Ichki ishlar xodimlari shaxsining psixologik tuzilishi va uning huquqiy psixologiyada tutgan o'rni - Психология - Дипломные работы

Информация о документе

Цена	9000UZS
Размер	296.6KB
Покупки	0
Дата загрузки	01 Июль 2021
Расширение	doc
Раздел	Дипломные работы
Предмет	Психология

Ichki ishlar xodimlari shaxsining psixologik tuzilishi va uning huquqiy psixologiyada tutgan o'rni

Купить

O‘ZBEKISTON RESPUBLIKASI O‘LIY VA O‘RTA MAXSUS TA’LIM VAZIRLIGI QARSHI DAVLAT UNIVERSITETI PSIXOLOGIYA KAFEDRASI 5210200 “Psixologiya” ta’lim yo‘nalishi bo‘yicha bakalavr darajasini olish uchun “Ichki ishlar xodimlari shaxsining psixologik tuzilishi va uning huquqiy psixologiyada tutgan o‘rni ” mavzusida yozgan BITIRUV MALAKAVIY ISHI 1

M U N D A R I J A KIRISH....................................................................................................................3 I BOB. ICHKI ISHLAR XODIMLARI SHAXSINING KASBIY FAOLIYATDA SHAKLLANISHINING PSIXOLOGIK XUSUSIYATLARI................................................................................................10 1.1. Ichki ishlar xodimlari kasb odobining huquqiy psixologiya tizimida tutgan o‘rni..............................................................................................................10 1.2. Ichki ishlar xodimlari shaxsiga xos xulq-atvorning mohiyati, tarkibiy qismlari, sohalari va xususiyatlari.......................................................................... ...............17 1.3. Odob-axloq normalari va ularning ichki ishlar xodimlar

Oldimizda yoshlarga tarbiya berish, psixologiya va boshqa turli sohalarda kadrlarni tayyorlash va qayta tayyorlash bo‘yicha murakkab vazifalar turibdi. Shavkat Mirziyoyev Kirish Mavzuning dolzarbligi: Butun dunyo mamlakatlarida shu jumladan, O‘zbekiston respublikasida ham fan va texnika sohasida erishilayotgan ulkan yutuqlar barcha fanlar qatori psixologiya sohasining rivojiga ham ijobiy ta’sir ko‘rsatmoqda. Fan va ta’lim sohasida tub islohotlarning amalga oshirilishi O‘zbekistonda psixologiya fani sohasidagi taraqqiyot ijobiy ma’nodagi keskin burilishlarni yuzaga keltirdi. Jumladan, jamiyat, mamlakat manfaatlarini himoya qilish, davlat daxlsizligi va yaxlitligini saqlash, fuqarolar haq-huquqlari va osoyishtaligini himoya qilish, xullas insonparvar, rivojlangan huquqiy-demokratik davlat qu

tadqiqot ishlarining olib borilishi va amaliyotga tatbiq etilishi biroz qiyinchilik bilan amalga oshmoqda. Shunday yo‘nalishlardan biri huquqshunoslik amaliyoti sohasidir. Ichki ishlar xodimlari amaliyoti sohasida psixologik bilimlarni qo‘llash ya’ni sud-psixologik ekspertizasi, uning sud va tergov faoliyatlaridagi ahamiyati, ekspertizani tayinlash va o‘tkazish xususida muammolar mavjudligi sezilmoqda. Buning sabablaridan biri, huquqshunoslik amaliyotida psixologik bilimlardan foydalanishning maqsadga muvofiq yo‘lga qo‘yilmayotganligi ayrim ichki ishlar xodimlarining bu boradagi nazariy va amaliy bilimlarni huquqshunoslik psixologiyasi bilan bog‘lab qo‘llash jarayoni yetarli darajada emasligi, huquqshunoslik faoliyatida amaliy psixologik bilimlardan juda kam foydalanishga sabab bo‘lmoqda.

ko ‘ zlagan maqsadlariga erisha olmaydi . Shu bois ham bu hozirgi kunda davlatimiz oldida turgan dolzarb masalalardan biri hisoblanadi . Zero shunday ekan, odob-axloq, xulq-atvor va ruhiyat odamzodni kimning va qaysi elning farzandi ekanligini, kimga va nima uchun xizmat qilishi kerakligini doimiy ravishda anglatib turuvchi eng muhim tarbiyaviy omil hisoblanadi. Mazkur muammolarni hal etish uchun O‘zbekiston Respublikasi Vazirlar Mahkamasining «Davlat boshqaruvi idoralari va mahalliy ijro etuvchi hokimiyat idoralari xodimlarining odob-axloq namunaviy qoidalarini tasdiqlash to‘grisida» 2016 yil 2 martdagi 62-son qarorining ijrosini ta’minlash hamda ichki ishlar xodimlari shaxsi odob-axloqining tamoyil va qoidalarini belgilash, ularning o‘z xizmat vazifalarini vijdonan va samarali bajarishla

e’tiboridan chetda qolishi, xodimlarning psixodiagnostik va psixoprofilaktik jihatlarga e’tibor qaratilishi kuzatilmoqda.. Ichki ishlar xodimlari faoliyatlarini o‘rganish natijalarining ko‘rsatishicha, amaliyotda psixologik bilimlarni qo‘llash, ulardan foydalanish tergov va sud jarayonlarining samaradorligini, obyektivligini ta’minlash bilan birga, inson huquqlarini muhofaza qilish va fuqarolarga nisbatan insoniy munosabatda bo‘lishni, kishilarning huquq-tartibot organlariga bo‘lgan ishonchini, hurmatini yuzaga keltiradi. Inson huquqlarini muhofaza qilish, adolatli hukm chiqarish va qonun ustuvorligini ta’minlash esa huquqiy-demokratik davlat qonunchiligining bosh negizini tashkil qiladi. Ichki ishlar xodimlarining mehnati rang-barang va murakkab, boshqa kasblardan farqli o‘laroq bir qator

dolzarb muammolardan biri sifatida psixologlar oldiga ulkan vazifalarni ko‘ndalang qo‘ymoqda. Rivojlangan fuqarolik jamiyati, huquqiy demokratik davlat qurish jarayonida yuridik psixologiyaning jinoyatni tergov qilish va ochish, sudlov ishlarini yuritishda sud-psixologik ekspertizasini amalga oshirish, sud muhokamasining psixologik jihatlarini ilmiy-nazariy va amaliy tahlil qilish masalalariga e’tibor qaratish muhim ahamiyat kasb etadi. Ichki ishlar xodimlari shaxsidan alohida holatlarda, tergov va sudda ishlarni ko‘rib chiqish vaqtida kelib chiqadigan ayrim muammolarni hal qilish uchun maxsus psixologik bilim, ko‘nikma va malakalar talab qilinadi. Bu asosan tergovchilar, jabrlanuvchilar, gumonlanuvchilarning alohida ruhiy faoliyatini, ularning hissiy-emotsional reaksiyalari, psixik xususi

hukm chiqarish uchun sud-psixologik ekspertizaning mohiyatini to‘laroq anglagan holda ichki ishlar xodimlari amaliyotiga keng tatbiq etish lozimligiga alohida e’tibor qaratilmoqda. Hozirga qadar tergov va sudlov jarayonlarida olib borilayotgan ishlarning aksariyati sudya yoki tergovchining tajribasiga asoslanib olib borilishi ba’zi bir masalalarga aniqliklar kiritishda muammoli vaziyatlarni keltirib chiqarishga sabab bo‘lmoqda. Shu sababli ichki ishlar xodimlari shaxsining psixologik tuzilishi va uning huquqiy psixologiyada tutgan o‘rniga alohida ahamiyat berish muhim vazifalardan biri hisoblanadi. Bitiruv malakaviy ishining maqsadi: Ichki ishlar xodimlari shaxsining psixologik tuzilishini o‘rganish va uning huquqiy psixologiya tutgan o‘rnini tahlil qilishdash iborat. Bitiruv malakaviy ish

Bitiruv malakaviy ishining metodlari: kuzatish, anketa, suhbat, psixologik eksperiment. Umumpsixologiya qonuniyatlaridan kelib chiqqan holda kuzatish, suhbat usuli hamda “Shaxsning nizoli vaziyatlarga munosabat so‘rovnomasi” testidan foydalanildi. Bitiruv malakaviy ishining ilmiy yangiligi : - ichki ishlar xodimlari shaxsining faoliyat motivlarini shakllantirish dolzarb psixologik muammo ekanligi nazariy jihatdan asoslanganligi; -ichki ishlar xodimlari shaxsining faoliyati motivlarini shakllantirishning psixologik xususiyatlari o‘rganilganligi; -ichki ishlar xodimlari shaxsining psixologik tuzilishi va uning huquqiy psixologiyada tutgan o‘rnining muhim jihatlari aniqlanganligi. Bitiruv malakaviy ishining nazariy ahamiyati : Psixologik bilimlarni har tomonlama chuqur egallash, kasbga doir k

mustahkamlash, jinoyatchilikning oldini olish, sud ishlarining adolatli olib borilishiga to‘sqinlik qilishi mumkin. O‘ylaymizki, e’tiborga havola etilgan ma’lumotlar nafaqat ichki ishlar xodimlari faoliyati va psixologik amaliyot bilan shug‘ullanuvchi mutaxassislar, balki shu sohaga qiziquvchi barchaga nazariy va amaliy jihatdan ma’lum darajada yordam berishi mumkin. Bitiruv malakaviy ishining tuzilishi va hajmi: Bitiruv malakaviy ish kirish, ikkita bob, xulosalar va adabiyotlar ro‘yxatidan iborat. Uning umumiy hajmi 73 bet va 13325 so‘zdan tashkil topgan. I BOB. ICHKI ISHLAR XODIMLARI SHAXSINING KASBIY FAOLIYATDA SHAKLLANISHINING PSIXOLOGIK XUSUSIYATLARI 1.1. Ichki ishlar xodimlari kasb odobining huquqiy psixologiya tizimida tutgan o‘rni 10

