Hududiy mehnat taqsimotini o’rganish - Mehnat - Kurs ishlari

Dokument ma'lumotlari

Narxi	12000UZS
Hajmi	132.5KB
Xaridlar	0
Yuklab olingan sana	14 Fevral 2024
Kengaytma	doc
Bo'lim	Kurs ishlari
Fan	Mehnat

Sotuvchi

Kenjayev Kenja

Ro'yxatga olish sanasi 27 Yanvar 2024

840 Sotish

Hududiy mehnat taqsimotini o’rganish

Sotib olish

HUDUDIY MEHNAT TAQSIMOTINI O’RGANISH
Mundarija :
Kirish…………………………………………………………… 2
1. Hududiy mehnat taqsimoti xaqida tushuncha ………………. 4
2. Geografik mehnat taqsimotining omillari ……………………. 9
3. Hududiy mehnat taqsimotining bosqichlari ………………… 13
4. Iqtisodiy rayonlashtirish va hududiy mehnat taqsimoti …….. 14
Xulosa …………………………………………………………… 18
Foydalanilgan adabiyotlar ……………………………………… 20
1

Kirish
Ishlab chiqarishni rivojlantirish uchun ijtimoiy mehnat taqsimotining
uchta asosiy shakli mavjud: individual, xususiy va umumiy. Yagona mehnat
taqsimoti korxonalar va ularning ishlab chiqarish bo'linmalarining (ustaxonalar,
bo'limlar) ixtisoslashuvi bilan ifodalanadi. Ixtisoslashuv deganda mehnatning
bir hil (profil) mahsulotini ishlab chiqarish konsentratsiyasi tushuniladi. U shakl
shaklida mavjud: mavzu shakli, batafsil shakl (mahsulotning qismlari va
qismlari, detallari) va texnologik shakli (ishlab chiqarish bosqichlari va
usullari).
Ixtisoslikning predmet shakli deganda, foydalanishga va (yoki) ekspluatatsiyaga
tayyor ishchi kuchining (masalan, asbob-uskunalar, kiyim-kechak va boshqa
buyumlar ishlab chiqarish) ishlab chiqarilishini ajratish tushuniladi.
Ixtisoslikning batafsil (birma-bir) shakli tayyor mahsulotni ishlab chiqarish
uchun mo'ljallangan qismlarni (qismlar, qismlar) ishlab chiqarishni yoki
ta'mirlash paytida eskirgan buyumlarning o'rnini bosish yoki tayyor mahsulotga
biriktirilgan ehtiyot qismlar, asboblar va moslamalar sifatida ajratish bilan
tavsiflanadi. ...
Ixtisoslashtirishning texnologik yoki bosqichli shakli - bu ishlab chiqarishning
ayrim bosqichlarini (bosqichlarini) mustaqil sifatida ajratish (masalan,
markazlashtirilgan quyish, presslash, payvandlash ishlab chiqarish).
Bugungi kunga kelib, amalda o'zlarining uch shaklida ishlab chiqilgan
ixtisoslashuv turlari tasniflanadi, bu mehnatni turiga, turiga, sinfiga va
boshqalarga ko'ra tabaqalashtirish jarayonlarini chuqurroq ochib beradi.
bosqichma-bosqich bosqichma-bosqich o'tish orqali nafaqat korxonalarda, balki
hududlarda ham.
Ushbu tendentsiyadan kelib chiqadiki, mehnat taqsimoti yangi darajaga, shaxsiy
mehnat taqsimoti darajasiga ko'tarildi, bu individual va ijtimoiy mehnat
taqsimoti o'rtasida oraliq o'rinni egallaydi.
2

Shunday qilib, iqtisodiy mintaqaning ixtisoslashuvini rivojlantirish muqarrar
ravishda Rossiya Federatsiyasi sub'ektlari, boshqa ma'muriy birliklar (viloyat,
tuman, shahar), sanoat va agrosanoat majmualari ixtisoslashuvining rivojlanish
bosqichlarini aniqlashtirish zarurligiga olib keladi.
3

1. Hududiy mehnat taqsimoti xaqida tushuncha
Ishlab iqarish kuchlarini joylashtirish bevosita hududiy mehnat taqsimoti
bilan bog’liq. Ammo hududiy mehnat taqsimoti asosan ishlab chiqarishning
hududiy tarkibini bildiradi va shu sababli u aholi va mehnat resurslarini o’z
ichiga olmaydi. Aholining joylanishi esa ko’p hollarda ishlab chiqarishni
hududiy tashkil qilish bilan belgilanadi.
Maxsus adabiyotarda hududiy mehnat taqsimoti bilan bir qatorda
geografik, regional (mintaqaviy), akvatorial mehnat taqsimoti kabi turdosh
tushunchalar uchrab turadi. Albatta, ular o’rtasida jiddiy farq yo’q, faqat
akvatorial mehnat taqsimoti Yer sharining quruqlik qismida emas, balki uning
okean va dengizlarida ishlab chiqarishning rivojlanishi ixtisoslashuvini
anglatadi (akva – suv demakdir).
Hududiy mehnat taqsimoti yoki ishlab chiqarishni hudud bo’ylab
joylashtirish o’z mohiyatiga ko’ra iqtisodiy geografik jarayon hisoblanadi,
chunki iqtisod hudud doirasida taqsimlanadi. Buning natijasida ishlab chiqarish
kuchlarining hududiy tarkibi yoki tizimi (sistema), iqtisodiy rayonlar turi
vujudga keladi. Ularning o’zaro hududiy munosabati va joylanish holati
iqtisodiy geografik vaziyatni ifodalaydi.
Hududiy mehnat taqsimoti ijtimoiy mehnat taqsimotining bir tomonidir.
Ammo, u iqtisodiy mehnat taqsimotidan biroz keyinroq vujudga kelgan. Sababi
– avvallari kishilar tabiatda mavjud imkoniyatlardan foydalanganlar, o’zlarining
u yoki bu joyda ma‘lum mahsulotni yetishtirishlari esa kechroq paydo bo’ldi.
Demak, hududiy mehnat taqsimoti (HMT), soddaroq qilib aytganda, turli
joylarning – mamlakat yoki rayonlarning turli mahsulot ishlab chiqarishga
ixtisoslashuvidir. Natijada ana shu joylarning iqtisodiy «basharasi» shakllanadi
va ularning kattaroq hududiy tizimdagi o’rni o’z aksini topadi.
Agar kengroq qilib ta‘riflamoqchi bo’lsak, HMT – bu ishlab chiqarish
tarmoqlarini hududning tabiiy sharoiti va boyliklari, aholi va mehnat resurslari
4

