Hindistonning XX asr ikkinchi yarmidagi taraqqiyoti - Tarix - Kurs ishlari

Dokument ma'lumotlari

Narxi	15000UZS
Hajmi	118.1KB
Xaridlar	0
Yuklab olingan sana	19 Mart 2026
Kengaytma	docx
Bo'lim	Kurs ishlari
Fan	Tarix

Sotuvchi

Shoxa

Ro'yxatga olish sanasi 19 Mart 2026

0 Sotish

Hindistonning XX asr ikkinchi yarmidagi taraqqiyoti

Sotib olish

Mavzu: HINDISTONNING XX ASR IKKINCHI YARMIDAGI
TARAQQIYOTI
MUNDARIJA:
KIRISH …………………………………………………………………………3
I BOB. HINDISTONNING SIYOSIY VA IQTISODIY RIVOJLANISHI
1.1. Siyosiy mustaqillik va demokratik tizim…………………………………..6
1.2. Iqtisodiy rivojlanish va industrializatsiya…………………………………10
II BOB. HINDISTONNING IJTIMOIY VA MADANIY TARAQQIYOTI
2.1. Ta’lim, sog‘liqni saqlash va inson kapitali……………………………….18
2.2. Madaniyat, ilm-fan va texnologik yutuqlar………………………………26
XULOSA ……………………………………………………………………..31
FOYDALANILGAN ADABIYOTLAR RO YXATIʻ .……………………..34
2

KIRISH
Hindiston XX asr ikkinchi yarmida jahon tarixining eng muhim voqealari va
jarayonlaridan birini boshdan kechirdi. 1947 yilda siyosiy mustaqillikka
erishgandan so'ng, mamlakat milliy davlatchilikning asoslarini yaratish,
demokratik institutlarni shakllantirish va iqtisodiy rivojlanishning o'ziga xos yo'lini
izlash kabi murakkab vazifalar oldida turdi. Ikki yuz yillik mustamlaka
hukmronligi sharoitida vujudga kelgan tuzilmalarni tubdan o'zgartirish, ko'p
millatli va ko'p konfessiyali jamiyatda barqarorlikni ta'minlash, shu bilan birga
tezkor industrializatsiya va modernizatsiya yo'lidan borish Hindiston rahbariyati
oldida turgan asosiy muammolar edi. Mamlakat mustaqillik davrida rejali
iqtisodiyot tizimini joriy etish, demokratik institutlarni mustahkamlash, ta'lim va
fan-texnika sohasida jadal rivojlanish orqali o'z taraqqiyot modelini shakllantirdi.
1991 yildan boshlab amalga oshirilgan iqtisodiy islohotlar Hindistonni dunyo
iqtisodiyotining muhim ishtirokchisiga aylantirdi. Bugungi kunda Hindiston
tajribasi rivojlanayotgan mamlakatlar uchun muhim o'rganish obyekti hisoblanadi.
O'zbekiston Respublikasi Prezidenti Shavkat Mirziyoyevning "Yangi
O'zbekiston strategiyasi" asarida ta'kidlanganidek, har bir davlatning taraqqiyoti
o'z milliy xususiyatlarini hisobga olgan holda modernizatsiya va islohot yo'li orqali
amalga oshirilishi zarur 1
. Prezident asarida demokratik islohotlar, iqtisodiy
liberalizatsiya va xalqaro hamkorlikning uzviy uyg'unligi ta'kidlanadi. Hindiston
tajribasi ham aynan shu yo'nalishlarni rivojlantirish orqali muvaffaqiyatga
erishganligini ko'rsatadi. O'zbekiston Respublikasi Prezidentining ilm-fan va
tarixni rivojlantirishga oid farmonlari milliy taraqqiyotda tarixiy tajribalarni
o'rganish va ulardan xulosa chiqarishning muhimligini alohida ta'kidlaydi 2
.
Prezidentimiz xalqaro hamkorlik va taraqqiyot masalalariga bag'ishlangan
nutqlarida dunyo tajribasini o'rganish va milliy manfaatlarga muvofiq qo'llash
zarurligini doimiy ravishda ta'kidlab kelmoqdalar. Hindiston kabi yirik
1
Мирзиёев Ш.М. Янги Ўзбекистон стратегияси. - Тошкент: Ўзбекистон, 2021. - 464 б.
2
Ўзбекистон Республикаси Президентининг илм-фан ва таълимни ривожлантириш тўғрисидаги фармони. //
"Халқ сўзи", 2020 йил, 205 (7845)-сон.
3

rivojlanayotgan mamlakatlarning taraqqiyot yo'lini o'rganish O'zbekiston uchun
ham muhim ahamiyatga ega, chunki ikkala davlat ham mustaqillik sharoitida o'z
rivojlanish modellarini shakllantirishga intilmoqda 3
.
Kurs ishining mavzusining dolzarbligi: bir necha jihatlar bilan belgilanadi.
Birinchidan, Hindiston XX asr ikkinchi yarmida mustamlaka hukmronligidan
mustaqil rivojlanish bosqichiga o'tgan eng yirik davlatlardan biri sifatida o'ziga xos
taraqqiyot modelini yaratdi. Ikkinchidan, mamlakatning siyosiy barqarorlikni
saqlagan holda demokratik tizimni rivojlantirish, ko'p millatli jamiyatda milliy
birlikni ta'minlash tajribasi bugungi kun uchun ham dolzarbdir. Uchinchidan,
Hindistonning iqtisodiy rivojlanish strategiyasi, ayniqsa 1991 yildan keyingi
liberalizatsiya jarayonlari rivojlanayotgan mamlakatlar uchun muhim o'rganish
manbai hisoblanadi.
Kurs ishining maqsadi: Hindistonning 1947 yildan 2000 yilgacha bo'lgan
davrdagi siyosiy, iqtisodiy, ijtimoiy va madaniy taraqqiyotini kompleks tahlil
qilish, uning jahon taraqqiyoti kontekstida tutgan o'rnini aniqlashdan iborat.
Kurs ishining vazifalari: Hindistonning siyosiy mustaqillik va demokratik
institutlar shakllanishi jarayonini tahlil qilish; mamlakatning iqtisodiy rivojlanish
strategiyalari va industrializatsiya jarayonlarini o'rganish; ta'lim, sog'liqni saqlash
va ijtimoiy taraqqiyot masalalarini tadqiq etish; madaniy va ilmiy-texnologik
yutuqlarni baholash hamda Hindiston taraqqiyotining umumjahon ahamiyatini
aniqlash.
Kurs ishining obyekti: Hindistonning XX asr ikkinchi yarmidagi taraqqiyot
jarayonlari hisoblanadi. Tadqiqot predmeti esa mamlakatning siyosiy, iqtisodiy,
ijtimoiy va madaniy rivojlanishining asosiy yo'nalishlari, ularning o'zaro ta'siri va
umumjahon taraqqiyotiga qo'shgan hissasidir.
Kurs ishining davriy chegarasi: 1947 yildan 2000 yilgacha bo'lgan davrni
qamrab oladi. Ushbu davr Hindistonning mustaqillik olishidan tortib XXI asrga
qadam qo'yishigacha bo'lgan tarixiy bosqichni ifodalaydi va mamlakatning
zamonaviy davlatchilik asoslarini yaratish jarayonini to'liq aks ettiradi.
3
Ўзбекистон Республикаси Президентининг халқаро ҳамкорлик ва тараққиёт масалаларига бағишланган
нутқлари. - Тошкент: Ўзбекистон, 2022. - 312 б.
4

Kurs ishining amaliy ahamiyati: Hindiston tajribasi rivojlanayotgan
mamlakatlar, jumladan O'zbekiston uchun ham foydali saboqlar beradi.
Demokratik institutlarni mustahkamlash, iqtisodiy liberalizatsiya, ta'lim va fan-
texnikani rivojlantirish sohasidagi tajribalar hozirgi zamon mamlakatlarining
modernizatsiya strategiyalarini ishlab chiqishda qo'llanilishi mumkin.
Kurs ishining tarkibiy qismi: kirish, ikki bob, xulosa va foydalanilgan
adabiyotlar ro'yxatidan iborat. Birinchi bob Hindistonning siyosiy va iqtisodiy
rivojlanishiga, ikkinchi bob esa ijtimoiy va madaniy taraqqiyotga bag'ishlangan.
Har bir bob o'z ichiga ikki qismdan iborat bo'lib, tegishli jadvallar va tahlillar bilan
ta'minlangan.
5

I BOB. HINDISTONNING SIYOSIY VA IQTISODIY RIVOJLANISHI
1.1. Siyosiy mustaqillik va demokratik tizim
Hindiston 1947 yil 15 avgustda Buyuk Britaniya mustamlaka
hukmronligidan mustaqillikka erishdi. Bu voqea nafaqat Hindiston, balki butun
Osiyo qit'asi uchun tarixiy ahamiyatga ega bo'ldi. Mustaqillik jarayoni Mahatma
Gandi rahbarligidagi zo'ravonliksiz qarshilik harakati va Javoharlal Nehru
boshchiligidagi Hindiston Milliy Kongressi partiyasining uzoq yillar davomida
olib borgan kurashi natijasida amalga oshdi. Biroq mustaqillik bir vaqtning o'zida
mamlakatning Hindiston va Pokiston degan ikki qismga bo'linishi jarayoni bilan
kechdi, bu esa millionlab odamlarning ko'chishi va yuz minglab qurbonlarga olib
keldi. Mustaqillik olish bilan birga Hindiston demokratik, dunyoviy va federal
davlat sifatida o'z yo'lini boshladi.
Hindiston konstitutsiyasi 1950 yil 26 yanvarda qabul qilindi va bu
davlatchilik tarixida muhim qadam bo'ldi. Konstitutsiya ishlab chiqish jarayoni
ikki yil yetti oy davom etdi va unga Dr. B.R. Ambedkar rahbarligidagi
konstitutsiyaviy assambleya a'zolari faol ishtirok etdilar. Konstitutsiya Hindistonni
suverenitet, sotsialistik, dunyoviy, demokratik respublika deb e'lon qildi. Ushbu
asosiy hujjat davlat hokimiyatining uch tarmog'i - qonun chiqaruvchi, ijro etuvchi
va sud hokimiyatini ajratdi, fundamental huquq va erkinliklarni belgiladi hamda
federal tuzilmani mustahkamladi. Konstitutsiya bo'yicha Hindiston parlamentli
demokratiya tizimiga ega bo'ldi, bu yerda prezident davlat boshlig'i, lekin asosiy
ijro etuvchi hokimiyat bosh vazir qo'lida jamlangan 4
.
Hindiston parlament tizimi Vestminster modeliga asoslangan bo'lib, ikki
palatali parlament - Lok Sabha (Xalq palatasi) va Rajya Sabha (Shtatlar kengashi)
tashkil etildi. Lok Sabha 545 a'zodan iborat bo'lib, ularning 543 nafari bevosita
xalq tomonidan saylanadi 5
. Rajya Sabha esa 250 a'zodan iborat bo'lib, ularning
aksariyati shtatlar qonun chiqaruvchi organlar tomonidan saylanadi. Saylov tizimi
katta hududiy okruglarga asoslangan bo'lib, har bir okrugdan eng ko'p ovoz olgan
4
The Constitution of India, 1950. - New Delhi: Government of India, 1950. - 395 p.
5
Guha R. India After Gandhi: The History of the World's Largest Democracy. - London: Macmillan, 2007. - 893 p.
6

