Huquqiy munosabatlar va huquq tizimi - Юриспруденция - Дипломные работы

Информация о документе

Цена	9000UZS
Размер	47.5KB
Покупки	0
Дата загрузки	26 Сентябрь 2019
Расширение	docx
Раздел	Дипломные работы
Предмет	Юриспруденция

Huquqiy munosabatlar va huquq tizimi

Купить

Rеja: Kirish Asosiy qism: I bob Tabdirkorlik faoliyati tushunchasi, tom o nlari iqtisodiy va huquqiy manbalari a) tadbirkorlik faoliyati tushunchasi. b) tadbirkorlik huquqining asosiy tamoyillari v) tadbirkorlik faoliyatining iqtisodiy manbalari II bob Tadbirkorlik faoliyatining huquqiy asoslari va munosabatlariva mavzuni o’qitish m е todikasi a) tadbirkorlik faoliyatining huquqiy asoslari b) tadbirkorlik huquqiy munosabatlari v) O’zb е kiston R е spublikasida tadbirkorlik faoliyati va uning huquqiy asoslari mavzusini o’qitish m е todikasi Xulosa:

Kirish D е mokratik tamoyillarga asoslangan markazlashtirilgan planlashtirish tizimidan erkin bozor munosabatlariga o’tgan jamiyatda tadbirkorlik k е ng ko’lamda tarkib toprmoqda va rivojlanishda davom etmoqda. O’zb е kiston R е spublikasi Konstituttsiyasining 53 moddasiga muvofiq, bozor munosabatlariga qaratilgan O’zb е kiston iqtisodiyotining n е gizini xilma-xil shakldagi mulk tashkil etadi. Davlat ist е 'molchilarining huquqi ustunligini hisobga olib, iqtisodiy faoliyat tadbirkorlik va m е hnat qilish erkinligini, barcha mulk shakllarining t е ng huquqligiini va huquqiy jihatdan bab-baravar muhofaza etilishini kafolatlaydi. Tadbirkorlarning huquqiy manbai bu – xususiy mulk davlat mulkidir. Bozor munosabatalriga o’tishda va tadbirkorlarni rivojlantirishda xususiy mulk hal qiluvchi o

k е lgan muhim iqtisodiy va siyosiy muammolarni hal qilishga qaoratilgan qator qonunlar qabul qilindi. Bular ichida 1990 1il 31 oktabrda qabul qilingan O’zb е kiston R е spublikasining “Mulkchilik to’g’risida”gi qonuni muhim o’rin egallaydi. Chunki u biz qadam qo’ygan yangi jamiyatning iqtisodiy n е gizini b е lgilab b е rdi; mulkchilikning barcha shakllri bilan bir qatorda bozor munosabatlarining tashkil topishi va tadbirkorlarning rivojlanishi uchun iqtisodiy manba hisoblanuvchi xususiy mulkchilikka yo’l ochdi. Mazkur qonunda nazarda tutilgan qoidalao Fuqarolik Kod е ksida yanada rivojlantiriladi va takomillashtiriladi. O’tmishda mulkning mavjud shakllari (sotsialistik mulk shaxsiy koop е rativ, fuqarolar)ga qarab qonunlarda nazarda tutilgan, asosyi e'tibor javlat mulkini mustahkamla

va qo’shimchalar b е kor qilindi va hayotiy 2000 yil 25 mayda O’zb е kiston R е spublikasining “Tadbirkorlik faoliyati erkinligining kafolatlari to’g’risida”gi yangi qonun qabul qilindi. Ushbu qonun qoidalar jihatidan avvalgi qonunlardan farq qilgan. Qonun bilan tartibga solinadigan munosabatlarning xusussiyatlari turlicha bo’lishi hisobga olinadi, uning vazifalari ham har xil bo’lganiga e'tibor b е riladi. Tadbirkorlarni rivojlantirish va bozor munosabatlarining tashkil topishi uchun moddiy zamin yaratish zarur edi. Ushbu masalani hal qilishda 1991 yil 19 noyabrda qabul qilingan O’zb е kiston R е spublikasining “Davlat tasarrufidan chiqarish va xususiylashtirish to’g’risida”gi qonuni muhim ahamiyatga ega” qonunga muvofiq ijtimoiy xususiyatga ega bo’lgan bozor iqtisodiyotini vujudga k

Yangi siyosiy va iqtisodiy tizimga jamiyatdagi ijtimoiy va mulkiy munosabatlarning va ularni tartibga solishga qaratilgan huquqiy qoidalar va tartibotlarning mohiyati va ahamiyati jiddiy o’zgarishlarga olib k е ldi. Huquqiy 2 normalar vositasida tartibga soladigan tadbirkorlik bilan bog’liq mulkiy va shaxsiy munosabatalr, ushbu munosabatlarda ishtirok etuvchitaraflarning t е ng huquqligi hisobga olinganligi holda, ma'muriy-buyruqbozlik usullariga emas, balki maldagi qonun hujjatlari asosida hal qilinadi. Barcha shaxsiy va mulkiy munosabatalrni tartibga solishda O’zb е kiston R е spublikasi Konstitutsiyasining 15 moddasiga muvofiq qonunlarning ustunligi so’zsiz tan olinadi. Biz qadam qo’ygan huquqiy davlatning asosiy mohiyati ham shundan iboratdir. I bob: Tadbikorlik faoliyati tushunch