kabi omillariga qarab joylashtirishdir. Bundan kelib chiqadiki, HMT – ga turli
omillar ta‘sir ko’rsatadi. Ular :
 Tabiiy sharoit va qazilma boyliklari;
 Aholi va mehnat resurslari;
 Transport;
 Ijtimoiy infrastruktura;
 Ekologik vaziyat;
 Iqtisodiy geografik o’rin;
 Bozor manfaatlari va h.k.
Ayni vaqtda ana shu va shunga o’xshash omillar ishlab chiqarish
kuchlarini joylashtirishda ham hisobga olinadi. Binobarin, bu masala keyinroq
mufassal o’rganiladi. Bu yerda faqat bir omilga to’xtab o’tish joiz. Gap
shundaki, avvallari, ya‘ni «Sotsialistik rejalashtirish» davrida eng asosiy omil
o’ta markazlashgan davlat, ya‘ni Butunittifoq manfaatlari edi; qolgan
sharoitlarning qulaylik yoki noqulayliklaridan qat‘iy – nazar, agar davlat, Ittifoq
uchun qaysi bir mahsulo zarur bo’lsa, u albatta yetishtirilishi shart edi. Masalan,
O’zbekistonda paxtadan tashqari boshqa qishloq xo’jalik tarmoqlari
(bog’dorchilik, uzumchilik, polizchilikni ham rivojlantirish mumkin edi, ammo
Ittifoq, markaz sanoati uchun paxta kerakligi tufayli bu yerda xo’jalikning tor
sohasi, xom ashyoga yo’naltirilgan tizimi shakllanadi.
Hozirgi bozor munosabatlari davrida vaziyat butunlay o’zgardi; endigi
sharoitda yetakchi omil bozorning o’zi, talab bo’lib qoldi. Qolgan omillarning
ta‘siri esa bunga nisbatan sustroq. Chunki, nimaga ixtisoslashuv, nima
yetishtirishni davlat emas, bozor belgilaydi, davlat esa, ilgari aytganimizdek, bu
jarayonni u yoki bu vositalar yordamida tartibga solib boradi.
HMT uchun yetishtirilgan mahsulot mahalliy ehtiyojni qondirgan holda
albatta bozorga, almashuvga chiqarilishi kerak. Bundan ayon bo’ladiki, mazkur
jarayonning asosida ishlab chiqarishning nafaqat mujassamlashuvi
(kontsentratsiyasi), balki uning ixtisoslashuvi ham yotadi. Ixtisoslashuv esa
5

mahsulotning chetga yuborilishi bilan belgilanadi. Shu bois, bu yerda ishlab
chiqarilgan mahsulotning ortiqcha qismi boshqa yerga (mamlakat yoki rayonga)
yo’nalishi lozim; mhsulotning shu joyning o’zida to’la, batamom iste‘mol
qilinishi ixtisoslashuv, HMT emas, bu oddiy natural xo’jalikdir. Bunday
davlatlar jahon xo’jalik tizimiga kira olmaydilar, milliy iqtisodiyoti zaifligi
sababli ular jahon bozorida ishtirok eta olmaydilar va doimo «sudraluvchi”
bo’lib qolaveradilar. Agar mamlakat ichida shunday mintaqalar mavjud bo’lsa,
u holda uning yagona geoiqtisodiy tizimi vujudga kelmaydi, iqtisodiy havfsizlik
ta‘minlanmaydi; xo’jalikning hududiy tarkibi shakllanmaganligi, xomligi
natijasida ichki iqtisodiy integratsiya jarayonlari rivojlanmaydi.
HMT – ning rivojlanishida transportning roli katta. Chunki transport
mahsulot ishlab chiqarilgan joy bilan uni iste‘mol qiladigan rayon o’rtasidagi
aloqadorlikni bajaradi, transport harakati esa mahsulotning iste‘mol rayonidagi
qiymatiga kiradi.
HMT – da bir necha bosqich yoki daraja mavjud. chunonchi, sobiq Ittifoq
davrida ular quyidagilar edi :
 Xalqaro yoki mamlakatlararo mehnat taqsimoti;
 Sotsialistik yoki kapitalistik mamlakatlar orasidagi mehnat taqsimoti;
 Butunittifoq mehnat taqsimoti;
 Yirik iqtisodiy rayonlar doirasidagi mehnat taqsimoti;
 Respublikalar ichidagi mehnat taqsimoti .
Bu yerda ta‘kidlash kerakki, ilgarigi tizimda oxirgi ikki bosqichda
hududiy mehnat taqsimoti amalda yo’q edi. masalan, O’rta Osiyo iqtisodiy
rayoni mamlakatga asosan paxta yetishtirib berardi; O’zbekiston ichida esa bu
taqsimot yanada zaif edi.
SSSR – ning parchalanishi natijasida hududiy mehnat taqsimotining
vertikal shaklida keskin o’zgarishlar yuz berdi: ilgarigi ittifoqdosh respublikalar
– endigi mustaqil davlatlar, jumladan O’zbekiston jahon hamjamiyatining
alohida sub‘ekti sifatida bu taqsimotning birinchi bosqichidan joy oldi, ya‘ni
6

