Huquq tizimining tarkibiy tuzilishi - Юриспруденция - Курсовые работы

Информация о документе

Цена	9000UZS
Размер	36.2KB
Покупки	0
Дата загрузки	30 Сентябрь 2019
Расширение	docx
Раздел	Курсовые работы
Предмет	Юриспруденция

Huquq tizimining tarkibiy tuzilishi

Купить

Huquq tizimining tarkibiy tuzilishi Reja: 1. Huquq normasi huquq tizimining dastlabki tarkibiy unsuri sifatida 2. Huquq instituti va huquq sohasi

Huquq normasi huquq tizimining dastlabki tarkibiy unsuri sifatida Huquq tizimi tushunchasini uning muayyan tarkibiy qismlardan ekanligi bilan izohlashga ushbu ishning ilk bobida imkon qadar harakat qilingan edi. Dastlab huquq tizimining tarkibiy qismlari o‘zaro bog‘liqlikda tadqiq etilgan bo‘lsa, endilikda ularning har birini alohida-alohida tarzda ko‘rib chiqish zarur bo‘ladi. Bitiruv-malakaviy ishi mavzusining aniq nomlanishi ham aynan shuni talab etadi. Prof. S.S. Alekseyev butun huquqni, huquq tizimini qandaydir bir binoga, huquq normalarini esa uning g‘isht bo‘lakchalariga qiyoslaydi. Ushbu o‘xshatishdan ham ko‘rinib turibdiki, huquq normasi huquq tizimining eng kichik, birlamchi unsuridir. Huquq normasining yaxlit bir tizimning bo‘lakchasi ekanligi unda, birinchidan, huquqqa xos bulg

Huquq normasi prof. Z. M. Islomovning yozishicha, quyidagi o‘ziga xos xususiyatlarga ega:  Huquq normasi jamiyat, davlat va shaxs uchun qadr-qimmatli bo‘lgan, ahamiyatga molik bo‘lgan ijtimoiy munosabatlarni o‘zida aks ettiradi. Bunda adolat va erkinlik g‘oyalari bilan belgilanadigan ijtimoiy munosabatlar huquq(qonun) yo‘li bilan tartibga solish predmetiga aylanadi. Shuni aytib o‘tish joizki, huquq normalarida ijtimoiy voqe’lik, uning yo‘nalishlari va rivojlanish istiqbollarini ifodalashning o‘ziga xosligi va murakkabligi e’tibor markazida bo‘lmog‘i darkor. Zero, ilmiylik tamoyilidan chekinish xato, nobop huquq normalarining qabul qilinishiga sabab bo‘lishi mumkin. Huquq normalarida aks ettirilgan ijtimoiy munosabatlar muhimlik, dolzarblik darajasidan kelib chiqib, ularning huquq tizimida

yurish-turishi huquq normasi talablariga mos bo‘lsa, davlat va jamiyatning unga ta’siri ijobiy bo‘ladi, aksincha bo‘lib mos kelmaganda esa, ya’ni norma talablari buzilsa, oqibatda salbiy ta’sir amalga oshiriladi. Yuridik adabiyotlarda huquq normalarining shuningdek, quyidagi o‘ziga xos xususiyatlari ham sanab o‘tiladi:  Huquq normasi bu pozitiv huquqdagi munosabatlarni tartibga souvchi xulq-atvor, yurish-turish qoidasidir; huquq normasining formal belgilanganligi, uning rasmiylashgan xususiyat kasb etishi. YA’ni xulq-atvor qoidalari muayyan manbada mustahkamlangan norma ko‘rinishida bo‘ladi. Huquq normasining mazmuni faqatgina rasmiy mustahkamlangan ko‘rinishda talqin etiladi va mavjud bo‘ladi; huquq normasining aniqligi. Huquq normalarida xulq-atvor qoidalari eng muhim chizgilarda ifodal