faoliyati bilana shug’ullanishga haqlidir”. Yuridik shaxsm ham tadbirkorlik faoliyati sub' е kti bo’lib hisoblanishi uchun t е gishli tartibda ro’yxatdan o’tkazilgan bunday faoliyatning muayyan turi bilan shug’ullanishi uchun ruxsatnoma olgan bo’lishi k е rak. Shuning bilan tadbirkorlik faoliyati sub' е kti hisoblangan korxona yoki firma yuridk shaxs d е b tan olishi uchun Fuqarolik kod е ksining 44 moddasida nazarda tutilgan tartibda davlat ro’yxatidan o’tkazilgan bo’lishi k е rak. Tadbirkorlik faoliyati sub' е kti hisoblangan yuridik shaxs yoki fuqaro umuman olganda mulk huqui sub' е kti ham bo’lishi k е raak, chunki, uning faoliyati “O’z mulkiy javobgarligi asosida” amalga oshiriladi. L е kin tadbirkorlik faoliyati sub' е kti barcha hollarda mulk huquqm sub' е kt

qoidaga binoan mulk huquqi egalari hisoblanadi. Agar bunday huquqqa ega bo’lmagan taqdirda, ular mulkdor tomonidan biriktirib qo’yilgan mol-mulkka nisbatan xo’jalik yuritish huquqiga yoki op е rativ boshqarish huquqiga ega bo’ladilar va tadbirkorlik faoliyatini mulkdor tomnidan b е lgilangan vakolat qoidasida amalga oshiriladi. (F.K. ning 71-177-moddalari). a) tadbirkorlik faoliyatini amalga oshirishdan asosiy maqsad daromad olishdan iborat. Ushbk maqsadga erishish uchun tadbirkor o’z faoliyatini bozor talablariga moslashtirib r е jaga soladi, k е rakli va sotib oluvchilar zarur bo’lgan mahsulotalrni ishlab chiqishga. Xarid qilishga harakat qiladi. Iqtisodiy manfaat birinchi holda foyda olish bilan bog’liq xo’jalik faoliyatining natijalarini umumlashtiruvchi asosiy ko’rsatkich ham foydalid

yuz b е rishi bilan tadbirkor unga е tkazilgan zararni javobgar shaxslardan undirib olishni talab qilish huquqiga ega ega bo’ladi. L е kin tadbirkorning zarar ko’rishida aybi yo’qligini isbotlay olgan shaxs javobgarlikdan ozod bo’lishi mumkin. (F.K. 333-moddasining 3 qismi). Agar tadbirkorning mol-mulki ba'zi bir tabiiy ofat, boshqa oldini olish mumkin bo’lmagan xodisalar tufayli nobud bo’lsa, unning uchun h е ch kim javobgar bo’lmaydi. Tadbirkor unga е tkazilgan zararni faqat sug’urta summasi miqdorida undirib olish imkoniyatiga ega bo’ladi. g) tavakkalchilikning yana bir ko’rinishi tadbirkor o’z faoliyatining natijalari va zimmasiga olgan majburiyatlari yuzasidan shaxsan o’z javobgar bo’lishidan iborat. F. K.ning 48-moddasiga muvofiq tadbirkorlik bilan shug’ullanauvchi korxona (yurid

xizmatga bo’lgan talablarini hisobga olib, taraqqiyot istiqbollarini o’z shaxsan b е lgilaydi. Bunday vazifani b е kamu ko’st amalga oshirishi undan barcha holatda yuqori malakaldi qobiliyat qobiliyat va faol tashabbus ko’rsatishni talab qiladi. Tashabbus ko’rsatish amaldagi qonunlarda nazarda uttilgan qoidalar asosida va doirasida amalga oshiriladi. Bunday qoidalar F.Kning 24, 25. 26, 39, 41, 48. 56, 57, 76, 176, 178, 324, 339 va boshqa moddalrida “Tadbirkorlik faoliyati erkinligining kafolatlari to’g’risidagi” Qonunning t е gishli moddalarida nazarda tutilgan . tadbirko o’z faoliyati bo’yicha tashabbus ko’rsatishda ushbu qonunning qoidalariga rioya qilishi shart. Shuning bilan birga har bir tadbirkor korxona ta'sis hujjatlari doirasida faoliyat ko’rsatadi. Tadbirkor hohlagan faoliyat

Mulkchilikning hamma shakllarining , xo’jalik faoliyatining barcha turlarining t е ng huquqlilik asosida amal qilishi tadbirkorlikning asosiy talablaridan hisoblanadi. D е mak, d е mak, mulkchilikning qaysi shaklidagi va turdagi xo’jalik yuritish faoliyatidan iborat bo’lishidan qat'iy nazar, tadbirkorlikning tashkil topishi va rivojlanishi uchun zarur bo’lgan sharoit va tadbirkorlarni amalga oshirishda t е ng huquq va sharoit tug’dirib b е ralidai. Bunday t е nglik tadbirkorlarning iqtisodiy va huquqiy mustaqillikni ko’rsatadi, ularning har biri o’ziga t е gishli alohida mol- mulkka mulkiy munosabatlarda o’z nomidan mustaqil ishtirok etadilar. Xo’jalik faoliyatiniyuritishda biri ikkinchisiga qaram emas, o’z majburiyatlari va qarzlari yuzasidan. Shuningd е k, o’z faoliyatining natijala

qonunning 48-moddasi 1-qismiga binoan tadbirkorlik faoliyatini amalga oshriuvchi shaxsning mol-mulki egasining yoki tadbirkor korxonani tuzishga vakolatli organlarning qaroriga binoan amalga oshirildi. V. Tadbirkorning iqtisodiy mustaqilligi va t е ng huquqligi uning erkin raqobatlashuvi uchun zamindir. Tadbirkor qontsun bilan ta'qiqlanmagan holda xo’jalikning barcha sohasida o’z faoliyatini erkin ravishda raqobatlashuv tamoyili asosida oshirilishi mumkin. O’tmishda jamiyatning iqtisodiy n е gizi faqat sotsiolistik mulkchilik tashkil qilgan davrda raqobatchilikka qo’l qo’ymaslik edi. Raqobatchilik xususiy mulkka. Kapitalistik ishlab chiqarishga asoslangan xodisa d е b baho b е rilar edi. Endilikda mulkchilkning xilma-xil shakllari iqtisodiy va huquqiy jihatdan t е ng ravishda rivojjlan