beshinchi o’rindan birdaniga birinchi o’ringa ko’tarildi. Albatta, bunday
«sakrash» oqibatida anchagina muammolar yuzaga keldi. Agar bu muammoni
sobiq O’rta Osiyo iqtisodiy rayoni darajasida ko’rmoqchi bo’lsak, hozirgi kunda
qo’shni respublikalar o’rtasida iqtisodiy integratsiya jarayonlarini rivojlantirish,
yagona iqtisodiy makonni shakllantirish juda qiyin bo’lib qoldi. Buning
sabablaridan bir – barcha respublikalarning asosan bir xil mahsulot, ya‘ni paxta
yetishtirishidir.
Huddi shunday vaziyat respublikamiz ichida yanada yaqqolroq ko’rinadi.
Binobarin, milliy iqtisodiyotning biryoqlama, paxta yakka hokimligiga
yo’naltirilgan tizimning o’rniga turli tarmoqlarga ixtisoslashgan xo’jalik
tarkibini vujudga keltirish zarur. Sobiq Ittifoqdan meros qolgan hududning tor
ixtisoslashuvi ayrim viloyatlarda, masalan, Sirdaryo, Jizzax, Namangan,
Surxondaryo, Xorazmda tamomila o’zgartirilganicha yo’q. Shu bois,
mamlakatimizda ichki – mintaqalar va viloyatlar va hatto viloyat doirasida
mehnat taqsimotini chuqurlashtirish lozim.
HMT ixtisoslashuvga, bir joyning ikkinchi joydan xo’jalik yo’nalishi
bo’yicha farq qilishiga, hududiy rang – baranglikka olib keladi. Bu esa iqtisodiy
rayonlarning shakllanishiga asos bo’lib xizmat qiladi. Demak, hududiy mehnat
taqsimoti → ixtisosshuv → iqtisodiy rayonlar o’rtasida zanjirsimon aloqadorlik
mavjud.
Iqtisodiy rayonlashtirish masalalari. O’zbekiston hududining tabiiy
geografik jihatdan turli – tumanligi uning «geografik geometriyasini», hududiy
iqtisodiyotining shakllanishiga sabab bo’ladi. Jumladan, Respublika
maydonining 70 foizidan ko’prog’ini tekisliklar tashkil etishi, an‘anaviy
sug’orma dehqonchilik uchun kerak bo’lgan suv resurslarining notekis
taqsimlanishi, aholi va ishlab chiqarish zich joylashgan voha va vodiylar bilan
bir qatorda yaxshi o’zlashtirilmagan cho’l mintaqasining mavjudligi ichki
hududiy – iqtisodiy tuzilmaning shakllanishini belgilab beradi. Shuningdek,
bunga mamlakat geoqiyofasi (hududining konfiguratsiyasi, shimoli – g’arbdan
7

janubi – sharqqa cho’zilganligi), chegara chizig’i, uning oddiy va murakkabligi
ham ta‘sir etadi.
Ta‘kidlash joizki, mamlakat hududi ichki tuzilmasining tabiiy jihatdan har
xilligi uning iqtisodiy rivojlanishida ijobiy ahamiyatga ega. Chunki, bunday
tabiiy geografik holat iqtisodiy geografik vaziyatning shakllanishi, hududiy
mehnat taqsimotining keng rivojlanishiga imkon beradi. Zero, har qanday
mukammal tizim bir tusdagi tarkibiy qismlarning oddiy yig’indisi emas, balki
ularning turli – tumanligidan tashkil topadi. Aynan ana shunday sharoitda
hududiy birliklar bir – birini to’ldiradi, ular o’rtasida iqtisodiy integratsiya
jarayoniga ehtiyoj tug’iladi vash u asosda iqtisodiyotning hududiy samaradorligi
vujudga keladi.
Biror - bir mamlakatning hududi tabiiy va iqtisodiy jihatdan mutloq bir xil
bo’lmaydi. Huddi shunga mos ravishda ishlab chiqarish kuchlari ham hudud
bo’yicha bir tekis joylashmaydi. Notekislik esa o’ziga xos hududiy – iqtisodiy
rivojlanish omilidir. Qizig’i shundaki, har qanday mamlakat yoki viloyat
o’zining hududida ishlab chiqarish kuchlarini bir tekis joylashtirishga, hududlar
ijtimoiy – iqtisodiy rivojlanishini tenglashtirishga harakat qiladi, ammo mutloq
holda bunday tenglik hech qachon amalga oshmaydi.
O’zbekiston iqtisodiyoti asosan maydoni uncha katta bo’lmagan vodiy va
vohalarga to’g’ri keladi. Masalan, Farg’ona vodiysida (hududi Respublika
maydonining atigi 4 foizini tashkil qiladi) mamlakat iqtisodiy – demografik
salohiyatining ijtimoiy – iqtisodiy zichligi Respublika o’rtacha ko’rsatkichidan
7,5 marta ziyod.
Bozor munosabatlari nafaqat tarmoq va korxonalararo raqobatni, balki
hududlar – iqtisodiy rayonlar orasida ham sog’lom raqobat muhitini taqozo
etadi. Bunda har bir hudud o’z ichki imkoniyatlari, rivojlantiruvchi kuchlaridan
to’laroq va samarali foydalanishga, qulay investitsiya muhitini shakllantirgan
holda eksport salohiyatini oshirishga intiladi.
8