tafakkuriy(qonun chiqaruvchi avvaldan dasturlashtirgan ijtimoiy munosabatlar modellari) hamda irodaviy(qonun chiqaruvchining muayyan munosabatlarning real mavjudligini faol asoslashi) holatlarning mavjudligi bilan izohlanadi. Huquq normalarining yuridik mazmuni esa har ikki holatni ham rasmiylashtiradi, ularga yuridik o‘ziga xoslik taqdim etadi. Huquq normalarining yuridik mazmuni ularning o‘zida ifodalangan xulq-atvor qoidasi sifatida tushunilishi mumkin, uni aniqlash uchun esa qonunchilik matnini o‘qishning o‘zi kifoya qiladi. Huquq normalarining informatsion mazmuni ularda aynan qanday xulq-atvor modeli aks etganini bildiradi. Bunda huquq normalarining mazmuni bilish nazariyasi nuqtai nazaridan tadqiq qilinmoqda. Huquq normalarining mazmuniga nisbatan bunday yondashuv ularning bilish fu

tasniflanib, bu yerda ayrim jihatlar hal qiluvchi ahamiyatga ega bo‘ladi. Bu–huquq funksiyalari va ijtimoiy munosabatlarning alohida (individual) tartibga solinishi. Bunda huquq normalari mazmuni bo‘yicha tartibga soluvchi, qo‘riqlovchi va ixtisoslashgan normalarga bo‘linadi. Tartibga soluvchi (regulyativ) normalar ijtimoiy munosabatlarni ular ishtirokchilariga huquqlar berish va majburiyatlar yuklash yo‘li bilan tartibga solishga yo‘naltirilgan. Masalan, O‘zbekiston Respublikasi Soliq kodeksining 11- 12-moddalarida soliq to‘lovchilarning huquq va majburiyatlari mustahkamlangan. Aynan ana shu moddalarda ifodalangan soliq huquqiy normalar soliq to‘lovchilarga muayyan huquqlarni berayotganligi va o‘z o‘rnida tegishli majburiyatlar yuklayotganligi bois ular tartibga soluvchi huquq normalari h

to‘g‘risida qaror chiqarish va qonunda nazarda tutilgan boshqa vakolatlarni amalga oshirishga haqlidir. Majburiyat yuklovchi huquq normalari - qanday harakatlarni sodir etish lozimligini ko‘rsatuvchi normalar. Masalan, «O‘zbekiston Respublikasi Oliy Majlisi Senati to‘g‘risidagi» gi qonunning 28-moddasida aks etgan huquq normalari mazmuniga ko‘ra, Prezident imzolashni rad etib, qayta ko‘rib chiqish uchun yuborgan qonun Senat a’zolari umumiy sonining kamida uchdan ikki qismidan iborat ko‘pchilik ovozi bilan ma’qullansa, uni Prezident 14 kun ichida imzolashga va e’lon qilishga majbur. Man qiluvchi normalar – huquq subyektiga muayyan hatti-harakatlarni sodir etishni man qilib qo‘yuvchi normalar. Masalan, «O‘zbekiston Respublikasi Oliy Majlisining Qonunchilik palatasi to‘g‘risida»gi qonunning 3

YA’ni ular qo‘shimcha xususiyatga ega. Ixtisoslashgan normalarning quyidagi asosiy ko‘rinishlarini keltirib o‘tish mumkin:  Definitiv normalar – muayyan huquqiy kategoriyalarning belgilarini umumlashtirilgan holda mustahkamlashga yo‘naltirilgan normalar. Ular asosan huquqiy ta’rif va tushunchalardan iborat bo‘ladi. Masalan, jinoyat kodeksining 14- moddasida jinoyat tushunchasiga ta’rif berilgan. «Turizm to‘g‘risida» gi qonunning 3-moddasida turizm, tur, turist, turizm obyektlari kabi bir necha tushunchalarga ta’rif berib o‘tilishi ham definitiv normalarning qo‘llanilishiga misol bo‘la oladi. Prof. Z.M.Islomov bunday normalarni norma-ta’rif deya tavsiflab o‘tadi.  Deklarativ normalar. Bu normalarda huquqiy tamoyillar, vazifa va maqsadlar belgilanadi. Masalan, O‘zbekiston Respublikasi Kons