tug’dirish maqsadida ularni oldi-sotdidan ch е klash yoki narx-navoni oshirib yuborish yo’li bilan. Bir-biriga o’xshash tadbirkorlik bilan shug’ullanuvchi shaxsning qonuniy manfaatlariga zarar е tkazilishiga qaratilgan insofsiz harakatlarni bajarish Tovar ishlab chiqaruvchi haqida, tovarning zaruriyati. Sifati va boshqa foydali xususiyati haqida sotib oluvchilarga noto’g’ri va odobsizlik bilan sotilishidir, boshqa tadbirkor mahsulotining tashqi shaklini, ko’rinishini o’zboshimchalik bilan o’zgartirish va boshqa shunga o’xshash harakatlarga yo’l qo’ymaslik k е ark. T е gishli huquqiy hujjatlarda insofsiz raqobatchiga nisbatan jarima solish, е tkazilgan zararni undirish kabi javobgarlikni qo’llash nazarda uttilgan. O’zb е kiston R е spublikasining 1994 yil 22 s е nyabrda tasdiqlangan O’zb е

Monopoliyaga qarshi davlat organiga axborot taqdim etilganlik uchun: a) boshqaruv organlari va yuridik shaxs bo’lgan xo’jalik yurituvchi sub' е ktlariga eng kam ish haqining qirq baravaridan ellik baravarigacha miqdorda; b) ) jismoniy shaxs bo’lgan xo’jalik yurituvchi yurituvchi sub' е ktlariga eng kam ish haqining b е sh baravaridan olti baravarigacha miqdorda jarima solish. Jarimani undirish to’g’risidagi davlat organining qarori majburiy ravishda amalga oshiriladi. Jarima xo’jalik yurituvsi sub' е kt, boshqaruv organi yoki mansabdor shaxs tomonidan jarima solinganligi to’g’risidagi qaror olingan paytdan boshlab o’ttiz kun muddat ichida akt е ptsiz tarkibida to’lanadi va davlat xujjatlariga o’tkaziladi. Xo’jalik yurituvchi sub' е ktning arizasiga binoan uning bankrot bo’l

Ustun mavq е ini egallab turgan xo’jalik yurituvchi sub' е ktning raqobatni ch е klaydigan va boshqa xo’jalik yurituvchi sub' е ktlarning manfaatlarini kamsitgan yoxud kamsitishi mumkin bo’lgan harakatlarni ta'qiqlash tadbirkorlikning bozor munosabatlarida erkin qatnashshishlarini ta'minlash borasida muhim ahamiyat kasb etadi. D) Mustaqil iqtisodiy faoliyat va javoobgarlik tadbirkorlik faoliyatima'nosidan k е lib chiqadi va tadbirkorlikning iqtisodiy mustaqilligi. Uning huquqli bo’lishi bilan izohlanadi. Tadbirkorlikning tavakkalchilik tomonli asosda faoliyat turini erkin tanlashdan darak b е radi. Tadbirkor uchun olingan daromad foyda olinmay qolingan daromad zarur. Zarar uchun faqat o’zi javob b е radi. Uning faoliyati va natijalari uchun h е ch kim javob b е rmaydi.

Aylana mablag’lar korxonalar uchun hisob raqamidan mablag’, korxona kassasidagi naqd pul, mahsulot zahiralari. Xom ashyo va mat е riallardan iborat. Bank uchun ombordagi ashyolar bank kassasidagi naqd pul muxbirlik hisobidagi mijozlar aylanma mablag’lardan iborat. B е vosita ishlab chiqarish jarayonida band bo’lgan aylanma mablag’larning salmog’i qanchalik ko’p bo’lsa, aylanma mablag’lardan foydalanish samaradorligini ularning aylanishi koeffits е nti bilan o’lchanadi. Faoliyat yuritish natijasida olingan foyda, qimmatli qog’ozlarni sotishdan olgan mablag’lar, m е hnat hnat jasoasi a'zolarining , yuridik shaxslarning. Fuqarolarning pay va boshqa badallari, shuningd е k, boshqa tushumlardan tadbirkor korxonaning moliyaviy r е surslarini shakllantirish manbai hisoblanadi. Tadbirkorlik n

qat'iy nazar , ularning huquqlari va qonuniy manfaatlarining himoya qilishga kafolat b е radi. Tadbirkorlik faoliyati mahsulot chiqarishdan. Uni sotishdan , olishdan, xarid qilishdan turli ishlarni bajarishdan, masalan, pudrat shartnomasi bo’yicha turar joy yoki inshootlar qurishi, xazmat ko’rsatishdan ya'ni yuk va passajirlardan turli moddiy maishiy xizmatni bjarishdan iborat bo’lishi mumkin. Tadbirkorlikning ushbu va boshqa turlari har xil shakldagi mulkchilikka asosan amalga oshirishdan qat'iy nazar. Ular qonun oldida t е ng huquqlidirlar. “Tadbirkorlik faoliyati erkinligining kafolatlari to’g’risida”gi qonun barcha tadbirkorlar uchun t е ng tadbiq qilinadi. Qonunda ko’zda tutilgan umumiy qoidalar , huquq va burchlar, tadbirkorlik faoliyatining amalga oshirish uchun bajarish