Ichki ishlar idoralari xodimlarining odob-axloq qoidalariga rioya etishi - kasbiy faoliyatini va xizmatdagi xulq-atvorini baholash mezonlaridan biri hisoblanadi. Odob (arabcha «adab» so‘zidan olingan) – jamiyatda, kishilar bilan muomalada o‘zini tuta bilish, axloq, tarbiya va uning normalaridir. Ichki ishlar idoralari xodimlarining kasb odobi deb, ularning o‘zaro va fuqarolar bilan qiladigan muomalasida namoyon bo‘ladigan xulq-atvor qoidalariga aytiladi. Odob - ichki ishlar idoralari xodimlarining aholi bilan bo‘ladigan munosabatlarida, ya’ni jamiyatda, kishilar bilan bo‘ladigan muomalada o‘zini tuta bilish, yaramas ishdan, yomon so‘zdan tiyilish, o‘zining ham, o‘zganing ham izzatini, obro‘sini saqlashga qaratilgan axloqiy xatti-harakat normalaridir. Xodim qanchalik adobli bo‘lsa, uning ha

Axloq - inson va jamiyat o‘rtasidagi obyektiv aloqadorlik tufayli kelib chiqadigan, shaxsiy va umumiy manfaatlarni muvofiqlashtirib turish asosida har bir shaxsning hayoti va faoliyatini boshqaradigan, tartibga soladigan muayyan xulq-atvor, odob, xatti-harakat, tamoyil va normalarining majmuidir. Axloq ijtimoiy hodisa bo‘lib, insoniyat jamiyat vujudga kelishi bilan bir vaqtda jamoalar bilan shaxslar o‘rtasidagi ehtiyoj va manfaatlarga xizmat qiluvchi ijtimoiy munosabat tariqasida vujudga kelgan. U o‘zining tarixiy taraqqiyotida quyidagi vazifalarni bajargan: - umuminsoniy madaniyatning inson tabiiy xislatlarini o‘zgartiruvchi faoliyat shaklidagi tarkibiy qismi; - jamiyatda yashovchi har bir shaxsni har tomonlama kamol toptiruvchi ma’naviy-ijtimoiy omil asoslaridan biri; - kishilarlarning i

yo‘nalishini ko‘rsatib beradigan va muayyan hulq-atvor normalariga asos bo‘lib xizmat qiladigan qonun-qoidalarga aytiladi. Umuminsoniy odob-axloq tamoyillariga quyidagilar kiradi: insonparvarlik, o‘zaro yordam, ishonch, hamjahatlik tinchliksevarlik, vatanparvarlik, adolatlilik, odamiylik, qonuniylik va x.k. 1. Insonparvarlik tamoyili. Insonparvarlik ikki ma’noda, birinchidan amaliy faoliyat, ya’ni insonning ozodlik va tenglik uchun olib boradigan kurashi; ikkinchidan, dunyoqarash, mafkura, siyosat, axloq, tarbiya sifatida tushuniladi. Bu ikki tomon doimo bir-birini to‘ldirib turadi. 2. Insonparvarlik odamlarga mehr-muhabbat bilan qarash ularning haq- huquqlarini hurmat qilish, baxt-saodati, har tomonlama kamol topishi hamda ijtimoiy hayotda inson uchun qulay shart-sharoitlar yaratib berish

4. Insonparvarlik tamoyili o‘zining huquqiy ifodasini “Inson huquqlari umumjahon deklaratsiyasi” (1948 yil 10 dekabr), “O‘zbekiston Respublikasining Konstitutsiyasi” (1992 yil 8 dekabr) kabi hujjatlarda o‘z aksini topgan. 5. “Inson huquqlari umumjahon deklaratsiyasi”da “Hamma odamlar o‘z qadr-qimmati hamda huquqlarida erkin va teng bo‘lib tug‘iladilar. Ularga aql va vijdon avto qilingan, binobarin bir-birlariga nisbatan birodarlarcha ruhda munosabatda bo‘lishlari kerak” (1-modda); “Har bir inson yashash, erkin bo‘lish va shaxsiy daxlsizlik huquqlariga egadir” (3-modda); “Hech kim qiynoqqa yoki shafqatsiz, g‘ayrinsoniy yoki qadr-qimmatni xo‘rlovchi muomali va jazoga duchor etilmasligi kerak” (5-modda); “Hech kim asossiz qamalishi, ushlanishi yoki quvg‘in qilinishi mumkin emas” (9-modda)-dey

8. Umuminsoniy odob-axloq tamoyillariga kiruvchi insonparvarlik ichki ishlar idoralarining qonunni himoya qilish va amalda qo‘llash faoliyatida o‘ziga xos tarzda namoyon bo‘ladi. Ushbu xususiyat quyidagilarda ko‘rinadi: 9. Ichki ishlar xodimlarining faoliyati o‘z mazmuniga ko‘ra insonparvarlik xususiyatiga ega. Chunki bu muassasalar kishilarning yashashi, mehnat qilish, ijod bilan shug‘ullanishi, dam olishini ta’minlash uchun ularni huquqbuzarlardan himoya qilish, ularning shaxsiy, mulkiy, siyosiy haq-huquqlarini qo‘riqlashga qaratilgan. Shunga ko‘ra, umuminsoniy axloq tamoyili bo‘lgan insonparvarlik ichki ishlar idoralari xodimlarining faoliyatida yomonlikka, yovuzlikka qarshi kurashuvchi, shaxs va jamiyat, davlat manfaatlarini har xil g‘ayrinsoniy tajovuzlardan himoya qiluvchi, jamiyatda

tarbiyalash orqali erkin ijobiy hayotga, olijanob insonlar davrasiga qaytarish vazifalarini bajaradi. Jamiyat va davlat tomonidan o‘rnatilgan huquqiy va axloqiy normalarni buzib, jinoyat sodir etganlarni ham, eng avvalo, inson deb bilgan holda, qayta tarbiyalab, halol mehnat quchog‘iga qaytarish asosida ish yuritish o‘zbek qonunchiligining va qonun ijrosini ta’minlovchi Ichki ishlar idoralari xodimlarining faoliyatidagi insonparvarlikning asl mohiyatini tashkil etadi. Ichki ishlar idoralari xodimlari faoliyatidagi insonparvarlik huquqbuzarliklar va jinoyatlarga qarshi kurashda qo‘llaniladigan usul va vositalarda o‘z ifodasini topgan bo‘lib, avvalo ishontirish, so‘ngra majbur etish vositalarini qo‘llashda ko‘rinadi. Ishontirish usuli har bir insonni o‘rnatilgan huquq va axloq normalariga am

boshqalarni o‘tkazish vaqtida insonning hayotiga, sog‘lig‘iga xavf tug‘diruvchi va ziyon yetkazuvchi usul va vositalarni qo‘llashlari qatiyan taqiqlanadi. Har bir insonga, u kim bo‘lishidan qatiy nazar, to‘g‘ri muomala qilish zarur, urishmaslik, baqirmaslik, haqorat qilmaslik, shaxsiyatiga tegmaslik kerak. Ular bilan doimo yaxshi muomalada bo‘lib, samimiy muloqot qilish lozim. Bu, albatta, ichki ishlar idoralari xodimlari har qanday qabihlikni kechirishlari kerakligini emas, balki har bir masalani qonuniy asosda, shoshmasdan, bafurja hal etishlari lozimligini bildiradi. Vatanparvarlik tamoyili. «Vatan» arabcha so‘z bo‘lib, o‘zbek tilida «ona yurt» degan ma’noni anglatadi. Ichki ishlar xodimlarining vatanparvarligi deb ona Vatanga muhabbat va sadoqat bilan xizmat qilish, uning sarhadlarini

Shunga ko‘ra, kasb odob-axloqi, jamiyat tomonidan qabul qilingan umumiy axloq qoidalarining ma’lum kasb egasi tomonidan amalda qanday bajarilishini ko‘rsatuvchi xatti-xarakat, odob, xulq-atvorlarning majmui vazifasini o‘tasa; ikkinchidan, shaxsning xarakterini shakllantirishda bevosita ishtirok etib, kasbiy burchini muvaffaqiyatli bajarishga ko‘maklashadi. Shunday qilib, kasb odob-axloqi - jamiyat tomonidan qabul qilingan axloq qoidalarini kishilarning ixtisoslariga nisbatan amalda tatbiq qiluvchi aniq kasbiy burch, sha’n, or-nomus, qadr-qimmat kabi xatti-xarakatlarning majmui, umumiy axloqning kishilar kasb-koridagi o‘ziga xos ko‘rinishi. 1.2. Ichki ishlar xodimlari shaxsiga xos xulq-atvorning mohiyati, tarkibiy qismlari, sohalari va xususiyatlari Ichki ishlar xodimlari shaxsining o‘z huq

Ichki ishlar xodimlari shaxsining axloqiy ongi xizmat jamoalarining manfaatlariga mos keluvchi axloqiy tushuncha, g‘oya, qarash, ishonch, tuyg‘u, hissiyotlarning bir butun tizimidan iborat bo‘lib, kishilarning, xususan, ichki ishlar idoralari xodimlarining jamiyatdagi, kundalik turmushdagi axloqiy faoliyati va xulqi u aks ettiradigan obyekt hisoblanadi. Axloqiy ongning tuzilish. Axloqiy ong ikki ajralmas qismdan - aniq bir xodimning ongi bo‘lgan individual ong va bir qancha xodimlari birlashmasi bo‘lgan xizmat jamoalarining ongini o‘zida mujassamlashtirgan ijtimoiy ongdan iborat bo‘ladi. Individual axloqiy ong tarkibiga shaxsning his-tuyg‘usi, fikr- mulohazalari kabilar kirsa, ijtimoiy axloqiy ong tarkibiga esa jamiyat tomonidan ishlab chiqilib, hayotga tatbiq etiladigan kodekslar, kategor

