Информация о документе

Цена 40000UZS
Размер 98.7KB
Покупки 0
Дата загрузки 31 Октябрь 2026
Расширение docx
Раздел Курсовые работы
Предмет Психология

Продавец

DocX Seller

Дата регистрации 31 Октябрь 2026

0 Продаж

Idrok

Купить
MUNDARIJA KIRIS H ................................................................................................................. I BOB Idrok va uning psixologik asoslari. ..... 1.1 Idrok tushunchasi va uning psixik jarayondagi o’rni ................................................................................................................... 1.2 Idrokning turlari va rivojlanish bosqichlari .............................................................................................................. II BOB Idrokning asosiativ nazaryasining mazmuni va amaliy ahamyati… .............. 2.1.Assosi atsiya tushunchasi va ularning turlari ............. 2.2. Asosiativ nazariyaning idrokdagi roli .............................................................................................................. 2.3. Asosiativ idrokning amaliy psixologiyadagi qo’llanishi…………………………………………………………….. Glossariy ..................................................................................................... XULOSA .................... 2 Kirish Mavzuning dolzarbligi. Inson psixikasining eng muhim jihatlaridan biri bu – atrof-muhitni idrok qilish, uni anglash va ongda aks ettirish jarayonidir. Aynan idrok orqali inson tashqi olamdagi hodisalarni sezadi, ularni ajratadi va tafakkur orqali qayta ishlaydi. Shu bois, idrok psixologiyada asosiy kognitiv jarayonlardan biri sifatida o‘rganiladi. Idrokning asosiativ nazaryasining dolzarbligi esa , insonning oldingi tajribalari asosida yangi obraz va hodisalarni qanday qabul qilishini tushuntirib beradi. Bu yondashuv nafaqat psixologiya balki,ta’lim , marketing ,dizayn va kommunikatsiya kabi ko’plab sohalarda keng qo’llaniladi.Asosiativ idrok orqali insonlar yangi ma’lunotlarni tezroq anglab yetadi , xotirasida mustahkam saqlaydi va tezroq qaror qabul qiladi. Shu bois , bu mavzuni o’rganish nafaqat nazariy balki amaliy jihatdan ham dolzarb hisoblanadi. Kurs ishining dolzarbligi bugungi kunda psixologiyada shaxs idrokini o’rganish ,uning xatti harakati , o’qishdagi muvaffaqiyati, shaxslararo munosabatdagi reaktsiyalari hatto stresga qarshi bardoshliligi kabi jihatlarni tahlil qilishda muhim o’rin kasb etadi.Bundan tashqari bolalar va o’smirlar psixologiyasida idrokning shakllanish mexanizmlari , ularning asosiativ bog’lanishlari orqali qanday bilimni egallashi , qanday obrazlarni eslab qolishi kabi jarayonlar chuqur o’rganilmoqda. Ishning maqsadi - Idrokning asosiativ nazaryasining mohiyatini ochib berish , uning inson psixikasidagi o’rni hamda ushbu nazaryaning psixologiyada qo’llanish imkoniyatlarini tahlil qilish. Ishning vazifalari Asosiativ idrok tushunchasining psixologik mazmunini ochib berish; Idrok va asosiatsiya o’rtasidagi bog’liqlikni aniqlash; Asosiatsiya tushunchasining psixologik mohiyatini aniqlab berish; Idrok tushunchasining mohiyatini aniqlash; Idrok turlari va rivojlanish bosqichlarini ko’rib chiqish; 3 Tadqiqot obyekti - Inson psixikasidagi idrok jarayoni va uning shakllanishida asosialarning tutgan o’rni. Tadqiqot predmeti- Idrokning asosiativ nazaryasining psixologik jihatlari va uning inson ongida obrazlar shakllanishidagi ta’sir mexanizmlari. Tadqiqot metodlari- Nazariy tahlil, taqqoslash usuli, kuzatuv , tahlil va umumlashtirish. Kurs ishining nazariy va amaliy ahamyati; Nazariy ahamyati; Ushbu ish idrokning asosiativ nazaryasini chuqur tahlil qilish orqali psixologiya fanida mavjud bo’lgan idrok haqidagi ilmiy qarashlarni boyitdi. Asosiya asosida shakllanuvchi idrok mehanizmlari haqida aniq tushunchalar beradi va bu nazaryaning boshqa idrok nazaryalari bilan bog’liq jihatlarini o’rganadi. Amaliy ahamyati; Kurs ishida yoritilgan g’oyalar ta’lim jarayonini tashkil etishda , bolalar va o’smirlar idrokini rivojlantirishda , shuningdek,reclama , kommunikatsiya va kundalik psixologik amaliyotlarda inson idrokidan maqsadli foydalaishida qo’llanishi mukin. Bundan tashqari shaxsga doir psixologik testlar va mashqlar tuzishda ham foydali bo’ladi. Asosiativ idrokning nazariy o’rganilganlik darajasi - asosiativ idrok degani o’zi turli ma’lumotlar o’rtasidagi bog’liqlik orqali idrok qilish degan manoni anglatadi. Ivan Pavlov – klassik shartlashuv nazaryasini yaratgan (itlarga tajriba) , Edward Thorndike – ta’sir qonuni (asosiasiya o’rganilishi natijasida mustahkamlanadi), John Watson – behivorizm asoschisi , bollalar va shartli qo’rquv tajribalari (masalan “Kichik albert” tajribasi), B.F.Skinner – operant shartlashuv orqali odam va hayvonlarning harakati qanday asosiasiyalarga bog’liqligini o’rgangan. Shunday qilib bu mavzu psixologiyada ko’p o’rganilgan. Sababi bu asosiy psixologik jarayonlardan biri , ta’lim ,reclama ,psixoterapiya va kundalik hayotda katta ahamyatga ega . O’rganilgan natijalar asosida real hayotda ishlaydigan metodlar ishlab chiqilgan (masalan “fobiyalarni davolash”). Inson idrokining asosi aynan asosiatsiyalarda yotadi. Bu bilimlar orqali inson xulqini 4 tushunish va boshqarish mumkin. O’rganilgan asosiatsiyalar bizning xotira, e’tibor , hissiyot va xulqimizga bevosita ta’sir qiladi. Kurs ishining tuzilishi; Kurs ishi hajmi 35 Kirish qism Ikkita bob Glassariy Xulosa Foydalanilgan adabiyotlar. Inson psixikasini o’rganishda idrok muhim o’rin tutadi , chunki u tashqi dunyoni bilish va anglashning birlamchi bosqichidir. Idrok – tashqi dunyodan ko’rgan , eshitgan, his qilgan , hidini sezgan, tamini bilgan narsalarimizning ongimizda tasvirlanishi ya’ni paydo bo’lishiga aytiladi. Asosiativ idrok esa inson ongida ilgari mavjud bo’lgan tajriba xotira va tasavvurlar bilan bog’lanish asosida izohlanadigan psixologik yondashuv hisoblanadi. Demak biz avval idrok qilgan narsa va obyektlarimizni o’z xotiramizda va miyamizda mavjud holatdagina asosiativ idrok qila olamiz . predmet haqida tasavvurga ega emas ekanmiz biz uni asosiativ tarzda idrok qilish xususiyatiga ega emasmiz . Ushbu nazariyaga ko’ra , inson biror yangi narsani idrok qilayotganda u avval esida qilgan , o’xshash yoki bog’liq holatlarni esga oladi. Masalan, biror hid bizga bolalikni eslatib yuborishi mumkin – bu asosiya ( bog’lanish) orqali yuz beradi. O’xshashlik asosiya masalan yangi tanishgan inson boshqasiga o’xshasa. Qarama qarshilik asosiyasi qor va issiqlikni qish va yozni bularga misol qilsak bo’ladi. Ketma ketlik asosiyasi non va choy doim birga eslanadi bor kel so’zlari bazan birgalikda eslanadi bukar ketma kelik asosiyasiga yaqool misol bo’la oladi. Shunday qilib biz bu mavzudagi kurs ishimizni boshlaymiz. 5 I BOB Idrok va uning psixologik asoslari. 