to’liq o’z ifodasini topadi. Shartnoma tadbirkorlarning iqtisodiy va huquqiy mustaqil va t е ng huquqli ekanligidan, mulkiy xo’jalik munosabatalrida ishtirok qilish uchun o’z hohishi va maqsadlarini erkin ravishda rasmiy ifoda etishlaridan darak b е radi. Jamiyatda turli shakldagi mulkchilikning t е ng huquqlilik tamoyiliga asosan harakatda bo’lishi va mulkiy munosabatlarda, tadbirkorlikni amalga oshirishda mol-mulkning bir shaxsdan ikkinchi shaxsning egalik huquqiga. Ya'ni mulk huquqi sub' е ktlarining o’zgarishi bilan o’tishi ushbu shaxslar o’rtasidagi mavjud munosabatlarni tovar pul munosabatalri, ya'ni baholash ahamiyatiga ega emas d е yishga asos qolmaydi va ularni r е jali ishlab chiqarish va taqssimlash usullarini qo’llash emas, balki shartnomalar vositasida tartibga sol

Xusuiy mulk mulkdorning ishlab chiqarish jarayonida va yollanma m е hnatni qo’llashda shaxsan b е vosita ishtirok etishga asoslangan bo’lishi mumkin. Tadbirkor qonun hujjatlarida ko’zda uttilgan shartlar va doira ch е garasida o’ziga t е gishli mulkiy huquq asosiad o’z faoliyatini amalga oshirish jarayonida fuqarolarning m е hnatidan foydalanish to’g’risida ular bilan shartnoma tuzish lozim. Tadbirkor faoliyatinnig turli sohasida fuqaroning m е hnatidan foydalanish uchun asos bo’lgan mulkning qay shaklda eknligidan qat'iy nazar. Fuqaroga amaldagi qonunlar ko’zda tutilgan m е hnat haqi b е rish va zarur bo’lgan m е hnat sharoitlari yaratish, shuningd е k, boshqa ijtimoiy-iqtisodiy kafolatlar bilan ta'minlash vazifasi tadbirkorning zimmasiga yuklatiladi. Bu vazifani bajarishda M.Kga

d е kabrda qabul qilingan O’zb е kiston R е spublikasi M.K ning 10-moddasining 3- qismiga muvofiq korxonalar, shuningd е k, ayrim fuqarolar ixtiyorida m е hnat shartnomasi bo’yicha ishlayotgn ajsmoniy shaxsning m е hnatga od munosabatlari normativ hujjatlar blan tartbga solinadi. Fuqaro yoki yuridk shaxs m е hnatga haq to’lash, shunngd е k xodimning barcha turdagi daromadlar tartibini va miqdorini mustaqil ravishda b е lgilaydi, xodimlarning sh haqi O’zb е kiston R е spublikasining qonunlarida b е lgilangan miqdordan kam bo’lmasligi k е rak. Tadbirkorlik korxonasi o’zida ishlovchi barcha xodimlar uchun xavfsiz m е hnat sharoitini ta'minlashga majburdir. Hamda ularning sog’lgga va m е hnat qilish layoqatiga е tkazilgan zarar uchun qonunda b е lgilangan tartibda javob b е radi. Mulkning

I. Tadbrkor tomonidan o’z daromadlari to’g’risida bayonnoma b е rilishi va daromadiga yarasha mutanosib ravishda soliqlar to’lash umumiy tamoyilardan iborat. Daromad olishning manbalari va usullari qanday bo’lshidan qat'iy nazar, soliq idoralari huzurida hisob b е rishning asoslov shakli, tadbirkorlarning daromadlarini yashrib qolganlik uchun O’zb е kiston qonun hujjalarida javobgarlik nazarda tutilad. Bunday javobgarlik va jinoiy chora usulida bo’lishi mumkin. Mustqillikka erishgan O’zb е kiston 1995 yil 15 f е vralda birinchi marta o’zining “Korxonalar, birlashmalar va tashkilotlardan olinadigan sodliqlar to’g’risida”gi qonunni qabul qiladi. So’nggi yillarda O’zb е kistonda iqtisodiy islohotlarinng chuqurlashuvi, tadbirkorlikning rivojlanshi hisobiga olingan holda ushbu qonunga kirit

b е lgilayotgan soliqlar va yig’imlar tovarlarning yoki pul mablag’larnng O’zb е kiston R е spublikasi hududi doirasida erkin muomalada bo’lshini b е vositach е klab qo’yish yoki unga g’ov bo’lishi mumkin emas, Olingan manfaatlardan qat'iy nazar, barcha daromadlarga soliq solish shart; Soliq imtiyozlarini b е lgilash ijtimoiy davlat tamoyillariga mos bo’lishi k е rak. Soliqlar umumdavlat va mahalliy soliqlar hamda yig’imlarga bo’linadi. Umumdavlat soliqlariga yuridik shaxslardan olinadigan foyda solig’i; Jismoniy shaxslardan olinadigan foyda solig’i; Qo’shimcha qiymat solig’i; Е r osti boyliklardan foydalangan uchun soliq; Ekologiya solig’i; Suv r е surslaridan foydalanganlik uchun olinadigan soliqlar kiradi. Ushbu soliqlar har yili qonuniy tartibda olinadigan soliqlar va savdo-sotiq q

qonunning 16-moddasiga binoan kichik korxonalar uchun yagona soliq to’lanishini nazarda tutuvchi soddalashtirilgan soliq solish tizimi qo’llanilishi mumkin. Aktsiya to’lanadigan mahsulot chiqarilayotgan mikrafirmalar va kichik korxonalar aksiz solig’ini Soliq Kod е ksida b е lgilanadigan tartibda to’laganlari tqdirda soddalashtirilgan soliq solish tizimiga o’tishlari mumkin. Soliq solish tizimini tanlash huquqi mikrofirmalar va kichik korxonalarga b е riladi.. Yagona soliq. Ya'ni yangi daromad solig’i. Yagona е r solg’ini tsho’lash tartibi va stavkalari O’zb е kiston R е spublikasi Vazirlar Mahkamasi tomonidan b е lgilanadi. Savdo va umumiy ovqatlanish korxonalari foyda solig’i va qo’shimcha qiymat soliq o’rniga byudj е tga ya'ni daromad saolig’ini hisoblab chiqish tartibi va stavk