Respublikamizni iqtisodiy rayonlashtirish ancha boy tarixga ega. Dastlab,
masalan, 60 – yillarda bu yerda 5 iqtisodiy rayon ajratilgan: Toshkent, Farg’ona,
Zarafshon, Quyi Amudaryo va Janubiy iqtisodiy rayonlar. O’sha davrlarda ham
bu masala bilan ToshDU (O’zMU) iqtisodiy geograflari – V.M. Chetirkin,
Yu.G. Tsapenko, keyinchalik Z.M. Akramov, O.B. Otamirzaev, A.S. Solievlar
hamda O’zFA Ishlab chiqarish kuchlarini joylashtirish kengashi (K.N.
Bedrintsev, S.K. Ziyodullaev) shug’ullanishgan. Ular ajratgan iqtisodiy
rayonlarning miqdori avvallari bir xil, ammo rayonlarning tarkibida ayrim
farqlar mavjud bo’lgan. Chunonchi, ToshDU rayonlashtirishda Qashqadaryo
viloyati Janubiy iqtisodiy rayoni tarkibida ko’rilgan, O’zFA da esa bu viloyat
Zarafshon iqtisodiy rayoniga kiritilgan; har ikkisida ham Toshkent iqtisodiy
rayoni Toshkent va Sirdaryo viloyatlaridan tashkil etilgan.
Saksoninchi yillarda ToshDU olimlari yangi Mirzacho’l iqtisodiy rayonini
ajratishini taklif qilishgan, O’zFA esa Samarqand – Qashqadaryo rayonini
belgilashgan. Ayni vaqtda o’rta maktab darsliklarida bu viloyatlar alohida
iqtisodiy rayonlar darajasida (ya‘ni Samarqand va Qashqadaryo iqtisodiy
rayonlari) ajratilgan va hozirgacha shu tartibda o’qitib kelinmoqda. Shunday
qilib, tarkibi jihatidan munozarasiz rayonlar faqat Farg’ona va Quyi Amudaryo
bo’lgan. Keyinchalik Toshkent hamda Mirzacho’l (bir vaqtlar u O’zFA da
Sirdaryo – Jizzax rayoni deb ham atalgan) rayonlari tarkibi bo’yicha ham o’zaro
«murosaga» kelishilgan.
2. Geografik mehnat taqsimotining omillari
So’nggi yillarda, mamlakatimizning siyosiy mustaqillikka erishuvi, uning
iqtisodiyotini bozor munosabatlariga o’tishi, ichki hududiy mehnat taqsimoti va
mintaqalararo iqtisodiy integratsiya jarayonini rivojlantirish, transport
mustaqilligini ta‘minlash kabi dolzarb masalalar iqtisodiy rayonlashtirish
muammosini qaytadan ko’rib chiqishni talab qildi. Agar avvallari iqtisodiy
rayonlashtirish va hududiy – iqtisodiy tadqiqotlar «sotsialistik planlashtirish»
nuqtai – nazaridan olib borilgan bo’lsa, hozirgi sharoitda u, eng avvalo,
9

davlatning ilmiy asoslangan mintaqaviy siyosatini amalga oshirish uchun
zarurdir.
Yuqoridagilardan kelib chiqqan va uzoq istiqbolni hisobga olgan holda
mamlakat milliy iqtisodiyotining hududiy tarkibini 6 ta asosiy iqtisodiy rayonlar
yoki mintaqalar majmuasi shaklida kiritish taklif qilinadi. Bu yerda avvalgi
rayonlashtirishdan farq Samarqand va Qashqadaryo viloyatlariga tegishli.
Qashqadaryo viloyatini, yangi G’uzor – Boysun – Qumqurg’on temir yo’lini
qurilishi munosabati bilan, Surxondaryo bilan birgalikda Janubiy iqtisodiy
rayoni tarkibiga, Samarqand viloyati esa, uning tarixiy – geografik rivojlanish
omilini e‘tiborga olib, an‘anaviy Zarafshon iqtisodiy rayoniga kiritiladi .
Yuqorida ajratilgan asosiy iqtisodiy rayonlar (16 – jadval) quyidagi
talablarga javob berishi kerak :
 Katta iqtisodiy va demografik salohiyatga ega bo’lishi (aholisi kamida
1,5 – 2,0 mln kishi, yalpi milliy mahsulot 5 foizdan ortiq);
 Mamlakat milliy iqtisodiyoti va uning eksport salohiyatini yuksaltirishda
faol ishtirok etishi;
 Ichki hududiy – iqtisodiy jihatidan yaxlitlik;
 Rayon hosil qiluvchi tarmoq va markazlarning mavjudligi;
 Mintaqaviy iqtisodiyotning kompleks rivojlanganligi;
 Xo’jalikning bazaviy sohalariga ega bo’lishi (elektr energetika, qurilish
va paxta tozalash sanoati);
Transport va boshqa infrastruktura tizimining shakllanganligi va
boshqalar .
Mazkur imkoniyatlarga ega bo’lgan har bir iqtisodiy rayon ikki asosiy
vazifasini bajaradi: birinchidan, u mamlakat iqtisodiyotining katta bir qismi
sifatida uning muhim ijtimoiy – iqtisodiy muammolarini hal etishi va,
ikkinchidan, o’zining alohida hududiy – iqtisodiy birlik (tizim) darajasida
mustaqil rivojlanish imkoniyatiga ega bo’lishi kerak. Birinchi vazifa iqtisodiy
10