nomzod g'olib hisoblanadi. Bu tizim ikki partiyaviy tizimni rivojlantirishga yordam
berdi, garchi ko'p partiyaviy tizim ham mavjud bo'lsa-da.
Javoharlal Nehru 1947 yildan 1964 yilgacha bosh vazir lavozimida bo'lib,
Hindiston siyosatida muhim iz qoldirdi. Nehru davrida mamlakatda rejali iqtisodiy
rivojlanish tizimi joriy etildi, ilm-fan va texnikaga katta e'tibor berildi, tashqi
siyosatda ittifoqsizlik harakati rivojlantirildi. Nehru demokratik institutlarni
mustahkamlashga katta ahamiyat berdi va parlament demokratiyasi tamoyillarini
chuqur singdirdi. Uning rahbarligi davrida Hindiston Milliy Kongressi partiyasi
yagona hukmron kuch sifatida faoliyat yuritdi, ammo muhalefat partiyalariga ham
o'z fikrini bildirish imkoniyati berildi.
Indira Gandhi, Javoharlal Nehruning qizi, 1966 yildan 1977 yilgacha va
1980 yildan 1984 yilgacha ikki marta bosh vazir bo'ldi. Uning rahbarligi davri
keskin ijtimoiy va iqtisodiy islohotlar, shuningdek siyosiy inqirozlar bilan ajralib
turadi. 1975-1977 yillardagi favqulodda holat davri Hindiston demokratiyasi uchun
sinov bo'ldi, ammo 1977 yilda bo'lib o'tgan saylovlar demokratik tizimning
mustahkamligini ko'rsatdi. Indira Gandhi banklarni milliylashtirish, yer
islohotlarini amalga oshirish va kambag'al qatlamlarni qo'llab-quvvatlash
dasturlarini amalga oshirdi. Uning tashqi siyosati xos davlat mustaqilligi va
mintaqaviy ta'sir kuchini oshirishga qaratilgan edi 6
.
Hindiston federalizmi mamlakatning xilma-xilligi va katta hajmini hisobga
olgan holda shakllantirildi. Konstitutsiya bo'yicha hokimiyat markaziy hukumat va
shtat hukumatlari o'rtasida taqsimlangan. Ayrim masalalar markaziy hukumat,
ayrimlari shtat hukumatlari vakolatiga, ba'zilari esa qo'shma vakolatga kiritilgan.
Ushbu tizim turli xil tillar, madaniyatlar va dinlarga ega bo'lgan mamlakatda nisbiy
barqarorlikni ta'minladi. Shtatlar o'z qonun chiqaruvchi organlari, bosh vazirlari va
davlat tuzilmalariga ega bo'ldilar. Markaziy hukumat mudofaa, tashqi siyosat, pul
birligi va aloqa kabi muhim masalalarda monopoliyaga ega.
Saylov tizimi va siyosiy ishtirok Hindistonda doimiy ravishda rivojlandi.
Birinchi umumiy saylovlar 1951-1952 yillarda bo'lib o'tdi va unda 173 million
6
Абдуллаев Ю.Н. Жанубий Осиё мамлакатларининг XX аср тараққиёти. - Тошкент: Университет, 2015. - 428 б.
7

saylovchidan 107 millioni ovoz berdi. Bu dunyodagi eng katta demokratik saylov
jarayoni edi. Keyingi o'n yilliklar davomida saylovchilar soni va ovoz berish
faolligi doimiy oshdi. Saylov komissiyasi mustaqil organ sifatida saylovlarning
erkinligi va adolatliligini ta'minlashda muhim rol o'ynadi. Saylovlar har besh yilda
muntazam ravishda o'tkazildi va hokimiyatning tinch yo'l bilan o'tishi amalga
oshdi.
1-Jadval. Hindiston parlament saylovlari natijalari (1952-1989 yillar)
Yil Saylovchilar
soni (million) Ovoz
berish
foizi Kongress
partiyasi
o'rinlari Asosiy
muhalefat
partiyasi Jami
o'rinlar
1952 173.2 61.2% 364 Sotsialistlar (12) 489
1957 193.7 62.2% 371 PSP (19) 494
1962 216.4 55.4% 361 Svatatntra (18) 494
1967 250.1 61.3% 283 Svatatntra (44) 520
1971 274.1 55.3% 352 CPM (25) 518
1977 321.2 60.5% 154 Janata (295) 542
1980 356.9 56.9% 353 Janata (31) 542
1984 399.3 64.1% 404 Telugu Desam
(30) 542
1989 498.9 62.0% 197 Janata Dal (143) 543
Siyosiy partiyalar tizimi Hindistonda ko ' p partiyaviy xarakterga ega bo ' ldi ,
garchi uzoq vaqt davomida Hindiston Milliy Kongressi dominant partiya bo ' lib
qoldi . Kongress partiyasi mustaqillik harakatidan kelib chiqqan va keng ijtimoiy
bazaga ega edi . Muhalefat partiyalari orasida Bharatiya Janata Partiyasi ,
Kommunistik partiyalar , mintaqaviy partiyalar muhim o ' rin egalladi . 1977 yilda
Janata partiyasining g ' alabasi birinchi marta markazda Kongress partiyasidan
boshqa kuchning hokimiyatga kelishini ko ' rsatdi . Bu Hindiston demokratiyasining
pishib etilganligidan dalolat berdi . 1980-1990 yillarda mintaqaviy partiyalarning
kuchayishi va koalitsion hukumatlarning paydo bo ' lishi siyosiy manzarani yanada
xilma - xil qildi .
8

Hindiston tashqi siyosati Javoharlal Nehru tomonidan ishlab chiqilgan
ittifoqsizlik tamoyillariga asoslangan edi . Sovuq urush davrida Hindiston ne G ʻ arb ,
ne Sharq blokiga qo ' shilmasdan , mustaqil pozitsiyani saqlab qoldi . 1961 yilda
Belgradda bo'lib o'tgan birinchi ittifaqsiz davlatlar sammitida Hindiston faol
ishtirok etdi. Mamlakat uchinchi dunyo davlatlari manfaatlarini himoya qildi,
dekolonizatsiya jarayonini qo'llab-quvvatladi va xalqaro tinchlik uchun kurashdi.
Biroq, 1971 yilda Pokiston bilan urush davrida Sovet Ittifoqi bilan do'stlik va
hamkorlik to'g'risidagi shartnoma imzolandi, bu ma'lum darajada siyosiy
muvozanat o'zgarishiga olib keldi 7
.
2-Jadval. Hindiston siyosiy partiyalari va ideologiyalari (1947-1990 yillar)
Partiya nomi Tashkil
etilgan
yili Asosiy
ideologiyasi Ijtimoiy
bazasi Eng yuqori
natijasi
Hindiston Milliy
Kongressi 1885 Dunyoviylik,
sotsialistik
demokratiya Keng xalq
qavatlari 1984: 404
o'rin
Bharatiya Janata
Partiyasi 1980 Hindu
millatchiligi O'rta tabaqa,
hindu
jamoalari 1989: 86 o'rin
Kommunistik
partiya
(Marksistlar) 1964 Marksizm-
Leninizm Ishchilar,
kambag'allar 1977: 22 o'rin
Janata Partiyasi 1977 Sotsialistik
demokratiya Fermerlar,
o'rta tabaqa 1977: 295
o'rin
Janata Dal 1988 Sotsialistik,
kasta adolati Quyi kastalar,
fermerlar 1989: 143
o'rin
Demokratik institutlarning mustahkamlanishi Hindistonda bosqichma -
bosqich amalga oshdi . Sud tizimi mustaqil organ sifatida shakllantirildi va Oliy
Sud konstitutsiyaviylik va fuqarolar huquqlarini himoya qilishda muhim rol
7
Panagariya A. India: The Emerging Giant. - Oxford: Oxford University Press, 2008. - 514 p.
9

o ' ynadi . Matbuot va ommaviy axborot vositalari erkinligi ta ' minlandi , garchi 1975-
1977 yillardagi favqulodda holat davrida vaqtincha cheklovlar kiritilgan bo ' lsa
ham . Fuqarolik jamiyati institutlari , professional uyushmalar va nodavlat
tashkilotlar rivojlandi . Saylov jarayonlari texnologik jihatdan takomillashtirildi va
saylovchilar ro ' yxati doimiy ravishda yangilandi .
Milliy birlik va xilma - xillik muammosi Hindiston siyosati uchun doimiy
qiyinchilik bo ' lib qoldi . Til masalasi 1950-1960 yillarda keskin bahs -
munozaralarga sabab bo ' ldi . Hindi tilini yagona davlat tili qilish urinishlari janubiy
shtatlarda qarshilikka uchradi . Natijada ikki tilli formula qabul qilindi - hindi va
ingliz tili davlat tillari sifatida tan olindi , shu bilan birga shtatlar o ' z mintaqaviy
tillarini rasmiy til sifatida ishlatish huquqiga ega bo ' ldilar . Diniy va kastalar
orasidagi munosabatlar ham murakkab bo ' lib qoldi . Konstitutsiya kastalar tizimiga
asoslangan kamsitishlarni taqiqladi va ijtimoiy adolatni ta ' minlash uchun maxsus
choralar ko ' rdi .
1.2. Iqtisodiy rivojlanish va industrializatsiya
Hindistonning iqtisodiy rivojlanishi mustaqillik olishdan keyin bir necha
bosqichlarni bosib o ' tdi . Birinchi bosqich rejali iqtisodiyot tizimini joriy etish va
og ' ir sanoatni rivojlantirish bilan bog ' liq edi . Ikkinchi bosqich 1960-1970 yillardagi
qishloq xo ' jaligini modernizatsiya qilish va yashil inqilob davrini qamrab oldi .
Uchinchi bosqich 1980 yillardan boshlab iqtisodiy liberalizatsiya va
xususiylashtirish tendentsiyalari bilan belgilandi . 1991 yildan boshlab amalga
oshirilgan chuqur iqtisodiy islohotlar Hindiston iqtisodiyotini tubdan o ' zgartirdi va
mamlakatni tezkor o ' sish yo ' liga olib chiqdi .
Rejali iqtisodiyot tizimi Sovet modeli ta ' sirida ishlab chiqildi , ammo
Hindiston sharoitiga moslashtirildi . 1950 yilda Rejalashtirish komissiyasi tashkil
etildi va birinchi besh yillik reja (1951-1956) qabul qilindi . Ushbu rejada asosiy
e ' tibor qishloq xo ' jaligini rivojlantirishga qaratildi , chunki aholining 80 foizi
qishloqlarda yashardi va oziq - ovqat yetishmovchiligi muammo edi . Birinchi
rejaning asosiy yutuqlari orasida suv omborlari qurish , irrogatsiya tizimini
10