2. Хodimlarning shaxsiy hislatlarini namoyon qilishda paydo bo‘ladigan vijdon, or-nomus, qadr-qimmat, g‘urur, o‘z xatti-harakatlaridan qoniqish, o‘z qilmishidan hijolatga tushish hissiyoti; 3. O‘damlarga yordam berish, ularning hojatini chiqarib, ko‘nglini olish xamda boshqa xayrli ishlar qilish jarayonida yuzaga keladigan yaxshilik qilish, ezgulikka intilish fazilatlari; 4. O‘‘zaro munosabat vaqtida paydo bo‘ladigan g‘amxo‘rlik, ishonch, hurmat, samimiyat, rahmdillik hissiyotlari. Ichki ishlar xodimlari shaxsining axloqiy hissiyotlari jamiyat rivojida quyidagi muhim vazifalarni bajaradi: -birinchidan, ular kishilar tomonidan sodir etilgan axloqiy xatti-harakatlarga jamoat tomonidan ishlab chiqilgan va qabul qilingan axloqiy norma, tamoyil va qonun-qoidalar nuqtai nazaridan baho beradi, ul

Axloqiy amaliyot. Ichki ishlar xodimlarining kasb axloqi asoslaridan birini xodimlarning axloqiy amaliyoti tashkil etadi. Ma’lumki, har bir faoliyatda aniq bir maqsadni ko‘zlab, tegishli vositalar, usullar orqali harakat qilinadi va ma’lum natijalarga erishiladi. Demak, maqsad vosita va natijalar inson faoliyatning, jumladan, axloqiy amaliyotining tarkibiy qismlari hisoblanadi. Har bir amaliy faoliyat biron-bir m a q s a d g a xizmat qiladi, yaxshilik yoki yomonlik, adolat yoki razolat, samimiyat yoki g‘arazgo‘ylik kabi axloqiy bahoga ega bo‘ladi. Bu esa har qanday maqsadning axloqiy mazmunga egaligidan darak beradi. Maqsadsiz faoliyat bo‘lmagindek, axloqiy mazmunsiz maqsad ham bo‘lmaydi. Yaxshi yoki yomon, adolatli yoki razolatli, samimiy yoki g‘arazli maqsadlari ma’lum v o s i t a l a r

Ichki ishlar xodimlarining axloqiy munosabatlari deb ularning aholi guruhlari, mehnat jamoalarida amal qiladigan, qonunlarda, buyruqlarda o‘z ifodasini topgan va axloq normalari bilan chegaralangan aloqalari, bog‘lanishlari, ta’sir va aks ta’sirlari, boshqarishlari va qo‘riqlashlarining aytiladi. Ichki ishlar idoralar xodimlarining axloqiy munosabatlarini, ular munosabatga kirishadigan obyekt turiga ko‘ra, uch katta guruhga ajratish mumkin. B i r i n ch i g u r u h g a ichki ishlar idoralar xodimlari faoliyatining obyektini tashkil etuvchi quyidagi shaxslar bilan bo‘ladigan axloqiy munosabatlar kiradi: -har xil toifadagi qonunbuzarlar; -huquq-tartibotni buzishga moyil bo‘lganlar, ya’ni qonun buzilishining oldini olish faoliyatini obyekti bo‘lganlar; -hech qanday huquqiy tartibni buzmasdan,

huquqiy munosabatlari deb ularning qonunda ko‘rsatilgan huquq va burchlarini amalga oshirish yuzasidan barcha fuqarolar bilan bo‘ladigan aloqalariga aytiladi. Binobarin, huquqiy munosabat, birinchi navbatda, yuridik normalarni amalga oshirishning, huquq amal qilishining natijasidir. Shunday ekan, ichki ishlar xodimlari shaxsining axloqiy va huquqiy munosabatlari o‘zaro uzviy birlikda bo‘lib, bu birlik, axloq va huquqning, birinchidan, ichki ishlar idoralari xodimlari bilan jamiyat, davlat o‘rtasidagi o‘zaro manfaatlari nisbatini to‘g‘ri belgilashi ishlar idoralari xodimlarining axloqiy munosabatlari hamda huquqiy munosabatlarining tenglik tamoyili o‘rtasida uyg‘unlikni ta’minlagan holda, har bir fuqaroning millati, irqi ijtimoiy kelib chiqishi egallab turgan mavqeidan qat’i nazar, ularga n

Axloqiy munosabatlarni huquqiy munosabatlarga mutlaqo qarama-qarshi qo‘yib bo‘lmaydi. Chunki ular o‘zaro uzviy birlikda bo‘lib, bir-birlarini to‘ldiradi. Bu birlik axloqiy munosabatlar talabining hayot sinovlaridan o‘tib, huquqda o‘z aksini topganligida hamda har qanday huquqiy munosabatlarning chuqur xalqchil hayotidan o‘rin olishida namoyon bo‘ladi. Umuman olganda, axloqiy va huquqiy munosabatlar o‘z mazmuniga ko‘ra ikki xil-boshqarish va qo‘riqlash vazifalarini o‘taydi. Ichki ishlar idoralari xodimlarining axloqiy va huquqiy munosabatlari uchun umumiy bo‘lgan jihat ona Vatanga, davlatga, xalqqa uning urf-odatlariga, an’analariga, ma’naviy-madaniy, huquqiy qadriyatlariga sodiq bo‘lgan holda mamlakatda ozodlik va obodlikni, adolatni tenglikni, qonun ustuvorligini, insonparvarlikni, xalqla

-yong‘inga qarshi qaruvchi xodimning axloqi; -bosqinchilik, korrupsiya va reketga qarshi kurashuvchi xodimning axloqi va x.q. Tabiiyki, ushbu xizmatlar xodimlari kasb axloqining umumiy hamda maxsus norma va talablari mavjuddir. Kasb axloqining xususiyatlari. Har qanday kasb axloqida bo‘lgani kabi ichki ishlar idoralari xodimlari kasb axloqining ham o‘ziga xos jihatlari mavjud. Ushbu xusiyatlar qo‘yidagilardan iborat. 1. Ichki ishlar idoralari xodimlariga quyiladigan axloqiy talablar huquqiy asosga ega bo‘ladi, ya’ni ular qonunlar, nizomlar va yo‘riqnomalar tarzida jazoga, g‘ayriqonuniy ish ko‘rganlar esa jinoiy javobgarlikka ham tortiladilar. 1. Ichki ishlar xodimlari shaxsining kasb axloqi, avvalo, jasurlik, adolat va sadoqatga, har bir ishga beg‘araz va xolis yondashishga asoslanadi. Jin

5. Ichki ishlar xodimlari o‘z tabiatiga ko‘ra tarbiyachidirlar, ya’ni jinoyatning oldini olish, oilaviy janjallarni ijobiy hal etish, voyaga yetmagan bolalar bilan ishlash, jamiyatga zarar yetkazuvchi boshqa xar qanday zararkunandalar bilan tarbiyaviy ishlarni olib borish ichki ishlar xodimlari kundalik ish faoliyatining ajralmas qismi hisoblanadi. 6. Ichki ishlar xodimlarining shaxsiga xos kasbiy an’analari va urf-odatlari, xizmat xususiyatlari, normativ xujjatlar va jamoatchilik fikri ular kasb odob- axloqining asosiy manbalari bo‘lib xizmat qiladi. 7. Kasb odob-axloqining vazifalari. Ichki ishlar xodimlarining kasb axloqi quyidagi vazifalarni bajaradi; 8. Ichki ishlar xodimlarining kasb axloqi ularning o‘z xizmat vazifalarini muvaffaqiyatli bajarishlariga ko‘maklashadi. 9. Kasb axloqi I

Odob-ahloq normalari deb bir xildagi ish-amallarga joriy qilinadigan umumiy buyruqlar va taqiqlar orqali kishilar xatti-harakatini tartibga soluvchi axloq-odob talablarining shakliga aytiladi. Odob-axloq normalari ikki xil ko‘rinishda, ya’ni axloqiy munosabatlarning tarkibiy qismi va axloqiy ong shakllarida mavjud bo‘ladi. Axloq normalarining birinchi shakli ko‘pchilik kishilarning bir xildagi xatti-harakatlari tufayli kelib chiqqan va keyinchalik barcha uchun bajarilishi shart qoidalar tusini olgan normalardir. Ikkinchi xil ko‘rinishdagi axloqiy norma inson ongida o‘z aksini topgan muayyan qoida sifatida namoyon bo‘ladi (masalan, “o‘ldirma”, “o‘g‘irlama” va h.k. ), ya’ni buyruq maylilik xususiyati ko‘zga tashlandi. Yuqoridagilardan ko‘rinib turibdiki, agar axloq tamoyillari-umumlashgan ax

davlatning, xizmat jamoalarining xodimga munosabatini ifodalab, uning shaxsiga muayyan baho beradi. Shunday qilib, odob-axloq normalari bir vaqtning o‘zida talab va baho normalari shaklini oladi, ya’ni jamiyat, davlat, xizmat jamoalari yomonlik keltiradigan xatti-harakatlarni ular orqali qoralaydi va yaxshilikka erishishga qaratilgan xatti-harakatlarni ular orqali maqullaydi. Bu bilan axloq normalari faqat yomonlik uchun to‘siq emas, balki ayni paytda xodimlarni yaxshi ishlarga chorlovchi ma’naviy-axloqiy omil bo‘lib ham xizmat qiladi. Ichki ishlar xodimlari shaxsining kasb odob va axloqining normalariga quyidagilar kiradi: xushmuomalalik va odoblilik oddiliy va kamtarlik xalolik va rostgo‘ylik, ochiq ko‘ngillik va dangalchilik, saxilik va muruvvatlilik, o‘zaro hurmat, do‘stona munosabat,

odobi va xizmat odobi. Himmat odobi poklik va to‘g‘ri yo‘lga yetaklaydi, xizmat odobi esa badavlatlik va obro‘ga yetkazadi”1 Xalqimizning xushmuomilalik va odoblilik haqidagi fikrlariga amal qilish ichki ishlar idoralari xodimlarining obro‘sini oshiradi va ularga nisbatan xalqning ishonchini kuchaytiradi. Halollik va rostgo‘ylik. Halollik -har bir insonning o‘z kuchi bilan mehnat qilishi, shuning evaziga topgan mol-mulki, obro‘si, jamichtda tutgan o‘rni, xulqining to‘g‘riligi, so‘zida qat’iylik va sadoqatning majmuasidir. Hayotda, xizmat vazifasini bajarishda halollik bilan mehnat qilish ichki ishlar idoralari xodimlari uchun zaruriy bo‘lgan axlokiy talab hisoblanadi. Ichki ishlar idoralari xodimlari xatti-harakatlaridagi halollik ular xulqining to‘g‘riligi, so‘zida qatiyligi, sobitqadam b

