar.
Ilm-fan   va   tadqiqot   Hindistonda   yuqori   ustuvorlik   sifatida   qabul   qilindi.
Javoharlal Nehru fan va texnologiyaga katta ahamiyat berdi va "fanning ma'budi"
tushunchasini   ilgari   surdi.   Indian   Institute   of   Science,   Council   of   Scientific   and
Industrial   Research   va   boshqa   institutlar   fundamental   va   amaliy   tadqiqotlar   olib
bordilar.   Hindiston   fizikasi,   matematikasi,   kimyosi   va   biologiyada   muhim
yutuqlarga   erishdi.   Homi   J.   Bhabha   yadro   fizikasi   va   atom   energiyasi   sohasida
kashshof   bo'ldi   va   Bhabha   Atom   Tadqiqotlar   Markazi   tashkil   etildi.   Hindiston
1974 yilda birinchi yadro sinovini o'tkazdi, bu texnologik mustaqillikni ko'rsatdi.
Kosmik   dastur   Hindiston   ilmiy-texnik   qobiliyatining   eng   yorqin   namoyishi
bo'ldi. Indian Space Research Organization (ISRO) 1969 yilda tashkil etildi va Dr.
Vikram   Sarabhai   uning   asoschisi   bo'ldi.   1975   yilda   birinchi   sun'iy   yo'ldosh
Aryabhata   Sovet   Ittifoqining   yordami   bilan   orbitaga   chiqarildi.   1980   yilda
Hindiston   o'z   raketasi   yordamida   Rohini   yo'ldoshini   orbitaga   chiqardi   va   kosmik
kuchlar   safiga  qo'shildi.  Keyinchalik   INSAT   va  IRS  seriyali  yo'ldoshlar  aloqa   va
masofadan zondlash uchun ishlatildi. 1990 yilda Hindiston Polar Satellite Launch
Vehicle (PSLV) raketasini yaratdi va o'z yo'ldoshlarini mustaqil ravishda uchirish
imkoniyatiga ega bo'ldi 14
.
14
 Rudolph L., Rudolph S. Modern Hate // The New Republic.  1993. Vol. 208. No. 12. - P. 24-29.
28 8-Jadval. Hindiston ilmiy va texnologik yutuqlari (1950-2000 yillar)
Yo'nalish Muhim yutuqlar Yil Xalqaro
reyting Investitsiya
(%
YAIMdan)
Kosmik
texnologiya Birinchi yo'ldosh
Aryabhata 1975 6-o'rin 0.8
Yadro
energiyasi Birinchi yadro
stansiyasi 1969 7-o'rin 1.2
Farmatsevtika Generik dorilar ishlab
chiqarish 1970-2000 4-o'rin 0.6
Axborot
texnologiyasi Dasturiy ta'minot
eksporti 1990-2000 2-o'rin 1.5
Bioteknologiya Gen muhandisligi 1990-2000 10-o'rin 0.4
Yadro   energetikasi   ham   rivojlantirildi .   1969   yilda   Tarapur   atom   elektr
stansiyasi   ochildi   va   bu   Osiyodagi   birinchi   atom   stansiyalaridan   biri   edi .
Keyinchalik   yana   bir   nechta   atom   stansiyalari   qurildi   va   ular   elektr   energiyasining
bir   qismini   ta ' minladi .   Hindiston   yadro   texnologiyasini   tinch   maqsadlarda
ishlatishni   davom   ettirdi ,   garchi   xalqaro   jamiyat   ba ' zan   tashvish   bildirgan   bo ' lsa
ham .   Thoriy   asosidagi   yadro   texnologiyasini   rivojlantirish   ham   amalga   oshirildi ,
chunki   Hindistonda   thoriy   zahiralari   katta .
Farmatsevtika sanoati Hindiston iqtisodiyotining muhim tarmog'iga aylandi.
Mamlakatda generik dorilar ishlab chiqarish rivojlandi va Hindiston farmatsevtika
mahsulotlari dunyo bozoriga keng tarqaldi. Hindustonda dori narxlari nisbatan past
bo'lib,   bu   rivojlanayotgan   mamlakatlar   uchun   muhim   edi.   Ranbaxy,   Dr.   Reddy's,
Cipla   kabi   kompaniyalar   xalqaro   miqyosda   tan   olindilar.   Hindiston   vaksinalar   va
biotexnologik mahsulotlar ishlab chiqarishda ham katta yutuqlarga erishdi. Serum
Institute   of   India   dunyodagi   eng   yirik   vaksina   ishlab   chiqaruvchilaridan   biriga
aylandi.