1.1.Idrok tushunchasi va uning psixik jarayondagi o’rni Idrok sezgilarga nisbatan murakkab va mazmundor psixik jarayon bo’lib, barcha ruhiy holatlar, xususiyatlar, xossalar va inson ongining yaxlit mazmuni egallangan bilimlar, tajribalar, ko’nikmalar bir davming o’zida namoyon bo’ladi, aks ettirishda ishtirok etadi. Idrok sezgiga nisbatan bir muncha murakkabroq. to’laroq aks ettirish jarayoni bo’lib, sezgi a'zolarimizga ta'sir ctib turgan narsa va hodisalami butun belgi hamda xususiyatlari bilan butunligicha, ya’ni yaxlit aks ettirishdan iboratdir. Masalan, olmani ko’rgan paytimizda uning shakli, rangi, ta’mi, hidi va navi bilan birgalikda bir butun narsa tarzida idrok etamiz. Demak, idrok qilish jarayonida deyarli barcha sezgilarimiz qatnashadi.Shuning uchun ham idrok sezgiga nisbatan ancha murakkab aks ettirish jarayonidir.Shaxs tevarak-atrofdagi narsa va hodisalaming faqat ayrim xossalarini ongda aks ettirib qolmaydi, balki ulaming barcha xossalarini birgalikda bir butun holda ham aks ettiradi.Psixologik adbiyotiarda idrok tushunchasiga turlicha ta’riflar uchraydi. Jumladan M.Vohidovning "Psixologiya" darsligida idrok deb sezgi a'zolarimizga ta'sir etayotgan narsa va hodisalami yaxlit holicha aks ettirishga aytiladi, deb keltiriladi. V.Karimovaning "Psixologiya" o’quv qo’llanmasida idrok bu bilishimizning shunday shakliki, u borliqdagi ko’plab xilma-xil predmet va hodisalar orasida bizga ayni paytda kerak bomagan ob'ektni xossa va xususiyatlari bilan yaxlit tarzda aks ettirishimizni ta'minlaydi.Keltirilgan ta’riflardan kelib chiqqan holda idrokka quyidigicha ta’rif berish mumkin: Idrok -deb sezgi a’zolariga bevosita ta'sir etib turgan narsa-hodisalar obrazlarini kishi ongida bir butun holda aks ettirilishiga aytiladi.Kishi narsa- hodisalaming ayrim xossalarini sezadi. Uni bir butun holda idrok qiladi. Chunki narsa va xossa bir-biridan ajralgan holda mavjud bo’lmaydi. Odam narsalarni idrok qilayotganda uning ayrim xossalarini sezadi. Masalan: chaqmoq qandni idrok qilinadi, uning shirinligi seziladi. quyoshni idrok qilinadi, uning issiqligi seziladi 6 va boshqalar.Idrok qo’zg’atuvchi laming ayrim xususiyatlarini aks ettiruvchi sezgilardan farq qilib, narsani butunligicha, yaxlitligicha, uning hamma xususiyatlari bilan birgalikda aks ettiriladi. Shuning uchun idrok ayrim sezgilarning oddiy yig’indisidan iboratdir, degan xulosa chiqarib bo’lmaydi. Idrok o’ziga xos tuzilishga ega bo’lgan hissiy bilishning sifat jihatidan yangi yuksakroq bosqichidir. Idrokning muhim tomonJaridan biri - uning xususiyatlarini turli jabhalar, vaziyatlar, sharoitlarda namoyon bo’lishldir. Idrokning muhim xususiyatlaridan biri bu faol ravishda bevosita aks ettirish imkoniyatining mavjudligidir. Odatda insonning idrok qilish (perseptiv) faoliyatini uning o’zlashtirilgan bilimlari, to’plagan tajribalari shuningdek, murakkab analitik-sintetik harakatlar tizimi zamirida yuzaga keladi.Idrokning yana bir muhim xususiyati, uning narsa va hodisalami umumlashgan holda aks ettirilishdir. Ma'lumki, inson psixikasiga kirib borayotgan ko’p qirrali, ko’p yoqlama amallari idrok qilish bilan cheklanib, chegaralanib qolmasdan, balki o’sha majmua aniq qism yoki hodisa sifatida baholanadi.Idrokning navbatdagi xususiyati uning harakatchanligi va boshqaruvchanligidir. Masalan: toshko’mir yoruqlikda yoqdu sochadi, oq qog’ozdan ko’proq nur balqiydi. Lekin inson bu narsalarni "qoraM va "oq" deb idrok qiladi, vujudga kelgan bevosita sub'ektiv taassurotlarga nisbatan o’zgartirishlar, tuzatishlar kiritadi.Idrok jarayonida deyarli barcha sezgilarimiz ishtirok etsa ham idrok sezgilarimizning oddiy yig’indisidan iborat deb bo;lmaydi. Idrok jarayonida turli sezgil3rimizdan tashqari odamning shu paytgacha orttirilgan turmush tajribasi ham ishtirok etadi. Odam o’z turmush tajribasida juda ko’p narsa va hodisalami takror- takror idrok qiigani tufayli odamning idroki anglanilgan xarakatlarga egadir. Shuning uchun yetarli turmush tajribasiga ega bo’lgan odam (ya’ni katta yoshli odamlar) idrok qilayotgan narsasi nima ekanligini anglashga yordam beradi. hech qanday tumiush tajribasiga ega bo’lmagan odam, (ya’ni chaqaloq, bolalar) idrok qilayotgan narsasi nima ekanini hali mutlaqo bilmaydi.Idrok jarayoni shunchaki oddiy aks ettirishdan iborat emas. Idrok 7 jarayonida odamning diqqati, xotirasi, tafakkuri, xayoli, hissiyoti va irodasi ishtirok etadi. Chunonchi, odam diqqatini qaratmasdan (yo’naltirmasdan) birorta narsani ham mutlaqo idrok eta olmaydi. Diqqat qaratilgandagina ta’sir etayotgan narsa va hodisalami ravshan idrok etamiz. Idrok jarayonida odamning ilgari orttirgan tumiush tajribasi ishtirok qilar ekan, binobarin idrok jarayoni odamning xotirasi bilan bog’liqdir.Idrokda har doim xususan tanish jarayoni ishtirok etadi. Tanish jarayoni qatnashayotganini tufayli odam idrok qilayotgan narsaiarini darrov anglab ola biladi. Mashhur rus fizologlaridan l.I.Sechenovning ta'kidlashicha, odam hozirgi idrokidan hosil bo’lgan obrazlar ilgarigi idroklarida vujudga kelgan va xotirasida saqlanib qolgan obrazlar bilan taqqoslab ko’radi. Agar hozirgi idrokdan hosil bo’lgan obraz ilgari xuddi shu narsani idrok qilishdan vujudga keltirilgan obrazga to’la mos kelsa, ayni choqda idrok qilayotgan narsasini taniydi. Aksincha, agar hozirgi idrokdan hosil bo’lgan obraz ilgarigi obrazga mos kelmasa, ya'ni ayni chog’da idrok qilayotgan narsani odam tanimasa idrok davom ettirila beradi. Idrok jarayonida nutq va tafakkurning qatnashishi shunda namoyon bo’ladiki, har bir idrok nihoyasiga borib, hukm shaklida, ya'ni chigal gap shaklida ifodalanadi. Chunonchi odamni yoki biror idishni idrok qilayotganimizda idrokimizni, Mana bu piyola" deb tugallaymiz. Narsalarning nomini atash bilan idrokimizning mazmunini ravshanlashtiramiz. Agar idrok jarayonida narsalarning nomini atay olmasak, ya'ni idrok qilayotgan narsalar bizga notanish qandaydir yangi narsalar bo’lsa, unday paytda idrok jarayonidagi tafakkur faollashib ketadi. Odam idrok qilayotgan narsasi nima ekanligi haqida o’ylay boshlaydi.Idrok jarayonida xayolning qatnashishi shunda ko’rinadiki, odam o’zidan allanimalami qo’shib, idrok qilayotgan narsasidan hosil bo’lgan obrazning mazmunini kengaytirib yuboradi. Masalan, osmondagi to’da-to’da bulutlarga qarab, ularning shaklini nimalargadir o’xshatish mumkin. Idrok jarayonida xayolning ishtirok qilishi, xususan, bolalarda yaqqol ko’rinadi.Idrok jarayonida his- tuyg’ularning ishtirok qilishi shu idrok qilayotgan narsalaiimizga nisbatan hosil 8 bo’ladigan munosabatlarimizda ko'rinadi. Odam idrok qilayotgan hamma narsalarga nisbatan bir xilda munosabatda boimaydi. Agar odam ilgari biror narsani idrok qilayotgan paytda qattiq xafa bo’lgan, kayfiyati buzilgan bo’lsa, shu narsani yana ikkinchi marta idrok qilganda yana hissiyotlarga nisbatan bo’lsa ham sodir bo’ladi. Bundan tashqari idrok hissiy holatning ishtiroki yana shunda ochiq ravshan ko’rinadiki, odam qattiq qo’rqinch hissini boshidan kechirayotgan paytda idroki yanglish bo’ladi, ya'ni kuchli hissiy holat ta'sirida ayrim narsalar boshqacha bo’lib ko’rinadi. Chunonchi kechasi qorong’i ko’chada qo’rqib kelayotgan odamga roparasidagi to’nka pisib, poylab, o’tirgan odamga o’xshab ko’rinadi. Shuning uchun ham " qo’rqqanga qo’sha ko’rinar" degan xalq maqoli bejiz aytilgan emas.Aksincha, odamning kayfiyati clioq, xursand paytida hamma idrok qilayotgan narsalari chiroyli va yoqimli bo’lib tuyuladi.Ma'lumki, idrok sezgi a'zolari asosida vujudga keiadi. Har bir idrok jarayonida bir necha sezgi a'zosi ishtirok etadi. Lekin ulardan biri eng muhim o’rinda turadi. Masalan, suratni idrok qilishda ko’rish organi, musiqa va nutqni idrok qilishda eshitish organi yetakchilik qiladi. Idrok jarayonida qaysi sezgi a’zosining yetakchilik rolini o’ynashiga qarab, idrokni bir necha turlarga ajratish mumkin. Masalan, ko’rish idroki, eshitish idroki, hid bilish idroki, ta'm bilish idroki va boshqalar- Bundan tashqari idrokning aralash turi ham mavjud bo’lib, bunda bir necha analizator birgalikda ishtirok etadi. Masalan, kinofilmni idrok qilishda ko’rish va eshitish sezgisi ishtirok etadi. Tevarak atrofdagi narsa va hodisalar bir-biriga bog’liq. Ular muayyan makonda ma'lum vaqtda sodir bo’ladi. Shuningdek, ular bir-birlariga vaidrok qiluvchiga nisbatan ma'lum munosabatda shakl, hajm va boshqa xossalarga egadir.Sezgilar eng oddiy elementar psixik jarayondir. Idrok esa sezgilarga qaraganda murakkab psixik jarayon