Shijoat va hushyorlik. Shijoat - botirlik, jasorat, dovyuraklik, mardlik degani. Kasb axlokining markaziy normalaridan sanalmish bu fazilat hakdsa Abdulla Avloniy shunday degan edi: «Shijoat deb botir va yurakli bo‘lmakni aytilur. Shaji’ kishi xech narsadan qo‘rqmaydurgan botir va yurakli bo‘lur. Shijoat insoniyatning sof oyinasi, iffat, g‘ayrat, istiqomat kabi yaxshi xulqlarning nuroniysidir. Shijoatning haqiqati qalbning matonatindan, ruxning salomatindan iboratdur»1 . Demak, shijoatli bo‘lmish ichki ishlar idoralari xodimlaridan, eng avvalo, botir va dovyurak bo‘lishni talab qiladi. Bu esa jinoyatchi bilan olishish, uni ushlash yoki gumdon qilish zaruratidan kelib chiquvchi axloqiy talab hisoblanadi. Faqat dovyurak va mard xodimgina jinoyatchilar bilan xayot-mamot jangiga kirishishga qo

yeyiladigan taomlariga harom aralashmasligini, luqmaning halol bo‘lishini talab qiladi. Sobitqadamlik, sabr-qanoat, kamtarlik. Sobitqadamlik- niyat qilingan ishga jiddiy kirishish va oxiriga yetmaguncha undan chekinmaslik, boshlangan ishni oxiriga yetkazishdir. Sobitqadamlik insonningo‘tkinchi narsalarga, bir laxzalik kayfiyatga, «oshna-og‘aynigarchilikka» berilmasligidir. Sabr-qanoat - boshga tushgan kiyinchiliklarni chidam bilan yengishdir. Bu axloqly xislat ichki ishlar idoralari xodimlaridan xizmatning barcha achchiq- chuchuklariga, qismatlariga, xavf-xatarlariga chidashni, xizmat burchini sabr va matonat bilan bajarishni talab etadi. Bu xususda Abdulla Avloniy: «Sabr shunday kuchli narsadurki, shaxvatni iffatga, gazabni shijoatga, shiddatni xilmga, kattalikni tavozuga, yomonlikni

shakllantirmog‘i lozim. Ichki ishlar xodimlari faoliyati mashaqqatli, murakkab va mas’uliyatli mehnat bo‘lib, soha xodimlari oldiga katta talablar qo‘yadi.Ushbu kasbning o‘ziga xos jihatlaridan biri ular ishida tashkiliy faoliyatning katta o‘rin tutishi bo‘lib, u ikkita asosiy xususiyatga ega: Ish kuni, ish haftasi mobaynida ishni rejalashtirishdan tashqari vaqti-soati belgilanmagan ish kuni sharoitlarida huquqbuzarlikka yoki jinoiy ishga oid surishtiruv va tergov ishlarini tashkil qilish ehtimolining mavjudligi; Boshqa mansabdagi hamkasblar va o‘zga yo‘nalishdagi huquq-tartibot idoralari, boshqa tashkilotlar xodimlari bilan hamkorlikda ishni tashkil etish zaruriyati. Jinoiy ishni ochish, sud qilish mobaynida adolatli hukm chiqarish ijodiy jarayon bo‘lib, tergovchi, prokuror, sudya, advoka

ham norasmiy usul va metodlarini qo‘llaydi. Rasmiy yoki formal (shakliy) metodlar sirasiga odatda biror- bir maqsadni ko‘zlab kuzatish, suhbat, hujjatlarni tahlil qilish, tarjimai holni o‘rganish va turli xildagi testlardan foydalanish kiritiladi. Norasmiy metodlarga jamiyatning tarixiy rivojlanishi mobaynida tarkib topgan turli intuitiv tahlil usullarini kiritish mumkin. Ma’lumki, temperament, xarakter va qobiliyatlar shaxs psixologik siymosining asosini tashkil qiladi. Shu tufayli shaxsni o‘rganishning barcha sxemalarida bu tarkibiy qismlar asos bo‘lib xizmat qiladi. Quyida biz ichki ishlar xodimlari faoliyatida shaxsni o‘rganishning ko‘p qo‘llaniladigan tizimini keltirib o‘tamiz. Bu tizimni barcha huquqshunoslar yaxshi bilishlari shart va zarur: Umumiy ma’lumotlar: tug‘ilgan vaqti va jo

yashash tarzi, -- aka-ukalari, opa-singillari, ularning o‘zaro munosabatlari, hayotidagi asosiy voqealar va h.k.); - maktab davri (o‘qigan maktabi, sevgan fanlari, tengdoshlari bilan o‘zaro - munosabati, maktabdagi intizomi, yutuqlari, bilim darajasi); - mehnat faoliyati va harbiy xizmat davri (mehnatga va harbiy xizmatga munosabati, odamlar orasidagi mavqei, o‘zidan qoniqishi); - oilaviy hayoti, farzandlari, ayni chog‘da kim bilan yashashi. Turmush sohalari: - oilaviy munosabatlari (er-xotin munosabati, birinchi nikohi yoki bir necha nikohda bo‘lganligi, bolalarga va ota-onasiga bo‘lgan munosabati); - kasbi va mutaxassisligi (kasb va ish tanlash motivlari, o‘z ishidan qoniqishi yoki qoniqmasligi, ishda lavozim pog‘onalaridan ko‘tarilishi, ishdagi mavqei va hokazo); - sog‘lig‘i (sog‘lig‘ig

- murakkab vaziyatda o‘zini tutishi (xotirjamligini saqlab qoladi, o‘zini yo‘qotib qo‘yadi, nutqi va xatti-harakatlarida mantiqiylik va mulohazalilik bo‘ladi yoki dovdirab qoladi); - mastlik chog‘idagi xulq-atvori (xotirjam, xatti harakatlarini nazorat qila oladi, tajovuzkor, o‘zini idora qila olmaydi, kamgap bo‘lib qoladi, ko‘p gapiradigan bo‘lib qoladi, tanholikni istaydi, o‘rtacha ichadi, ko‘p ichadi, ko‘p ichadi-yu, mast bo‘lmaydi, tez mast bo‘lib qoladi); Temperamenti va xarakteri. a) Temperamenti: kirishuvchanligi (kirishuvchan, «ichimdagini top» deydigan, uyatchan, ehtiyotkor, qat’iy, yetakchilikka moyilligini namoyish etadi yoki etmaydi); hissiyotliligi (xotirjam-badjahl, beta’sir-ta’sirchan, og‘ir-vazmin- lov etib yonadi, tushkunlikka moyil-optimist). b) Xarakteri: xarakterining o

qilinishi demakdir. Tabiiyki, dastlabki taassurot ba’zan aldamchi bo‘ladi. Buni huquqshunos o‘z faoliyatida to‘g‘ri tushunib ish tutishi lozim. Ichki ishlar xodimi faoliyatida o‘rganilayotgan shaxsni baholash zaruriyatiga duch keladi. Shaxsni baholashda kuzatuv baholashning bosh va asosiy bosqichi hisoblanadi. Kuzatish faoliyati o‘rganilayotgan kishining xulq-atvori, xatti-harakatlarini muntazam ravishda nazorat qilib borishni talab qiladi. Kuzatish deganda odamlar, predmetlar, voqea-hodisalarni biron- bir maqsadni ko‘zlab idrok etish tushuniladi. Kuzatishda nigoh bilan yoki eshitish orqali kuzatilayotgan hodisaning u yoki bu tarzda o‘zgarishlarini farqlay bilish, ularni boshqa hodisalar bilan uzviy bog‘lash hamda mantiqiy xulosa chiqarish asosiy jarayon bo‘lib hisoblanadi. Yuridik faoliya

vazifalarni bajarishga to‘g‘ri keladi. Ko‘zlangan maqsadga erishish uchun esa qat’iyat va bardosh talab qilinadi. Ta’kidlash joizki, har qanday paytda ham huquq-tartibot idoralari xodimlarining xulq- atvori o‘z mohiyati va namoyon bo‘lishiga ko‘ra tasodifiy yoki palapartish emas, balki ongli hamda maqsadga yo‘naltirilgan bo‘lmog‘i kerak. Ichki ishlar idoralar xodimlari ishida nutq ham katta ahamiyatga egadir. Huquqshunos o‘z faoliyatida nutqning ogzaki va yozma turlaridan ko‘proq foydalanadi. Kishilar bilan suhbatlashishda, so‘roq o‘tkazishda ogzaki nutqdan foydalanilsa-da, hujjatlar to‘ldirishda, ma’lumotnoma, hisobot, ish yuritish va bayonnomalar tuzishda yozma nutqdan foydalaniladi. Huquqshunosning ish qog‘ozlarida aks etadigan yozma nutqi mazmundor, lo‘nda, jumlalari aniq, tushunchalar

xodimlari amaliyotida, ayniqsa qo‘l keladi. Masalan, tergov harakatlarini o‘tkazish chog‘ida mo‘ljallangan joyga yetib borish yo‘nalishi tashqi obrazlar yordamida tasavvur etilishi mumkin. Mutaxassis har bir vaziyatni tahlil qiladi, fikran masofani, muayyan soatlarda transport va yo‘lovchilar harakatining gavjumligini hisobga olib, muammoli holatni hal etadi. Jinoyat sodir etilgan shahar, ko‘cha, uy va hokazolar to‘g‘risida ma’lumotlar qanchalik to‘liq va mukammal bo‘lsa, tergovchi shunchalik to‘g‘ri qaror qabul qiladi. Obrazli tafakkur jinoyat ishi bo‘yicha gumon qilinayotgan shaxslarning bundan keyingi xulq-atvorlarini chamalashga yordam beradi, analitik, tahliliy hujjatlarni, sharhlarni, ilmiy ma’ruzalarni tayyorlashni yengillashtiradi. Rivojlangan obrazli tafakkur amaliyotchi huquqshun