Huquqiy tartibga solish metodi bo‘yicha huquq normalari quyidagi turlarga bo‘linadi: imperativ normalar; dispozitiv normalar; rag‘batlantiruvchi normalar; tavsiya etuvchi normalar. Imperativ normalar qat’iy amr xarakteriga ega bo‘lib, hatti-harakat subyektiga belgilangan harakat modelidan chetga chiqishni man etadi. Masalan, Jinoyat kodeksining 44-moddasida mustahkamlangan huquq normasi mazmuniga muvofiq, jinoiy jarimaning eng minimal miqdori eng kam oylik ish haqining 5 baravarini, maksimal miqdori esa 600 baravarini tashkil etadi. Sudya jarima jazosini tayinlashda ushbu imperativ norma asosida belgilangan miqdorlar doirasidan chetga chiqolmaydi. Dispozitiv normalar, imperativ normalardan farqli o‘laroq, munosabat qatnashchilariga o‘z hatti-harakatlari variantlarini, subyektiv huquq va ma

ayrim qonunosti normativ-huquqiy hujjatlari normalarini keltirib o‘tish mumkin. jumladan, o‘zbekiston Respublikasi Vazirlar Mahkamasining «Qishloq xo‘jaligida ijara munosabatlarini yanada rivojlantirish chora-tadbirlari to‘g‘risida»gi 2003 yil 5 noyabrdagi 486-sonli qaror. Unda hukumat shu sohadagi munosabatlarning davlat nuqtai nazaridan maqbul variantlarda tashkili etilishidan manfaatdor subyekt sifatida shirkat xo‘jaligining namunaviy ustavi, shirkat xo‘jaligi tomonidan yer uchastkasini uzoq muddatli ijaraga olishning namunaviy shartnomasi kabilarni tegishli shaxslar uchun tavsiya sifatida ilova qilib o‘tgan. Bulardan tashqari huquq normalari boshqa qator mezonlar asosida ham tasniflanadi. Bunda eng avvalo, huquq normalari huquq sohalari bo‘yicha bo‘linadi va bunday tasnif huquq normala

vazirligi, oliy va o‘rta-maxsus ta’lim vazirligi va b.)lari to‘g‘risidagi alohida Nizomlarda yanada konkretlashtiriladi, rivojlantiriladi. Huquq normalari harakatlanish hududiga qarab, umumiy harakat qiluvchi, mahalliy miqyosda harakat qiluvchi normalarga bo‘linadi. Bunda umumdavlat normalar butun mamlakat hududida amal qiladi. Mahalliy miqyosdagi normalar ma’lum hududlarda amal qilishi mumkin, masalan, ekologik inqiroz yuz bergan hududlarda. Huquq normalari subyektlarga qarab, umumiy va maxsus normalarga bo‘linadi. Umumiy normalar barcha huquq subyektlari uchun taalluqli bo‘lsa, maxsus normalar esa aholining muayyan guruhi uchun yoki aniq belgilangan doiradagi subyektlarga tegishli bo‘ladi. Masalan, mehnat qonunchiligidagi imtiyozlarni belgilovchi ko‘pchilik huquq normalari asosan voyaga

manzildagi sudga murojaat qilishi uchun javobgarning yashash joyi noma’lum bo‘lishi talab etiladi. Murakkab gipotezada esa huquq normasining amal qilishi ikki yoki undan ortiq holatlarning mavjud yoki mavjud emasligiga bog‘liq ekanligi ko‘rsatiladi. Masalan jinoiy jazoni o‘tashdan muddatidan ilgari ozod etish to‘g‘risidagi normalarni qo‘llash uchun quyidagi shart-sharoitlar talab etiladi: 1) jazoni o‘tash rejimi talablarini bajarganlik va mehnatga halol munosabatda bo‘lish; 2) jazoning muayyan miqdorlarini o‘tab bo‘lganlik Alternativ (muqobil) gipoteza esa huquq normalarining amal qilishi sanab o‘tilgan shart-sharoitlardan biriga bog‘liq ekanligini bayon etadi. Masalan, O‘zbekiston Respublikasi Jinoyat Protsessual Kodeksining 322–moddasiga jinoyat ishini qo‘zg‘atish asos va sabablari bayon