qisoblanadi. Idrokning murakkabligi quyidagiiarda ifodalanadi: Har bir idrok tarkibiga ayni vaqtda bir necha sezgi kiradi. Masalan, qovunni idrok qilish, bunda quyidagi sezgilar ishtirok etadi, qovunning shakli va rangini aks ettiruvchi ko’rish sezgisi, hidini aks ettiruvchi hid sezgisi, mazasini aks ettiruvchi ta’m bilish sezgisi, harakatini aks ettiruvchi teri sezgisi va boshqalar. Bu sezgilar tahlil yordamida ajratib olinadi va idrokning perseptiv tomonini tashkil qiladi. Ular 9 ishtirokida narsaning barcha xossalari bir butun holda aks ettiriladi. Bu esa idrokning perseptiv tomonini tashkil qiladi. Har bir idrok tarkibiga kishining o’tmishda hosil qilingan bilim va tajribalari kiradi. Idrokning nerv fiziologik asosi Idrok ham sezgi kabi reflektor jarayon hisoblanadi. I.P.Pavlov bo’yicha idrokning negizini tevarak-atrofimizdagi narsa va hodisalar reseptorlarga ta'sir etishi natijasida bosh miyaning katta yarim shariari qobiqida hosil bo’ladigan shartli reflekslaming muvaqqat nerv bog’lanishlari tashkil etadi. Tashqi olamdagi narsalar va hodisalar kompleks qo’zg’atuvchi sifatida xizmat qiladi. Analizatoriaming qobiq bo’Iinmalar o’zagida ana shu kompleks qo’zg’atuvchilaming murakkab tahlili va sintezi amalga oshiriladi. Idrok sezgilarga qaraganda miyaning ancha yuksak darajadagi tahlil qilish, umumlashtirish faoliyati hisoblanadi. Tahlil qilmasdan turib, idrokning anglangan bo’iishi mumkin emas. Jumladan, notanish xorijiy tilda aytilgan nutq boshdan-oyoq tovushlar oqimi tarzida idrok etiladi. Nutqning anglangan holda idrok etilishi, ya'ni u tushunishi uchun nutqning alohida iboralarga mohiyat e'tibori bilan so’zlarga ajratish shartidir. Ayni paytda nutqni idrok etish jarayonida tahlil bilan bab- baravar tarzda sintez qilinadi. shu tufayli biz aloqida tarqoq tovushlami emas, balki so’zlami va iboralami idrok etamiz. Muvaqqat nerv bog’lanishlarining o’matilishi sintezning negizini tashkil qiladi. Idrokning negizi nerv bog’lanishlarining ikki turidan. bitta analizator doirasida hosil bo’ladigan bog’ianishlardan va analizatorlararo bog’lanishlardan tarkib topadi. Birinchi holat organizmga bitta modallikdagi kopleks qo’zg’atuvchi ta'sir etganda kuzatiladi. Eshitish analizatorlariga ta'sir qiladigan alohida tovushlaming o’ziga xos birikmasidan iborat kuy ana shunday qo’zg’atuvchi bo’iishi mumkin. Ushbu kompleksning hammasi bitta murakkab qo’zg’atuvchi sifatida ta'sir qiladi.Kompleks qo’zg’atuvchining ta’siri ostida hosil bo’ladigan nerv bog’lanishlarining boshqa bir turi ham borki, ular turli xildagi analizatorlar 10 doirasidagi bog’lanishlardan iboratdir. LM.Sechenov narsani yoki fazoni ko’rish kinestezik, paypaslash assosiasiyalari orqali va boshqa sezgilarning assosiasiyasi orqali idrok etilishini izohlab bergan edi. Kishidagi bog’lanishlarga albatta so'zning eshitilishi bilan obrazi ham qo’shiladiki, unda muayyan narsa yoki fazoga munosabat gavdalangan bo’ladi. Idrok negizida hosil bo’ladigan muvaqqat nerv bog’lanishlari tashqi olamdagi narsalar va hodisalar xususiyatlarining ob’ektiv bog’lanishlar asosida tarkib topadi. Analizatorlaro’rtasida hosil bo’ladigan bog’lanishlar tufayli biz idrokimizda narsa va hodisalaming buning uchun moslashgan analizator bo’lmagan xususiyatlarini (masalan, narsaning hajmi, solishtirma og’irligi) ham aks ettiramiz. Shuning uchun ham biz idrok qilganinrizda olamni sezgilarimizga nisbatan chuqurroq qilib olamiz. Bu muvaqqat nerv bog’lanishlar narsa-hodisaning birgina xossasi bilan emas, balki barcha xossalari kompleks qo’zg’atuvchilar ta’siri bilan vujudga keladi. Masalan, talaba butun bir dars jarayonida idrok qilayotganda o’qituvchini ko’radi, uning nutqini tinglaydi, yozadi. Bu kompleks qo’zg'atuvchilar ko’rish, eshitish, muskul-harakat reseptorlarini qo’zg’aydi. Kompleks qo’zg’atuvchilaming analizatorlarning miya po’sti qismidagi yadrolarida murakkab tahlil va sintez qilishi amalga oshadi. Idrok jarayonida tahlil bilan bir vaqtda sintez ham ro’y beradi. Shuning uchun biz ayrim tovushlami emas, butun so’z va iboralami idrok qilamiz. Demak, idrokning nerv fiziologik asosida ikkinchi signal tizimining muvaqqat nerv bog’lanishlari yotadi. Muvaqqat nerv bog’lanishlarining hosil bo’lish jarayonini sintez asosini ikki xil nerv bog’ianishlari tashkil qildi.Bir analizator doirasida hosil bo’ladigan bog’lanishlar bir narsadagi kompleks qo’zg’aluvchilarining organizmga ta’sir etishdan vujudga keladi. Masalan, eshitish analizatoriga ta’sir qiladigan ayrim tovushlaming o’ziga birikishi shunday qo’zg’ovchi bo’la oladi. Musiqa tinglash, rasm ko’rish, ular analizatorlararo bog’lanishlar, bir narsa yoki bir necha analizatorlarga ta’sir etadi. Masalan, ko’rish, muskul analizatorlari, ma’ruza, monolog. Idrokning psixikadagi o’rni albatta, quyida idrokning psixik jarayondagi o‘rni haqida keng, aniq va chuqur yoritilgan izoh beraman: 11 Idrokning psixik jarayondagi o‘rni Psixik jarayonlar inson ongining asosiy tarkibiy qismlaridan biri hisoblanadi. Ular orqali inson tashqi va ichki olamni anglaydi, unga munosabat bildiradi va o‘zini tutadi. Ushbu jarayonlar ichida idrok alohida o‘rin tutadi, chunki u sezgi orqali olingan alohida axborotlarni yaxlit obrazga birlashtirib, inson ongiga butunlikda taqdim etadi. Ya’ni, idrok — bu narsalarni va hodisalarni to‘laqonli, yaxlit va ongli tarzda aks ettirish jarayonidir. 1. Idrok – bilishning asosiy bosqichlaridan biri Idrok sezgi jarayonidan keyingi bosqich bo‘lib, sezgilarning alohida qismlarini birlashtirib, yaxlit obraz hosil qiladi. Masalan, biz olmani ko‘rganimizda uning shakli, rangi, hajmi, hatto u haqida oldindan bilganlarimizni birlashtirib, uni “olma” deb idrok qilamiz. Demak, idrok faqat jismoniy sezish emas, balki u ong bilan bog‘liq murakkab jarayondir. 2. Idrokning ong va faoliyat bilan uzviy bog‘liqligi Idrok insonning faqat tashqi dunyoni anglash vositasi emas, balki uning ongli faoliyatining negizidir. Har qanday faoliyat, xoh u o‘qish bo‘lsin, xoh mehnat yoki ijodiy ish bo‘lsin — idrok jarayonisiz amalga oshmaydi. Masalan: Haydovchi yo‘l harakatini kuzatib boshqaradi — bu idrok asosidagi tezkor va to‘g‘ri qaror.Rassom tabiatni ko‘rib, undagi go‘zallikni idrok qilib, uni rasmga tushiradi.O‘quvchi matnni o‘qib, mazmunini tushunadi — bunda ko‘rish va eshitish idroklari faol ishtirok etadi.Bu misollar shuni ko‘rsatadiki, idrok faoliyatga yo‘naltiruvchi, uni boshqaruvchi vazifani ham bajaradi. 3. Idrokning boshqa psixik jarayonlar bilan o‘zaro aloqasi a) E’tibor bilan aloqasi: Inson nimagadir e’tibor qilsa, aynan o‘sha narsa kuchliroq va aniqroq idrok etiladi. Masalan, kitob o‘qiyotgan odamning butun idroki va e’tibori matnga qaratiladi. Bu e’tibor va idrok o‘rtasidagi o‘zaro bog‘liqlikni ko‘rsatadi. b) Xotira bilan aloqasi: 12 Idrok orqali hosil qilingan obrazlar xotirada saqlanadi. Agar biz ilgari ko‘rgan narsani yana uchratsak, uni tezda tanib olamiz. Bu idrok va xotira o‘rtasidagi bog‘liqlikdir. c) Tafakkur bilan aloqasi: Tafakkur jarayonlari uchun asos bo‘luvchi obrazlar aynan idrok orqali shakllanadi. Masalan, biror muammoni hal qilayotganda, idrok orqali olgan bilimlarimizni ishlatamiz d) Nutq bilan aloqasi: Narsa va hodisalarni ifodalash uchun ularni avval idrok etishimiz kerak. Keyin esa, bu obrazlarni so‘z bilan ifodalaymiz. Masalan: “Bu qush qip-qizil rangda va juda chiroyli kuylaydi.” 