kengaytirish va qishloq xo ' jaligi mahsulotlarini oshirish bo ' ldi . Ikkinchi besh yillik
reja (1956-1961) industrializatsiyaga ustuvor ahamiyat berdi va og ' ir sanoatni
rivojlantirishni maqsad qildi 8
.
Og ' ir sanoatning rivojlanishi davlat sektorining faol ishtirokida amalga
oshdi . Po ' lat zavodi , mashinasozlik , kimyo sanoati , energetika kabi tarmoqlar
davlat investitsiyalari hisobiga qurildi . Bhilai , Rourkela , Durgapur kabi yirik po ' lat
zavodlari qurildi , ulardan ba ' zilari Sovet Ittifoqi , ba ' zilari Germaniya va Angliya
yordami bilan barpo etildi . Davlat sektori iqtisodiyotning strategik tarmoqlarini
nazorat qilib , xususiy sektorning rivojlanishi uchun asosni yaratdi . Ushbu davr
" Nehru sotsialistik modeli " deb ataladi va uning asosiy g ' oyasi aralash iqtisodiyotni
yaratish , ya ' ni davlat va xususiy sektor hamkorligida taraqqiyotga erishish edi .
3-Jadval. Hindiston YAIMning o'sish sur'ati va tarmoqlar tuzilishi (1950-
2000 yillar)
Davr YAIM
o'sish
sur'ati
(yillik
o'rtacha
%) Qishloq
xo'jaligi
ulushi (%) Sanoat
ulushi (%) Xizmatlar
ulushi (%) Aholi
boshiga
daromad
($)
1950-1960 3.6 55 15 30 250
1960-1970 4.0 48 20 32 280
1970-1980 2.9 42 24 34 260
1980-1990 5.6 35 27 38 380
1990-2000 6.0 28 27 45 450
Yashil inqilob 1960 yillarning o ' rtalaridan boshlanib , qishloq xo ' jaligida
muhim o ' zgarishlar yaratdi . Yuqori hosildor nav urug ' lari , mineral o ' g ' itlar ,
zamonaviy irrigatsiya texnologiyalari va pestitsidlar keng miqyosda joriy etildi .
Punjab , Haryana va G ' arbiy Uttar - Pradesh shtatlari bu inqilobning markazlari
bo ' ldi . Bug ' doy va guruch yetishtirish hajmi keskin oshdi va 1970 yillarning
8
Tharoor S. Nehru: The Invention of India. - New York: Arcade Publishing, 2003. - 282 p.
11

boshida Hindiston oziq - ovqat yetishmovchiligidan xalos bo ' ldi . Biroq yashil
inqilob bir necha muammolarni ham keltirib chiqardi , jumladan mintaqaviy
tengsizlik , tuproq sifatining yomonlashishi va kichik fermerlarning qiyinchiliklarga
duch kelishi kabi masalalar paydo bo ' ldi .
Hindiston iqtisodiyotida 1980- yillar muhim o ' zgarishlar davriga kirishini
belgilab berdi . Ushbu davrda mamlakatning iqtisodiy siyosati asta - sekin
liberalizatsiya yo ' nalishi bo ' yicha harakatlanishni boshladi , bu esa keyinchalik ro ' y
bergan chuqur transformatsiyalar uchun poydevor yaratdi . Nehruviy sotsialistik
model asosida qurilgan yopiq iqtisodiy tizim o ' z samaradorligini yo ' qota boshladi
va yangi yondashuvlar zaruriyati tobora aniq namoyon bo ' ldi .
Liberalizatsiya tendentsiyalarining kuchayishi bir nechta ichki va tashqi
omillar bilan bog'liq edi. Jahon iqtisodiyotidagi o'zgarishlar, Osiyoning boshqa
mamlakatlarida erishilgan yutuqlar va aholining yashash darajasini oshirishga
bo'lgan ehtiyoj hukumatni yangi iqtisodiy strategiyalarni qidira boshlashga majbur
qildi. Davlat nazorati ostidagi qat'iy rejalashtirish tizimi xususiy tashabbusni
cheklab, innovatsiyalarni sekinlashtirardi va mamlakatning iqtisodiy salohiyatini
to'liq ishga tushirishga to'sqinlik qilardi.
Rajiv Gandhi 1984-1989 yillarda bosh vazir lavozimida bo'lgan davrda
Hindiston iqtisodiyotini modernizatsiya qilish bo'yicha muhim qadamlar qo'ydi.
Yosh va zamonaviy qarashlarga ega bo'lgan rahbar sifatida Gandhi texnologik
taraqqiyot va xorijiy investitsiyalarni jalb qilishni davlat siyosatining ustuvor
yo'nalishlariga aylantirdi. Uning hukumati mamlakatni zamonaviy iqtisodiy
ishtirokchiga aylantirishga qaratilgan aniq strategiyani ishlab chiqdi. Ushbu davrda
kompyuter va telekommunikatsiya sohalari maxsus e'tibor markazida bo'ldi.
Hukumat bu tarmoqlarni rivojlantirish uchun katta mablag'larni ajratdi va ularning
o'sishini rag'batlantiruvchi siyosatlarni amalga oshirdi. Texnologik inqilob
boshlang'ich bosqichida bo'lgan bir davrda Hindiston bu imkoniyatlardan
foydalanishga intildi. Xorijiy kompaniyalar uchun qator imtiyozlar taqdim etildi,
bu esa chet eldan texnologiya va tajriba oqimini yaxshilashga yordam berdi.
12

Sanoat litsenziyalash tizimida ham sezilarli o'zgarishlar amalga oshirildi.
Ilgari har qanday sanoat korxonasini ochish uchun murakkab va uzoq davom
etadigan ruxsatnomalar olish jarayonidan o'tish kerak edi. Gandhi hukumati bu
tizimni soddalashtirdi va tadbirkorlar uchun biznes yuritish jarayonini
osonlashtirdi. Xususiy sektor korxonalari ko'proq erkinlik oldi, bu esa ularning
tashabbuskorligini oshirishga va yangi loyihalarni amalga oshirishga yordam berdi.
Biroq bu islohotlar cheklangan xarakterda edi va sekin amalga oshirildi.
Buning bir nechta sabablari mavjud edi. Birinchidan, jamiyatda va siyosiy elita
orasida konservativ kuchlarning ta'siri hali ham kuchli edi. Ko'plab nufuzli
siyosatchilar va iqtisodchilar nehruviy sotsialistik modelga sodiq qolar edilar va
bozor iqtisodiyotiga o'tishni mamlakatning milliy manfaatlariga zid deb
hisoblashardi. Ikkinchidan, iqtisodiy liberalizatsiya ijtimoiy tengsizlikni
kuchaytirishi va oddiy aholining ahvolini yomonlashtirishi mumkin degan
xavotirlar mavjud edi. Uchinchidan, kuchli davlat sektoriga bog'liq bo'lgan turli
guruhlar o'z manfaatlarini himoya qilish uchun islohotlarga qarshi chiqa
boshlashdi.
1990-yilning oxiri va 1991-yilning boshlarida Hindiston eng jiddiy iqtisodiy
inqirozlaridan birini boshdan kechirdi. Bu inqiroz mamlakatning keyingi tarixiga
katta ta'sir ko'rsatdi va chuqur strukturaviy o'zgarishlarga olib keldi. Muammolar
bir necha yillar davomida to'planib kelgan va nihoyat keskin shakl oldi.
Tashqi qarz muammolari ayniqsa jiddiy edi. Hindistonning chet el
kreditorlari oldidagi qarzi xavfli darajada oshgan edi va davlat bu qarzlarni to'lash
uchun etarli mablag'larga ega emas edi. Eng muhimi, mamlakatning valyuta
zaxiralari kritik darajaga tushdi va faqat ikki haftalik import uchun yetarli bo'ldi.
Oddiy qilib aytganda, Hindiston deyarli tashqi to'lovlarda defolt e'lon qilish
arafasida turardi, bu esa mamlakatning xalqaro obro'siga jiddiy zarar yetkazishi va
uzoq muddatli iqtisodiy oqibatlarga olib kelishi mumkin edi.
Vaziyet shunchalik jiddiy ediki, hukumat oltin zaxiralarini garovga qo'yib,
xalqaro moliya institutlaridan favqulodda kreditlar olishga majbur bo'ldi. Bu voqea
milliy iftixorga katta zarba berdi va chuqur tizimli muammolarning mavjudligini
13

ko'rsatdi. Inqirozning sabablari ichida byudjet taqchiligi, inflyatsiya, past eksport
darajasi va samarasiz davlat korxonalari muhim o'rin tutardi.
Inqiroz vaziyatida yangi hukumat bosh vazir Narasimha Rao va moliya
vaziri Manmohan Singh rahbarligida tashkil topdi. Singh keyinchalik
Hindistonning bosh vaziri bo'lgan taniqli iqtisodchi sifatida mamlakatni qutqarish
uchun jur'atli va keng qamrovli islohotlar dasturini ishlab chiqdi. Bu dastur
Hindiston iqtisodiyotining asosiy tuzilmalarini o'zgartirishga qaratilgan edi va
to'rtta muhim yo'nalishni o'z ichiga oldi.
Birinchi yo'nalish valyuta kursini liberalizatsiya qilish edi. Ilgari Hindiston
rupiyasi qat'iy nazorat ostida bo'lib, sun'iy ravishda yuqori kursda ushlab turilardi.
Bu eksportni rag'batsizlantirar va qora bozor valyuta muomalasini kengaytirar edi.
Islohotlar natijasida rupiya kursi bozor talabiga moslashtirildi va keyinchalik
suzuvchi kurs tizimiga o'tildi. Bu qadam eksportchilar uchun yanada qulayroq
sharoit yaratdi va valyuta bozoridagi buzilishlarni bartaraf etishga yordam berdi.
Ikkinchi muhim yo'nalish savdo va investitsiyalar uchun to'siqlarni olib
tashlash bo'ldi. Hindiston o'nlab yillar davomida yuqori import bojlari va
cheklashlar bilan himoyalangan edi. Islohotlar doirasida import bojlari bosqichma
ravishda kamaytirildi, kvota tizimi yumshatildi va xorijiy investorlar uchun ko'plab
tarmoqlar ochildi. Bu choralar mamlakatni jahon iqtisodiyotiga integratsiya qilish
jarayonini tezlashtirdi va xorijiy kompaniyalar uchun Hindiston bozorini jozibador
qildi.
Uchinchi yo'nalish xususiylashtirish dasturini boshlash edi. Davlat
korxonalari ko'pincha zarar keltirardi va byudjetga katta yuk bo'lib turardi.
Hukumat ushbu korxonalarning bir qismini xususiylashtirish va qolganlari uchun
samaradorlikni oshirish strategiyasini qabul qildi. Garchi bu jarayon sekin kechsa
ham va ko'plab qarshiliklarga duch kelsa ham, u davlat sektorining rolini qayta
belgilashda muhim qadam bo'ldi.
To'rtinchi yo'nalish moliya sektorini isloh qilish edi. Bank tizimi
modernizatsiya qilindi, valyuta bozorlari rivojlantirildi va kapital bozorlari uchun
yangi tartibga solish tizimi yaratildi. Xususiy va xorijiy banklarning kirishiga
14