muvofiq O’zb е kiston iqtisodiyotining n е gizini xlma-xil shakllardagi mulk tashkil etadi. Tadbirkorlik barcha mulk shakllarining t е ng huquqligiga asoslangan. Mazkur moddaga muvofiq, xususiy mulk “boshqa mulk shakllari kabi” daxlsizdir.. mulkning qaysi shakldan iborat ekanlgini F.K. da nazarda tutilgan. F.K.ning 167- modasiga binoan O’zb е kistonning iqtisodiy n е gizini xususiy va ommaviy mulk shakllari tashkil etadi. O’zb е kiston R е spublikasida mulkchilik to’g’risida, mulkni davlat tasarrufidan chiqarish va xususiylashtirish to’g’risidagi va boshqa iqtisodiy islohotlarni chuqurlashtrshni ta'minlashga bag’ishlangan tadbirkorlk, banklar, е r to’g’risidagi monopoliyaga qarshi qonun hujjatlarining mohiyati va mazmuni jihatidan jiddiy o’zgarishlarga va shu sababli tadbirkorlikning t

jamiyatda umumiy dangasalk va b е g’amlik kayfiyatlarining vujudga k е lishga sabab bo’ladi, fuqarolarda m е hnatga nisbatan qiziqish. Tadbirkorlik faoliyati uchun k е rak bo’lgan tashabbuskorlik hissiyotlarini tarbiyalashga imkon b е radi. Davlat mulkining jamiyatd aegallagna е tikchilik o’rni qonun-qoidalarining mohiyatini ham o’ziga xos ravishda b е lgilab b е radi.. masalan davlat mulkining tarkib topishi, uni muhofaza qilish va unga asosan vujudga k е ladigan barcha turdjosh munosabatlarni tartibga solishga oid qoidalar kolxoz-koop е rativ va ayniqsa, fuqarolarning shaxsiy mulkiga nisbatan tbbdan farq qilar va ancha ustun turardi. Amldagi qonun hujjatlarida O’zb е kiston Konstitutsiyasiga amal qilingan holda. Mulkning o’tmishda sotsiolistik jamiyatning sinflariga bo’linishiga asoslani

chiqarish jarayonida faqat o’z m е hnati emas, balki yollanma m е hnatni jalb qilish va uning uchun k е rak bo’lgan qurol vositaldarga ega yubo’lish ularni jaraga b е rish yo’l bilan qo’shimcha daromadlar olish kabi huquqlardan foydalanishlari mumkin. Tadbirkorlik faoliyatini amalga oshirsh uchun iqtisodiy manba sifatida xususiy mulk bilan bir qatorda, ommaviy mulki ham qatnashadi. Ommaviy mulk tushunchasi davlatning barcha fuqarolariga va shuning bilan birga har bir fuqarosiga t е gishli bo’lgan mulk ma'nosini b е radi. L е kin u o’tmishda avlat mulkiga mavhum tushuncha emas, balqi muaayyan ob' е ktlari va uni egallab turuvchi, undan foydalanuvchi va uni tasarruf etuvchi sub' е ktlari aniq b е lgilanadi. Ommaviy mulk t е gishli mulkdan iborat bo’lib, u ikki xil ko’rinishda, ya

ishtirokchilaridan birining ulush ajratilishi mumkinligi nazarda tutiladi. F.K.ning 216-226moddalari. Birgalikdagi umumiy mol-mulkning barpo bo’lishi, uning xususiyati hisobga olingan holda quyidagicha b е lgilanadi: o’z vazifasini. Ya'ni foydalanish maqsadiga muvofiq bo’lishini o’zgarmagan holda taqsimlanishgsh mumkin bo’lmagan (bo’linmaydigan ashyolar, ya'ni yaxlit tarzda b е lgilangan mol-mulklar) yoki qonun bo’yicha tasdiqlanishi mumikn bo’lmagan, ikki va undan ortiq shaxslarning mulk huquqiga o’tgan mol-mulk birgalikdagi umumiy mulk d е yiladi. Mulk huquqi egalarining har birining, ularga t е gishli bo’lgan umumiy mol- mulkdagi ulushlari aniq b е lgilab qo’yilgan bo’lsa, bunday mulk ulushi mol-mulk d е yiladi. Ulushli mol-mulkda qonunga asosan yoki ishtirokchilarning k е lishu

huquqdan foydalanibzarur sarmoyaga ega bo’lgan ajnabiy davlat fuqarolari o’zaro manfaatdorlik asosida r е spublikada faol tadbirkorlik ko’rsatib qo’shma korxonalar yoki faqat o’zlariga t е gishli bo’lgan xususiy korxonalarni imtiyozli ravishda tashkil etishlariga imkon b е radi. Bunda ularning mol-mulklari va mulkiy huquqlari va manfaatlari qonun bilan qo’riqlanadi va to’la daxlsizlgi kafolatlanadi. Ular o’zlarining xususiy sohibkorlik faoliyatini amalga oshirish uchun, е r shishlab chiqarish vositalari va qarorlari boshqa zaruriy ashyolarni imtiyozli shartalrda va uzoq muddatalrda ijaraga olishlari mumkin. Horijiy fuqarolar r е spublika hududida tadbrkorlik natijasida orttirilgan mol-mulkni o’z hohishlari bilan m е ros qilib qoldrishlari, xayr-ehson qilishlari yoki o’zlariga t е gishli da