rayonlarning ixtisoslashuvi, ularning mintaqalararo, milliy va jahon bozorlariga
chiqishini, ikkinchisi esa kompleks (ya‘ni har tomonlama) rivojlanishini nazarda
tutadi.
Demak, ixtisoslashuv va kompleks; ixtisoslashuv rayon «basharasi»,
o’rnini ifodalab uning faolligi va harakatchanligi belgilasa, komplekslik
tamoyili rayon xo’jaligining ichki jihatdan har tomonlama rivojlanishi, mahalliy
muammolarni hal eta olishini ta‘minlaydi. Shu bilan birga komplekslik turli
bosqichdagi hududiy birlikda bir xil bo’lmaydi. Quyi darajadagi komplekslik
yuqori bosqichdagi hudud iqtisodiyoti kompleksligidan torroqdir. Ayni vaqtda
quyi darajadagi rayonning ixtisoslashgan tarmoqlari yuqori bosqichdagi rayon
va mamlakat milliy iqtisodiyotida mahalliy ahamiyatga ega bo’lishi mumkin.
O’zbekiston iqtisodiy rayonlarining maydoni har xil: ularning o’rtasidagi
farq 12 karraga (martaga) barobar. Eng kichik rayon Toshkent, eng kattalari esa
Quyi Amudaryo va Zarafshon iqtisodiy rayonlaridir. Birgina Qoraqalpog’iston
Respublikasining maydoni Zarafshon iqtisodiy rayonidan, Navoiy viloyati
Toshkent, Mirzacho’l, Farg’ona va Janubiy iqtisodiy rayonlar yig’indisidan
kattaroq. Eng kichik viloyatlar Sirdaryo va Andijon bo’lib, ularning hududi 4
ming kv. km atrofida.
Demografik salohiyat ham bir xil taqsimlanmagan. Masalan, Farg’ona
mintaqasi O’zbekiston Respublikasi aholisining 28 foizini tashkil qiladi.
Shuningdek, aholi soni Zarafshon va Toshkent iqtisodiy rayonlarida ham
ko’proq, Mirzacho’l mintaqasida esa u atigi, 6,6 foizni tashkil qiladi, xolos.
Yalpi milliy mahsulot bo’yicha oldingi o’rinda Toshkent iqtisodiy rayoni,
eng orqada – Mirzacho’l turadi. Yalpi milliy mahsulot va demografik salohiyat
o’rtasidagi nisbatan (indeks) faqat Toshkent va qisman Zarafshon iqtisodiy
rayonlarida ijobiy, ya‘ni 1,00 dan yuqori, qolgan mintaqalar bu jihatdan zaifroq.
Sanoat ishlab chiqarishi ham aynan ana shu iqtisodiy rayonlarda
rivojlangan. Viloyatlar miqyosida esa Toshkent va Navoiy keskin ajralib turadi;
Farg’ona, Sirdaryo, Andijon, Buxoro viloyatlari o’rtacha va undan biroz
11

yuqoriroq darajada. Ayni vaqtda qolgan viloyatlar, ayniqsa Jizzax,
Surxondaryo, Namangan hamda Qoraqalpog’iston sanoati uncha taraqqiy
etmagan.
Agrar soha, Toshkent, Farg’ona va Zarafshon rayonlarida yaxshiroq
rivojlangan, qolganlarida qishloq xo’jaligi mahsulotlarining nisbiy
ko’rsatkichlari rayonlar demografik salohiyatidan past. Binobarin, aytish
mumkinki, ular o’zlarining qishloq xo’jaligi mahsulotlariga bo’lgan
ehtiyojlarini to’la qondira olmaydilar. Bu xulosa, eng avvalo, Jizzax, Namangan
viloyatlari va Qoraqalpog’iston Respublikasiga dahldor.
Investitsiya muhiti Toshkent va Janubiy iqtisodiy rayonlarda qulayroq
(xususan, Toshkent va Qashqadaryo viloyatlarida). Bu jihatdan Navoiy
viloyatida ham umumiy vaziyat yomon emas, ammo Mirzacho’l mintaqasi va
Surxondaryo viloyatiga sarf qilingan kapital mablag’lar miqdori ancha kam.
Ijtimoiy sohalar rivojlanishi ham mintaqalar va viloyatlar miqyosida turlicha.
Jumladan, bu holat Toshkent mintaqasida birmuncha ijobiy bo’lsa, qolganlarida
va, ayniqsa Jizzax, Xorazm, Surxondaryo viloyatlari hamda Mirzacho’l
mintaqasida savdo oboroti va aholiga pullik xizmat ko’rsatish darajasi ancha
pastroq (jadvalga qarang).
Har bir iqtisodiy rayon mumkin qadar o’zining elektroenergetika qurilish
ba‘zasiga ega bo’lishi kerak. Elektroenergetika tizimi Toshkent, Mirzacho’l va
qisman Zarafshon iqtisodiy rayonlarida yaxshiroq shakllangan, qolgan
rayonlarda esa u bo’shroq. Qurilish ba‘zasi Toshkent, Farg’ona va Zarafshon
rayonlarida mavjud. Bu soha ayniqsa Quyi Amudaryo, Farg’ona hamda
Mirzacho’l rayonlarida muammodir.
3. Hududiy mehnat taqsimotining bosqichlari
O’zbekiston uchun uning barcha rayonlarida paxta tozalash sanoati va
to’qimachilik rivojlanishi xosdir. To’qimachilik hozirgi kunda ko’pgina
12