imkon berildi, bu esa raqobatni kuchaytirdi va moliyaviy xizmatlar sifatini
yaxshiladi. Fond birjalari zamonaviy texnologiyalar bilan jihozlandi va shaffoflik
oshirildi.
Ushbu radikal islohotlar Hindiston iqtisodiyotini tubdan o'zgartirdi va
mamlakatni dunyoga ochdi. Natijalar tezda ko'rinishni boshladi va keyingi o'n
yilliklar davomida Hindiston jahonning eng tez o'sayotgan iqtisodiyotlaridan biriga
aylandi. Yalpi ichki mahsulot o'sish sur'ati sezilarli darajada oshdi va o'rtacha yillik
o'sish ko'rsatkichi yettidan o'n foizgacha ko'tarildi.
Xorijiy investitsiyalar sezilarli oshdi va ko'plab xalqaro korporatsiyalar
Hindistonda o'z ishlarini boshladilar. Texnologiya tarmoqi, ayniqsa dasturiy
ta'minot va axborot texnologiyalari xizmatlari sohasi dramtik ravishda rivojlandi.
Hindiston dasturiy ta'minot eksporti bo'yicha dunyoning yetakchi mamlakatlaridan
biriga aylandi va "Silikon vodiysi" taxallusi bilan mashhur Bengaluru kabi
texnologik markazlar shakllandi.
O'rta sinf sezilarli kengaydi va millionlab odam qashshoqlikdan chiqdi.
Iste'mol bozorlari jadal o'sdi va mamlakatda yangi imkoniyatlar paydo bo'ldi.
Infratuzilma, sog'liqni saqlash va ta'lim sohalariga investitsiyalar ortdi, garchi bu
sohalarda hali ham ko'plab muammolar saqlanib qolgan bo'lsa ham. Islohotlar
jarayoni muammolarsiz kechmadi va ko'plab tanqidlarga duch keldi. Ba'zilar
iqtisodiy tengsizlikning oshganini, qishloq hududlarining ortda qolganini va
ijtimoiy himoya tizimining zaiflanganini ta'kidladilar. Shuningdek, globalizatsiya
jarayoni mahalliy ishlab chiqaruvchilarga bosim o'tkazdi va ba'zi an'anaviy
tarmoqlar qiyinchiliklarga duch keldi.
Biroq umumiy baholash shuni ko'rsatadiki, 1991-yilgi islohotlar Hindiston
tarixida haqiqatan ham burilish nuqtasi bo'ldi. Ular mamlakatni yopiq, qat'iy
boshqariladigan iqtisodiyotdan ochiq, dinamik va global iqtisodiyotga aylantirdi.
Bugungi kunda Hindiston dunyoning oltinchi yoki ettinchi eng katta iqtisodiyoti
hisoblanadi va kelgusida yanada kuchlanish potentsialiga ega. Islohotlar jarayoni
davom etmoqda va mamlakatda hali ham ko'plab strukturaviy muammolar mavjud
15

bo'lsa-da, 1991-yilda boshlangan transformatsiya yo'li Hindistonning zamonaviy
taraqqiyotining asosini tashkil etadi.
4-Jadval. Hindiston sanoatining asosiy tarmoqlari rivojlanishi (1950-2000
yillar)
Tarmoq 1950 yil
ishlab
chiqarish 1980 yil
ishlab
chiqarish 2000 yil
ishlab
chiqarish O'sish
(marta)
Po'lat (million tonna) 1.5 10.0 27.3 18.2
Elektr energiyasi
(milliard kVt/soat) 5.1 119.8 567.0 111.2
Sement (million tonna) 2.7 18.7 105.4 39.0
Avtomobillar (ming
dona) 10.0 70.0 801.0 80.1
Mashinasozlik
(milliard $) 0.5 5.2 32.0 64.0
Xususiy sektor va iqtisodiy liberalizatsiya natijasida Hindiston
korporatsiyalari rivojlandi. Tata, Birla, Reliance, Infosys kabi yirik kompaniyalar
milliy va xalqaro bozorlarda faol ishtirok etdi. Xususiy banklarning soni oshdi va
moliya xizmatlari rivojlandi. Qimmatli qog'ozlar bozori kengaydi va Bombey fond
birjasi Osiyoning eng yirik birjalaridan biriga aylandi. Iste'mol tovarlari sanoati
jadal rivojlandi va o'rta tabaqaning kengayishi bilan birga ichki bozor hajmi keskin
oshdi. Chet el investitsiyalari ko'paydi va transmilliy korporatsiyalar Hindistonga
kirib kela boshladilar.
Axborot texnologiyalari sohasi 1990 yillardan boshlab Hindiston
iqtisodiyotining eng dinamik tarmog'iga aylandi. Bangalore, Hyderabad, Pune kabi
shaharlar IT markazlariga aylandi. Hindiston mutaxassislari dasturiy ta'minot
ishlab chiqarish, tizimlarni integratsiya qilish va BPO (biznes jarayonlarini
autsorsing) xizmatlari sohasida dunyoda yetakchi mavqega ega bo'ldilar. Infosys,
Wipro, TCS kabi kompaniyalar xalqaro miqyosda tan olingan brendlarga aylandi.
IT eksporti 1990 yilda 100 million dollardan 2000 yilda 6 milliard dollargacha
16

oshdi. Bu sektor yuqori malakali ish o'rinlarini yaratdi va mamlakatga katta
daromad keltirdi.
Tashqi savdo va xalqaro iqtisodiy aloqalar 1991 yildan keyin keskin
kengaydi. Import va eksport hajmlari ko'p marta oshdi. Hindiston an'anaviy
eksport mahsulotlari - to'qimachilik, neft mahsulotlari, zargarlik buyumlari bilan
birga yangi mahsulotlar - dasturiy ta'minot, farmatsevtika, avtomobil qismlari
eksport qila boshladi. Asosiy savdo hamkorlari AQSh, Yevropa Ittifoqi, Xitoy va
Janubi-Sharqiy Osiyo mamlakatlari bo'ldi. Hindiston Jahon Savdo Tashkilotiga
a'zo bo'ldi va xalqaro iqtisodiy tizimga faol integratsiyalashdi. Xorijiy
investitsiyalar hajmi yildan-yilga ortib bordi va turli tarmoqlarga yo'naltirildi.
Qishloq xo'jaligi modernizatsiyasi davom etdi, ammo muammolar ham
saqlanib qoldi. Texnologik taraqqiyot natijasida hosildorlik oshdi, lekin kichik
fermerlarning qiyin ahvoli, er-suv resurslari muammolari, qarzlar va bozor
integratsiyasi masalalari hal etilmadi. Aholining katta qismi hanuzgacha qishloq
xo'jaligiga bog'liq bo'lib qoldi, ammo bu sohaning YAIM dagi ulushi doimiy
ravishda kamayib bordi. Hukumat qishloq xo'jaligini qo'llab-quvvatlash uchun
subsidiyalar, minimal narxlar va kreditar imkoniyatlarni taqdim etdi, ammo tizimli
islohotlar zarur edi.
Mintaqaviy iqtisodiy tengsizlik Hindiston iqtisodiyotining muhim
muammosi bo'lib qoldi. Maharashtra, Gujarat, Tamil Nadu, Karnataka kabi shtatlar
tezkor industrializatsiya va yuqori daromadlar bilan ajralib turdilar, Bihar, Uttar
Pradesh, Madhya Pradesh kabi shtatlar esa sekinroq rivojlandi. Shaharlashuv
darajasi ortdi, ammo qishloq va shahar o'rtasidagi farqlar ham kuchaydi. Hukumat
mintaqaviy rivojlanish dasturlarini amalga oshirdi, ammo tengsizlikni to'liq
bartaraf etish mumkin bo'lmadi. Infrastruktura rivojlanishi ham notekis bo'lib, ba'zi
hududlarda zamonaviy yo'llar va elektr tarmog'i mavjud, boshqalarida esa asosiy
xizmatlar yetishmadi.
17

II BOB. HINDISTONNING IJTIMOIY VA MADANIY
TARAQQIYOTI
2.1. Ta'lim, sog'liqni saqlash va inson kapitali
Ta'lim tizimining rivojlanishi Hindiston taraqqiyotining eng muhim jihati
hisoblanadi. Mustaqillik paytida mamlakatda savodxonlik darajasi juda past -
taxminan 12 foiz atrofida edi. Hindiston Konstitutsiyasi 6-14 yoshgacha bo'lgan
barcha bolalar uchun bepul va majburiy ta'limni ta'minlashni davlat majburiyati
sifatida belgiladi. Biroq bu maqsadga erishish uzoq jarayon bo'ldi va to'liq amalga
oshirilmadi. Dastlabki o'n yilliklarda asosiy e'tibor boshlang'ich ta'limni
kengaytirishga qaratildi. Maktablar soni keskin oshdi, o'qituvchilar tayyorlash
dasturlari amalga oshirildi va darsliklar milliy tillarda chop etildi. Biroq qishloq
joylarida, ayniqsa qizlar o'rtasida maktabga borish darajasi past bo'lib qoldi 9
.
Savodxonlik darajasi doimiy ravishda oshdi, ammo bu jarayon sekin edi.
1951 yilda savodxonlik 18.3 foizni tashkil etgan bo'lsa, 1971 yilda 34.5 foizga,
1991 yilda 52.2 foizga va 2001 yilda 65.4 foizga yetdi. Erkaklar orasida
savodxonlik darajasi ayollarga nisbatan doimo yuqori bo'ldi. Shtatlar o'rtasida ham
katta farqlar mavjud edi - Kerala shtati 90 foizdan ortiq savodxonlik darajasiga
erishgan bo'lsa, ba'zi boshqa shtatlar 50 foiz atrofida qolgan edi. Hukumat kattalar
uchun maxsus savodxonlik dasturlari, kechki maktablar va masofaviy ta'lim
dasturlarini amalga oshirdi. Televideniye va radio orqali ta'lim dasturlari ham
ishlab chiqildi 10
.
9
Ахмедов Н.М. Ҳиндистон демократияси: тажриба ва муаммолар // Тарих ва замон. 2019. - № 3. - Б. 45-52.
10
Рашидов У.А. Ҳиндистон космик дастури: ютуқлар ва истиқболлар // Фан ва технология. 2017. - № 1. - Б .
34-41.
18