kengaytirish, texnik jihatdan qayta qurollantirishga haqli ekanligini ko‘rsatib o‘tadi. Muqobil dispozitsiyada xulq-atvor, yurish-turishning bir nechta variantlari ko‘rsatib o‘tiladi va munosabat ishtirokchilari ulardan biriga amal qilishlari mumkin yoki shart. Masalan, Jinoyat protsessual kodeksining 385-moddasiga binoan, prokuror yoki uning o‘rinbosari ayblov xulosasi bilan kelgan jinoiy ishni ko‘rib chiqib, quyidagi qarorlardan birini chiqarishi mumkin: 1) ayblov xulosasini tasdiqlash va sudga yuborish to‘g‘risida; 2) ayblov xulosasini jiddiy bo‘lmagan o‘zgartirishlar bilan to‘ldirib, tasdiqlash va sudga yuborish to‘g‘risida; 3) qo‘shimcha tergovga qaytarish haqida; 4) ish yuritishni to‘xtatish haqida; 5) ishni tugatish haqida  Sanksiya – huquq normasi tuzilishiing mantiqiy xotimasi si

bilan bog‘liq va normativ hujjatlar matnlarida quyidagi shartli sxemada ifodalanadi: « agar , bunday taqdirda , aks holda . . .». Huquq normalari ichki tarkibiy unsurlari o‘rtasidagi uzviy mantiqiy bog‘liqlikka erishish o‘z o‘rnida ushbu huquq normalarining hayotiyligini, barqarorligini ta’minlashga xizmat qiladi. Bunday natijalarni qo‘lga kiritish uchun esa huquq normasi tuzilishi muammolarini chuqur tadqiq etish va ularni hal etishning tegishli takliflari ishlab chiqilishi lozim bo‘ladi. Biroq bu masala alohida tadqiqot obyekti bo‘lib, ushbu malakaviy-bitiruv ishi doirasida uni butunlay ko‘rib chiqishning imkoni yo‘q. Zero, bitiruv-malakaviy ishi mavzusining aniqligi va ayni vaqtda torligi bunga yo‘l qo‘ymaydi. Huquq instituti va huquq sohasi. Biz yuqorida huquqni, huquq tizimini bir bin

sifatida namoyon bo‘ladi. Biroq ayni paytda huquq instituti muayyan mustaqillik xususiyatiga ham ega, zero, u ma’lum darajada mustaqil masalalarni tartibga soladi.  Yuridik adabiyotlarda huquq institutining mustaqilligini ta’minlovchi belgilar sifatida quyidagilar keltirib o‘tiladi:  Huquq instituti tomonidan tartibga solinadigan ijtimoiy munosabatlar faktik mazmunining bir-biriga yaqinligi;  Huquq instituti umumlashtirgan huquq normalarining yuridik jihatdan yaxlitligi, kompleksligi, ya’ni huquq institutini tashkil etuvchi huquq normalari yaxlit bir majmuani hosil qiladi, ular umumiy tamoyillar, maxsus huquqiy tushunchalar orqali ifodalanadi;  Qonunchilik nuqtai nazaridan alohidalik, ya’ni huquq normalarining qonunlar yoki normativ-huquqiy hujjatlarning muayyan bo‘lim, bob yoki boshqa