iqtisodiy rayonlarda mavjud, u faqat janubiy va xususan Mirzacho’lda
rivojlanmagan xolos.
Jadvaldagi rayonlar (tumanlar emas) asosiy iqtisodiy rayonlar hisoblanadi.
Undan yuqori va quyi bosqichlarni ham ajratish mumkin. Masalan, katta
ko’lamda Respublikada Markaziy (Toshkent va Mirzacho’l iqtisodiy rayonlari),
janubi – g’arbiy (Zarafshon va janubiy – iqtisodiy rayonlar) hamda asosiy
iqtisodiy rayonlarga mos holda janubi – sharqiy (Farg’ona) va shimoli – g’arbiy
(Quyi Amudaryo) mintaqalar ajratiladi.
Quyi darajadagi iqtisodiy rayonlar faqat hududi kattaroq ichki tafovutlari
sezilarli bo’lgan viloyatlarda shakllangan. Jumlandan, Toshkent mintaqasida
Toshkent – Chirchiq, Angren – Olmaliq, Bekabod – Namangan viloyatida
Namangan va Chust – Pop, Farg’ona viloyatida Farg’ona va Qo’qon,
Samarqand viloyatida Samarqand va Kattaqo’rg’on rayonlari («okruglari»)
ajratilish mumkin.
Ta‘kidlash zarurki, HMT mintaqalarning iqtisodiy mustaqilligini ta‘minlashga
yordam beradi. Ammo, shu bilan birga hududlararo iqtisodiy aloqalar ham
kerak. Zero, hududlarning xo’jalik ixtisoslashuvi bo’yicha turlanishi ular
o’rtasidagi iqtisodiy aloqalarni taqozo etadi.
HMT va integratsiya natijasida turli miqyosdagi bozorlar vujudga keladi.
Ular mahalliy, mintaqaviy, mintaqalararo, milliy va xalqaro darajada bo’ladi.
mamlakatlar doirasidagi bozorlar esa amaldagi iqtisodiy rayonlar chegarasini
belgilaydi, chunki har bir bosqichdagi bozor o’zining ta‘sir doirasiga, makoniga
ega. Nemis olimi A. Lyosh ham o’z vaqtida iqtisodiy landshaftlar (rayonlar)-ni
bozorlar makoni, ta‘sir radiusi yoki hududi bilan aniqlangan edi, hozirgi kunda
esa ixtisoslashgan tarmoqlarni bozorga ixtisoslashgan tarmoqlar, deb ham
aytishadi.
Har bir mamlakat milliy iqtisodiyotining barkamolligi mustahkamligi
bosqichma – bosqich turli darajadagi bozorlarni o’z mahsuloti bilan
to’yintirilishi, import mahsulotlarining o’rnini qoplovchi imkoniyatlarni yaratish
13

negizida amalga oshiriladi. Huddi shu maqsadda xalq iste‘mol mollarini
ko’proq yetishtirish ayni muddaodir.
4. Iqtisodiy rayonlashtirish va hududiy mehnat taqsimoti
Hozirgi davrning eng muhim muammolaridan bir – respublika ichida
hududiy mehnat taqsimotini rivojlantirish, iqtisodiy rayonlar va viloyatlar
xo’jalik tizimini shakllantirishdan iboratdir. Bu o’rinda barcha hududlarning
faqat yoki asosan paxtachilikka ixtisoslashuvi aslo shart emas; u bilan birga
xo’jalikning yana boshqa sohalari ham rivojlanishi zarur. Masalan, Farg’ona
iqtisodiy rayonida (paxtachilikdan tashqari) pillachilik, bog’dorchilik,
to’qimachilik va mashinasozlik (avtomobilsozlik), Qashqadaryo – neft va gaz
sanoati, Qoraqalpog’istonda – ximiya rivojlanishi va h.k. Ana shundagina
mintaqalar mamlakat tashqarsidagi bozorlarga chiqish imkoniyatiga ega
bo’ladilar. Bu esa ochiq, erkin iqtisodiyot, bozor munosabatlariga mos keladi,
iqtisodiyotni yanada liberallashtirishga sharoit yaratadi.
Jahon tajribasi shuni ko’rsatadiki, mamlakatlarning alohida, «berk», ya‘ni
eksport – importsiz rivojlanishi yaxshi iqtisodiy natijalar bermaydi. Shuning
uchun ilg’or mamlakatlarda ochiq savdo, ya‘ni fritreder printsiri mavjud.
Bizning mustaqil mamlakatimiz ham xalqaro geografik mehnat taqsimotida,
jahon bozori va xo’jalik tizimida o’ziga munosib va nufuzli o’ringa ega bo’lishi
kerak. Respublikaning bunday faolligi esa mintaqalar – iqtisodiy rayonlar va
viloyatlar salohiyati orqali amalga oshiriladi.
Hududiy mehnat taqsimotining yuqori bosqichida ham jiddiy o’zgarishlar
yuz bermoqda. Eng muhimi jahon xo’jalik tizimi yanada rivojlanib bormoqda.
Bunga sabab bu tizimning globallashuvi, mamlakat va regionlararo mehnat
taqsimotining takomillashuvi, iqtisodiy integratsiya jarayonlarining faollashuvi,
yirik Trans – milliy kompaniya va korporatsiyalarning butun dunyoni
o’rgimchakdek o’rab olishi va boshqalardir.
E‘tiborga olish joizki, avvallari jahon mamlakatlari u yoki bu mahsulot
yetishtirishga moslashgan bo’lsalar (Braziliya - kofe, Kuba – shakar,
14

Mo’g’iliston – teri, jun), endigi kunda ular mahsulotlarning turli xillariga
ixtisoslashishmoqdalar. Ayni vaqtda yetuk mamlakatlar ilmiy – texnika
taraqqiyotining oldingi saflarida bori, zamonaviy, ilm talab ishlab chiqarish
tarmoqlariga, yangi texnologiyalarga (nou-xau) ixtisoslashib bormoqdalar.
Ulardagi mavjud ishlab chiqarish sohalari boshqa mamlakatlarga ko’chmoqda.
Natijada mamlakatlar iqtisodiy rivojlanishi darajasidagi farq, notekis holda
kuchaymoqda.
Shu bilan birga xalqaro miqyosda mamlakatlarning ayrimlari quro – yaroq
ishlab chiqarishga, yana ba‘zi birlarining norasmiy ravishda narkobiznesga
ixtisoslashuvi ham kuzatilmoqda. Bundan tashqari, xizmat ko’rsatish, xalqaro
turizm ham qator mamlakatlarning rivojlangan industriyasiga aylanmoqda.
Xalqaro mehnat taqsimotining yanada chuqurlashuvi va intensivlashuvi
natijasida dunyoning turli qismlarida mamlakatlarning yirik hududiy – iqtisodiy
birikmalari vujudga kelmoqda. chunonchi, 1957 yilda shakllangan Yevropa
Hamjamiyati yoki Umumiy bozor – hozirzi Yevropa Ittifoqi 15 mamlakatni o’z
doirasiga oldi va ular orasida mehnat taqsimoti rivojlanmoqda (2010 yilgacha
bu Ittifoqqa yana 11 mamlakatning qo’shilishi mo’ljallanmoqda). Huddi shunga
o’xshash Osiyo – Tinch okeni regioni, Shimoliy Amerikada ham yirik
mamlakatlararo iqtisodiy tizimlar paydo bo’lmoqda. Ehtimol kelajakda ular
MDH hududida, jumladan, O’rta Osiyo va Qozog’iston mintaqasida ham
shakllanishi mumkin. Buning oqibatida xalqaro mehnat taqsimotining asosiy
sub‘ekti sifatida alohida mamlakatlar emas, balki ko’proq mamlakatlararo
iqtisodiy iyushmalar katta ahamiyatga ega bo’ladi.
15