5-Jadval. Hindistonda savodxonlik darajasi o'zgarishi (1951-2001 yillar)
Yil Umumiy
savodxonlik
(%) Erkaklar
savodxonlig
i (%) Ayollar
savodxonligi
(%) Shahar
savodxonligi
(%) Qishloq
savodxonligi
(%)
1951 18.3 27.2 8.9 34.6 12.1
1961 28.3 40.4 15.3 54.4 22.5
1971 34.5 45.9 21.9 60.2 27.9
1981 43.6 56.4 29.8 67.2 36.0
1991 52.2 64.1 39.3 73.1 44.7
2001 65.4 75.8 54.2 80.3 59.4
O ' rta ta ' lim tizimi ham kengaydi . Maktablar soni va o ' quvchilar soni doimiy
ravishda oshdi . O ' rta maktablar 10+2 tizimi bo ' yicha tashkil etildi , ya ' ni 10 yillik
asosiy ta ' lim va 2 yillik oliy o ' rta ta ' lim . O ' quvchilar gumanitar , fan yoki savdo
yo ' nalishlarini tanlash imkoniyatiga ega bo ' ldilar . Texnikaviy ta ' lim va kasb - hunar
o ' qitish dasturlari ham rivojlantirildi . Hukumat ITI ( Industrial Training Institutes )
va politexnikumlar tarmog ' ini kengaytirdi . Biroq o ' rta ta ' limda o ' qishni
yakunlamay tark etish darajasi yuqori bo ' lib qoldi , ayniqsa qishloq joylarida va
kambag ' al oilalarda .
Oliy ta ' lim tizimi Hindistonda nisbatan rivojlangan bo ' lib , bir necha prestijli
institutlar yaratildi . Indian Institute of Technology ( IIT ) ning birinchi filiali 1951
yilda Karagpurda ochildi va keyinchalik Mumbai , Chennai , Kanpur , Delhi va
boshqa shaharlarda yana IIT filillari tashkil etildi . Bu institutlar muhandislik va
texnologiya sohasida yuqori sifatli ta ' lim berib , dunyo darajasidagi mutaxassislar
tayyorladi . Indian Institute of Science (IISc) Bangalorda ilmiy tadqiqotlar markazi
sifatida faoliyat yuritdi. Indian Institute of Management (IIM) menejment ta'limi
uchun ochildi va biznes rahbarlarini tayyorlash markazi bo'ldi 11
.
Universitetlar soni ham keskin oshdi. 1947 yilda 20 ga yaqin universitet
mavjud bo'lgan bo'lsa, 2000 yilga kelib ularning soni 250 dan oshdi. Kollejlar va
tadqiqot institutlari ham ko'paydi. Oliy ta'limda o'qiyotgan talabalar soni millionlab
11
Bajpai K. Indian Conceptions of Order and Justice // India Review. 2005. Vol. 4. No. 2. - P. 156-189.
19

kishini tashkil etdi. Biroq oliy ta'lim sifati turli xil bo'lib, eng yaxshi institutlar
dunyoga tan olingan bo'lsa, ko'plab o'rta darajali institutlar zaif infratuzilma va
sifatsiz ta'lim bilan kurashdi. Hindiston universitetlaridan bitiruvchilar, ayniqsa IIT
va IIM bitiruvchilari xalqaro bozorda yuqori baholandi va ko'plari xorijda ishlash
imkoniyatiga ega bo'ldilar.
Fan va tadqiqot institutlari ham rivojlantirildi. Indian Council of Scientific
and Industrial Research (CSIR) turli sohalarda tadqiqotlar olib bordi. Defense
Research and Development Organization (DRDO) harbiy texnologiyalar ustida
ishladi. Indian Council of Agricultural Research (ICAR) qishloq xo'jaligi fanini
rivojlantirdi. Bu institutlar ming va minglab olimlarni ish bilan ta'minladi va ilmiy
nashrlar chop etdi. Hindiston olimlari matematika, fizika, kimyo, biologiya va
boshqa sohalarda muhim kashfiyotlar qildilar. Ba'zi olimlar Nobel mukofotiga
sazovor bo'ldilar yoki xalqaro miqyosda tan olindi 12
.
Hindiston sog'liqni saqlash tizimi mustaqillik davridan boshlab o'ziga xos
aralash model asosida rivojlandi. Bu tizim davlat va xususiy sektorlarning parallel
faoliyatiga asoslangan bo'lib, har bir sektor o'zining aniq vazifalarini bajarish
orqali aholining turli ehtiyojlarini qondirishga qaratilgan edi. Davlat sektori asosan
ijtimoiy adolatni ta'minlash va aholi salomatligini himoya qilish tamoyillariga
asoslangan holda, keng qatlamlar uchun asosiy tibbiy xizmatlarni bepul yoki juda
arzon narxlarda taqdim etishni o'z zimmasiga oldi.
Davlat tibbiy muassasalari, jumladan, markaziy va viloyat shifoxonalari,
qishloq sog'liqni saqlash markazlari hamda birlamchi tibbiy yordam punktlari keng
tarmoq tashkil etdi. Ushbu muassasalar davlat byudjeti hisobidan moliyalashtirildi
va kam ta'minlangan qatlamlar uchun tibbiy xizmatlar olish imkoniyatini yaratdi.
Davlat sektori, ayniqsa, profilaktika dasturlarini amalga oshirish, ommaviy
vaksinatsiya kampaniyalarini tashkil etish va epidemiologik nazoratni ta'minlashda
muhim rol o'ynadi. Biroq aralash modelning boshqa muhim tarkibiy qismi sifatida
xususiy sektor ham faol rivojlandi. Xususiy tibbiy muassasalar pullik asosda
xizmat ko'rsatish orqali, asosan, shahar aholisi va yuqori daromadli qatlamlarning
12
Harriss J. Comparing Political Regimes Across Indian States // Economic and Political Weekly. 1999. Vol. 34.
No. 48. - P. 3367-3377.
20

ehtiyojlarini qondirishga qaratilgan edi. Xususiy shifoxonalar zamonaviy tibbiy
asbob-uskunalar bilan jihozlanib, yuqori malakali mutaxassislar xizmatlarini taklif
etdi. Vaqt o'tishi bilan xususiy sektor kengayib, tibbiyotning murakkab va yuqori
texnologik sohalarida ham faoliyat ko'rsata boshladi. Bu aralash model ma'lum
darajada moslashuvchanlikni ta'minladi, biroq ayni vaqtda bir qator tizimli
muammolarni ham keltirib chiqardi. Davlat muassasalarida tibbiy xizmatlar sifati
ko'pincha past bo'lib, resurslar yetishmovchiligi, shifokorlar kadrlarining
etishmasligi va infratuzilma zaifligidan aziyat chekdi. Xususiy tibbiyot esa yuqori
sifatli xizmat taklif etgan bo'lsa-da, ko'pchilik aholi uchun moliyaviy jihatdan
qo'lda yetmas edi. Natijada iqtisodiy tengsizlik tibbiy xizmatlar olishdagi farqlarni
yanada kuchaytirdi.
Hindiston 1947 yilda mustaqillikka erishganida, sog'liqni saqlash sohasida
jiddiy muammolar mavjud edi. Aholi salomatligi holati juda past darajada bo'lib,
yuqumli kasalliklar keng tarqalgan, onalik va chaqaloq o'limi ko'rsatkichlari yuqori
edi va umr ko'rish davomiyligi juda qisqa edi. Shu sababli, yangi mustaqil davlat
uchun aholi salomatligini yaxshilash va yuqumli kasalliklar bilan kurashish
ustuvor vazifalardan biriga aylandi. Hukumat keng qamrovli sog'liqni saqlash
strategiyasini ishlab chiqdi va amalga oshirishni boshladi. Bu strategiya bir necha
asosiy yo'nalishlarni o'z ichiga oldi. Birinchidan, yuqumli va epidemik
kasalliklarni oldini olish va ularni nazorat qilish bo'yicha maxsus dasturlar ishlab
chiqildi. Ikkinchidan, aholi o'rtasida sog'liq savodxonligini oshirish va gigiyena
qoidalariga rioya qilishni targ'ib qilish kampaniyalari boshlandi. Uchinchidan,
tibbiy infratuzilmani kengaytirish va qishloq hududlarida ham tibbiy xizmatlarni
yetkazib berish tizimi yaratildi. Sog'liqni saqlash tizimini qurish jarayonida davlat
epidemiologik xavflarni kamaytirish va aholi immunitetini mustahkamlashga
alohida e'tibor berdi. Yuqumli kasalliklar nafaqat shaxsiy salomatlikka, balki butun
jamiyatning iqtisodiy rivojlanishiga ham katta zarar yetkazardi. Mehnat
qobiliyatini pasaytirish, ishlab chiqarish yo'qotishlari va davolash xarajatlari
mamlakatning umumiy taraqqiyotiga salbiy ta'sir ko'rsatardi.
21