4. Idrokning ijtimoiy va individual xususiyatlari Idrok insonning hayoti, tajribasi, bilimlari, madaniyati bilan chambarchas bog‘liq. Biror narsani qanday idrok qilishimiz ko‘p jihatdan o‘zimizning tajribamizga, qadriyatlarimizga va ijtimoiy sharoitga bog‘liq bo‘ladi. Shuning uchun har bir inson bir xil narsani turlicha idrok qilishi mumkin. Masalan: Rassom ranglarning nozik farqlarini idrok qiladi. Musiqachi ohanglarni chuqurroq idrok qiladi. Idrok insonning atrof-muhit bilan bo‘lgan bevosita aloqasini ta’minlaydigan eng muhim psixik jarayondir. U ongni axborot bilan ta’minlaydi, faoliyatni yo‘naltiradi, e’tibor, xotira, tafakkur va nutq bilan uzviy aloqada bo‘ladi. Insonning hayotiy tajribasi, bilimi va maqsadlari idrokning mazmuniga ta’sir qiladi. Shu boisdan, idrokni chuqur o‘rganish inson psixikasini anglashda asosiy omil hisoblanadi. Idrokning asosiy xususiyatlari. Idrokning o’ziga xos xususiyatlari bo’lib ,u hissiy bilishning sifati jihatidan yangi bosqichdir. Bunga idrokning predmetliligi, yaxlitligi, tu-zilishi, konstantligi va anglanganligi kiradi. 13 Idrokning predmetliligi – bu tashqi olamdan olingan ma’lumotlarnishu olamning o‘ziga qaratishda ifodalanadi. Idrok tevarak-atrofdagi narsalarni amaliy faoliyatda qanday bo‘lsa shundayligicha aks ettirish jarayonidir, ya’ni subyektiv olamning predmetliligini ochib berishnita’minlaydigan harakatlar tizimidir. Predm etlilik idrokning sifati tarzida ish-harakatlarni boshqarishda muhim ahamiyat kasb etadi. Idrokning yaxlitligi – idrok jarayonida barcha psixik jarayonlar, psixik holatlar va psixik xususiyatlarning ishtirok etishidan iborat qonuniyat.Idrokning yaxlitligi insonning predmet faoliyati jarayonida shakllanadi.Idrok sezgi a’zolariga ta’sir qiluvchi narsalarning ayrim xususiyatlarini aks ettiruvchi sezgilardan farq qilib, narsalarning yaxlit obrazidir. Bu yaxlit obraz har xil sezgilar orqali olingan narsalarning ayrim xususiyat va sifatlari haqidagi bilimlarini umumlashtirish asosida vujudga keladi. Idrokning yaxlitligi uning tuzilganligi bilan bog‘liqdir. Biz musiqa eshitganimizda uni yaxlitligicha idrok qilamiz, lekin bu musiqa tarkibida juda ko‘p musiqa asboblarining ovozi bor (tor, doira, nay va b.). Ular hammasi bir bo‘lib shu musiqaning tuzilishini tashkil qiladi. Idrokning konstantligi – (konstantlik — doimiy, o‘zgarmas) idrok qilinayotgan narsaning fizik holati o‘zgarsa ham, uni ko‘z to‘r pardasidagi obrazlarning o‘zgarmasligi yoki nisbiy turg‘unligidir. Masalan, samolyotda ucha turib yerga qarasak, yerdagi uylar gugurt qutichasiga (odamlar esa umuman ko‘rinmaydi, ko‘rinsa ham juda kichkina) o‘xshab ko‘rinadi. Lekin biz ularni gugurt quticha deb emas, balki 4–5 qavatli uylar deb, odamlarni rasman kishilardek idrok qilaveramiz. Konstantlik 1) katta kichiklik konstantligi, 2) shakl konstantligi, 3) rang konstantligi bo‘lishi mumkin. Odamning idroki tafakkur bilan, narsalarning mohiyatini tushunish bilan bog‘liqdir. Narsalarni ongli idrok qilish degan so‘z uni fikran atash degan ma’noni bildiradi. Bu esa idrok qilinayotgan narsani ma’lum guruhlarga, sinfga kiritish, ya’ni so‘z orqali umumlashtirishdir. Idrok qilinadigan narsa haqida bor ma’lumotlarni tushunib, ularni bog‘lab, farq va o‘xshashliklarini aniqlab idrok qilish jarayoni idrokning anglanganligidir. Appersepsiya 14 Yuqorida bayon qilinganlardan ma’lumki, odamning tajribasi, bilimi, xayol va tafakkurining faoliyati, hissiyot va diqqati, umuman odam psixikasining hamma mazmuni idrokida namoyon bo‘ladi. Bu psixik hayotning idrokda aks etuvchi va idrokka ta’sir ko‘rsatuvchi mazmunini appersepsiya deb ataladi. Appersepsiyalarning nerv-fiziologik mexaniz mi, aftidan, o‘tmishdagi tajribadan hosil bo‘lgan bog‘lanishlar sistemasidan va ularning yangi hosil bo‘layotgan muvaqqat bog‘lanishlarga ta’sir ko‘rsatishidan iborat bo‘lsa kerak. Nerv bog‘lanishlarning tarkib topgan sistemasi (ya’ni dinamik stereotip) bironta bo‘shroq, hattoki bironta o‘xshash qo‘zg‘ovchining ta’siri bilan ham qo‘zg‘almog‘i mumkin. Bunda qo‘zg‘algan stereotipdan hosil bo‘lgan natija, shu stereotipni vujudga keltirgan jami qo‘zg‘ovchilar ta’sir ko‘rsatgandagi natijasidan sira qolishmaydi Ayni bir narsa yoki hodisani ayrim kishilarning idrok etishida ko‘rinadigan ba’zi xususiyatlar appersepsiya bilan belgilangan bo‘ladi. Bu xususiyatlar odamning tajribasi va bilimlariga bog‘liq xususiyatlardir. Kishilar ayni bir narsa yoki hodisani yoshlari, ma’lumotlari, turmush tajribalari, kasblari, sinfiy chiqishlari, temperament, xarakter, qobiliyat va qiziqishlarida ko‘rinadigan shaxsiy xususiyatlariga qarab, har xil idrok qiladilar. Odamning aqli qanchalik yetuk, muayyan sohaga oid tasavvuri, fikri, tajribasi, bilimi qanchalik boy bo‘lsa, uning shu sohada idroki ham shunchalik murakkab, chuqur va sermazmun bo‘ladi. Bu xususiyatlar moddiy buyumlarni idrok qilishdayoq namoyon bo‘ladi. Masalan, bironta yangi mashinani tegishli ixtisosi bo‘lmagan kishi tomonidan idrok qilinishi, ixtisosi bor odamning idrokiga qaraganda, mazmunan torroq va yuzaki bo‘ladi. Ayni bir obyektlarni tegishli ixtisosi bo‘lmagan kishining kuzatishlariga qaraganda, olimning chuqur ilmiy kuzatishlari hiyla farq qiladi. Ayni bir mevali bog‘ni rassom, agronom va savdo xodimi har xil, ya’ni har qaysisi o‘z nuqtayi nazaridan e’tibor berib idrok qilishi mumkin. Alifbe va boshlang‘ich o‘qish kitoblari yirik harflar bilan bosiladi, chunki endi savod chiqarayotgan kishilarda (bola va katta yoshlilarda) hali kitob o‘qish tajribasi bo‘lmaydi. Ko‘p o‘qigan, bu sohada katta tajribaga ega bo‘lgan kishilar mayda harf bilan bosilgan xatni ham 15 (masalan, gazetani) jo‘ngina o‘qib ketaveradilar. Bizda hosil bo‘lgan tajriba va bilim tufayli, biz chala yozilgan so‘zlarni, tushib qolgan harf- larni payqamasdan, xato yozilgan bo‘lsa ham, baribir, to‘g‘ri o‘qiyveramiz. Masalan, taxistoskop bilan qilingan tajribalar shuni ko‘rsatadiki, «avtombrus» deb xato terilgan so‘z «avtobus» yoki «avtomobil» deb, «sinoatlantirish» deb terilgan so‘z «sanoatlashtirish» deb o‘qiyverar ekan va hokazo. Idrokka subyektiv mazmun berish og‘zaki materialni idrok etishda, ayniqsa, yaqqol ko‘rinadi. Masalan, «ildiz» degan so‘zni botanik o‘simlik ildizi, matematik kvadrat yoki kub ildizi, tish doktori tish ildizi degan ma’noda idrok qilishlari mumkin. «Reaksiya» degan so‘zni tarixchi bir ma’noda tushunsa, ximik yoki psixolog boshqa ma’noda tushunishi mumkin. Appersepsiya badiiy asarlar matnini, badiiy surat va rasmlarni idrok etishda, ayniqsa, yaqqol namoyon bo‘ladi. Biz bironta suratga ko‘z solganimizda to‘g‘ridan to‘g‘ri faqat bo‘yoq rang va chiziqlarning har xil chatishuvini ko‘ramiz, xolos. Bu persepsiyadir. Rasm va suratni idrok qilganimizda esa, masalan, istiqbolni, odam va hayvonlarning ish-harakatlarini biz o‘tmishdagi tajribamiz, bilimlarimiz va xayolimiz faoliyati natijasida idrok qilamiz. Bu appersepsiyadir. Musiqani idrok qilishda ham xuddi shu hol yuz beradi. Ayni bir narsa yoki hodisani ayni bir kishi turli vaziyatda turlicha idrok qilavermog‘i mumkin, bu hol har gal o‘sha kishining kayfiyati, hissiyoti, diqqati, manfaati, maqsadi va hokazolarga qarab ro‘y beradi. Bironta murakkabroq vaziyatni idrok qilayotganimizda e’tiborimiz va manfaatimizning talabiga qarab, biz shu vaziyat tarkibiga kirgan yakka bir narsani yoki uning qismini ajrata olamiz. Masalan, o‘rmonda biz uchun zarur bo‘lgan bironta daraxtni hamma boshqa daraxtlardan ayrim idrok qilamiz. Musiqani eshitganimizda garmoniya ohanglaridan biz uchun tanish bo‘lgan bir kuyni ajratamiz. 