Raqamli   texnologiyalar   va   telekommunikatsiya   1990   yillardan   boshlab
tezkor rivojlandi. Kompyuter va internet foydalanish kengaydi. Hindiston dasturiy
29 ta'minot   ishlab   chiqarish   va   IT   xizmatlari   sohasida   yetakchi   davlatlardan   biriga
aylandi.   Bangalore   "Hindiston   Silikon   vodiysi"   sifatida   tan   olindi.
Telekommunikatsiya   sektori   liberalizatsiya   qilindi   va   xususiy   kompaniyalarga
kirish   huquqi   berildi.   Mobil   aloqa   tezda   tarqaldi   va   2000   yilga   kelib   million   va
millionlab   odamlar   mobil   telefonlardan   foydalandilar.   Bu   aloqa   va   axborot   olish
imkoniyatlarini kengaytirdi.
Matematik   va   kompyuter   fanlari   Hindistonda   an'anaviy   kuchli   yo'nalishlar
edi.   Hindiston   matematiklari   nazariy   va   amaliy   matematikada   muhim   hissalar
qo'shdilar.   Kompyuter   fanlari   sohasida   hindlar   dasturlash   va   algoritmlar   ishlab
chiqishda yuqori malakaga ega edilar. Ko'plab Hindiston kompyuter mutaxassislari
Silikon   vodiysida   va   boshqa   xalqaro   IT   markazlarida   ishlashdi   va   yuqori
lavozimlarga   erishdilar.   Microsoft,   Google,   IBM   kabi   kompaniyalarda   hindlar
muhim rollar o'ynadilar.
30 XULOSA
Hindistonning   XX   asr   ikkinchi   yarmidagi   taraqqiyoti   ko'p   qirrali   va
murakkab   jarayon   bo'lib,   siyosiy,   iqtisodiy,   ijtimoiy   va   madaniy   sohalarni   o'z
ichiga   oldi.   1947   yilda   mustaqillik   qozonganidan   keyin   mamlakat   demokratik
institutlarni   qurish,   industrializatsiya   yo'lidan   borish   va   aholining   turmush
darajasini oshirish kabi ulkan vazifalarni amalga oshirdi. Javoharlal Nehru, Indira
Gandhi va boshqa rahbarlar mamlakatni og'ir muammolardan o'tkazib, zamonaviy
davlatchilik asoslarini  yaratdilar. Rejali  iqtisodiyot  davridan boshlab 1991 yildagi
liberalizatsiya jarayonlarigacha bo'lgan yo'l Hindiston uchun o'ziga xos rivojlanish
modelini shakllantirdi.
Siyosiy jihatdan Hindiston demokratik tizimni mustahkamladi va parlament
respublikasi  sifatida barqaror rivojlandi. Konstitutsiya asosida  qurilgan tizim ko'p
millatli, ko'p konfessiyali va xilma-xil jamiyatda nisbatan tinchlik va barqarorlikni
ta'minladi.   Saylovlar   muntazam   o'tkazildi,   hokimiyat   tinch   yo'l   bilan   o'tdi   va
fuqarolar   siyosiy   jarayonlarda   faol   ishtirok   etdilar.   1975-1977   yillardagi
favqulodda   holat   davridan   tashqari   demokratik   jarayonlar   buzilmadi   va
mamlakatda   ommaviy   bosimlar   yoki   harbiy   to'ntarishlar   kuzatilmadi.   Bu   Osiyo
kontekstida   muhim   yutuq   hisoblanadi,   chunki   ko'plab   postkolonial   mamlakatlar
harbiy diktatura yoki avtoritarizm yo'lidan borishdi.