Vaksinatsiya dasturlari Hindiston sog'liqni saqlash tizimining eng
muvaffaqiyatli jihatlaridan biri bo'ldi. Hukumat keng miqyosli immunizatsiya
kampaniyalarini boshladi va ushbu dasturlar barcha hudud va ijtimoiy qatlamlarga
yetib borishi uchun katta sa'y-harakatlar qildi. Milliy vaksinatsiya dasturi tizimli
ravishda kengaytirildi va turli xil kasalliklarga qarshi emlashni qamrab oldi.
Chechak kasalligiga qarshi kurash ayniqsa muvaffaqiyatli bo'ldi. Butun dunyo
bo'ylab amalga oshirilgan kampaniya doirasida Hindiston ham intensiv
vaksinatsiya dasturini amalga oshirdi. Bu kasallik ming yillar davomida millionlab
odamlarning hayotiga xavf solgan va ko'plab qurbonlar bergan edi. Ammo keng
qamrovli vaksinatsiya va qat'iy epidemiologik nazorat natijasida chechak deyarli
butunlay yo'qotildi. Jahon Sog'liqni Saqlash Tashkiloti tomonidan e'lon qilingan
chechakni yo'qotish dasturi Hindistonda ham to'liq amalga oshirildi.
Vabo kasalligi ham jiddiy e'tibor markazida bo'ldi. Bu kasallik asosan suv va
oziq-ovqat orqali yuqadigan bo'lib, ayniqsa zich joylashgan va sanitariya sharoiti
yomon bo'lgan hududlarda xavfli edi. Vaksinatsiya, toza suv ta'minoti va sanitariya
sharoitlarini yaxshilash bo'yicha kompleks choralar natijasida vabo epidemiyalari
sezilarli darajada kamaydi.
Qizilcha kasalligi ham muvaffaqiyatli nazorat ostiga olingan kasalliklardan
biri bo'ldi. Bu kasallik ayniqsa bolalar uchun xavfli bo'lib, murakkab asoratlar
keltirib chiqarishi mumkin edi. Qizilchaga qarshi emlash dasturi barcha bolalarga
yetkazib berildi va kasallik tarqalishi keskin kamaydi. Vaqt o'tishi bilan qizilcha
hodisalari kamdan kam qayd etila boshlandi.
Ushbu vaksinatsiya dasturlari nafaqat kasallik yuqish holatlarini kamaytirdi,
balki aholining umumiy salomatlik darajasini ham sezilarli oshirdi. Ko'plab boshqa
yuqumli kasalliklarga qarshi ham vaksinatsiya kampaniyalari amalga oshirildi,
jumladan, tuberkulyoz, difteriya, koklyush va polimielit kabi kasalliklarga qarshi
emlash keng miqyosda olib borildi.
Onalik va Chaqaloq Salomatligida Erishilgan Yutuqlar
Onalik va chaqaloq o'limi ko'rsatkichlarini kamaytirish Hindiston sog'liqni
saqlash siyosatining muhim yo'nalishlaridan biri bo'ldi. Mustaqillik davrida bu
22

ko'rsatkichlar juda yuqori bo'lib, ko'plab onalar tug'ruq jarayonida yoki undan
keyingi davrda, chaqaloqlar esa hayotning birinchi yilida vafot etardi. Bu holat
asosan tibbiy yordam yetishmasligi, malakali tibbiyot xodimlari kamchiligi va
oziqlanish yetishmasligi bilan bog'liq edi. Hukumat onalik va bolalar salomatligini
yaxshilash bo'yicha maxsus dasturlar ishlab chiqdi. Qishloq hududlarida tug'ruqqa
yordam ko'rsatadigan malakali xodimlarni tayyorlash dasturlari boshlandi.
Homilador ayollar uchun bepul tibbiy ko'riklar tashkil etildi va tug'ruq oldidan va
keyingi davrlarda tibbiy nazoratni ta'minlash tizimi yaratildi. Qishloq joylarida
tug'ruqxonalar ochildi va favqulodda holatlarda homilador ayollarni shahar
shifoxonalariga yetkazib berish mexanizmlari joriy etildi. Chaqaloqlar
salomatligini himoya qilish bo'yicha ham kompleks choralar ko'rildi. Yangi
tug'ilgan chaqaloqlar uchun imtiyozli tibbiy xizmatlar tizimi yaratildi. Emizish
davrida onalar uchun oziqlanish dasturlari amalga oshirildi va bolalar
ovqatlanishini yaxshilash kampaniyalari olib borildi. Chaqaloqlar uchun
vaksinatsiya jadvali ishlab chiqildi va barcha yangi tug'ilgan bolalar zarur
emlashlarni olishlari ta'minlandi. Bu choralar natijasida onalik va chaqaloq o'limi
darajasi sezilarli darajada kamaydi. Ko'plab onalar xavfsiz tug'ruq imkoniyatiga
ega bo'ldi va chaqaloqlarning omon qolish ehtimoli sezilarli oshdi. Garchi bu
ko'rsatkichlar hali ham rivojlangan mamlakatlar darajasiga yetmagan bo'lsa ham,
erishilgan yutuqlar muhim edi va millionlab hayotni saqlashga yordam berdi.
Erishilgan barcha yutuqlarning umumiy natijasi sifatida aholi umr ko'rish
davomiyligi dramatik ravishda oshdi. Bu ko'rsatkich mamlakatning umumiy
sog'liqni saqlash tizimi samaradorligini aks ettiruvchi eng muhim mezonlardan biri
hisoblanadi. 1947 yilda, ya'ni mustaqillik davrida, Hindiston aholisining o'rtacha
umr ko'rish davomiyligi atigi 32 yosh atrofida bo'lgan. Bu raqam yuqumli
kasalliklar keng tarqalganligi, oziqlanish yetishmasligi, tibbiy xizmatlar kamchiligi
va umumiy yashash sharoitlarining qoniqarsizligi natijasi edi.
Biroq keyingi o'n yilliklar davomida amalga oshirilgan tizimli choralar,
sog'liqni saqlash infratuzilmasini kengaytirish, vaksinatsiya dasturlarini amalga
oshirish va tibbiy xizmatlar sifatini oshirish natijasida bu ko'rsatkich doimiy
23

ravishda yaxshilandi. 2000 yilga kelib, aholi o'rtacha umr ko'rish davomiyligi 63
yoshga yetdi. Bu o'zgarish yarim asrdan ko'proq vaqt ichida erishilgan ulkan
taraqqiyotni ko'rsatdi va millionlab odamlarning uzoqroq va sog'lomroq hayot
kechirish imkoniyatiga ega bo'lishini ta'minladi. Umr ko'rish davomiyligining
oshishi bir necha omillar majmuasi natijasi bo'ldi. Yuqumli kasalliklarning
kamayishi, onalik va chaqaloq o'limi darajasining pasayishi, oziqlanish holatining
yaxshilanishi, toza suv va sanitariya sharoitlariga kirishning kengayishi, ta'lim
darajasining oshishi va umumiy turmush darajasining yuksalishi o'z hissasini
qo'shdi. Sog'liqni saqlash tizimi rivojlanib, ko'proq odamlar tibbiy xizmatlarga
erisha oldi va kasalliklarni erta bosqichda aniqlash hamda davolash imkoniyatlari
yaxshilandi.
Biroq ta'kidlash kerakki, bu yutuqlarga qaramay, Hindistonda hali ham
ko'plab muammolar saqlanib qoldi. Viloyatlar o'rtasida, shahar va qishloq joylari
o'rtasida hamda turli ijtimoiy qatlamlar o'rtasida sog'liqni saqlash ko'rsatkichlarida
sezilarli farqlar mavjud edi. Davlat sektori resurslar yetishmasligi va samaradorlik
muammolaridan aziyat chekardi. Shuningdek, yuqumli bo'lmagan kasalliklar,
jumladan, yurak-qon tomir kasalliklari, qandli diabet va saraton kabi kasalliklar
ko'payib, yangi muammolar yuzaga keldi. Sog'liqni saqlash tizimini yanada
takomillashtirish va barcha aholi qatlamlari uchun sifatli tibbiy xizmatlarni
ta'minlash zaruriyati davom etdi..
24

6-Jadval. Hindistonda sog'liqni saqlash ko'rsatkichlari (1950-2000 yillar)
Yil Aholi umr
davomiyligi
(yil) Chaqaloq
o'limi (1000
ta tug'ilish
uchun) Onalik
o'limi
(100,000
tug'ilish
uchun) Shifoxonalar
soni Shifokorlar
soni (ming)
1950 32 146 1500 1800 62
1960 41 129 1300 3200 85
1970 49 110 900 5100 125
1980 54 86 550 7400 295
1990 59 70 437 10500 420
2000 63 68 301 15000 503
Tibbiy ta ' lim ham rivojlandi . Tibbiyot kollejlari va shifoxonalar soni oshdi .
All India Institute of Medical Sciences (AIIMS) 1956 yilda Dehli da ochildi va eng
yaxshi tibbiy muassasa sifatida tan olindi. Hamshiralik va tibbiy yordamchi
xodimlarni tayyorlash dasturlari ham amalga oshirildi. Biroq shifokorlar va tibbiy
xodimlarning taqsimoti notekis bo'lib, shahar hududlarida ko'pchilik jamlangan,
qishloq joylarida esa yetishmasligi sezildi. Hukumat qishloq tibbiyoti dasturlari,
uchuvchi shifoxonalar va birlamchi tibbiy yordam markazlarini tashkil etdi.
An'anaviy tibbiyot tizimi - Ayurveda, Yunani, Siddha - ham qo'llab-
quvvatlandi. Department of AYUSH (Ayurveda, Yoga & Naturopathy, Unani,
Siddha and Homoeopathy) tashkil etildi va an'anaviy tibbiyotni rivojlantirish
uchun resurslar ajratildi. Ko'plab odamlar an'anaviy dori-darmonlardan
foydalanishda davom etdilar, ayniqsa qishloq joylarida. Zamonaviy va an'anaviy
tibbiyot bir-birini to'ldirdi va ikkala tizim ham aholi salomatligiga xizmat qildi.
Aholining ijtimoiy muhofazasi va ijtimoiy xizmatlar rivojlanishi sekin bo'ldi.
Ijtimoiy sug'urta tizimi asosan rasmiy sektor xodimlariga taalluqli edi. Norasmiy
sektorda ishlovchilar, fermerlar va kichik biznes bilan shug'ullanuvchilar uchun
ijtimoiy himoya cheklangan edi. Kambag'allikni kamaytirish dasturlari amalga
oshirildi, jumladan oziq-ovqat subsidiyalari, ish yaratish dasturlari va mikrokredit
25

dasturlari. Biroq kambag'allik darajasi yuqori bo'lib qoldi va 1990 yillarda ham
aholining taxminan 30 foizi qashshoqlik chegarasidan past yashadi.
Aholi o'sish sur'atini boshqarish Hindiston hukumati uchun muhim vazifa
bo'ldi. Oilaviy rejalashtirish dasturlari 1950 yillardan boshlab amalga oshirildi,
ammo dastlab samarasiz edi. 1970 yillarda kuchli dasturlar joriy etildi va 1975-
1977 yillardagi favqulodda holat davrida majburiy sterilizatsiya dasturi skandalga
sabab bo'ldi. Keyinchalik yumshoqroq usullar qabul qilindi. Aholi o'sish sur'ati
1970 yillardagi 2.2 foizdan 2000 yilga kelib 1.9 foizga kamaydi, ammo aholi soni
1947 yildagi 340 milliondan 2000 yilda 1 milliard kishiga oshdi. Bu iqtisodiy
taraqqiyot va resurslar uchun katta bosim yaratdi.
2.2. Madaniyat, ilm-fan va texnologik yutuqlar
Hindiston madaniyati XX asr ikkinchi yarmida boy va xilma-xil
rivojlanishni boshdan kechirdi. Kinematografiya eng ommaviy san'at turi sifatida
paydo bo'ldi. Hindi tilida kino ishlab chiqarish, odatda "Bollywood" deb ataladi,
Mumbayda markaz bo'lib, dunyodagi eng yirik kino sanoatlaridan biriga aylandi.
Yiliga 800-1000 ta film ishlab chiqarildi va Hindiston kinolari nafaqat ichki, balki
xalqaro bozorlarda ham mashhur bo'ldi. Raj Kapoor, Dilip Kumar, Amitabh
Bachchan, Madhubala, Nargis kabi artistlar milliy qahramonlarga aylandi.
Hindiston kinolari musiqa, raqs, drama va emosional hikoyalarni o'zida aks ettirdi.
Mintaqaviy kino sanoatlari ham rivojlandi. Tamili, Telugu, Malayali,
Bengali va boshqa tillarda kinolar ishlab chiqarildi. Satyajit Ray, Mrinal Sen,
Shyam Benegal kabi rejissyorlar san'at kinosi yo'nalishida ishladi va xalqaro
miqyosda tan olindilar. Satyajit Ray "Pather Panchali" (1955) filmi bilan Cann
kinofestivalida mukofot oldi va Hindiston kinosini dunyo kinosi xaritasiga qo'shdi.
Uning "Apu Trilogy" filmlar seriyasi jahon kino klassikasi sifatida tan olindi.
Hindiston realistik va san'atga bag'ishlangan kino bilan birga ommabop tijoriy
kinoni ham rivojlantirdi 13
.
13
Kothari R. Politics and the People // Economic and Political Weekly. 1984. Vol. 19. No. 3. - P. 89-93.
26