solish metodi - tenglik, ruxsat berish va erkinlik usullari to‘liq hajmda ushbu institut birlashtirgan huquq normalari orqali hayotga tatbiq etiladi. Jinoyat huquqidagi jazo va javobgarlik institutlari ham xuddi shunday xarakterga ega. Va aksincha, shunday huquq institutlari ham borki, ularning roli bir soha doirasida unchalik birlamchi ahamiyatga ega emas. Har bir huquq instituti tartibga soladigan munosabatlarining o‘ziga xosligi ularning ham o‘ziga xos jihatlarining yaqqol namoyon bo‘lishiga asos bo‘ladi. Bunday jihatlarni o‘zida aks ettiruvchi tafovutli belgilar ko‘p qirrali bo‘lib, ularning har birini alohida tahlil etib chiqish maqsadga muvofiqdir. Bizningcha, ular quyidagilardan iborat:  Birinchidan, huquq institutlarining muayyan doiradagi ijtimoiy munosabatlarga huquqiy ta’sir o‘

 Uchinchidan, huquqiy tartibga solishning yo‘naltirilganlik darajasining o‘ziga xosligi. Shunday huquq institutlari borki, ular ijtimoiy munosabatlarning keng ko‘lamli doirasiga nisbatan huquqiy ta’sir etishning tamoyillarini belgilaydi. Ayrim huquq institutlari esa konkret muayyan tartibga solishni amalga oshiradi. Masalan, fuqarolik huquqidagi mulk huquqi va boshqa ashyoviy huquqlar instituti iqtisodiy-mulkchilik munosabatlarining barcha sohalariga huquqiy ta’sirning tub mazmunini belgilaydi. Yer huquqining yerga nisbatan mulk huquqi instituti esa faqatgina yerdan iqtisodiy foydalanish munosabatlariga, oila huquqidagi nikoh shartnomasi instituti ham faqat er va xotin o‘rtasida vujudga keladigan mulk bilan bog‘liq munosabatlar sohasiga tegishli bo‘ladi.  To‘rtinchidan, huquq instituti d

jinoyat va jinoyat protsessual huquqi institutlari. Shunday huquq institutlari mavjudki, ular asosan joriy qonunlarda ifodalanadi. Qonunosti normativ-huquqiy hujjatlarda ham ko‘pchilik huquq normalari jamlanganligini inobatga olsak, ular ham alohida ahamiyatga ega ekanligiga amin bo‘lamiz. Masalan, ma’muriy huquqning davlat boshqaruvi orgalari instituti. Ushbu institut tarkibining asosiy qismini Prezident farmonlari yoki Vazirlar Mahkamasi qarorlarida mustahkamlangan huquq normalari tashkil etadi.  Yettinchidan, ba’zi bir huquq institutlari ichki tuzilishining o‘ziga xosligi. Ayrim huquq institutlarida norma-tamoyil, norma-ta’rif, norma-sanksiya kabi huquq nomalarining turlari, ba’zilarida esa tartibga soluvchi, qo‘riqlovchi normalar ko‘pchilikni tashkil etadi.  Sakkizinchidan, huquq nor

aybdor bo‘lmagan shaxs javobgarlikka tortilmasligi hamda hukm qilinmasligi uchun haqiqiy aybdorlarni fosh etish».  O‘ninchidan, har bir huquq institutiga xos funksiyalarning mavjudligi. Bunda umuman tarmoq tizimidagi huquq institutining o‘rni, huquq tizimining boshqa tarkibiy unsurlari bilan o‘zaro munosabatidagi roli belgilanadi. Har bir huquq instituti funksiyalari huquq sohasining huquqiy tartibga solish predmetiga umumiy ta’siridagi vazifasini aks ettiradi.  O‘n birinchidan, har bir huquq institutiga xos bo‘lgan tamoyillarning mavjudligi. YA’ni huquq normalari alohida umumlashgan guruhlarining rahbariy bo‘ysunuvchi g‘oyalar. Masalan, jinoyat huquqining odillik, insonparvarlik kabi tamoyillari jinoiy javobgarlik va jazo institutlari mazmunining asosiy g‘oyasini tashkil etadi. Fuqaroli