Iqtisodiy   jihatdan   Hindiston   sekin-asta,   ammo   izchil   ravishda   o'sdi.   Rejali
iqtisodiyot davri (1950-1980) industrializatsiya asoslarini yaratdi va davlat sektori
strategik   tarmoqlarni   rivojlantirishda   muhim   rol   o'ynadi.   1991   yildan   keyingi
liberalizatsiya   iqtisodiyotni   dunyo   bilan   integratsiyalashtirib,   tezkor   o'sishga   olib
keldi.   YAIM   o'sish   sur'ati   1950-1980   yillarda   o'rtacha   3.5   foizni   tashkil   etgan
bo'lsa,   1990   yillardan   keyin   6   foizdan   oshdi.   Sanoat,   xizmatlar   sektori   va   IT
sohalari   jadal   rivojlandi.   Biroq   qishloq   xo'jaligi   muammolari,   mintaqaviy
tengsizlik   va   kambag'allik   masalalari   to'liq   hal   etilmadi.   Aholining   katta   qismi
hanuz   qashshoqlik   chegarasida   yoki   unga   yaqin   darajada   yashadi.   Ijtimoiy
taraqqiyot   savodxonlikdarajasining   o'sishi,   sog'liqni   saqlash   xizmatlarining
kengayishi   va   aholi   umr   davomiyligining   oshishi   bilan   belgilandi.   Savodxonlik
31 darajasi 1951 yildagi 18 foizdan 2001 yilda 65 foizga yetdi, aholi umr davomiyligi
32   yoshdan   63   yoshga   oshdi.   Ta'lim   tizimi   rivojlandi   va   oliy   ta'lim   institutlari
dunyoga   tan   olingan   darajaga   erishdi.   IIT,   IIM   va   boshqa   institutlar   yuqori
malakali   kadrlar   tayyorladi.   Biroq   ayollar   savodxonligi   erkaklar   savodxonligidan
sezilarli   darajada   past   bo'lib   qoldi   va   ijtimoiy   tengsizliklar   saqlanib   qoldi.   Kasta
tizimi rasman bekor qilingan bo'lsa-da, amalda ta'siri saqlanib qoldi.
Madaniy   va   ilmiy   jihatdan   Hindiston   boy   merosi   va   ijodiy   qobiliyatni
namoyon etdi. Bollywood dunyodagi eng yirik kino sanoatlaridan biriga aylandi va
Hindiston   kinolari   global   miqyosda   mashhur   bo'ldi.   Adabiyot,   musiqa,   raqs   va
tasviriy   san'at   ham   rivojlandi.   Ilm-fan   va   texnologiya   sohasida   kosmik   dastur,
yadro   energetikasi,   farmatsevtika   va   axborot   texnologiyalari   kabi   yo'nalishlarda
muhim   yutuqlarga   erishildi.   ISRO   kosmik   kuchlar   safiga   qo'shildi   va   Hindiston
sun'iy   yo'ldoshlarni   mustaqil   ravishda   uchirish   qobiliyatiga   ega   bo'ldi.   IT   sektori
Hindistonni dunyo dasturiy ta'minot markazi sifatida belgiladi.
Hindiston   tajribasi   rivojlanayotgan   mamlakatlar   uchun   bir   qator   muhim
saboqlar   beradi.   Birinchidan,   demokratik   tizimning   barqarorligi   va   inklyuziv
siyosat   ko'p   xillikni   boshqarishda   muhim   ahamiyatga   ega.   Ikkinchidan,   ta'lim   va
ilm-fanga   investitsiya   uzoq   muddatli   taraqqiyot   uchun   zarur.   Uchinchidan,
iqtisodiy   liberalizatsiya   va   jahon   iqtisodiyotiga   integratsiyalashuv   o'sishni
tezlashtirishi   mumkin,   ammo   ijtimoiy   adolat   va   mintaqaviy   muvozanatni   saqlash
ham   zarur.   To'rtinchidan,   madaniy   merosni   saqlash   va   zamonaviy   tendentsiyalar
bilan uyg'unliktirish milliy o'ziga xoslikni saqlab qolishda yordam beradi.