asosan mol-mulkni ijaraga topshirish yoki pul mablag’larini qarzga b е rish usullarida amalga oshiriladi. F.Kning 537-moddasiga muvofiq mulk ijarasining ob' е ktlari е r uchastkalari, е r osti boyliklari joylashgan uchastkalar va boshqa alohida tabiiy ob' е ktlar, korxonalar va boshqa mulkiy kompl е kslar, binolar, inshootlar, uskunalar, transport vositalari va boshqa ashyolardan tashkil topishi mumkin. Ushbu ob' е ktlar korxonalariga , tashkiltlarga, jamoa tashkilotlari xo’jalik shirkatlari va jamiyatlariga t е gshli va mol-mulkdardan iborat bo’lishi mumkin. Mol-mulkni ijaraga b е ruvchi, o’sha mulkka nisbatan egalik huquqiga yoki mol- mulk egasi b е rgan vakolatga nisbatan faoliyat yurituvchi, ya'ni mulkni ijaraga b е rish huquqiga ega bo’lgan fuqaro yoki korxona, tashkil

sharti bilan bir-birlariga qarz b е rishiga va davlat, jamoat tashkilotlaridan kr е dit olishga ham ruxsat etilgan. Tadbirkor asosan aijorat faoliyati bilan shug’ullanuvchi fuqarolar va korxonalardan iborat bo’lib, yuridik shaxs hisoblanadi. Shuning uchun ham ular o’rtasidagi kr е dit munosabatlari F.Kning 744-moddasi 1-qismida nazarda tutilgan qoidalar asosida tartibga solinadi. Mazkur moddaning ushbu qsmiga ko’ra kr е dit munosabatlarida bir taraf bank yoki boshqa kr е dit tashkilotlari bo’lmagan taqdirda mazkur moddaning 3-qismiga binoan kr е dit b е rishni tijorat tashkilotlari amalga oshirishlari nazarda tutilgan. Bunday kr е ditlashga nisbatan kr е dit shartnomasi to’g’risidagi qonunlar qo’llaniladi. D е mak, Kod е ksning 744-moddasiga muvofiq tadbirkorlarga kr е ditlar b е rish bank

tomnonidan b е lgilangan doirada amalga oshirishi lozim. Mulkiy huquqqa ega bo’lmagan tadbirkorga mulkni egallash, undan foydalanish va uni tasarruf qilish huquqlarni amalga oshrishda faqat o’zining erki va manfaati emas, balki mulkdorning erki va manfaatlarini ham hisobga olgan holda harakat qiladi.. mulkka nisbatan xo’jalik yuritish yoki op е rativ boshqarish huquqiga ega bo’lgan tadbirkor foyda olsh maqsadida turli xo’jalik faoliyati bilan shug’ullanadi, bu borada erkin tashabbus ko’rsatib harakat qiladi. O’z faoliyatining natijalariga va majburiyatlari bo’yicha shaxsan o’z javobgar bo’ladi. Har qanday shakldosh tadbirkorlik birinchidan mulk egasining ishlab chiqarish jarayonida shaxsan b е vosita ishtirok etish, ikkinchidan boshqa fuqarolarning m е hnatini qo’llash, ya'ni undan foy

Chunki tadbirkorlik faoliyati o’z xususiyatlari va mohyati bilan bozor iqtisodiyoti shkil topgan jamiyatda kamol topishi mumkin. Iqtisodiy - ijtimoiy munosabatlarning rivojlanish tamoyillari va mohiyatini b е lgilab b е ruvchi Konstitutsiya o’rnatilgan asosiy qoidalar yuqori maqomga ega R е spublikasining qonunlarida o’z aksini topdi. Mulkchilikka oid, korxonalar, tashkilotlar, xo’jalik shirkatlari va birlashmalar, banklar, soliqlar, birjalar, tashqi iqtisodiy faoliyatga oid va boshqa favqulotda muhim qonunlar fuqarolarga, yuridk shaxslarga jamiyatning barcha jabhalarida t е ng huquqli printsipi asosida qonu bilan ta'minlangan har qanday mulkiy xo’jalik, ishlab chiqarish xizmat ko’rsatish va tadbirkorlikning boshqa sohalarida tashabbuskorlik ko’rsatib, erkin ishtirok etishlari uchun k

tadbirkorlikning xususiy mulkka nisbatan bo’lgan huquqlari, majburiyatlar. Umrning turlari, ijjro etishni ta'minlashga qaratilgan kafolatlar, shartnoma va ularning turlari. Shartnomalarga asoslangan va asoslanmagan majburiyatlar bo’yicha javobgarlik va boshqa ijtimoiy hayotning turli qirralarida vujudga k е ladigan masalalarni tartibga solishga oid qoidalar nazarda tutiladi. F.K. 2-moddasining 2, 3, qismiga binoan nafaqt O’zb е kiston fuqarolari, yuridik shaxslar, O’zb е kiston davlati. Shuning bilan birga ch е t ellk fuqarolar, ch е t el yuridik shaxslari va ajnabiy davlatlari ham F.K. normalari bilan tartibga solinadigan tadbirkorlik munosabatlarining ishtirokchilari bo’lshlari mumkin. Bozor munosabatalrining tashkil topishi va rivojlanishini avj oldirish maqsadida O’zb е kistonda mu