Protsessual huquq institutlarini esa huquqlarni amalga oshirish va majburiyatlarni bajarish, ijro etishning tartibini belgilovchi huquq normalari tashkil etadi.  Huquq sohalarida amal qilish doirasiga ko‘ra – sohaviy va sohalararo huquq institutlari ajratib ko‘rsatiladi. Bir soha huquqiy tartibga solish metodining boshqa huquq sohalarida namoyon bo‘lishi, tartibga solinadigan munosabatlarning o‘zaro yaqinligi kompleks xarakterdagi «chegarachi» sohalararo huquq institutlarining paydo bo‘lishiga olib kelmoqda. Misol uchun fuqarolik va oila huquqi, fuqarolik va mehnat huquqi, ma’muriy va soliq huquqi sohalari ana shunday o‘zaro yaqin huquq sohalari bo‘lgani bois ular o‘rtasida ayrim huquq institutlari sohalararo tarzda amal qilmoqda. Fuqarolik huquqi normalarining sezilarli ta’siri natijasid

Shuningdek, ayrim yuridik adabiyotlarda oddiy va murakkab, ta’sis etuvchi huquq institutlari ham ajratib ko‘rsatiladi. Huquq instituti huquq normalarining shunchaki umumlashmasi emas. Huquq normalarining bunday guruhlanuvini huquq normalarini amalga oshirishdagi o‘rtaga qo‘yilgan maqsadlarga qarab, ularning tartibga soluvchi mohiyatini chuqurroq anglab yetish uchun ularni dastlabki umumlashma tarkibida ko‘rib chiqish zarurati taqozo etadi. Zero, qandaydir huquqiy natija faqat bir huquq normasining emas, ko‘pgina huquq normalarining amal qilishi bilan yuz beradi. Shuning uchun ham muayyan normaning keng doiradagi normalar toifasiga mansubligini aniqlash muhimdir. Aynan bir toifaga mansub o‘zaro bir-biriga yaqin huquq normalarining majmui huquq institutidir. O‘z navbatida birgina huquq insti

xos(konstitutsiyaviy huquq, fuqarolik huquqi, ma’muriy huquq, protsessual huquq sohalari ko‘rinishlarida). Yuridik adabiyotlarda huquq sohasi mazmunini tavsiflovchi ayrim belgi va xususiyatlarga to‘xtalib o‘tiladi. Bizningcha, ularning quyidagi 3 guruhini ajratib ko‘rsatish maqsadga muvofiq hisoblanadi:  Umumiy tizimli belgilar. Ular huquq sohasining yaxlit bir tizim unsuri ekanligini va funksional hamda substansional qirralarini ifodalaydi.  Moddiy belgilar. Ular huquq sohasining tartibga solish predmetini tavsiflaydi.  Yuridik belgilar. Ular huquq sohasining o‘z tartibga solish predmetiga nisbatan normativ-regulyativ ta’sirining tamoyillari, funksiyalari, o‘ziga xosligini ochib beradi. Boshqacha so‘z bilanaytganda, ushbu guruh belgilari huquq sohasini tartibga solish metodini ta’rifla

aholini kuchli ijtimoiy muhofaza etishning takomillashuvi mehnat huquqi tarkibidan ijtimoiy ta’minot huquqining ajralib chiqishiga olib keldi. Ijtimoiy munosabatlar u yoki bu sohasining sifat jihatidan turdoshligi muayyan huquq sohasining shakllanishini taqozo etadi. Shu boisdan ham u yoki bu huquq sohsining majudligi yoki mavjud emasligi huquqiy tartibga solinishi zarur bo‘lgan ijtimoiy munosabatlarning tegishli sohasi mavjud yoki mavjud emasligiga bog‘liq bo‘ladi. Ayni paytda huquq sohalari ham o‘zlarining hajmi, ijtimoiy munosabatlarga ta’siri va umuman huquqiy tartibga solishda tutgan o‘rni bilan o‘zaro farqlanadi. O‘z navbatida ushbu farq ko‘p jihatdan ular tartibga soladigan ijtimoiy munosabatlarning mazmuni va ahmiyati bilan belgilanadi.