1.2 Idrokning turlari va rivojlanish bosqichlari. Biz sezgi azolari orqali teverak atrofdagi olamdan doimo ma’lumot olib turamiz . Bu ma’lumotlar organizmga uzluksiz tushib turadi va asab tizimining maxsus tuzilmalari orqali qabul qilinadi , qayta ishlanadi . Atrof muhitdagi barcha narsa va 16 xodisalar tegishli retseptorlarga ta’sir etib, sezgi xosil qiladi. Tashqi olamdan kishi ongigacha ma’lumotlar kirib keladigan yagona yo’l sezgi a’zolaridir. Ularda benihoya katta miqdorda turli tuman ma’lumotlar oqimi kelib , bosh miyaga uzatiladi. Sezgilar o’zlariga adekvat mos bo’lgan qo’zg’atuvchilarni aks ettirish shakllaridan biri hisoblanuvchi bilish jarayonidir.Sezgi – tashqi olam va o’z tanamiz to’g’risidagi barcha ma’lumotlarni bilishning yagona manbayi. Organizm bir meyorda rivojlanishi uchun atrof muhitdan doimiy ravishda axborot olib turishi kerak.Idrok kishining o’tmish tajribasiga , motivlar munosabati va ustanovkalarga bog’liq. Odam qancha tajribaga boy bo’lsa idroki ham shunchalik boy bo’ladi. Idrok haqida turli psixolog olimlar tomonidan berilgan bir nechta mashhur ta’riflar mavjud. Masalan A.N.Leontyev “idrok bu tashqi dunyo predmetlari va hodislarning subyektiv obrazini shakllantiruvchi psixik jarayondir “ deydi. S.L Rubenshteyn esa “ idrok bu inson ongida ob’ektning butun yaxlit obrazi paydo bo’lishi jarayoni bo’lib ,u sezgilar asosida yuzaga keladi , lekin ulardan yuqori bosqichda turadi .”deb ta’rif bergan.B.G.Ananev “idrok – bu sezgilarni birlashtirib , muayyan predmet haqida yaxlit tasavvur hosil qiluvchi faol psixik jarayon.” G.Vundt (ilmiy psixologiyaning asoschilaridan biri ) “idrok – bu sezgilarning birlashuvi orqali muayyan ob’ekt haqidagi umumiy obrazni hosil qiluvchi jarayon “ekanligini aytadi . shunday qilib idrok ko’pgina olimlar tomonidan doimiy ravishta o’rganib kelingan dolzarb masalalardan biri hisoblanadi. Idrokning turlari – idrok klassifikatsiyasining asosi , sezgilar kabi , idrok jarayonida ishtirok qiluvchi analizatorlarning har xilligiga bog’liq. Idrok jarayonida kancha analizatorlarning yetakchilik qilishga ko’ra ko’rish eshitish , teri tuyish , kinestetik , xid tasniflaydigan bo’lsak , misol tariqasida qovunning idrok qilinish jarayonini ko’rib chiqamiz. Xar tarkibiga ayni vaqtda bir necha sezgi kiradi. Masalan , qovunning idrok qilishda , qovunning shakli va rangi aks ettiruvchi ta’m bilish sezgisi va boshqalar. Mazkur misolda idrokda sezgi azolarimizning bir nechtasi birgalikda ishtirok etishini anglatadi. Ko’ruv idroki – atrofdagi narsalarni ko’z orqali idrok qilish . Bu idrok turi inson uchun eng muhim 17 hisoblanadi , chunki ma’lumotlarning katta qismi ko’z orqali olinadi. Eshituv idroki – tovush va shovqinlarni quloq orqali qabul qilish . Masalan , musiqa , gap so’z , tabiat tovushlari. Hid bilish idroki ( hidlash) – turli hidlarni burun orqali sezish. Tam bilish idroki – ovqat yoki ichimlikning tamini til orqali ajratish. Tanosil (taktik ) idrok – teginish orqali yuzaning qattiqligi , siqiqligi , harorati va boshqa xususiyatlarini aniqlash. Kinestetik idrok – tana a’zolarining harakati va holatini sezish. Sportchilar , raqqoslar bu turdagi idrokka ko’proq tayanishadi.Proprioretsiv idrok – tana qismlarining joylashuvi va harakatini ichki sezgilarga asoslanib aniqlash. Fazoviy idrok – narsalarning joylashuvi , masofa va hajmini anglash. Vaqt idroki – vaqtning o’tishini davomiyligini va ketma ketligini sezish.Bu idrok orqali odam , hodisalar qachon sodir bo’lganini yoki bo’lishini , biror voqea qancha vaqt davom etganini , hodisalarning ketma ketligini , kelajak va o’tmishni qanday his qilishini anglaydi. Vaqt idrokining asosiy jihatlari , davomiylikni idrok qilish orqali inson biror hodisa yoki faoliyat qancha vaqt davom etganini anglaydi. Masalan dars 45 daqiqa yoki film 2 soat davom etganini sezish.Ketma ketlikni idrok etish hodisalar birin ketin qanday sodir bo’lganini tushunish . Masalan avval nonushta qildim keyin darsga bordim. Vaqt tezligini sezish ba’zan vaqt juda tez o’tib ketgandek tuyuladi (qiziqarli ish bilan shug’ullanganda ), ba’zida esa juda cho’zilib ketgadek bo’ladi ( zerikkan paytda). Idrokning rivojlanish bosqichlari – psixologiyada bolaning atrof muhitni qanday qabul qilishi va tushunishini bosqichma bosqich o’rganadigan jarayondir. Bu borada eng mashhur yondashuvlardan biri Jan Piajening kongnitiv rivojlanish nazaryasidir . Piajening bu nazaryasiga ko’ra, idrok (kongnitiv) rivojlanishi quyidagi bosqichlarga bo’linadi. Sensomotor bosqich (0-2) bola dunyoni sezgi(idrok) va harakat orqali o’rganadi. Ob’ektning doimiyligi rivojlana boshlaydi (ya’ni ko’zdan yo’qolgan narsa hali mavjud deb tushunish . Preoperatsional bosqich (2-7) yosh bola ramzlar orqali fikr yurita boshlaydi (masalan rasm , so’zlar va o’yin orqali). Egosentrizm mavjud bola faqat o’z 18 nuqtayi nazaridan fikrlaydi. Bu davrda mantiqiy fikrlash hali to’liq shakllanmagan bo’ladi. Konkret operatsiyalar bosqichi(7-11yosh) bola aniq va real vaziyatlar asosida mantiqiy fikrlashni boshlaydi. Ob’yektlarni tartiblash, guruhlash ,o’lchash kabi ko’nikmalar paydo bo’ladi.egosentrizm kamayadi , boshqalarning fikrini tushunish osonlashadi. Formal operatsiylar bosqichi(11yoshdan yuqori) abstract fikrlash shakllanadi . gipotetik-deduktiv fikrlash rivojlanadi(ya’ni , faraz qilish va ularni tahlil qilish ) . muammolarni rejalashtirish , oldindan o’ylab ko’rish va nazariy fikrlash mukin bo’ladi. Lev Vigotiskiyning nazaryasiga to’xtalaylik- u piajedan farqli o’laroq , ijtimoiy muhit va til ijtimoiy muhit rivojlanishida markaziy ro’l o’ynaydi deb hisoblagan. Uning asosiy tushunchaari quyidagilar. Yaqin rivojlanish zonasi – bola o’zi bajara olmaydigan , ammo kattalar yoki tajribali do’stlar yordamida rivojlanishi mukin bo’lgan faoiliyatlar sohasi. O’qituvchining vazifasi bolani o’z yaqin rivojlanish zonasida qo’llab quvvatlash (masalan , ko’rsatma, savollar, maslahat orqali). Sotsiokultural yondashuv – Bola atrofidagi madaniyat va ijtimoiy muhit uning fikrlash uslublarini shakllantiradi. Til – tafakkurni rivojlantiruvchi eng muhim vosita. Bola dastlab tilni muloqot uchun ishlatadi, keyinchalik esa u ichki nutq sifatida o’z fikrini boshqarishda foydalana boshlaydi. Ichki nutq va ongni shakllantirish- bola dastlab kattalrning nutqini taqlid qiladi ( tashqi nutq).So’ng bu nutq asosida sekin asta ichki nutqqa aylanadi va idrok, fikrlashni boshqarishga xizmat qiladi. 1- jadval Xususiyat Piaje Vigotiski Rivojlanish manbai Bola o’zi o’rganadi Ijtimoiy muhit yordam beradi Til roli Fikrlashdan keyin paydo bo’ladi Fikrlashni shakllantiradi 19 O’rganish va rivojlanish O’rganish rivojlanish ortidan keladi. O’rganish rivojlanishni oldinga suradi. Vigotiski va Piajening nazaryalari bo’yicha ularning fikrlarining farqlari shulardan iborat. Ammo farqli taraflari mavjud bo’lsada ikkalasi ham idrok rivojlanishi bola rivojlanishiga va uning o’rganishiga bog’lab tushuntirib berishadi. Shunday ekan idronkning asosiy bosqichi bolalik yoshlik davrlarida rivojlanadi va vaqt o’tgan sari yanada rivojlanishi yoki ortda qolishi mukindir. Hozirgi kunda faqatgina sog’lom insonlarni emas balki nogironlar , aqli zaiflar va boshqalarning ham idrok, boshqalarning ham idrok xususiyatlari keng ko’lamda olib borilmoqda. Idrokning turlari. Idrokning turlari. Fazoni idrok qilish Fazoni idrok qilish to‘g‘risida gapirar ekanmiz, biz narsalarning fazodagi shakllarini, ularning fazodagi katta-kichikligini va fazodagi o‘zaro munosabatlarini ko‘zda tutamiz. Ma’lumki, fazodagi shakllariga qarab, uch burchakli, to‘rt burchakli, kub, silindr va shu kabi shakldagi narsalar ajratiladi; narsalar katt- kichikligiga qarab, nisbatan katta, kichikroq, o‘rtacha va hokazo narsalarga ajratiladi; fazodagi munosabatlariga qarab, bu narsalar bizga va bir-biriga nisbatan yaqin, uzoq, chap tomonda, o‘ng tomonda, yuqori yoki past bo‘lishlari mumkin. Fazoni biz uning hamma uch o‘lchovida ko‘rish, teri sezgilari va muskul-harakat