O’zbekiston Respublikasi aholi va ishlab chiqarishning hududiy tarkibi (2000 y., jamiga nisbatan foiz hisobida)
№ Iqtisodiy
mintaqa va
viloyatlar May-
doni Aholisi
(1.01.200
0) Iqtisodiyot
da band
bo’lganlar Yalpi
milliy
mahs
ulot Sanoat
mahsulo
ti Xalq
iste‘
mol
molla
ri Qishl
oq
iste‘m
ol
molla
ri Shu jumladan, Invest
itsiya
(kap.
mabla
g’) Savdo
oboroti Puli
xizmat
Dehqonc
hilik Chorv
achili
k
1 Toshkent
mintaqasi 3,5 18,4 21,2 26,6 32,5 26,1 12,2 11,0 13,4 30,3 34,3 42,1
1,1 Toshkent viloyati 3,5 9,6 10,0 10,2 15,6 9,2 12,2 11,0 13,4 6,1 8,7 8,6
1,2 Toshkent shahri . . . 8,8 11,2 16,4 16,9 16,9 - - - 24,2 25,6 33,5
2 Mirzacho’l
mintaqasi 5,7 6,6 6,0 5,7 4,5 3,1 8,7 7,5 10,2 4,6 3,5 3,5
2,1 Jizzax viloyati 4,7 4,0 3,3 3,0 0,9 1,0 5,0 3,9 6,3 2,3 1,6 2,3
2,2 Sirdaryo viloyati 1,0 2,6 2,7 2,7 3,6 2,1 3,7 3,6 3,9 2,3 1,9 1,2
3 Farg’ona
mintaqasi 4,0 27,7 27,5 24,8 25,4 30,2 27,3 30,6 23,2 17,6 29,5 20,1
3,1 Andijon viloyati 0,9 8,9 9,3 8,3 9,8 14,5 10,4 12,4 7,9 5,6 10,2 8,4
3,2 Namangan
viloyati 1,6 7,9 6,8 5,2 3,3 4,8 6,6 6,5 6,7 4,5 5,3 4,2
3,3 Farg’ona viloyati 1,5 10,9 11,4 11,3 12,3 10,9 10,3 11,7 8,6 7,5 14,0 7,5
16

4 Zarafshon
mintaqasi 37,4 19,9 20,3 20,7 26,2 23,9 23,1 22,2 24,4 16,6 16,2 17,4
4,1 Buxoro viloyati 9,0 5,8 6,6 7,5 6,4 7,3 8,0 9,0 6,8 4,9 4,4 6,3
4,2 Navoiy viloyati 24,7 3,2 3,5 4,2 10,8 2,0 3,5 2,6 4,7 5,5 2,6 2,8
4,3 Samarqand
viloyati 3,7 10,9 10,2 9,0 9,0 14,6 11,6 10,6 12,9 6,2 9,2 8,3
5 Janubiy mintaqa 10,9 15,9 14,5 12,4 10,4 8,4 15,9 14,5 17,8 20,2 9,6 8,6
5,1 Surxondaryo
viloyati 4,5 7,1 6,4 5,2 2,6 3,4 7,8 6,6 9,3 3,3 3,8 4,0
5,2 Qashqadaryo
viloyati 6,4 8,8 8,1 7,2 7,8 5,0 8,1 7,9 8,5 16,9 5,8 4,6
6 Quyi Amudaryo
mintaqasi 41,5 11,5 10,5 9,8 6,0 8,3 12,8 14,2 11,0 10,6 6,9 8,3
6,1 Qoraqalpog’iston
Respublikasi 37,1 6,1 5,4 4,1 2,7 3,3 4,1 5,0 3,0 6,5 3,1 3,1
6,2 Xorazm viloyati 1,4 5,4 5,1 5,7 3,3 5,0 8,7 9,2 8,0 4,1 3,8 5,2
17