Yuridik adabiyotlarda mustaqil huquq sohasi shakllanishi uchun quyidagi shartlar mavjud bo‘lishligi ta’kidlanadi:  U yoki bu ijtiomiy munosabatlarning o‘ziga xosligining ma’lum bir darajasi;  Ushbu munosabatlar hajmi, kattaligi va ko‘pligi;  Vujudga kelgan munosabatlarni boshqa huquq sohalari bilan tartibga solishning imkoni yo‘qligi;  Bu munosabatlarni tartibga solishning alohida uslubini qo‘llashning zarurligi. Huquqni sohalarga ajratishda yuqoridagi shartlardan ham ko‘rinib turibdiki, huquqiy tartibga solish predmeti va metodi muhim mezon vazifasini o‘taydi. Shu boisdan ham ushbu mezonlar haqida to‘xtalib o‘tish maqsadga muvofiqdir. Huquqiy tartibga solish predmeti deganda, yuridik normalar ta’siri doirasida bo‘lgan munosabatlar tushuniladi. YA’ni huquqiy jihatdan tartibga solinishi

ular har birining alohida, maxsus xususiyatlarga egaligidan dalolat beradi. Aynan ana shu xususiyatlarni huquqiy tartibga solish jarayonida inobatga olish yuridik normalarning ixtisoslashgan, nisbatan mustaqil alohida guruhi bo‘lmish huquq sohalarini shakllanishini talab etadi. Huquqiy tartibga solish predmeti tuzilmasi misolida uning huquqni sohalarga ajratishdagi o‘rni yanada yaqqol namoyon bo‘ladi. Huquqiy tartibga solish predmeti tuzilmasi o‘z tarkibiga quyidagi unsurlarni qamrab oladi:  Huquqiy tartibga solish predmeti sube’ktlari (individual va kollegial). Masalan, konstitutsiyaviy huquq huquqiy tartibga solish predmeti sube’ktlarining o‘ziga xosligi bilan ajralib turadi. YA’ni butun bir xalq, millat, alohida ma’muriy- hududiy birliklar konstitutsiyaviy tartibga solish predmeti sube

munosabatlarni tartibga solishning ham alohida metodi mavjud bo‘lishini talab etadi. Huquqiy tartibga solish metodi – mavjud ijtimoiy munosabatlarga huquqning ta’sirida qo‘llaniladigan usullar, vositalar majmuidir. Huquqiy tartibga solish predmeti huquq normalari bilan qanday munosabatlar tartibga solinishini anglatsa, huquqiy tartibga solish metodi esa ushbu munosabatlar qanday usul va vositalar yordamida tartibga solinishini bildiradi. Huquqiy tartibga solish metodi huquqni sohalarga ajratishda tartibga solish predmetichalik birlamchi ahamiyatga ega bo‘lmasa-da, ularning huquqiy tartibga solish samaradorligini oshirishda katta hissa qo‘shadi. Zero, davlatlar huquqiy tartibga solish metodidan huquq normalarin yaratishda, va ijtimoiy munosabat ishtirokchilari o‘rtasidagi huquqiy aloqalarni

 Man etish – muayyan turdagi harakatlarni sodir etishdan tiyilib turish majburiyatini yuklash;  Pozitiv majburlov – muayyan faol harakatlarni amalga oshirish majburiyatini yuklash Bizningcha aynan ana shu usul va vositalar o‘zaro uyg‘unlikda huquq sohasining metodini tashkil etadi. Misol tariqasida yer huquqida ushbu usullarning qo‘llanilishiga e’tibor bering: 1) ruxsat berish-yerdan foydalanishni tashkil etishda qo‘llaniladi. 2) rozilik berish-davlat organlarining yerdan foydalanuvchilar tomonidan tayyorlangan me’yorlarni hamda foydalanishga oid boshqa qoidalarni tasdiqlashi va rozilik berishi. 3) man etish-atrof-muhitni muhofaza etishda yerlardan foydalanish yoki ma’lum bir hududlarda ma’lum bir faoliyatni amalga oshirishni ta’qiqlash. 4) majburiy ko‘rsatmalar berish. Huquqni sohalarga