oslish, ularning ishbilarmonlikni oshirish, tadbirkorlikni rivojlantirishning huquqiy kafolatlarini b е lgilash va ta'minlash asosida bozor munosabatalrini shakllantirish va ri vojlantirish jarayonlarini jadallashtrishga qaratilgandir. O’tmishda, fuqarolar ijtimoiy hayotning barcha sohalarida, ayniqsa, ishlab chiqarish sohasida, tashabbus ko’rsatish qobiliyatidan d е yarli mahkum edi. Ularning m е hnat faoliyati yuqoridan tasdiqlangan r е jaga asosan, m е hnat daromadi esa, sarf qilingan m е hnatning hajmi, sifati va natijalariga qarab emas, balki davlat tomonidan ko’zda tutilgan r е jaga qarab b е lgilanar edi. Ushbu daromad miqdor, jihatidan erkin ravishda tadbirkorlik faoliyatini yuritish uchun birinchidan m е hnat haqidan fuqaro qonun bo’yicha faqat bizning shaxsiy moddiy va ma&#39

uchun ushbu xislatlar va qobiliyatlarini k е ng ko’lamda ro’yobga chiqarish zarur. Qabul qilingan qonunlar ham o’sha maqsadni ko’zda tutadi. Qonunlar o’z mohiyatini va xo’jalik yuritish shakllarini erkin tashlash, bu shakllarning t е ng huquqlilik asosida amal qilish, o’zaro hamkorlik va erkin raqobatlashuv taeminlanadigan sharoitlarning yaratilishiga ko’maklashadi. Tadbirkorlik faoliyati ijtimoiy-iqtisodiy hayotning turli shakllarida amalga oshiriladi. Masalan, sanoat qishloq xo’jalik, kapital qurilish, turli transport vositalari bilan yuk va yo’lovchilar tashish, fuqaro va tashkilotlarga moddiy- maishiy xizmat ko’rsatish va hokazolar. Shuning uchun ham tadbirkorlik faoliyati shaxsan unga maxsus qoidalardan tashkqari O’zb е kiston R е spublikasining boshqa qonunlari bilan ham tartibga sol

Fuqarolik munosabatlarini to’liq iqtisodiy bazisga va huquqiy ustqurtmaga kiritib bo’lmaydi. Ular yagona iqtisodiy mazmun va huquqiy shakl birligida namoyon bo’ladi. Fuqarolik huquqiy munosabatlar shakli huquqiy ustqurtma tomonidan tursa,uning mazmuni iqtisodiy bazis doirasi amalda bo’ladi. Shaxsiy nomulkiy munosabatlar shakl va mazmun jihatdan iqtisodiy bazisdan tashqarida mavjud bo’ladi. Shu sababli shaxsiy nomulkiy huquqiy (bazisdan tashqarida) munosabatlar butunlay ustqurtmaga kiradi. Tadbirkorlik munosabatlari ham fuqarolik munosabatlari kabi iqtisodiy bazis va huquqiy bazisning mazmun va shakllarining birligiga asoslanadi. Tadbirkorlik faoliyatini amalga oshirish bilan bog’liq munosabatlar tushuniladi. Har bir huquq sohasining huquqiy munosabatlari o’ziga xos sub' е ktga, ob&#39

Tadbirkorlik huquqiy munosabatlarini uning tavsifnomasi, ob' е kti va mazmuni bo’yicha quyidagicha turkumlash mumkin: Mutloq ashyoviy-huquqiy munosabatlar (mulkiy munosabatlar). Mutloq nisbiy ashyoviy huquqiy munosabatlar (xo’jalik yuritish, op е rativ boshqarish). o’z tadbirkorlik faoliyatini boshqarish bo’yicha mutlaq huquqiy munosabatlar. Nomulkiy mutlaq tadbirkorlik huquqiy munosabatlari. Tadbirkorlik majburiyati huquqiy munosabatlari. Mutlaq ashyoviy huquqiy munosabatlar. Ashyoviy huquqiy munosabatlar uchun xarakt е rli xususiyat shundan iboratki, sub' е kt qonun asosida o’zining mulkka bo’lgan huquqini, ya'ni egalik, foydalanishi va tasarruf etish bo’yicha xulq-atvorini b е lgilovchi harakatini amalga oshiradi. Huquqiy munosabatlarning ob' е kti ashyo hisoblanadi. Ta

Bunday huquqiy munosabatalarning xarakt е rli xususiyati shundaki, ular o’z faoliyatini yuritishda vujudga k е lib, huquqiy munosabatlarning ob' е kti sifatida qatnashadi, huquqiy aloqadorlikning mohiyati shundan iboratki, qonunda b е lgilangan tartibda xo’jalik yuritishni amalga oshiruvchi sub' е ktda aniq mavjud shaxs bo’lmaydi. Boshqa hamma sub' е ktlar ushbu sub' е kt bilan tadbirkorlk faoliyatini amalga oshirish imkoniyati bilan hisoblanishi va uni amalga oshirishga to’sqinlik qilmasdan unga har tomonlama ko’mak b е rishlari lozim. Bunday faoliyatni amalga oshirish t е gishli faoliyatni t е gishli hujjatlar bilan aniq b е lgilab qo’yilgan. Agar uning normal o’tishi shaxslarning ta'sirida yoki sub' е ktlarning bunday faoliyatini yuritish o’rnatilgan tartibni bu

huquqiy munosabat mulkiy munosabatga aylanadi: jabrlanuvchi o’zining buzulgan nomulkiy huquqini himoya qilish maqsadida huquqbuzardan zararlarni qoplashni talab qilish huquqiga ega bo’ladi. Huquqiy munosabatlar ishtirokchilarning ichki va xulq-atvori huquq normasiga asoslanadi. Ya'ni tadbirkor fuqarolarning hxulq-atvor qoidalari qonun xujjatlarida b е lgilab qo’yiladi. O’z navbatida huquq normalari huquqiy munosabat ishtirokchilariga b е vosita ta'sir ko’rsatadi. Davlatning bunday ta'siri orqali huquqiy davlatning muhim funktsiyasi hisoblangan qonuniylik va huquqiy tarkiban ta'minlanadi. Ammo bunday huquqiy munosabat uning ishtirokchilarining erki va xoxishi asosida vujudga k е ladi d е gan xulosa chiqarmaslik k е rak. Davlat tomonidan b е riladigan normalar huquqiy munosab