organlari yordami bilan idrok qilamiz. Fazo munosabatlarini, narsalarning shaklini, narsalarning hajmi va katta-kichikligini biz asosan ko‘z bilan ko‘rib idrok qilamiz. Fazoni biz bir ko‘zimiz bilan ham ko‘rib, ya’ni monokulyar, ikki ko‘zimiz bilan ham ko‘rib, ya’ni binokulyar idrok qilamiz. Monokulyar idrok quyidagicha voqe bo‘ladi. Biz ko‘z bilan qaraganimizda, biz shu narsadan aks etgan nurlar ko‘z gavharida sinib, ko‘zning to‘r pardasi (setchatka)da shu narsaning aks etgan surati fotoapparatdagiga o‘xshab, to‘nkarilib, teskari tushadi . Ammo bunga qaramasdan, biz narsani haqiqiy holatida, haqiqiy shakli va katta-kichikligida ko‘ramiz, idrok qilamiz Narsaning chetlaridagi nuqtalaridan aks etgan nurlar ko‘z gavharida bir- 20 birini kesib o‘tadi va ularning kesilish joyida ko‘rish burchagi hosil bo‘ladi. Bu burchakning katta-kichikligi idrok qilinayotgan narsaning katta-kichikligiga hamda uning ko‘zdan qanchalik uzoq-yaqin turganiga bog‘liq bo‘ladi. Narsa qanchalik katta bo‘lsa, ko‘rish burchagi ham shunchalik katta bo‘ladi va aksincha. Kattaligi bir xildagi ayni bir narsani yaqin masofadan ko‘rayotganimizda ko‘rish burchagi kattaroq, uzoqdan turib qarasak kichikroq bo‘ladi. Demak, ko‘rish burchagining katta-kichikligi idrok qilinayotgan narsaning katta-kichikligini, shuningdek, uning qanchalik uzoqlashganini bildiradi. Ko‘zimiz bilan tik (to‘ppa-to‘g‘ri) qaraganimizda, agar yorug‘lik kuchli bo‘lib, ko‘rinib turgan narsalar o‘rtasidagi ko‘rish burchagi 50 dan kam bo‘lmasa, ko‘zimiz ayni bir vaqtda ikki narsani (ikki nuqtani) ko‘ra oladi. Lekin, ko‘rish burchagi kichikroq bo‘lsa, ikki narsa yoki ikki nuqta bittadek bo‘lib ko‘rinadi. Yon tomondan qaraganda ikki nuqta bittadek ko‘rinadi va ko‘rish burchagi hiyla katta bo‘ladi. ham uzoq masofadagi ikki yoki bir qancha narsa «birlashib ketib», bir narsadek idrok qilinadi. Ikki narsani ayni bir vaqtda ko‘rayotganda ko‘rish burchagi qanchalik kichik bo‘lsa, ko‘z shunchalik o‘tkir hisoblanadi. Yaqin yoki uzoqroq masofadagi narsalarning aks etgan surati to‘ppa- to‘g‘ri ko‘z to‘r pardasiga tushmog‘i uchun ko‘z gavhari bo‘rtiq yoki yassi holda bo‘lmog‘i kerak. Yaqin turgan narsalarga qaragan paytda ko‘z gavhar qorayib sharga o‘xshash bo‘rtiq shaklga, uzoqdagi narsalarga qaraganda esa cho‘zilib, qariyb yassi shaklga kiradi. Ko‘z gavharining va umuman, ko‘zning ravshan ko‘rish uchun uyg‘unlashuvini akkomodatsiya deb ataladi. Ko‘zning akkomodatsiyasi 20-25 metr doirasida fazoning uchinchi o‘lchovini, ya’ni olislikni, chuqurlikni, relyefni ko‘z bilan idrok qilishda, ayniqsa, katta ahamiyatga ega. Vaqtni idrok qilish Biz idrok qilib turgan narsa va hodisalar ma’lum bir (zamon) davomida paydo bo‘ladi, taraqqiy qiladi va o‘zgarib boradi. Shuningdek, obyektiv duny hodisalarini aks ettiradigan idrok, tasavvur, fikr va hokazolardan iborat bo‘lgan bizdagi subyektiv, psixik hodisalar ham vaqt davomida paydo bo‘ladi, o‘zgarib va almashib turadi. Ma’lumki, fazo singari vaqt ham materiyaning mavjudligi 21 shaklidir. Har qanday bog‘liqning asosiy shaklidir. U obyektiv reallikdir, ya’ni ongimizdan tashqari o‘zi mavjuddir. Biz fazoni idrok qilganimizdek, vaqtni ham idrok qilamiz. Biroq, vaqtni idrok qilish to‘g‘risida gapirar ekanmiz, biz quyidagilarni nazarda tutamiz. Vaqtni idrok qilishni vaqt «bo‘laklarini» soat va boshqa xronometrik asboblar yordamida o‘lchash deb tushunish yaramaydi. Kishi xuddi bir xilda bo‘lgan vaqt bo‘lagi (daqiqa, soat yoki ko‘p va hokazo)ning obyektiv davomini hamisha bir xilda sezavermas ekan. Ba’zan bir soat, bir daqiqada, o‘tib ketadi yoki «bir soat bir yildek tuyuladi» deb gapiradilar. Biz vaqtni hozirgi zamon (hozirgi payt) va undan kelgusiga borayotgan real narsadek idrok qilamiz, uni tasavvur qilamiz va fikrlaymiz. Shuning uchun ham o‘tmish, hozirgi zamon va kelgusi ma’nosida olingan tushunchalar mavjuddir. Vaqtni idrok qilish haqida gapirar ekanmiz, biz hozirgi paytni nazarda tutamiz. O‘tmish vaqt xotira faoliyati esga tushirish faoliyati bilan bog‘liq bo‘ladi. Kelgusi vaqtni esa biz faqat xayolga keltirishimiz yoki bu haqda o‘ylashimiz mumkin, xolos. Obyektiv (matematik) nuqtayi nazardan, hozirgi payt bu o‘tmishni kelgusidan ajratadigan bir nuqta (chegara)dir. Ammo psixologik, subyektiv nuqtayi nazardan, biz borayotgan vaqtning «bo‘laklarini» hozirgi payt (endimik) deb idrok qilamiz. Dars, ma’ruza yoki bironta musiqiy asarni eshitib o‘tirish davomidagi vaqt ham mana shunday idrok qilinadi. Demak, vaqtning to‘xtovsiz borishi, davomi hozirgi payt deb tuyuladi. Biz vaqtni (uning to‘xtovsiz borishi, cho‘zilishini va davomini) idrok qiladigan maxsus bir organga ega emasmiz. O‘tayotgan vaqt avvalo atrofimizdagi narsa va hodisalarning o‘zgarib va almashinib turishidan bilinadi. Shu sababli bizning idrok qilishimiz hamma sezgi a’zolarimiz faoliyati bilan bog‘langan deb aytish mumkin. Vaqtni idrok qilish organizmimizda borayotgan fiziologik jarayonlar bilan ham belgilanadi. Yurak tepish, nafas olish ritmikasi va organik sezgilar vaqtni idrok qilishda katta rol o‘ynaydi, bu hol maxsus tekshirishlar bilan aniqlangan. Vaqt bizga «sekin o‘tayotgandek» yoki «tez o‘tayotgandek» tuyuladi Buning sababi shunda ekanki, har birining davomi obyektiv suratda bir xilda bo‘lgan vaqt bo‘lagini, ya’ni soat, daqiqa, soniya va hokazoni hamisha bir xilda sezavermas ekanmiz. Ba’zan biz «bir soat bir yilga o‘xshab ketdi», ba’zan esa 22 «uch soat ko‘z ochib yumguncha o‘tib ketdi», «bir kun bir daqiqaday o‘tib ketdi» deb gapiramiz. Vaqtni tez yoki sekin o‘tayotgandek sezishimiz shu paytda siz kechirayotgan psixik jarayonlarga bog‘liq bo‘ladi. Aksincha, psixik tuyg‘ular mazmundor va xilma-xil bo‘lib, odamni butun fikri-zikrini o‘ziga qaratib qo‘ysa, vaqt juda tez o‘tib ketayotgandek seziladi. Diqqatimizni tuyg‘ularimizning mazmuniga qaratsak, vaqtning o‘tayotgani biz uchun bilinmay qoladi. Ayniqsa, ongimizning mazmuni, ya’ni idrok, tasavvur va fikrlarimiz xush emotsiyalar, yoqimli hislar uyg‘otsa, vaqt juda tez o‘tayotgandek seziladi. Masalan, ayni bir dars vaqti bir o‘quvchiga juda tez o‘tgandek sezilsa, boshqa bir o‘quvchiga juda sekin borayotgandek tuyuladi, buning sababi bu o‘quvchilarning diqqati nimaga qaratilishidadir. Agar o‘quvchi diqqat-e’tiborini darsning mazmuniga qaratsa, dars bilan qiziqib, zavq bilan tinglasa, ko‘ngli to‘q bo‘lsa, vaqtning o‘tib ketganini bilmay qoladi. Darsga ahamiyat bermay, zerikib va dars vaqtining tezroq o‘tishini sabrsizlik bilan kutib, hadeb soatiga qarab o‘tirgan o‘quvchiga vaqt «to‘xtab qolgandek» seziladi, «tikilgan qozon qaynamas» degan xalq maqoli ham bunga misol bo‘la oladi. Demak, vaqtni bevosita idrok qilish («vaqt hissi») aniq bo‘lmasdan, subyektiv bo‘lar ekan. Shuning uchun ham biz ko‘pincha vaqt davomini belgilashda xatoga yo‘l qo‘yib, o‘zimizcha «vaqt tez o‘tdi» yoki «sekin» o‘tmoqda deb o‘ylaymiz. Bu esa odamning ham faoliyatiga, ham ruhiy holatiga ko‘pincha salbiy ta’sir ko‘rsatadi. Odamda ham «vaqtga refleks» hosil bo‘lmog‘i mumkin. Kunda ma’lum bir vaqtda uyqudan uyg‘onish odati bunga misol bo‘la oladi. Vaqt hissi odamda mehnat faoliyati jarayonida vujudga keladi. Ana shu tariqa hosil bo‘lgan vaqt hissi o‘z navbatida mehnat harakatlarini tartibli ravishda idora qilishga ta’sir ko‘rsatadi. Harakatni idrok qilish Biz narsalarning harakatsiz, sokin holatinigina idrok qilib qolmay, balki fazoda joy almashtirib turgan holatini, narsalarning harakatini ham idrok qilamiz. Harakatning hamma xillari singari, narsalarning ana shu mexanik harakatlari ham vaqt davomida voqe bo‘ladi. Shu sababli, harakat tez yoki sekin bo‘lmog‘i mumkin. Harakatning tezlik