O'zbekiston   kabi   mustaqillikka   erishgan   mamlakatlar   uchun   Hindiston
tajribasi   o'rganishga   arziydigan   jihatlarga   boy.   Demokratik   institutlarni
mustahkamlash,   ta'lim   va   ilm-fanni   rivojlantirish,   iqtisodiy   islohotlarni   amalga
oshirish   va   milliy   madaniyatni   saqlab   qolish   Hindiston   tajribasining   asosiy
elementlari   hisoblanadi.   Albatta,   har   bir   mamlakatning   o'z   xususiyatlari   va
sharoitlari  bor  va mexanik ko'chirish mumkin emas.  Biroq umumiy tamoyillar  va
yondashuvlar,   xatolardan   saboq   olish   va   muvaffaqiyatlarni   tahlil   qilish   foydali
bo'lishi mumkin.
32 Hindistonning   tarixiy   ahamiyati   shundaki,   u   eng   ko'p   aholiga   ega
demokratik davlat sifatida global taraqqiyot modeliga hissa qo'shdi. Mamlakatning
tajribasi   ko'rsatdiki,   demokratiya   va   iqtisodiy   taraqqiyot   birgalikda   amalga
oshirilishi   mumkin,   garchi   bu   murakkab   va   uzoq   jarayon   bo'lsa   ham.
Hindistonning jahon taraqqiyotidagi o'rni doimiy ravishda kuchayib bormoqda va
XXI   asrda   mamlakat   global   iqtisodiyot   va   siyosatda   yanada   muhim   rol   o'ynashi
kutilmoqda.   Hindiston   tajribasi   dekolonizatsiya,   modernizatsiya   va   demokratik
taraqqiyot masalalari bo'yicha muhim tadqiqot obyekti sifatida qoladi.
33 FOYDALANILGAN ADABIYOTLAR
I.   Normativ   huquqiy   hujjatlar   va   metodologik   ahamiyatga   molik
nashrlar
1. Мирзиёев   Ш.М.   Янги   Ўзбекистон   стратегияси.   -   Тошкент:   Ўзбекистон,
2021. - 464 б.
2. Ўзбекистон   Республикаси   Президентининг   илм-фан   ва   таълимни
ривожлантириш   тўғрисидаги   фармони.   //   "Халқ   сўзи",   2020   йил,   205
(7845)-сон.
3. Ўзбекистон   Республикаси   Президентининг   халқаро   ҳамкорлик   ва
тараққиёт   масалаларига   бағишланган   нутқлари.   -   Тошкент:   Ўзбекистон,
2022. - 312 б.
II. Manbalar
4. The Constitution of India, 1950. - New Delhi: Government of India, 1950. - 395
p.
5. Planning   Commission   Reports.   Five   Year   Plans   (1951-2000).   -   New   Delhi:
Government of India Press, 1951-2000.
III. Ilmiy tadqiqotlar va adabiyotlar
6. Абдуллаев   Ю.Н.   Жанубий   Осиё   мамлакатларининг   XX   аср   тараққиёти.   -
Тошкент: Университет, 2015. - 428 б.
7. Каримов   А.А.   Ҳиндистон:   мустақиллик   йўли   ва   ижтимоий-сиёсий
тараққиёт. - Тошкент: Фан, 2012. - 356 б.
8. Рахмонов Б.С.  XX  аср жаҳон тарихи. - Тошкент: Ўқитувчи, 2018. - 512 б.
9. Тошматов Ш.Қ. Ҳиндистон иқтисодиёти ва индустриаллашув жараёнлари.
- Тошкент: Иқтисодиёт, 2016. - 384 б.
10. Brass P.R. The Politics of India since Independence. - Cambridge: Cambridge
University Press, 1994. - 456 p.
11. Brown J.M. Nehru: A Political Life. - New Haven: Yale University Press, 2003.
- 407 p.
12. Guha R. India After Gandhi: The History of the World's Largest Democracy. -
London: Macmillan, 2007. - 893 p.
34 13. Kohli A. Democracy and Discontent: India's Growing Crisis of Governability. -
Cambridge: Cambridge University Press, 1990. - 352 p.
14. Kulke H., Rothermund D. A History of India. - London: Routledge, 2004. - 448
p.
15. Nayar   B.R.   India's   Quest   for   Technological   Independence.   -   New   Delhi:
Lancers Publishers, 1983. - 524 p.
16. Panagariya A. India:  The Emerging Giant. - Oxford:  Oxford University Press,
2008. - 514 p.