Tergov qilinayotgan ish bo‘yicha taxminlarni ilgari surish va ishlab chiqish, dalillash, asoslash ayniqsa dastlabki tergov chog‘ida, mantiqiy tafakkurgacha bo‘lgan jarayonda to‘g‘ri yo‘lni tanlashga yordam beradi. Bu fazilatlarga ega bo‘lgan tergovchi turli versiyalar ichida haqiqatga yaqinroq farazni tezroq tuzib oladi. Yuqoridagilardan kelib chiqib aytish mumkinki, ichki ishlar xodimlari shaxsining psixologik tuzilishi kasbiy faoliyatida murakkab va o‘ziga xos xususiyatlarga ega. Ana shu o‘ziga xos xususyatlarni hisobga olgan holda uning huquqiy psixologiyada tutgan o‘rnini muhim va samaradorligini belgilaydi. II BOB. ICHKI ISHLAR XODIMLARI SHAXSINING PSIXOLOGIK TUZILISHI VA UNING HUQUQIY PSIXOLOGIK AHAMIYATI 2.1. Ichki ishlar xodimlari shaxsining psixologik xususiyatlari 39

Ichki ishlar xodimlari shaxsini o‘rganishda avvalo ularning psixologik xususiyatlarini o‘rganish muhim masalalardan biri hisoblanadi. Shunga ko‘ra quyida qisman bo‘lsa-da psixik hodisalarning faoliyat jarayonida muhim ahamiyatga ega ekanligini ta’kidlab o‘tamiz. Ichki ishlar xodimlari shaxsini psixologik tuzilishida diqqatning tutgan o‘rni Bilish jarayonlari kechishining eng muhim xususiyati uning tanlanganligi, yo‘naltirilganligidan iboratdir. Tevarak-atrofdagi ko‘plab ta’sirlar orasidan kishi hamisha nimanidir idrok etadi, nimanidir faraz qiladi, nima haqidadir fikr yuritadi, o‘ylaydi. Ongning bu xossasi diqqat kabi xususiyat bilan o‘zaro bog‘liq. Ichki ishlar xodimlarining kasbiy faoliyatida bilish jarayonlarining ahamiyati beqiyosdir. Biz quyida bilish jarayonlariga va uning ichki ishl

uzoq vaqt mobaynida to‘planib turishini taqozo etadi. Ixtiyorsiz diqqat shaxsning umumiy yo‘nalganligiga ham bog‘liqdir. Ixtiyoriy diqqat ongli ravishda boshqariladigan va tartibga solinadigan diqqat-e’tibordir. Ixtiyoriy diqqat ixtiyorsiz diqqat zamirida hosil bo‘ladi. Ixtiyoriy diqqat, agar kishi o‘z oldiga ma’lum bir vazifa qo‘ygan va harakat dasturini ongli tarzda ishlab chiqqan bo‘lsa, yuz beradi. Ixtiyoriy diqqatdan keyingi diqqat maqsadga yo‘naltirilgan faoliyatda shaxs uchun diqqatning ixtiyoriy to‘planganligidagi kabi, faqat uning mazmuni va jarayonining qiziqarli hamda ahamiyatli bo‘lishi natijasida qiziqib, kirishib ketish xususiyatida namoyon bo‘ladi. Diqqatning jamlanishi, jalb qilinishi ixtiyoriy diqqatdan keyingi diqqatda unumli va sermahsul hisoblanadi. Ixtiyoriy diqqatdan

o‘zisha xos ahamiyat kasb etishi, ya’ni sodir bo‘lgan voqea-hodisalarning zarur tomonlarini o‘rganish va aniqlik kiritishda, jinoyatchi shaxsning psixik holatini kuzatishda qo‘l kelishini anglab yetish lozim. Masalan, diqqatning hajmi 7–12 ta obyektni to‘liq qamraydi, barqarorligi 10–12 daqiqa to‘liq saqlanadi, bir soniya ichida diqqatni 3–4 marotaba ko‘chirish mumkin. Shunday ekan, ichki ishlar idoralari xodimlari o‘z xizmat faoliyatida kasbiy diqqatni yuzaga keltirish uchun quyidagi usullardan foydalanishlari zarur:  obyektni kuzatish jarayonida jinoyatchining o‘ziga xos xususiyatlarini inobatga olish va jinoyatchi o‘rinda o‘zini tasavvur qilishi;  obyektni kuzatish jarayonida diqqatni to‘g‘ri taqsimlash va tez ko‘chira bilish ko‘nikmasini shakllantirish usullaridan foydalanish;  davo

Kuzatish deganda, ma’lum bir maqsadli rejani amalga oshirish uchun narsa va hodisani ongda ataylab idrok etish tushuniladi. Kasbiy kuzatish esa ichki ishlar idoralari xodimlarining operativ xizmat vazifalarini amalga oshirishida muhim voqea va hodisalarni maqsadga muvofiq tarzda idrok etish jarayonidir. Kasbiy kuzatuvchanlik xodimning shaxsiy xususiyati emas, balki tabiiy xususiyatiga aylanib, faoliyatning barcha turlarida namoyon bo‘lishida, kuzatuvchanligininng oliy darajaga chiqqanida namoyon bo‘ladi. Kasbiy kuzatishda ko‘zga tushgan barcha narsa idrok etilmaydi, balki eng muhim, zarur, xizmat faoliyati uchun ahamiyatga molik bo‘lgan obyekt (narsa,predmet)lar idrok etiladi. Bu, odatda, kuzatish asosini tashkil qiladigan maqsadlar, vazifalar, rejalar bilan bog‘liq bo‘ladi. Kasbiy kuzatuv

 o‘zi kuzatayotgan gumonlanuvchi shaxsning xulq-atvoriga xos bo‘lgan xususiyatlar (masalan, jinoiy faoliyatiga xos xususiyatlari, yo‘nalishi, jinoiy tajribasi, nimalarga qiziqishi, moyilligi va boshq.)ni;  zarur bo‘lganda maxsus texnik vositalar va eslab qolish orqali kuzatilayotgan obyektning xatti-harakatlarini to‘liq esda saqlashi, kerak bo‘lsa aniq qayd etishi;  qayd etilgan faktlarni kuzatilayotgan obyekt to‘g‘risida olingan avval ma’lumotlar bilan qiyoslashi va xulosalar chiqarishi.  Ichki ishlar idoralari xodimlari kasbiy kuzatuvchanlikni rivojlantirishda quyidagilarni e’tiborga olishi zarur:  kuzatuvdan oldin o‘rganilayotgan shaxs, narsa yoki hodisa haqida to‘liq tasavvurga ega bo‘lish;  vazifani aniq maqsad asosida belgilab olish (xayolan bo‘lsa-da) va kuzatuv rejasi hamda t

hosil qiladi. Sezgi a’zolari axborotni qabul qilib oladi, saralaydi, jamlaydi va miyaga yetkazib beradi. Sezgi a’zolari tashqi olamning kishi ongiga kirib keladigan yagona yo‘llaridir. Sezgilar mohiyatiga ko‘ra obyektiv olamning subyektiv siymosi hisoblanadi. Lekin sezgilarning hosil bo‘lishi uchun organizm moddiy qo‘zg‘atuvchining tegishli ta’siriga berilishi kifoya qilmaydi, balki organizmning o‘zi ham qandaydir ish bajarishi darkor. Kishining hayoti va faoliyatida sezgilarning roli juda katta. Chunki, ular bizning olam haqidagi va o‘zimiz to‘g‘rimizdagi bilimlarimiz manbai hisoblanadi. Inson tevarak atrofda sodir bo‘layotgan voqea-hodisalar haqida hamisha axborot olib turishi kerak. Ichki ishlar idoralari faoliyatida ham sezgining o‘rni beqiyosdir. Kasbiy sezgirlik his qilish jarayonlar

Bunda idrok alohida sezgilar yig‘indisi tarzida emas, balki hissiy bilishning o‘ziga xos xususiyatlari bilan sifat jihatidan yuqori bosqichi sifatida tasavvur qilinadi. Ichki ishlar idoralari xodimlari faoliyatida idrok kasbiy faoliyat uchun muhim ahamiyat kasb etadigan hodisa, holat, obyektlardan predmetli ravishda kerakli narsalarni ajratib olib, yaxlit holda ongida aks ettirish, oddiy shaxs ko‘ra olmaydigan holatlardagi narsalarni tez va oson ilg‘ash jarayonidir. Yaxshi rivojlanmagan kasbiy idrok xodimda illyuzion (noto‘g‘ri) idrok qilish xususiyatini shakllantiradi. Shu nuqtai nazardan idrok ichki ishlar idoralari xodimlarining kasbiy faoliyatida muayyan o‘ziga xos xususiyatlarni namoyon etadi. Ya’ni, ichki ishlar idoralari xodimi aniq ma’lumot olish uchun guvoh, jabrlanuvchi, gumon qi

obrazlari beiz yo‘qolib ketaversa, tajribaning shakllanishi mutlaqo mumkin bo‘lmay dolar edi. Bu obrazlar bir-biri bilan o‘zaro turli xil aloqalar bog‘lagan holda mustahkamlanib, saqlanib qoladi hamda hayot va faoliyat talablariga muvofiq tarzda yana boshqatdan namoyon bo‘ladi. Individning o‘z tajribasini esda olib qolishi, esda saqlashi va keyinchalik uni yana esga tushirishi xotira deyiladi. Xotirada esda olib qolish, esda saqlash, esga tushirish va unutish kabi asosiy jarayonlar alohida ajratib ko‘rsatiladi. Bu jarayonlarning har biri alohida mustaqil psixik xususiyat hisoblanmaydi. Ular faoliyat davomida shakllanadi va o‘sha faoliyat bilan belgilanadi. Xotira mexanizmlarini o‘rganishning psixologik darajasi xronologik jihatdan boshqalaridan ustunroq bo‘lib, fanda turli yo‘nalishlar va