darajasini obyektiv o‘lchash uchun vaqtning bir 23 miqdori, masalan, bir soniya olinib, bu harakatning tezligi jism shu vaqt ichida bosib o‘tgan masofa bilan aniqlanadi. Jism bir soniya ichida qancha katta masofa bosib o‘tsa, harakat shuncha tez hisoblanadi va aksincha. Binobarin, harakatni idrok qilish ayni zamonda ham fazoni, ham vaqtni idrok qilish demakdir. Masalan, yurayotgan mashinani ko‘rib turar ekanmiz, biz ayni vaqtda uning bizga nisbatan joyini ham va biror nuqtaga nisbatan masofasi o‘zgargan (yaqinlashgan yoki uzoqlashgan) vaqtini ham idrok qilamiz. Idrok qilinayotgan harakatning tezligi shu narsa harakatining obyektiv (haqiqiy) tezligiga hamisha teng baravar bo‘lavermaydi. Ayni bir xildagi harakat tezligi, vaziyatga qarab, har xil idrok qilinishi mumkin: goho ildamroq, goho sekinlashgandek ko‘rinadi. Tanamizga bevosita tegib turgan narsalarning harakatini biz teri sezgisi, muskul va ko‘ruv organlari vositasi bilan idrok qilamiz. Bizga nisbatan muayyan masofada turgan narsalarning harakatini ko‘z bilan ko‘rib idrok qilamiz. Harakatni ko‘z bilan ko‘rib idrok etish ikki xil usul bilan: birinchidan, harakatda bo‘lgan narsaga ko‘zni uzmasdan qaraganda uning surati ko‘z to‘r pardasida hosil bo‘ladi, ikkinchidan, ko‘zimizni harakatda bo‘lgan narsa tomon yuritish, harakatini kuzatib borish bilan voqe bo‘ladi. Ko‘zimizni harakatlanuvchi narsa tomon yuritib idrok qilingan harakatga qaraganda, ko‘zimizni uzmasdan (yuritmasdan) idrok qilingan harakat ancha tez harakatdek ko‘rinadi. Odatda, harakat ana shu ikkala usul bilan bir yo‘la idrok qilinadi. Ikki usulning birlashgani uchun idrok qilinayotgan harakatning tezligi ancha aniq bilib olinadi. Harakat idrokini nisbiy va g‘ayri nisbiy idrok deb ataladigan ikki xilga bo‘lish rasm bo‘lgan. Harakatni nisbiy idrok qilish deyilganda, biz harakatlanuvchi narsa va shu narsaning harakati bog‘langan yoki yonidan o‘tgan sokin nuqta ham ayni vaqtda birgalikda idrok qilinishini tushunamiz. G‘ayri nisbiy idrok deb harakatda bo‘lgan narsani boshqa narsalardan ayrim holida idrok etishni aytiladi. Obyektiv tezligi baravar bo‘lsa ham, nisbiy harakat ancha tez, g‘ayri nisbiy harakat esa ancha sekin harakatdek idrok qilinadi. Harakatning tezdek yoki sekindek ko‘rinishi shu harakatning obyektiv tezligiga hamda harakatda bo‘lgan buyumning ko‘zimizdan uzoq-yaqin bo‘lishiga bog‘liq: u bizdan qancha uzoq bo‘lsa, uning harakati ham shuncha sekindek ko‘rinadi. Idrok 24 qilinayotgan harakatning tez yoki sekindek ko‘rinishi buyumning muayyan vaqt davomida o‘tadigan harakatini idrok qilganda hosil bo‘ladigan qarash burchagining katta-kichikligi bilan belgilanadi. Harakatda bo‘lgan buyumlarni idrok qilgan paytda qarash burchagi kattalashadi. Qarash burchagi harakatlanuvchi buyum bosib o‘tayotgan fazo nuqtalaridan bir-birini kesib ko‘zga keluvchi nurlardan hosi bo‘ladi. Muayyan vaqt ichida (masalan, bir soniya ichida) hosil bo‘lgan qarash burchagi qancha katta bo‘lsa, harakat ham shuncha tez harakatdek idrok qilinadi. Birinchi bob yuzasidan xulosalar. Idrok inson hayotida uning psixikasida juda katta o’rinni egallaydi. Idrok qilishni bilmas ekanmiz na bizda tasavvur va na xotira mavjud bo’ladi , kongnitiv jarayonlar bir biriga bog’liq hisoblanadi. Idrok har bir insonning hayoti davomida orttiriladigan va hosil qilinadigan jarayon hisoblanadi. Buni Piaje va Vigotiski nazaryalarida ham ko’rishimiz mumkin. Bir inson hayotida idrok juda ko’p vazifalarni bajaradi. Masalan oddiy idrok turlariga et’ibor beraylik vaqtni idrok qilishda , harakatni idrok qilishda , fazoviy joylashuvni ham idrok qilish orqaligina inson his qiladi. Ularning tez sekin o’tayotgani va joylashuvi nuqtai nazardan faqat idrok orqaligina , sezgi azolarimizning yig’ilishi orqaligina bizga ma’lumtlar yetib keadi. Idrokning rivojlanishiga to’xtaladigan bo’lsak bolada to’liq idrok 11 yoshida shakllanadi , bu degani bolada shu yoshigacha idrok shakllanishi uchun ma’lumotlar yetarli bo’lmaydi va keyinchalik bu jarayon shakllanadi. Demak idrok shakllanishi uchun bizga anchagina ilmlar va sezgi az’olarining yaxshi rivojlangan bo’lishi lozim. Xulosa shundan iboratki idrok hayotimizning ajralmas qismi va undan ajralib bo’lmaydi. II BOB Idrokning asosiativ nazaryasining mazmuni va amaliy ahamyat. 2.1.Assosi atsiya tushunchasi va ularning turlari. Asosiatsiya nima- keeling avvolo o’rtaga asosiatsiya nima degan savolni qo’yamiz .Biz nima uchun aynan asosiatsiyani idrok bilan bog’lab yani asosiativ idrok haqida tushuncha olayotganimiz haqida gaplashamiz. Idrok bizga narsalarni idrok qilishni o’rgatsa asosiativ idrok esa bizga bir narsani , voqeani , yoki jarayonni boshqa bir narsa , jarayon , va voqeaga bog’lab tushunishga yordam 25 berasdi. Aynan asosiativ idrok deganda biz xuddi shu narsani tushunishimiz kerak. 1. Asosiatsiya nima? Asosiatsiya (lotincha associatio – birlashtirish) – bu psixologiyada biror g‘oya, tasavvur, sezgi yoki xotiraning boshqasiga bog‘lanishi jarayonidir. Bu bog‘lanish orqali bir fikr boshqa bir fikrni chaqiradi. Ya’ni, inson ongida biror hodisa avtomatik tarzda boshqasini eslatadi. Masalan: yomg‘ir tovushi eshitilganda, sizda iliq choy yoki bolalikdagi yomg‘irli kun xotirasi paydo bo‘lishi mumkin. Asosiatsiya nazariyasining tarixiy ildizlari. John Locke (1632–1704) – Angliyalik faylasuf. Uning fikricha, inson tafakkuri tug‘ma emas, balki tajriba orqali shakllanadi. U “tabula rasa” (toza doska) g‘oyasini ilgari surdi va bilimlarimiz sezgi orqali shakllanib, ular orasidagi bog‘lanish (asosiatsiya) orqali tizimga aylanadi, deb hisoblagan. David Hume (1711–1776) – Shotland faylasufi. U asosiatsiyalarni aqliy faoliyatning asosiy mexanizmi deb bildi. Hume asosiy uch turdagi asosiatsiyani ajratib berdi: O‘xshashlik (similarity). Qo‘shnichilik (yaqinlik, ya’ni vaqt yoki makondagi yaqinlik). Sebab-natija (cause and effect). David Hartley (1705–1757) – ingliz nevrologi va psixolog. U asosiatsiyani fiziologik asoslar bilan bog‘ladi. Uningcha, tajriba davomida miyadagi nerv impulslari bog‘lanadi va bu bog‘lanishlar tafakkurdagi asosiatsiyalarga sabab bo‘ladi. Asosiatsion psixologiya maktabi. Bu maktab XVIII–XIX asrlarda shakllangan va tafakkur, eslab qolish, o‘rganish kabi jarayonlarni asosiatsiya orqali tushuntirgan. Bu maktab vakillari quyidagilar edi: Alexander Bain (1818–1903). U fikrlarning paydo bo‘lishi va ular orasidagi bog‘lanishni reflekslar asosida tushuntirdi. Herbart (1776–1841). U o‘rganish va xotirani matematik asosda o‘rganishga urindi va ongdagi g‘oyalar bir-biri bilan kurashadi degan nazariyani ilgari surdi. Ebbinghaus (Hermann Ebbinghaus, 1850–1909) U eslab qolish va unutilish jarayonini o‘rganishda sun’iy so‘zlar (“nonsense syllables”) yordamida tajribalar o‘tkazdi. U har xil so‘zlar orasidagi bog‘liqlik (ya’ni asosiatsiyalar) eslab qolishni yengillashtirishini isbotladi. Ivan Pavlov (1849–1936) Rossiyskiy fiziolog. Uning shartli reflekslar haqidagi mashhur tajribasi asosiatsiyaning fiziologik asosini 26 ko‘rsatib berdi. Masalan: Itga ovqat berishdan oldin qo‘ng‘iroq chalinsa, vaqt o‘tib, faqat qo‘ng‘iroq chalinsa ham itning og‘zi suvlanadi. Bu klassik shartlanish bo‘lib, unda neytral hodisa (qo‘ng‘iroq) boshqa hodisa (ovqat) bilan asosiatsiyalanadi. Asosiatsiyalar va zamonaviy psixologiya. Bugungi psixologiyada asosiatsiya quyidagilar bilan bog‘lanadi. Kognitiv psixologiya: inson tafakkurining avtomatik bog‘lanishlari (masalan, kreativlik yoki tez fikrlash). Psixoanaliz (Freud): erkin asosiatsiya texnikasi orqali bemorning ong osti istaklarini aniqlash. Neyropsixologiya: asosiatsiyalar miyadagi neyron tarmoqlarning