Adabiyot sohasida Hindiston yozuvchilari turli tillarda asarlar yaratdilar.
Hindi, urdu, bengali, tamili va boshqa tillarda romanlar, she'rlar, hikoyalar chop
etildi. Premchand, R.K. Narayan, Mulk Raj Anand kabi yozuvchilar Hindiston
hayotini tasvirlab, ijtimoiy muammolarni ko'tardilar. 1980-1990 yillarda ingliz
tilida yozuvchi hindlar xalqaro miqyosda shuhrat qozondilar. Salman Rushdie
"Midnight's Children" (1981) romani bilan Booker mukofotini oldi. Arundhati Roy
"The God of Small Things" (1997) romani bilan ham Booker mukofotini qo'lga
kiritdi. Bu yozuvchilar Hindiston madaniyati va tarixini dunyo kitobxonlariga
tanitdilar.
Musiqa va raqs san'ati ham boy an'analarga ega bo'lib, zamonaviy shakllar
bilan boyitildi. Klassik hind musiqasi - Hindustani va Karnatik an'analari - ijro
etildi va Ravi Shankar sitara chalishda dunyo shuhratiga erishdi. Beatleslar va
boshqa G'arb musiqachilari bilan hamkorlik qildi va hind musiqasini G arbdaʻ
ommalashtirdi. Filmi musiqasi juda mashhur bo'lib, qo'shiqlar va raqslar hayotning
ajralmas qismiga aylandi. Bharatanatyam, Kathak, Kathakali kabi klassik raqs
turlarining ustalari hayratlanarli tomoshalarni namoyish etdilar.
7-Jadval. Hindiston kino sanoati rivojlanishi (1950-2000 yillar)
Yil Yiliga ishlab
chiqarilgan
filmlar soni Kinoteatrlar
soni Tomoshabinlar
soni (million) Eksport
(million
$) Xalqaro
mukofotlar
1950 221 3000 450 2 0
1960 328 4500 780 5 2
1970 433 6800 1100 12 8
1980 741 8500 1650 35 15
1990 948 12000 2400 120 28
2000 1013 13500 3200 285 42
Tasviriy san'at va arxitektura ham rivojlandi. Zamonaviy hind rassomlari
M.F. Husain, S.H. Raza, F.N. Souza an'anaviy va zamonaviy uslublarni
uyg'unliktirib, xalqaro e'tirof qozondilar. Skulptura va haykaltaroshlik ham
rivojlandi. Arxitektura sohasida Le Corbusier Chandigarhni loyihaladi va
27

zamonaviy hind arxitekturasiga katta ta'sir ko'rsatdi. Charles Correa, Raj Rewal,
B.V. Doshi kabi hind arxitektorlari milliy uslubni zamonaviy texnologiya bilan
uyg'unliktirdilar.
Ilm-fan va tadqiqot Hindistonda yuqori ustuvorlik sifatida qabul qilindi.
Javoharlal Nehru fan va texnologiyaga katta ahamiyat berdi va "fanning ma'budi"
tushunchasini ilgari surdi. Indian Institute of Science, Council of Scientific and
Industrial Research va boshqa institutlar fundamental va amaliy tadqiqotlar olib
bordilar. Hindiston fizikasi, matematikasi, kimyosi va biologiyada muhim
yutuqlarga erishdi. Homi J. Bhabha yadro fizikasi va atom energiyasi sohasida
kashshof bo'ldi va Bhabha Atom Tadqiqotlar Markazi tashkil etildi. Hindiston
1974 yilda birinchi yadro sinovini o'tkazdi, bu texnologik mustaqillikni ko'rsatdi.
Kosmik dastur Hindiston ilmiy-texnik qobiliyatining eng yorqin namoyishi
bo'ldi. Indian Space Research Organization (ISRO) 1969 yilda tashkil etildi va Dr.
Vikram Sarabhai uning asoschisi bo'ldi. 1975 yilda birinchi sun'iy yo'ldosh
Aryabhata Sovet Ittifoqining yordami bilan orbitaga chiqarildi. 1980 yilda
Hindiston o'z raketasi yordamida Rohini yo'ldoshini orbitaga chiqardi va kosmik
kuchlar safiga qo'shildi. Keyinchalik INSAT va IRS seriyali yo'ldoshlar aloqa va
masofadan zondlash uchun ishlatildi. 1990 yilda Hindiston Polar Satellite Launch
Vehicle (PSLV) raketasini yaratdi va o'z yo'ldoshlarini mustaqil ravishda uchirish
imkoniyatiga ega bo'ldi 14
.
14
Rudolph L., Rudolph S. Modern Hate // The New Republic. 1993. Vol. 208. No. 12. - P. 24-29.
28

8-Jadval. Hindiston ilmiy va texnologik yutuqlari (1950-2000 yillar)
Yo'nalish Muhim yutuqlar Yil Xalqaro
reyting Investitsiya
(%
YAIMdan)
Kosmik
texnologiya Birinchi yo'ldosh
Aryabhata 1975 6-o'rin 0.8
Yadro
energiyasi Birinchi yadro
stansiyasi 1969 7-o'rin 1.2
Farmatsevtika Generik dorilar ishlab
chiqarish 1970-2000 4-o'rin 0.6
Axborot
texnologiyasi Dasturiy ta'minot
eksporti 1990-2000 2-o'rin 1.5
Bioteknologiya Gen muhandisligi 1990-2000 10-o'rin 0.4
Yadro energetikasi ham rivojlantirildi . 1969 yilda Tarapur atom elektr
stansiyasi ochildi va bu Osiyodagi birinchi atom stansiyalaridan biri edi .
Keyinchalik yana bir nechta atom stansiyalari qurildi va ular elektr energiyasining
bir qismini ta ' minladi . Hindiston yadro texnologiyasini tinch maqsadlarda
ishlatishni davom ettirdi , garchi xalqaro jamiyat ba ' zan tashvish bildirgan bo ' lsa
ham . Thoriy asosidagi yadro texnologiyasini rivojlantirish ham amalga oshirildi ,
chunki Hindistonda thoriy zahiralari katta .
Farmatsevtika sanoati Hindiston iqtisodiyotining muhim tarmog'iga aylandi.
Mamlakatda generik dorilar ishlab chiqarish rivojlandi va Hindiston farmatsevtika
mahsulotlari dunyo bozoriga keng tarqaldi. Hindustonda dori narxlari nisbatan past
bo'lib, bu rivojlanayotgan mamlakatlar uchun muhim edi. Ranbaxy, Dr. Reddy's,
Cipla kabi kompaniyalar xalqaro miqyosda tan olindilar. Hindiston vaksinalar va
biotexnologik mahsulotlar ishlab chiqarishda ham katta yutuqlarga erishdi. Serum
Institute of India dunyodagi eng yirik vaksina ishlab chiqaruvchilaridan biriga
aylandi.
Raqamli texnologiyalar va telekommunikatsiya 1990 yillardan boshlab
tezkor rivojlandi. Kompyuter va internet foydalanish kengaydi. Hindiston dasturiy
29

ta'minot ishlab chiqarish va IT xizmatlari sohasida yetakchi davlatlardan biriga
aylandi. Bangalore "Hindiston Silikon vodiysi" sifatida tan olindi.
Telekommunikatsiya sektori liberalizatsiya qilindi va xususiy kompaniyalarga
kirish huquqi berildi. Mobil aloqa tezda tarqaldi va 2000 yilga kelib million va
millionlab odamlar mobil telefonlardan foydalandilar. Bu aloqa va axborot olish
imkoniyatlarini kengaytirdi.
Matematik va kompyuter fanlari Hindistonda an'anaviy kuchli yo'nalishlar
edi. Hindiston matematiklari nazariy va amaliy matematikada muhim hissalar
qo'shdilar. Kompyuter fanlari sohasida hindlar dasturlash va algoritmlar ishlab
chiqishda yuqori malakaga ega edilar. Ko'plab Hindiston kompyuter mutaxassislari
Silikon vodiysida va boshqa xalqaro IT markazlarida ishlashdi va yuqori
lavozimlarga erishdilar. Microsoft, Google, IBM kabi kompaniyalarda hindlar
muhim rollar o'ynadilar.
30