Anglanganlik bonuni. Oddiy, lekin murakkab qonun, ya’ni berilgan materialni qanchalik chuqur anglasak, shunchalik uni xotirada mustahkam muhrlagan bo‘lamiz. Qiziqish qonuni. Anatol Frans «Bilimlarni yaxshi hazm qilish uchun uni ishtaha bilan yutish kerak» deganda, albatta, materialga jonli qiziqish bilan munosabatda bo‘lishimiz va uni yaxshi ko‘rishimiz kerakligini nazarda tutgan. Ilgarigi bilimlar qonuni. Ma’lum mavzu yuzasidan bilimlar qanchalik ko‘p bo‘lsa, yangisini esda saqlab qolish shunchalik oson bo‘ladi. Masalan, ilgari o‘qigan biror kitobni qaytadan o‘qib, uni yangidan o‘qiyotganday his qilsangiz, siz ilgarigi tajribangizni his qilishingiz mumkin. Demak, eski bilimlar tajribaga aylangandagina yangilariga zamin bo‘la oladi. Eslab qolishga tayyorgarlik qonuni. Biror materialni esla

Ichki ishlar idoralari xodimlari faoliyatida «kasbiy xotira –xodimning ilgari idrok etib amalga oshirgan, boshidan kechirgan, tezkor xizmat faoliyatiga aloqador va uni muvaffaqiyatli amalga oshirish uchun zarur bo‘lgan ma’lumotlarni eslab qolish, esda saqlash va keyinchalik yana xotirada qayta tiklash xususiyatlarini ifodalovchi xislat». Ichki ishlar xodimlari faoliyatini tashkil etishda xotiraning muvaffaqiyatga erishtiruvchi asosiy jarayonlarini bilish talab etiladi. Xotirada axborotni eslab qolish, keyin esga tushirish jarayoni subyekt faoliyatida katta ahamiyat kasb etadi va bu axborotdan qanday maqsadda foydalanishga bog‘liq. Faoliyatning maqsadi bilan bevosita bog‘liq material ko‘proq esda qoladi, u hatto astoydil esda saqlash jarayonidan ham kuchli bo‘ladi. Shuni ta’kidlash joizki,

Xotiraning idrok qilinishi ongda saqlanish muddatiga qarab qisqa va uzoq muddatli bo‘lib, ularning ishlash mexanizmi ham turlicha bo‘ladi. Har qanday voqea-hodisa, avvalo, birlamchi qisqa muddatli xotira blokiga tushadi. Ishlatilish ahamiyatiga qarab uzoq muddatli xotira blokiga o‘tishi mumkin. Aks etish reverbatsiyaning davomiyligi (30–50 daqiqa) miyaning asab katakchalarida turg‘un o‘zgarishlarni qo‘zg‘atadi. Bu jarayon uzoq muddatli xotira mexanizmi hisoblanadi. Eslash va eslashga harakat qilish bir-biridan ajralgan jarayonlar emas. Bir tomondan, eslashga harakat qilish dastlabki ma’lumotlarni tiklash bo‘lsa, ikkinchi tomondan, natijadir. Eslashga harakat qilish fikrni erkin hikoya, bayon qilish natijasida vujudga keladi. Shuni unutmaslik kerakki, zaruratsiz guvoh, jabrlanuvchi, gumon q

Xodimning kasbiy xotirasini maqsadli rivojlantirish quyidagi yo‘nalishlarda mashqlar bajarishni taqozo etadi: – odamlarning yuzlari, tashqi qiyofasi, belgilari va xatti-harakatlaridagi o‘ziga xosliklarni eslab qolish va tanish; – xizmat vazifalarini bajarishda doimo yuzaga keladigan muammolarni hal etish xususiyatlarini ifodalovchi so‘zdagi axborotni eslab qolish va xotirada saqlash; – qidiruvda bo‘lgan avtomashinalarning nomeri va belgilarini eslab qolish va tanish; – o‘g‘irlangan buyumlar va ularning belgilarini eslab qolish va tanish; – joy chizmalari, harakatlanish yo‘nalishlarini eslab qolish va xotirada saqlash. Xodimlarning kasbga oid muhim ma’lumotlarni eslab qolish, esda saqlash, esga tushirishlarida bir qator psixologik usullardan foydalanishlari kasbiy xotirani rivojlantirishga

Yodlash. Katta hajmdagi, eslab qolish qiyin bo‘lgan ma’lumotni odam «ichida» yoki fikran takrorlashi, uning xotirada aniq saqlanib qolishiga erishishi lozim. Anglash. Har qanday ma’lumot, agar u anglangan bo‘lsa, esda yaxshi saqlanib qoladi. Eslab qolinadigan ma’lumotdagi ma’noli aloqalarni aniqlashga «Nima uchun» degan savolini qo‘yish yordam beradi; Qonuniyatlarni izlash. Bu raqamli ma’lumotlarni, masalan, avtomashina va telefon raqamlarini eslab qolishni osonlashtiradi. Ushbu usul eslab qolinadigan ma’lumotda muayyan qonuniyatni – ma’noli, raqamli va boshqa qonuniyatlarni topishga asoslanadi. Analogiya, o‘xshashliklardan foydalanish. Yangi ma’lumotni ma’lum ma’lumot bilan qiyoslash doimo uni eslab qolishni osonlashtiradi. Obyekt nimaga o‘xshashini aniqlash kerak. Obrazli tasavvur. So‘zd

Xayolan yoqtirgan odamingizni dushmaningiz deb tasavvur qilishga harakat qilib ko‘ring... Tasavvur qildingizmi? Endi esa uni kallangizdan chiqarib tashlashga harakat qiling. Siz bu to‘g‘rida o‘ylamaslikka qanchalik ko‘p harakat qilsangiz, u sizni shunchalik kuchliroq taqib etadi. Vaziyatni jismonan tiklash. Go‘yoki «o‘sha joyning o‘zida bo‘lib qolish» va u yerdagi narsalarni, masalan, kerakli tartibda joylashtirish lozim. Ko‘rish tasavvurlariga tayanish zarur narsalarni eslashni osonlashtiradi. Vaziyatni xayolan esga tushirish. Har doim ham o‘sha sharoitda jismonan bo‘lish, ahvolni jismonan esga tushirishning imkoni bo‘lmaydi, ammo butun vaziyatni uning qismlari bo‘yicha xayolan tasavvur qilish, esga tushirish, orqali ma’lumotni ham eslash mumkin; Vaziyatlarni saralab tanlash. U kim? Eslol

ovoz, rang), boshqalarda so‘z, raqamlar bilan bog‘liq (so‘z, fikr, sonlar) xotira ustuvor hisoblanadi. Inson hamma taassurotlarni eslab qola olmaydi. Axborotni ham turli ma’no, shaklda saqlash mumkin. Yana alohida obrazli ko‘rish xotirasi ham mavjud bo‘lib (eydetizm), inson ko‘rgan narsalarini (tezkor xotirada) ko‘rish maydonidan chetda, hatto mayda tafsilotlari bilan uzoq saqlay oladi. Xotiraning ma’lum turi rivojlanishida shaxs xususiyatlarining bevosita ahamiyati katta. Faylasuf, xuquq tashkiloti xodimlari, advokatlarda mantiqiy xotira kuchli bo‘ladi. San’atkor, sportchilarda harakat xotirasi, musiqachilarda eshitish xotirasi, degustatorlarda ta’m bilish, mazani sezish xotirasi, kimyogarlarda hid xotirasi, ko‘rlarda sezish xotirasi rivojlangan bo‘ladi. Masalan, hisobchilarda son, sanala

5. Yosh qonuniyati Xotira 18–25 yoshgacha yaxshilanib boradi, 45 yoshda bir xillik saqlanib qoladi, yoshdan sustlasha boradi. 6. «Boshidan oxirigacha» qonuni Yodlanayotgan materialning boshi va oxiridagi axborot, o‘rtasidagiga qaraganda yaxshi saqlanadi. Ko‘pgina mnemotexnik tizimlar ushbu qonuniyatlarning amal qilishiga asoslanadi. Eslab qolishning quyidagi asosiy usullari mavjud: mantiqiy, ma’noli, mexanik va mnemotexnik. Mantiqiy eslab qolish – eslab qolishning asosiy usuli. Ushbu usuldan qanchalik samarali foydalanish aqliy imkoniyatlarga, ma’noli va mantiqiy aloqalar o‘rnatishga bog‘liq. Mantiqiy eslab qolishga asos bo‘ladigan ma’noli aloqalar tasodifiy yuzaga keladigan aloqalarga qaraganda ancha mustahkamligi bilan ajralib turadi. Mantiqiy eslab qolishning muhim usullaridan biri, avv

qonuniyatni oddiygina yodlash emas, balki uni amaliy faoliyatda iloji boricha kengroq ho‘llash muhimdir. Axborot qanchalik chuqur anglansa, u xotirada shunchalik yaxshi saqlanib qoladi. Ushbu qonuniyatdan foydalanish eslab qolish jarayonini fikrlash jarayoniga eng ko‘p darajada yaqinlashtirishni bildiradi. Anglangan holda eslab qolish obyektlarning eng muhim jihatlarini va munosabatlarini ifodalovchi mantiqiy aloqalarga asoslanadi. Qiziqish uyg‘otuvchi yoki manfaat keltiruvchi axborot oson eslab qolinadi. O‘zlashtirayotgan narsamizni bizni qiziqtirayotgan, biz uchun manfaat keltiradigan narsalar bilan bog‘lash – muvaffaqiyatli eslab qolishning asosiy shartlaridan biridir. Muvaffaqiyatli eslab qolishda muayyan axborotni idrok etishga tayyorgarlik va yaxshi eslab qolish maqsadini qo‘yish kat

Shu ma’noda ichki ishlar idoralari faoliyatida kasbiy xotira – tezkor, uzoq muddatli, so‘z mantiqli shaklda, raqam, son, ism, familiya, qiyofalarni tez tanib eslab qolish, qayta tiklash (keyinchalik farqlay olish) da namoyon bo‘ladi. 5. Tafakkur va uning ichki ishlar xodimlar и шахси faoliyatida tutgan o‘rni Tafakkur atrof-muhitdagi voqelikni nutq yordamida bevosita, umumlashgan holda aks ettiruvchi psixik jarayon, sotsial sababiy bog‘lanishlarni anglashga, yangilik yaratish va bashorat qilishga yo‘naltirilgan aqliy faoliyatdir2. Insonning bilish faoliyati voqelikni, narsa va hodisalarni sezish va idrok qilishdan boshlanadi, so‘ngra asta-sekin tafakkurga, fikr yuritishni aqliy yo‘l bilan aks ettirishga o‘tadi. Tafakkur jarayonida inson hissiy bilish qobig‘idan tashqari chiqib, sezgi va idr