Xulosa
Mehnat taqsimotining ijtimoiy shakllari va ilmiy-texnikaviy taraqqiyotning
ta'siri ostida ishlab chiqarishni kontsentratsiyalash jarayonlarining to'rt turi
rivojlandi: jamlama, texnologik, ishlab chiqarish va tashkiliy-iqtisodiy
shakllar.Yalpi kontsentratsiya bu mashina va uskunalarning (birlik) birlik
quvvatini oshirishdan iborat. Masalan, elektroenergetikada turbinalarning birlik
quvvati oshmoqda, mashinasozlikda "Protsessing markazi" turidagi ko'p
funktsiyali dastgohlar, raqamli boshqariladigan dastgohlar, ko'p funktsiyali
kompyuterlar, universal avtomatlashtirilgan loyihalash tizimlari, kuchli
kimyoviy uskunalar va boshqalar ishlab chiqarish ko'paymoqda.
Texnologik konsentratsiya - bu ishlab chiqarish hajmini oshirishning usulidir.
Bunday kontsentratsiya bir xil turdagi jihozlarning sonini ko'paytirish orqali
jadal ravishda, agregat asosida rivojlanib borishi mumkin. Texnologik
kontsentratsiyaga misol sifatida ixtisoslashtirilgan quyma ishlab chiqarish
quvvatlari - santrolitlar, yigirish, to'quvchilik, ishlov berish va yig'ishda doimiy
va ommaviy ishlab chiqarish, kimyo, engil va oziq-ovqat sanoatida
avtomatlashtirilgan va avtomatik ishlab chiqarish hisoblanadi.
Zavodning kontsentratsiyasi korxonalar va tarmoqlarning hajmini ko'paytirish
orqali amalga oshiriladi. U nafaqat agregat va texnologik kontsentratsiya
asosida, balki bir nechta sanoatlarni birlashtirgan holda birlashish orqali
rivojlanadi. Bular, qoida tariqasida, ixtisoslashgan korxonalar (masalan,
AvtoVAZ) va korxona kombinatlari, shu jumladan bir yoki bir nechta sohaning
turli xil ishlab chiqarishlari.
Tashkiliy va iqtisodiy kontsentratsiya bu korxonalar uyushmalarining tashkil
etilishidir. Sanoat tarmoqlarida juda ko'p turli xil uyushmalar shakllandi.
Ularning barcha modifikatsiyalari quyidagi mezonlarga ko'ra tasniflanishi
18

mumkin: ishlab chiqarish faoliyatining tabiati; faoliyat ko'lami; uyushmani
tashkil etuvchi bo'linmalarning huquqiy mustaqilligi; ixtisoslashtirish va
kontsentratsiya shakllari.
Ishlab chiqarish faoliyati xarakteriga ko'ra birlashmalar ishlab chiqarishga
bo'linadi; ilmiy; ilmiy-ishlab chiqarish; ta'lim va ilmiy birlashmalar (UNO);
ilmiy-ishlab chiqarish (NPO); ilmiy-texnik (STO); o'quv-ilmiy-ishlab chiqarish
(UNPO); agrosanoat birlashmalari (APO); sanoat zavodlari (PC) va boshqalar.
Butunittifoq, respublika, mintaqaviy, tarmoqlararo, tarmoqlararo va mahalliy
birlashmalar o'z faoliyatlarining ko'lami va hududida farqlanadi.
Uyushma tarkibiga faqat mustaqil korxona yuridik shaxs sifatida faoliyat
ko'rsatadigan mustaqil mustaqil korxonalar, mustaqillikdan mahrum bo'lgan
korxonalar va aralash mulkchilik korxonalari kirishi mumkin. Agar assotsiatsiya
qonuniy huquqlarga ega bo'lgan bosh kompaniya bo'lsa, bu birlashma bo'lib,
qolganlari qonuniy huquqlarga ega bo'lmagan ishlab chiqarish ob'ektlari,
ustaxonalar yoki assotsiatsiya tomonidan taqdim etiladigan huquqiy mustaqilligi
cheklangan korxonalar sifatida faoliyat yuritadilar.
Uyushma tashkil etishning asosiy printsipi ishlab chiqarishni ixtisoslashuv
asosida konsentratsiyalashganligi sababli, ushbu mezonga ko'ra ular asosan
ishlarni ixtisoslashtirishning sub'ektiv, batafsil va texnologik shakllari, faoliyat
turlari, ma'lum bir hududda ishlab chiqarilgan mahsulotlar bilan birlashtiriladi.
19

Foydalanilgan adabiyotlar
1. Sh.M.Mirziyoevning Oliy Majlisga Murojaatnomasi. - Toshkent: O‘zbekiston,
NMIU, 2018.
2. Sh.M.Mirziyoevning. Konstitutsiya — erkin va farovon hayotimiz,
mamlakatimizni yanada taraqqiy ettirishning mustahkam poydevoridir. –Toshkent:
O‘zbekiston NMIU, 2018.
3. SH.M. Mirziyoev. - Toshkent: O‘zbekiston, NMIU, 2017
4. SH.M. Mirziyoev. - Toshkent: O‘zbekiston, NMIU, 2016.
5. Sh.M.Mirziyoevning Qonun ustuvorligi va inson manfaatlarini ta'minlash - yurt
taraqqiyoti va xalq farovonligining garovi. 2020 yil
6. Sh.M.Mirziyoevning. Oliy Majlisga Murojaatnomasi. - Toshkent: O‘zbekiston,
NMIU, 2018
7. Komilova N.Q .Tibbiyot geografiyasining nazariy va amaliy masalalari.
Monografiya. -Toshkent, ―SHARQ , 2016. 277 b.‖
7. Malxazova S.M. Mediko-geograficheskiy analiz territoriy: kartografirovanie,
otsenka, prognoz. -M.: Nauchnыy mir, 2001. 240 s.
9. CHaklin A.V. Meditsinskaya geografiya. -M.: Znanie, 1977. -128 s.
10. Komilova N., Ravshanov A., Muhammedova N. Tibbiyot geografiyasi va
global salomatlik. O’quv qo’llanma.T. ―Unversitet , 2018 y.
‖
Qo’shimcha adabiyotlar:
11. O’zbekiston Respublikasini yanada rivojlantirish bo’yicha Harakatlar
strategiyasi to’g’risida. O’zbekiston Respublikasi qonun hujjatlari to’plami, 2017 y
6-son, 70-modda.
12.Vazirlar Mahkamasining 2016 yil yakunlari va 2017 yil istiqbollariga
bag’ishlangan

20

HUDUDIY MEHNAT TAQSIMOTINI O’RGANISH

Sotib olish

O'xshash dokumentlar
Argos test javoblari 2025-2026. 1000 ta savolga javob
Mehnatni ratsional tashkil etishda jismoniy tarbiyaning ahamiyati