XULOSA
Hindistonning XX asr ikkinchi yarmidagi taraqqiyoti ko'p qirrali va
murakkab jarayon bo'lib, siyosiy, iqtisodiy, ijtimoiy va madaniy sohalarni o'z
ichiga oldi. 1947 yilda mustaqillik qozonganidan keyin mamlakat demokratik
institutlarni qurish, industrializatsiya yo'lidan borish va aholining turmush
darajasini oshirish kabi ulkan vazifalarni amalga oshirdi. Javoharlal Nehru, Indira
Gandhi va boshqa rahbarlar mamlakatni og'ir muammolardan o'tkazib, zamonaviy
davlatchilik asoslarini yaratdilar. Rejali iqtisodiyot davridan boshlab 1991 yildagi
liberalizatsiya jarayonlarigacha bo'lgan yo'l Hindiston uchun o'ziga xos rivojlanish
modelini shakllantirdi.
Siyosiy jihatdan Hindiston demokratik tizimni mustahkamladi va parlament
respublikasi sifatida barqaror rivojlandi. Konstitutsiya asosida qurilgan tizim ko'p
millatli, ko'p konfessiyali va xilma-xil jamiyatda nisbatan tinchlik va barqarorlikni
ta'minladi. Saylovlar muntazam o'tkazildi, hokimiyat tinch yo'l bilan o'tdi va
fuqarolar siyosiy jarayonlarda faol ishtirok etdilar. 1975-1977 yillardagi
favqulodda holat davridan tashqari demokratik jarayonlar buzilmadi va
mamlakatda ommaviy bosimlar yoki harbiy to'ntarishlar kuzatilmadi. Bu Osiyo
kontekstida muhim yutuq hisoblanadi, chunki ko'plab postkolonial mamlakatlar
harbiy diktatura yoki avtoritarizm yo'lidan borishdi.
Iqtisodiy jihatdan Hindiston sekin-asta, ammo izchil ravishda o'sdi. Rejali
iqtisodiyot davri (1950-1980) industrializatsiya asoslarini yaratdi va davlat sektori
strategik tarmoqlarni rivojlantirishda muhim rol o'ynadi. 1991 yildan keyingi
liberalizatsiya iqtisodiyotni dunyo bilan integratsiyalashtirib, tezkor o'sishga olib
keldi. YAIM o'sish sur'ati 1950-1980 yillarda o'rtacha 3.5 foizni tashkil etgan
bo'lsa, 1990 yillardan keyin 6 foizdan oshdi. Sanoat, xizmatlar sektori va IT
sohalari jadal rivojlandi. Biroq qishloq xo'jaligi muammolari, mintaqaviy
tengsizlik va kambag'allik masalalari to'liq hal etilmadi. Aholining katta qismi
hanuz qashshoqlik chegarasida yoki unga yaqin darajada yashadi. Ijtimoiy
taraqqiyot savodxonlikdarajasining o'sishi, sog'liqni saqlash xizmatlarining
kengayishi va aholi umr davomiyligining oshishi bilan belgilandi. Savodxonlik
31

darajasi 1951 yildagi 18 foizdan 2001 yilda 65 foizga yetdi, aholi umr davomiyligi
32 yoshdan 63 yoshga oshdi. Ta'lim tizimi rivojlandi va oliy ta'lim institutlari
dunyoga tan olingan darajaga erishdi. IIT, IIM va boshqa institutlar yuqori
malakali kadrlar tayyorladi. Biroq ayollar savodxonligi erkaklar savodxonligidan
sezilarli darajada past bo'lib qoldi va ijtimoiy tengsizliklar saqlanib qoldi. Kasta
tizimi rasman bekor qilingan bo'lsa-da, amalda ta'siri saqlanib qoldi.
Madaniy va ilmiy jihatdan Hindiston boy merosi va ijodiy qobiliyatni
namoyon etdi. Bollywood dunyodagi eng yirik kino sanoatlaridan biriga aylandi va
Hindiston kinolari global miqyosda mashhur bo'ldi. Adabiyot, musiqa, raqs va
tasviriy san'at ham rivojlandi. Ilm-fan va texnologiya sohasida kosmik dastur,
yadro energetikasi, farmatsevtika va axborot texnologiyalari kabi yo'nalishlarda
muhim yutuqlarga erishildi. ISRO kosmik kuchlar safiga qo'shildi va Hindiston
sun'iy yo'ldoshlarni mustaqil ravishda uchirish qobiliyatiga ega bo'ldi. IT sektori
Hindistonni dunyo dasturiy ta'minot markazi sifatida belgiladi.
Hindiston tajribasi rivojlanayotgan mamlakatlar uchun bir qator muhim
saboqlar beradi. Birinchidan, demokratik tizimning barqarorligi va inklyuziv
siyosat ko'p xillikni boshqarishda muhim ahamiyatga ega. Ikkinchidan, ta'lim va
ilm-fanga investitsiya uzoq muddatli taraqqiyot uchun zarur. Uchinchidan,
iqtisodiy liberalizatsiya va jahon iqtisodiyotiga integratsiyalashuv o'sishni
tezlashtirishi mumkin, ammo ijtimoiy adolat va mintaqaviy muvozanatni saqlash
ham zarur. To'rtinchidan, madaniy merosni saqlash va zamonaviy tendentsiyalar
bilan uyg'unliktirish milliy o'ziga xoslikni saqlab qolishda yordam beradi.
O'zbekiston kabi mustaqillikka erishgan mamlakatlar uchun Hindiston
tajribasi o'rganishga arziydigan jihatlarga boy. Demokratik institutlarni
mustahkamlash, ta'lim va ilm-fanni rivojlantirish, iqtisodiy islohotlarni amalga
oshirish va milliy madaniyatni saqlab qolish Hindiston tajribasining asosiy
elementlari hisoblanadi. Albatta, har bir mamlakatning o'z xususiyatlari va
sharoitlari bor va mexanik ko'chirish mumkin emas. Biroq umumiy tamoyillar va
yondashuvlar, xatolardan saboq olish va muvaffaqiyatlarni tahlil qilish foydali
bo'lishi mumkin.
32

Hindistonning tarixiy ahamiyati shundaki, u eng ko'p aholiga ega
demokratik davlat sifatida global taraqqiyot modeliga hissa qo'shdi. Mamlakatning
tajribasi ko'rsatdiki, demokratiya va iqtisodiy taraqqiyot birgalikda amalga
oshirilishi mumkin, garchi bu murakkab va uzoq jarayon bo'lsa ham.
Hindistonning jahon taraqqiyotidagi o'rni doimiy ravishda kuchayib bormoqda va
XXI asrda mamlakat global iqtisodiyot va siyosatda yanada muhim rol o'ynashi
kutilmoqda. Hindiston tajribasi dekolonizatsiya, modernizatsiya va demokratik
taraqqiyot masalalari bo'yicha muhim tadqiqot obyekti sifatida qoladi.
33

FOYDALANILGAN ADABIYOTLAR
I. Normativ huquqiy hujjatlar va metodologik ahamiyatga molik
nashrlar
1. Мирзиёев Ш.М. Янги Ўзбекистон стратегияси. - Тошкент: Ўзбекистон,
2021. - 464 б.
2. Ўзбекистон Республикаси Президентининг илм-фан ва таълимни
ривожлантириш тўғрисидаги фармони. // "Халқ сўзи", 2020 йил, 205
(7845)-сон.
3. Ўзбекистон Республикаси Президентининг халқаро ҳамкорлик ва
тараққиёт масалаларига бағишланган нутқлари. - Тошкент: Ўзбекистон,
2022. - 312 б.
II. Manbalar
4. The Constitution of India, 1950. - New Delhi: Government of India, 1950. - 395
p.
5. Planning Commission Reports. Five Year Plans (1951-2000). - New Delhi:
Government of India Press, 1951-2000.
III. Ilmiy tadqiqotlar va adabiyotlar
6. Абдуллаев Ю.Н. Жанубий Осиё мамлакатларининг XX аср тараққиёти. -
Тошкент: Университет, 2015. - 428 б.
7. Каримов А.А. Ҳиндистон: мустақиллик йўли ва ижтимоий-сиёсий
тараққиёт. - Тошкент: Фан, 2012. - 356 б.
8. Рахмонов Б.С. XX аср жаҳон тарихи. - Тошкент: Ўқитувчи, 2018. - 512 б.
9. Тошматов Ш.Қ. Ҳиндистон иқтисодиёти ва индустриаллашув жараёнлари.
- Тошкент: Иқтисодиёт, 2016. - 384 б.
10. Brass P.R. The Politics of India since Independence. - Cambridge: Cambridge
University Press, 1994. - 456 p.
11. Brown J.M. Nehru: A Political Life. - New Haven: Yale University Press, 2003.
- 407 p.
12. Guha R. India After Gandhi: The History of the World's Largest Democracy. -
London: Macmillan, 2007. - 893 p.
34

13. Kohli A. Democracy and Discontent: India's Growing Crisis of Governability. -
Cambridge: Cambridge University Press, 1990. - 352 p.
14. Kulke H., Rothermund D. A History of India. - London: Routledge, 2004. - 448
p.
15. Nayar B.R. India's Quest for Technological Independence. - New Delhi:
Lancers Publishers, 1983. - 524 p.
16. Panagariya A. India: The Emerging Giant. - Oxford: Oxford University Press,
2008. - 514 p.
17. Rothermund D. India in the Great Depression 1929-1939. - New Delhi:
Manohar, 1992. - 276 p.
18. Sarkar S. Modern India 1885-1947. - New Delhi: Macmillan, 1989. - 486 p.
19. Tharoor S. Nehru: The Invention of India. - New York: Arcade Publishing,
2003. - 282 p.
20. Tomlinson B.R. The Economy of Modern India, 1860-1970. - Cambridge:
Cambridge University Press, 1993. - 234 p.
21. Varshney A. Democracy, Development and the Countryside. - Cambridge:
Cambridge University Press, 1995. - 312 p.
22. Wolpert S. A New History of India. - Oxford: Oxford University Press, 2004. -
530 p.
23. Zakaria R. The Widening Divide: An Insight into Hindu-Muslim Relations. -
New Delhi: Viking, 1995. - 324 p.
24. Бишоп Р. Ҳиндистон маданияти ва санъати. - Москва: Прогресс, 1985. -
394 б.
IV. Ilmiy maqolalar
25. Ахмедов Н.М. Ҳиндистон демократияси: тажриба ва муаммолар // Тарих
ва замон. 2019. - № 3. - Б. 45-52.
26. Валиев С.Р. Ҳиндистон иқтисодий ислоҳотлари (1991-2000 йиллар) //
Иқтисодиёт ва таълим. 2020. - № 2. - Б. 78-85.
27. Каримова Д.Х. Жанубий Осиё мамлакатларида таълим тизими
ривожланиши // Педагогика. 2018. - № 4. - Б. 112-118.
35

28. Рашидов У.А. Ҳиндистон космик дастури: ютуқлар ва истиқболлар // Фан
ва технология. 2017. - № 1. - Б. 34-41.
29. Bajpai K. Indian Conceptions of Order and Justice // India Review. 2005. Vol.
4. No. 2. - P. 156-189.
30. Dreze J., Sen A. India: Economic Development and Social Opportunity //
Oxford Bulletin of Economics and Statistics. 1996. Vol. 58. No. 1. - P. 27-59.
31. Harriss J. Comparing Political Regimes Across Indian States // Economic and
Political Weekly. 1999. Vol. 34. No. 48. - P. 3367-3377.
32. Kothari R. Politics and the People // Economic and Political Weekly. 1984. Vol.
19. No. 3. - P. 89-93.
33. Kumar D. The Cambridge Economic History of India (Volume 2) // The Indian
Economic and Social History Review. 1984. Vol. 21. No. 2. - P. 235-248.
34. Nayyar D. India's Export Performance // Economic and Political Weekly. 1976.
Vol. 11. No. 41. - P. 1615-1624.
35. Rudolph L., Rudolph S. Modern Hate // The New Republic. 1993. Vol. 208.
No. 12. - P. 24-29.
36. Vaidyanathan A. The Indian Economy Since Independence // Economic and
Political Weekly. 1997. Vol. 32. No. 35. - P. 2189-2195.
36

HINDISTONNING XX ASR IKKINCHI YARMIDAGI TARAQQIYOT

Sotib olish