Bu bosqichda yangi ma’lumotlar izlanadi, zarur materiallarni yig‘ish, ishga daxldorlarni so‘roq qilish amalga oshiriladi. Keyin barcha ma’lumotlar umumlashtiriladi, tahlil qilinadi va ular asosida turli taxminlar ilgari suriladi. Ichki ishlar xodimlari faoliyatda tafakkurga «o‘ta xavfli sharoitda ongning yuqori darajada samarali ishlash qobiliyati»1, deb ta’rif berish mumkin. Umumiy psixologiya asoschilari talqinida esa tafakkur voqelikning umumlashtirilgan, bevosita, to‘liq hamda eng aniq ifodasi hisoblanadi. Tafakkur, xususiyatiga ko‘ra, shaxs faoliyatida vujudga kelgan muammo va masalalarni hal qilishga yordam beradi, muammoning yechimini topish bilan bir qatorda, muammoli vaziyatga aloqador narsa va hodisalarning noaniq xususiyatlari, ayni vaziyatdagi munosabatlariga ham aniqlik kirita

hech narsani nazardan qochirmaslik, vazifani bajarishning bir necha variantlariga ega bo‘lishga harakat qilish kerak. Masalaning yechimini topish usuli. Avvalo, izlanishning dastlabki nuqtasi ajratib olinadi, bunda izlash chegaralari aniqlanadi va tartibga solinadi. Izlash yo‘nalishlari tanlanadi, uyg‘unlashtiriladi va qayta ko‘rib chiqiladi. Tekshirilayotgan hodisaning manzarasini fikran shakllantirish usuli. Xodimdan umumiy manzara va undagi elementlarning obrazli ishlovini amalga oshirish hamda shu asosda tekshirilayotgan hodisaning qolipi (sxemasi)ni shakllantirish talab etiladi (bu tezkor yoki taxminlar (tusmollar) shaklida amalga oshirilishi mumkin). Hodisaning elementlari o‘rtasidagi aloqalarni ko‘rib chiqish va ishlash, ularni bir butun ko‘rinishga birlashtirish hamda asosiy bo‘g‘i

3) kasbiy masalalarni hal qilishda talab etiladigan bilim, ko‘nikma va tajriba egallashga harakat qilish; 4) bir-biriga qarama-qarshi fikrlar chigalini yechish, qiyin, mavhum vaziyatlarda yechim topish mashqlarini mukammallashtirish; 5) mantiqiy fikrlash, tafakkur operatsiyalar mohiyatini anglash, masalani yechishdagi g‘ayritabiiy usullar bilan tanishish; 6) aqliy imkoniyatlarni takomillashtirish. 6. Ichki ishlar xodimlari faoliyatida xayolning tutgan o‘rni Xayol yoki fantaziya tafakkur kabi yuksak bilish jarayonlari qatoriga kirib, har bir kishida o‘ziga xos tarzda namoyon bo‘ladi. Mehnatning tayyor natijasini xayolga keltirmay turib, ishga kirishib bo‘lmaydi. Fantaziya yordamida kutilayotgan natijani tasavvur qilish inson mehnatining hayvonlar instinktiv faoliyatidan tub farqidir. Istalg

masalalar, turmushning og‘ir sharoitlari, o‘z xatolarining taqibi va shu kabilardan qochish uchun real tasavvurlardan uzoq bo‘lgan fantastika olamiga vaqtincha kirib ketadi. Fantaziya hayotda gavdalanmaydigan obrazlarni yaratadi, amalga oshmaydigan va ko‘pincha amalga oshirib bo‘lmaydigan ish-harakat dasturlarini belgilaydi. Xayolning bunday shakli passiv xayol deyiladi. Kishi passiv xayolni oldindan o‘ylab yuzaga keltirishi mumkin. Ataylab yuzaga keltirilgan, iroda bilan bog‘liq bo‘lmagan, lekin hayotda gavdalantirishga qaratilgan xayolning mana shunday obrazlari shirin xayol deb ataladi. Qandaydir quvonchli, yoqimli, qiziqarli narsalar haqida shirin xayol surish hamma odamlarga xos. Mana shunday shirin xayollarda fantaziya bilan ehtiyoj o‘rtasidagi aloqa yengil namoyon bo‘ladi. Ammo inso

sharoitda his-tuyg‘ularini jilovlashi, boshqara bilishi zarur. Hissiyot (emotsiya – lotincha hayajonlanish, qo‘zg‘alish demakdir) kishining real borliqqa nisbatan shaxsiy munosabatiga oid kechinmalaridir. Hissiyot tushunchasi boshdan kechirilayotgan his-tuyg‘ularning aniq, nisbatan oddiy shaklini anglatadi va faoliyatni boshqarishda yetakchi jarayon sifatida namoyon bo‘lishi mumkin. His-tuyg‘ular ijobiy va salbiy ma’no-mazmunga ega bo‘ladi. Ijobiy his-tuyg‘ular qoniqish, quvonch, hayrat, shodlik, g‘ururlanish, o‘ziga ishonch, yoqtirish, nazokat, muhabbat, minnatdorlik, xotirjamlik, yengil tortish va hokazolarni bildiradi. Salbiy his-tuyg‘ular sirasiga g‘am-qayg‘u, qoniqmaslik, zerikish, g‘am-g‘ussa, nochorlik, xafalik, xavfsirash, qo‘rquv, dahshatga tushish, afsus, qayg‘urish, hafsalaning

yaxshilaydi). Tashqi muhit (ifloslik, shovqin-suron, dimiqqan havo, asabni buzadigan tovushlar, xonaning yoqimsiz bo‘yog‘i kayfiyatga yomon ta’sir qiladi. Ozodalik, sokinlik, toza havo, yoqimli musiqa, xonaning yorqin bo‘yoqlari kayfiyatni ko‘taradi). Kishilar o‘rtasidagi munosabatlar (atrofdagi kishilarning xushmuomalaligi, ishonchi va odobi, qo‘llab-quvvatlashi insonni tetiklashtiradi va hayotga muhabbatni oshiradi, qo‘pollik, befarqlik, ishonchsizlik, beodoblik esa kishi kayfiyatini buzadi). Fikrlash jarayoni (obrazli tasavvurlarda aks etgan ijobiy his- tuyg‘ular ko‘tarinki kayfiyatni belgilaydi, salbiy his-tuyg‘ular uyg‘otuvchi obrazlar, tasavvurlar kayfiyatga salbiy ta’sir qiladi). Ehtiros muayyan faoliyat turiga kuchli intilish bilan bog‘liq davomli va barqaror emotsional holatdir. F

duchor bo‘lib qolishi ehtimoli bo‘ladi. Hissiyotlarni jilovlay oladigan huquqshunos xavf-xatar bosqichini yengib o‘tib, stress omillari bilan faol kurasha oladi va o‘zini qo‘lga ola biladi. Hissiyotga beriluvchi huquqshunosda xavf-xatar hissi qo‘rquvga aylanadi va oxir-oqibatda kishini vahimaga, holsizlikka duchor qiladi. Kishilarning stress holatlariga bardoshliligi ikki yo‘l bilan, ya’ni hissiyotlarini jilovlashni mashq qilish va o‘qib- o‘rganish bilan ta’minlanishi mumkin. Umuman olganda har qanday noqulay vaziyat, noxush holatning o‘tkinchiligini doimo hisobga olish insonning qiyinchiliklar oldida dovdiramasligi, xotirjamligini saqlashi, kayfiyatining ko‘tarinki bo‘lishiga olib keladi. Bu esa o‘z navbatida ish unumdorligiga ijobiy ta’sir ko‘rsatadi, jamoa va oilada sog‘lom psixologik m

ta’minlaydi hamda doimiy o‘zgarib turuvchi shart-sharoitlarga darhol moslashish imkonini beradi. 2. 3 . Ichki ishlar idoralari tergov jarayonida ziddiyatli holatlarni o‘rganish uchun qo‘llanilgan usullarning mohiyati va natijalar tahlili Bitiruv malakaviy ishimizni amaliy qismi uchun psixologiyada keng qo‘llanilib kelinayotgan kuzatish, suhbat hamda test usullaridan foydalandik. Yuridik psixologiya umumiy psixologiyaning deyarli barcha metodlaridan foydalanadi. Umumiy psixologiyaning metodlari - kuzatish, eksperiment, suhbat, faoliyat mahsulotlarini urganish kundalik va biografik materiallarni urganish, sotsiometrik, test va shu kabi metodlardir. Yuridik psixologoiyada shaxsni o‘rganish uchun qo‘llanilgan barcha usullar o‘zining ma’lum darajada shaxs faoliyatini aniqlashtirishga qaratilgan

yordamida turli guruhlardagi o‘zaro munosabatlar xususiyatlari o‘rganiladi. . Sinaluvchiga ko‘rsatma. «Sizning e’tiboringizga quyida keltirilgan 30 juft mulohaza (tasdiqlar)ga javob berish taklif etiladi. Ularning har biri sizning nizoli, munozarali va tortishuvli vaziyatlardagi (biron bir kishi, suhbatdoshingiz bilan bo‘ladigan) tipik hulqingizga ozmi —ko‘pmi mos keladi. Har bir tasdiqlar juftidan albatta bittasini, sizning hulkingizga mosini («a» yoki «b» ni) tanlab javob bering. SO‘ROVNOMA MATNI 1. a) Men, gohida unga, tortishuvli masalalarni hal qilish uchun mas’uliyat, javobgarlikni o‘z zimmasiga olishga imkon beraman. b) Munozara, tortishuvli vaziyatlarni muhokama qilishda, men dastavval, bizlar nima masala yuzasidan kelisha olmayotganimizga emas, balki nimada har ikkalamiz ham kelis

hisoblayman. 10. a) Men o‘z bilganimga erishish uchun qat’iy intilaman. b) Men o‘zaro kelishimli qarorga kelishga harakat qilaman. 11. a) Men munozara qilinayotgan muammolar va tortishuvli masalalar nimalardan iborat ekanligini ochiq —oydin aniqlab olishga intilaman. b) Men uni tinchlantirishga va shu bilan o‘zaro munosabatlarimizni saqlab qolishga chora qidiraman. 12. a) Men ko‘pincha nizolarni yuzaga keltirishi mumkin bo‘lgan holatlardan qochishga harakat qilaman. b) Men agar u menga ham shunday munosabatda bo‘lsa, unga qandaydir masalalar bo‘yicha o‘z fikrida qolish imkonini beraman. 13. a) Men o‘rtacha, teng vaziyatni, holatni taklif qilaman. b) Hammasi men aytgandek bo‘lishini talab qilaman. 14. a) Men unga o‘z nuqtai nazarimni ma’lum qilaman, undan bu haqdagi qarashlarini so‘rayman.