Huquqni tarmoqlarga ajratishning yana bir qo‘shimcha mezoni sifatida huquq manbalari ham e’tirof etiladi. Masalan, prof. Z.M. Islomov zamonaviy huquq sohalariga tavsif berar ekan, ularning har birida mavjud rasmiy manbalar haqida ham to‘xtalib o‘tadi. Huquq sohalari ham huquq tizimining o‘ziga xos tarkibiy unsuri sifatida huddi huquq normalari va institutlari kabi tasniflab tadqiq etiladi. Prof. S.S. Alekseyev huquq sohalarining quyidagi 3 asosiy bo‘g‘inini ko‘rsatib o‘tadi: asosiy, bazaviy (profiliruyuhiye) huquq sohalari; maxsus huquq sohalari; majmuaviy huquq sohalari. Birinchi bo‘g‘in muhim huquqiy rejimlarni qamrab oluvchi, butun huquq tizimining asosini tashkil etuvchi huquq sohalaridan iboratdir. Ularga birinchi navbatda, konstitutsiyaviy huquq hamda asosiy moddiy (fuqarolik, ma’mur

sohalari. Ommaviy huquq sohalari tarkibiga konstitutsiyaviy huquq, ma’muriy huquq, moliya huquqi, jinoyat huquqi, jinoyat va fuqarolik protsessual huquqi, xalqaro ommaviy huquq kabilarni kiritish mumkin. ko‘pchilik huquqshunos olimlar xusuiy huquqni quyidagi huquq sohalaridan iborat deya ta’kidlaydilar: fuqarolik huquqi, oila huquqi, mehnat huquqi, yer huquqi, xalqaro xususiy huquq. Shu o‘rinda ta’kidlab o‘tish joizki, mutlaq ommaviy yoki xususiy huquq sohasining o‘zi mavjud emas. Ommaviy huquqning ayrim jihatlari xususiy huquq sohalarida ham majud bo‘lishi mumkin yoki aksincha. Masalan, xususiy huquq sohasi bo‘lmish oila huquqidagi nikohni bekor qilish, ota-onalik huquqidan mahrum qilish, aliment undirish kabi masalalarning sud protsessual tartibining mavjudligi ommaviy huquqiy jihatdir.

fenomenlari ham kiritilgan: tadbirkorlik faoliyati, bank faoliyati, buxgalteriya hisoboti, sog‘liqni saqlash, texnik normalar va b. Bu boradagi xulosaviy fikrlarni bitiruv-malakaviy ishining xulosa qismida aytib o‘tishga harakat qilinadi. Zero, bu masalaga O‘zbekiston Respublikasining mustaqil huquq tizimi nuqtai nazaridan yondashish maqsadga muvofiq bo‘lib, ilmiy ishning 3-bobi aynan ana shu mavzuga bag‘ishlanadi.

Foydalanilgan adabiyotlar: 1. Karimov I.A. «O‘zbekistonning o‘z istiqlol va tarqqiyot yo‘li». T:» O‘zbekiston», 1992. 2. Karimov I.A. «O‘zbekiston iqtisodiy islohotlarni chuqurlashtirish yo‘lida». T. «O‘zbekiston», 1995. 3. Karimov I.A. «Bizdan ozod va obod Vatan qolsin». T. “O‘zbekiston”, 1996. 4. Sorokin V. D. «Metod pravovogo regulirovaniya». M. «Yur. literatura», 1976 5. SHebanov A.F. «Sistema prava». M.,1961. 6. Alekseyev S.S. «Struktura sovetskogo prava». M. «Yur. literatura», 1985. 7. Yavich L.S. «Suhnost prava». L.,1985. 8. Odilqoriyev H.T. «O‘zbekistonda qonun chiqarish jarayoni». T. «O‘zbekiston», 1995.

Купить