17. Rothermund   D.   India   in   the   Great   Depression   1929-1939.   -   New   Delhi:
Manohar, 1992. - 276 p.
18. Sarkar S. Modern India 1885-1947. - New Delhi: Macmillan, 1989. - 486 p.
19. Tharoor   S.   Nehru:   The   Invention   of   India.   -   New   York:   Arcade   Publishing,
2003. - 282 p.
20. Tomlinson   B.R.   The   Economy   of   Modern   India,   1860-1970.   -   Cambridge:
Cambridge University Press, 1993. - 234 p.
21. Varshney   A.   Democracy,   Development   and   the   Countryside.   -   Cambridge:
Cambridge University Press, 1995. - 312 p.
22. Wolpert S. A New History of India. - Oxford: Oxford University Press, 2004. -
530 p.
23. Zakaria   R.   The   Widening   Divide:   An   Insight   into   Hindu-Muslim   Relations.   -
New Delhi: Viking, 1995. - 324 p.
24. Бишоп   Р.   Ҳиндистон   маданияти   ва   санъати.   -   Москва:   Прогресс,   1985.   -
394 б.
IV. Ilmiy maqolalar
25. Ахмедов   Н.М.   Ҳиндистон   демократияси:   тажриба  ва  муаммолар  //   Тарих
ва замон.  2019. - № 3. - Б. 45-52.
26. Валиев   С.Р.   Ҳиндистон   иқтисодий   ислоҳотлари   (1991-2000   йиллар)   //
Иқтисодиёт ва таълим. 2020. - № 2. - Б. 78-85.
27. Каримова   Д.Х.   Жанубий   Осиё   мамлакатларида   таълим   тизими
ривожланиши // Педагогика. 2018. - № 4. - Б. 112-118.
35 28. Рашидов У.А. Ҳиндистон космик дастури: ютуқлар ва истиқболлар // Фан
ва технология.  2017. - № 1. - Б. 34-41.
29. Bajpai K. Indian Conceptions of Order and Justice // India Review. 2005. Vol.
4. No. 2. - P. 156-189.
30. Dreze   J.,   Sen   A.   India:   Economic   Development   and   Social   Opportunity   //
Oxford Bulletin of Economics and Statistics. 1996. Vol. 58. No. 1. - P. 27-59.
31. Harriss  J. Comparing Political Regimes  Across Indian States //  Economic and
Political Weekly. 1999. Vol. 34. No. 48. - P. 3367-3377.
32. Kothari R. Politics and the People // Economic and Political Weekly. 1984. Vol.
19. No. 3. - P. 89-93.
33. Kumar D. The Cambridge Economic History of India (Volume 2) // The Indian
Economic and Social History Review. 1984. Vol. 21. No. 2. - P. 235-248.
34. Nayyar D. India's Export Performance // Economic and Political Weekly. 1976.
Vol. 11. No. 41. - P. 1615-1624.
35. Rudolph   L.,   Rudolph   S.   Modern   Hate   //   The   New   Republic.   1993.   Vol.   208.
No. 12. - P. 24-29.
36. Vaidyanathan   A.   The   Indian   Economy   Since   Independence   //   Economic   and
Political Weekly. 1997. Vol. 32. No. 35. - P. 2189-2195.
36

HINDISTONNING XX ASR IKKINCHI YARMIDAGI TARAQQIYOT

Sotib olish
  • O'xshash dokumentlar

  • O’rta asrlarda katolik cherkovi va papalik
  • Ipak yo'lining o‘rta asrlardagi rivoji
  • Uyg’onish davri madaniyati
  • Usmoniylar imperiyasining Yevropa davlatlari bilandiplomatik munosabatlari (XVI-XIX asrlar)
  • Prezidentimiz Shavkat Mirziyoyev tomonidan Yangi Oʻzbekiston taraqqiyot strategiyasida ma’naviy marifiy islohotlar

Xaridni tasdiqlang

Ha Yo'q

© Copyright 2019-2026. Created by Foreach.Soft

  • Balansdan chiqarish bo'yicha ko'rsatmalar
  • Biz bilan aloqa
  • Saytdan foydalanish yuriqnomasi
  • Fayl yuklash yuriqnomasi
  • Русский