22. a) Men, u bilan o‘zim oramizdagi o‘rtacha vaziyatni topishga harakat qilaman. b) Men o‘z nuqtai nazarimni himoya qilaman. 23. a) Odatda, men har birimizning istaklarimizni qondirilishini o‘ylayman. b) Gohida unga tortishuvli masalani hal qilish uchun masuliyatni o‘z zimmasiga olishiga imkon beraman. 24. a) Agar o‘z nuqtai nazari juda muhim bo‘lsa, unga imkon berishga yo‘l qidiraman. b) Men uni kelishishga ko‘ndirishga harakat qilaman. 25. a) Men uni xaqligimga ishontirishga harakat qilaman. b) Munozaralar olib borish vaqtida, men uning qiziqishlariga etiborli bo‘lishga intilaman. 26. a) Men o‘rtacha nuqtai nazarni taklif qilaman. b) Men, deyarli har ikkalamizning qiziqish, manfaatlarimizni qondirishga harakat qilaman. 27. a) Men ko‘pincha tortishuvlardan qochishga imkon topaman. b) Ag

10 Kontrol’ (sinov) ishidan so‘ng o‘qituvchi baholarni aytganda 0 1 2 3 4 11 Senga e’tibor qaratmasalar 0 1 2 3 4 12 Sen hech narsa qila olmasang 0 1 2 3 4 13 Ota – onangni ota - onalar yig‘ilishida aytganda 0 1 2 3 4 14 Muvaffoqiyatsizlikka uchrasang 0 1 2 3 4 15 Orqangdan kulgu eshitsang 0 1 2 3 4 16 Maktab (kollej)da imtixon topshirsang 0 1 2 3 4 17 Sababsiz sizni jaxlingizni chiqarsa 0 1 2 3 4 18 Ko‘pchilik oldida so‘zga chiqqanda 0 1 2 3 4 19 Oldinda muxum vazifalar tursa 0 1 2 3 4 20 O‘qituvchi tushuntirganda tushunmasang 0 1 2 3 4 21 Siz bilan kelisholmay, sizga qarshi bo‘lsa 0 1 2 3 4 22 O‘zingni boshqalar bilan qiyoslanganda 0 1 2 3 4 23 Seni qobiliyatinigni sinaslar 0 1 2 3 4 24 Sizga xuddi yosh boladay qarasalar 0 1 2 3 4 25 Darsda o‘qituvchi senga kutilmagan sovg‘a bersalar 0 1

Tadqiqotimizda qatnashgan 27 nafar ishtirokchilarning barchasini agarda 100 % deb oladigan bo‘lsak, ularning hammasida ham stress holati ko‘zga tashlandi. Bu esa, tadqiqotimizda qo‘llagan kuzatish usulimizda namoyon bo‘ldi. Har bir guvoh ma’lum darajada, his-hayajonga berilib, biroz bo‘lsa-da, bezovtalanish holatini namoyon etdi. Buni biz o‘tkazgan “Bezovtalanish darajasi “Kondash metodikasi” guvoh shaxslarning bezovtalanish darajasi yuqori, xavotirlanish darajasi esa, yanada yuqori ekanligini ko‘rsatib berdi. Qizig‘i shundaki, xavotirlanish darajasi borgan sari pasayib bezovtalanish darajasi ham sust darajada namoyon bo‘lar ekan. Natijada esa, shaxsning nizoli holatga tushishi ham kamayib boradi. Lekin shuni ta’kidlash joizki, tadqiqotimizda qo‘llagan “Nizoli vaziyatlarga munosabat so‘rov

2.Nizoli vaziyatga kutilmaganda aralashib qolaman. 3.Nizoli vaziyatni keltirib chiqishga harakat qilaman.0 10 20 30 40 50 60 1 2 3 Менинг мунозарага келишим Ряд1 1. Juda oson. 2. Qiyin. 3. Vaziyatga qarab. Yuqoridagi diagrammalardan ko‘rinib turibdiki, har bir shaxsning guvohlik berishi nihoyada katta mas’uliyatni o‘z zimmasiga olayotganligidan cho‘chishi, bunday holatlarda esa, bezovtalanishi yuqori bo‘lib, o‘z ko‘rsatmalarini o‘zgartirish mumkin. Shu nuqtai nazardan yondashadigan bo‘lsak, guvohlarni berayotgan ko‘rsatmalari qanchalik asosli ekanligini baholash uchun albatta, psixologik tadqiqotlar o‘tkazish lozim bo‘ladi. Biz o‘tkazgan tadqiqotlarimiz shuni ko‘rsatadiki, shaxs guvoh sifatida uzoq muddat qatnashadigan bo‘lsa, unda moslashuv yuzaga keladi va nizoli vaziyat ham bir muncha k

XULOSA Xulosa qilib shuni aytish joizki har qanday kasbiy faoliyat insonga muayyan talablar qo‘yadi hamda uning shaxsi va butun turmush tarzida o‘ziga xos iz qoldiradi. Ichki ishlar xodimlarii shaxsini faoliyat samaradorligini belgilab beruvchi har qanday shaxsiy hislatlarga ega bo‘lishi lozimligini aniqlash uchun ushbu faoliyatning o‘zini psixologik jihatdan tahlil qilish, uning o‘ziga xos jihatlarini aniqlash, tarkibiy tuzilishini ochib berish zarur. Ichki ishlar xodimlari shaxsining psixologik tuzilishini aniqlashda kasbiy faoliyatning odob- axloq qonuniyatlarini aniqlash uni nafaqat o‘rganishga, balki takomillashtirishga ham qaratilgan tashkiliy tadbirlar tizimini ishlab chiqishga imkon beradi 1. Ichki ishlar xodimlarining shaxsining psixologik tuzilishini o‘rganishda kasbiy jihatdan m

– xodimlarning ichki ishlar idoralari uchun mavjud bo‘lgan stress omillar va ularning ta’siriga psixologik chidamliligini oshirish; – ichki ishlar xodimlarda psixologik ҳislatlarni rivojlantirish, har qanday vazifani operativ xizmat faoliyatining turli murakkab va xavfli sharoitlarida ham muvaffaqiyatli bajarishlariga yordam beruvchi uquv va ko‘nikmalarning o‘ziga xos jihatlarini shakllantirish. 3. Тo‘plangan ma’lumotni analizi shuni ko‘rsatadiki, har qanday nizoli vaziyatdan qochishning eng oson yo‘li bu shaxsga bo‘lgan e’tiborni kuchaytirishdir. Shu bilan bir qatorda, asosiy urg‘uni qonun tomonidan belgilab berilgan huquq va burchga qaratish lozim bo‘lади. 5. Нatija shuni ko‘rsatadiki, ҳар ички ишлар ходими шахсини тузилишига хос муаммоли вазиятни бартараф этишга ҳаракат қилади Lekin uni

faoliyati o’ziga xosligi bilan ajralib turadi. Chunki ular doimo turli toifadagi odamlar bilan uchrashadilar, muloqotga kirishadilar. Ichki ishlar idoralari xodimi fuqarolarning xavfsizligi, tinchligi, haq-huquqi va erkinliklarini ta’minlashga mas’ul bo‘lgan davlat xizmatchisi hisoblanadi. Ana shu mas’uliyat xodimdan birinchi navbatda o‘z kasbining bilimdoni, ustasi bo‘lishni talab qiladi. O‘z kasbining bilimdoni bo‘lish uchun nafaqat yuridik fanlarni, balki shaxslarning ruhiy holati va kechinmalarini ham yaxshi bilish kerak bo‘ladi. Bu esa har bir ichki ishlar idorasi xodimidan psixologiya ilmining sir-asrorlaridan xabardor bo‘lish va shu asosda qonuniy xatti-harakatlarni amalga oshirishni taqozo etadi. Foydalanilgan adabiyotlar 1. O‘zbekiston Respublikasining Konstitutsiyasi. – T., 2008.

Respublikasi qonun xujjatlari to‘plami, 2017yil, 6-son,70-modda. 9. Mirziyoyev Sh.M. Qonun ustuvorligi - inson manfaatlarini ta’minlash tarakqiyoti va xapkfarovonligining garovi. “O‘zbekiston”, 2017. 10.Avanesov G. A. Kriminologiya i sotsialnaya profilaktika M., 1980. 11.Andreeva G. M. Sotsialnaya psixologiya. – M., 1990. 12.Andrianova V.Ye. Deyatelnost cheloveka v sistemax upravleniyaM., 1974. 13.Antonyan Yu. M. Izuchenie lichnosti prestupnika. – M., 1992. 14.Antonyan Yu.M. Terrorizm. – M., 1998. 15.Arifxodjaeva I X.Ich. ish idoralari xodimlari psixologiyasi. 2007 16.Asyamov S.V., Pulatov Yu.S. Ichki ishlar organlari xodimlarining kasbiy- psixologik treningi. – T., 2002. 17.Belinskaya Ye.P.,Tixomandritskaya O.A.Sotsialnaya psixologiya lichnosti. – M., 2001. 18. Muhammadiyev N. E. Ichki

Купить