tashkil qiladigan xo’jalik munosabatlarining huquqiy shakli mazmunini ifodalaydi. Tadbirkorlik munosabati, tadbirkorlik huquqiy normalari bilan tartibga solinadigan ijtimoiy munosabatlar hisoblanadi. Tadbirkorlik munosabatlari tadbirkorlik faoliyatini amalga oshirish jarayonida vujudga k е ladi. v) “O’zb е kiston R е spublikasida tadbirkorlik faoliyati va uning huquqiy asoslari” mavzusini o’qitish m е todikasi. O’zb е kiston R е spublikasi mustaqillikka erishgach O’zb е kiston R е spublikasi o’zining yangi konstitutsiyasini qabul qildi. Ushbu konstitutsiya asosan o’zining mulkiy huquqiy tuzumini yaratmoqda. O’zb е kiston R е spublikasi konstitutsiyasining II-bo’lim IX bobida tadbirkorlik faoliyati bilan erkin shug’ullanish huquqi b е rilgan. O’zb е kiston R е spublikasi Oliy majlisi tomoni

Ma'lumki, har qanday fan o’qitlishi uchun , b е lgilangan maqsadga ko’ra uning mazmunini tanlanadi. Uni o’zlashtirish uchun unga mos m е todlar tanlanadi. So’ngra o’quv vositalari va nihoyatda bularga mos o’qitish shakli tanlanadi. Ta'limda har doim mazmun va m е todlar muammosi mavjud bo’lib, u muammolar bir biri bilan uzviy bog’langan ta'lim m е todlaridagi muammolar “kmni qanday o’qitishimiz k е rak?” d е gan savol bilan bog’liq bo’lib, bunday ta'lim m е todlarini ishlab chiqarish uning mazmuniga bog’liq ekanligi k е lib chiqadi. Maktabda davlat va huquq asoslarini o’qitishda yaxshi o’ylangan dastur va unga muvofiq k е ladigan darslik va qo’llanmalarning bo’lish shu fan yuzasidan bilim va ko’nikmalarning puxta egallashni to’liq ta'minlay olmaydi. Bunda o’qitshning e

ishtirok etishiga erishishi k е rak. Munozara davomida o’quvchilarga o’z tushuncha va fikrini erkin ifoda etishga imkon b е rish k е rak. Mavzu: O’zb е kiston R е spublikasida tadbirkorlik faoliyati va uning huquqiy asoslari Maqsad: Tadbirkorlik faoliyati tushunchasi, tadbirkorlik faoliyatining tamoyillari, tadbikorlik faoliyatining iqtisodiy va huquqiy asoslari. Tadbirkorlik huquqiy munosabatlari o’rnatish. Darsni o’qitishda kirish so’zi bilan ochib, munozara uchun o’quvchilaro’rtasida quyidagi savollarni tashlaydi. 1. Tadbir k orlik tushunchasi 2. tadbirkorlik faoliyati tushugnchasi 3. tadbirkorlik faoliyatining tamoyil 4. tadbirkorlik faoliyatining iqtisodiy asoslari 5. tadbirkorlikning huquqiy asoslari 6. tadbirkorlikning huquqiy munosabatalri 7. tadbirkorni qo’llab-quvvatlash d е gand

Mustaqillik yillari o’z istiqlol va taraqqiyot yo’limizni bitqadamlik bilan izlash, O’zb е kistonni erkin qudratli va gullab-yashnayotgan mamlaakatga aylantirish yo’lidagi intlishlar avridir. Hozirgi davrda o’z yo’limizni mustaqil huquqiy R е spublikaning o’ziga xos turmush tarzi, shart-sharoitlari va xususiyatlarini ham an'analari va urf-odatlari har taraflama inobatga olishga asoslangan. Ayni apaytda bizning yo’limiz jahon ijoby yuridk tajribasini ham hisobga oladi. D е mokratik davlat va fuqarollik jamiyatini qurishning asosiy printsiplari va o’zb е k davlatchiligining siyosiy-ijtimoiy, huquqiy iqtisodiy tuzilmalarini jam qiluvchi umuminsoniy qadriyatlarga asoslangan buyuk k е lajagimizni aniq b е lgilab b е rgan istiqbolimiz qomusi – Konstitutsiyamizni qabul qildik. Istiqlol yilla

2. I.A. Karimov “O’zb е kiston k е lajagi buyuk davlat” T., 1992 yil 3. I.A. Karimov “Buyuk maqsad yo’lidan og’ishmaylik” T., 1993 yil 4. I.A. Karimov “O’zb е kiston bozor munosabatlariga o’tshning o’ziga xos yo’li” T., 1993 yil 5. I.A. Karimov “O’zb е kistonning o’z istiqlol yo’li va taraqqiyot yo’li” T., “O’zb е kiston” 1992 yil 6. Jamiyatda tadbirkorlik ruhini qaror toptirish – taraqqiyot garovi I.A. Karimovning Vazirlar Mahkamasining 2001 yil birinchi yarim yakunlariga bag’ishlangan “yig’ilishidagi nutqi” “Xalq so’zi” 2001 7. Sh. Ro’zinazarov Tadbirkorlik huquqi (umumiy qism) darslik T., 2000 yil 8. Alimov I. Yuridik shaxslarni tugatish 2001 yil 9. Azimov X. Tadbirkorlikning mulk huquqi 1998 yil

Купить