faolligi orqali shakllanishi o‘rganiladi. Asosiatsiya inson tafakkurining, xotirasining, tasavvurining va o‘rganish jarayonining eng muhim mexanizmlaridan biridir. U tarixiy jihatdan ko‘plab olimlar tomonidan o‘rganilgan va bugungi kunda ham o‘z ahamiyatini yo‘qotmagan. Asosiatsiyalar tufayli biz dunyoni tushunamiz, yangi bilimlar orttiramiz, va o‘tmishni yodga olamiz. Asosiatsiyaning chuqur mazmuni Asosiatsiya – bu psixologik jihatdan bir fikr, tasavvur yoki sezgi boshqasini avtomatik tarzda yodga solish hodisasidir. Bu inson miyasining o‘ta tabiiy va muhim xususiyatidir. Asosiatsiyalar orqali biz: Tez fikrlaymiz. Muammolarni yechamiz.O‘tmishni eslaymiz.Yangi bilimlar bilan eskilarni bog‘laymiz Asosiatsiyaning shakllanish mexanizmi: Asosiatsiyalar quyidagi omillar ta’sirida yuzaga keladi. Takrorlanish – bir hodisani boshqasi bilan ko‘p marta birga ko‘rish (masalan, har doim deraza yonida choy ichilsa, deraza ko‘rilganda choy eslanadi). Yaqinlik – vaqt yoki makon jihatdan yaqinlik (masalan, maktab – sinf – daftar – ruchka). Emotsional bog‘lanish – kuchli hislar bilan bog‘liq bo‘lgan tasavvurlar (masalan, biror qo‘shiq sizga kimnidir eslatadi). Shaxsiy tajriba – har bir inson o‘z boshidan kechirgan narsalar asosida individual asosiatsiyalar shakllantiradi. Erkin asosiatsiya (Free Association) – Freydning metodikasi. Sigmund Freyd asosiatsiyani ong osti (bexabar ruhiy holat)ni aniqlash vositasi sifatida qo‘llagan. U bemordan o‘z fikrlarini to‘xtamasdan, erkin tarzda aytib borishini so‘ragan. Bu orqali u bemorning ichki muammolari va sirli 27 istaklarini aniqlagan. Bu usul hali-hanuz psixoanalitik terapiyada qo‘llanadi. Asosiatsiya va kreativlik.Asosiatsiya faqat eslab qolish emas, ijodkorlik (kreativlik) asosida ham yotadi. Misol: Shoirlar bir g‘oya orqali boshqasiga o‘tadi. Dizaynerlar tasavvurlarni birlashtirib yangi obraz yaratadi. Ilm-fan vakillari turli sohalar orasida bog‘lanish topib yangilik yaratadi. Ya’ni, kuchli va keng asosiativ fikrlash insonning ijodiy salohiyatini oshiradi. Asosiatsiyalarni mustahkamlash usullar. Vizualizatsiya – g‘oyalarni ko‘z oldiga keltirish. Rang, tovush, hid bilan bog‘lash – sezgi asosida eslab qolish kuchayadi. Alohida holatlar bilan bog‘lash – masalan, faktni qiziq voqea bilan bog‘lab eslab qolish. Xaritalar va diagrammalar chizish – g‘oyalar o‘zaro bog‘lanib, yaxshiroq tushuniladi. Albatta! Quyida asosiatsiyaning asosiy turlari haqida tushunarli va to‘liq ma’lumot beraman. Psixologiyada asosiatsiyalar bir necha mezonlarga ko‘ra turlarga bo‘linadi: 1. Mazmunga ko‘ra asosiatsiyalar a) O‘xshashlik asosidagi asosiatsiya. Biror narsa boshqa narsaga o‘xshagani uchun u bilan bog‘lanadi. Misol: “bulut” deganda “paxta” esga keladi. b) Qarama-qarshilik asosidagi asosiatsiya. Biror tushuncha o‘zining aksi bilan bog‘lanadi. Misol: “sovuq” deyishsa, “issiq” yodga tushadi. c) Qo‘shnichilik (yaqinlik) asosidagi asosiatsiya. Ikki yoki undan ortiq hodisa vaqt yoki makonda birga uchragani sababli bog‘lanadi. Misol: “choy” deyishsa, “non” yoki “shakar” yodga keladi. d) Sabab–natija asosidagi asosiatsiya. Biror hodisa natijasi yoki sababi bilan bog‘lanadi. Misol: “yomg‘ir” – “ho‘l kiyim”, “o‘qish” – “imtihon natijasi”. 2. Shakllanishiga ko‘ra asosiatsiyalar a) Mexanik asosiatsiya. Tasodifiy yoki ko‘p takrorlangan aloqalar orqali yuzaga keladi. Bu turdagi bog‘lanishlar mantiqan asoslanmagan bo‘lishi mumkin. Misol: so‘z yodlashda ularning bir-biriga aloqasi bo‘lmasa ham birgalikda esda qoladi. b) Mantiqiy asosiatsiya. Ma’noli, ongli va tushunarli bog‘lanishlar.Misol: “muallim” – “o‘quvchi”, “qalam” – “daftar”. 3. Individual yoki umumiylikka ko‘ra 28 a) Shaxsiy (individual) asosiatsiyalar. Faqatgina o‘z hayotingizga xos bo‘lgan tajriba bilan bog‘liq.Misol: ma’lum hid sizga bolalikdagi voqeani eslatadi). b) Umumiy (universal) asosiatsiyalar. Ko‘pchilik odamlar tomonidan bir xilda eslatiladigan, tushunarli bog‘lanishlar. Misol: “yil fasllari” – “bahor, yoz, kuz, qish”. 4. Sezgiga asoslangan asosiatsiyalara) Vizual (ko‘rish) asosiatsiyalar. Tasvir yoki ranglar orqali bog‘lanadi. Misol: qizil rang – yurak yoki xavf belgisi. b) Auditiv (eshitish) asosiatsiyalar. Tovushlar, musiqalar orqali yuzaga keladi. Misol: qo‘shiq eshitilsa, o‘tmishdagi holat esga tushadi. c) Ta’m va hid asosidagi asosiatsiyalari. O‘ta kuchli emosional xotiralarni chaqiradi. Misol: ayrim hidlar — maktab oshxonasi, yozgi bog‘ yoki onaning taomi bilan bog‘liq bo‘ladi. Albatta, mana siz uchun Psixologiyada asosiatsiya tushunchasi bo‘yicha tayyorlangan xulos. Asosiatsiya inson tafakkurining tabiiy va zaruriy jihatlaridan biri bo‘lib, bilim olish, eslab qolish, his qilish va ijod qilish jarayonlarida muhim rol o‘ynaydi. U bir fikr yoki tasavvurni boshqa fikr bilan avtomatik tarzda bog‘lash imkonini beradi. Tarixan ko‘plab olimlar — Jon Lokk, Devid Hyum, G. Ebbinghaus, I. Pavlov va Z. Freyd asosiatsiya hodisasini chuqur o‘rgangan va psixologiya fani rivojiga katta hissa qo‘shgan. Asosiatsiyalar turli shakllarda: o‘xshashlik, qarama-qarshilik, qo‘shnichilik, sabab-natija asosida yuzaga keladi. Ular mexanik, mantiqiy, emotsional, shaxsiy yoki umumiy bo‘lishi mumkin. Ayniqsa, zamonaviy psixologiyada asosiatsiya tushunchasi kognitiv, neyropsixologik va terapevtik yo‘nalishlarda keng qo‘llanilmoqda. Shu bois, asosiatsiya nafaqat bilim olishning, balki inson ruhiy olamini tushunish va unga ta’sir etishning ham muhim. 2.2. Asosiativ nazariyaning idrokdagi roli. Asosiativ nazariyaga ko‘ra, biz atrofdagi narsalarni sezish va anglashda doimo avvalgi tajribamiz bilan bog‘lanamiz. Har bir yangi obraz, tovush yoki hodisa xotiradagi tasvirlar bilan taqqoslanadi, va shu orqali idrokda ma’no kasb etadi. Misol: Kimdir sizga “it” deganda, siz darhol uning ko‘rinishi, tovushi, hatto 29 qanday holatda ko‘rganingizni tasavvur qilasiz. Bu — asosiatsiyalar vositasida ishlayotgan idrokdir. Asosiatsiya va idrok o‘rtasidagi bog‘liqlik. Idrok bir vaqtning o‘zida bir necha hissiy tasavvurlarni uyg‘otadi. Bu tasavvurlar o‘zaro asosiativ tarzda bog‘lanadi: Asosiativ idrokning shakllanish mexanizmi . 1. Stimulus keladi – (masalan, siz do‘stingizning hidini sezdingiz ). 2. Miyadagi asosiatsiya ishga tushadi – (shu hid sizni maktab yillaringizdagi bir do‘stingizga bog‘laydi) 3. Idrok shakllanadi – (siz darhol “u do‘stim!” deb tanlaysiz ). Bu jarayonda miyaning ilgari shakllangan neyron tarmog‘i faollashadi. Idrokdagi asosiatsiya turlari:Idrok asosan quyidagi turdagi asosiatsiyalar orqali shakllanadi:O‘xshashlik asosida – yangi obraz o‘xshashi bilan bog‘lanadi. Qo‘shnichilik asosida – vaqt/makon jihatdan bog‘liq hodisalar. Qarama-qarshilik asosida – teskari hodisalar orqali (masalan: qor – issiq choy). Tajribaviy asosda – shaxsiy xotira, emotsiya yoki hodisa bilan bog‘lanish. Asosiativ nazariyaning idrokdagi afzalliklari. Idrokni tezlashtiradi – yangi obrazlar tezda taniladi. Xotira bilan uzviy bog‘liq – idrok esa eslab qolishni kuchaytiradi. Kreativlikni rivojlantiradi – turli g‘oyalarni bog‘lash qobiliyatini beradi. Tushunishni osonlashtiradi – ilgari ko‘rilgan narsalar asosida yangi ma’nolar paydo bo‘ladi. Tanqidiy yondashuv:Ba’zi psixologlar fikricha, asosiatsiya idrokni tushuntirish uchun yetarli emas: Gestalt psixologlari (M. Vertgeymer, K. Koffka): idrok holistik, ya’ni butun holda qabul qilinadi, uni faqat bo‘laklarga asoslangan asosiatsiyalar bilan tushuntirib bo‘lmaydi. Ularcha, miya voqealarni o‘zi tartiblaydi, ya’ni “idrok — bu tizimli qayta ishlaydi.Ammo, asosiatsiya bu jarayonning asosiy qismlaridan biri bo‘lib qolmoqda. Asosiatsiya va idrok o’rtasidagi bog’liqlik. Idrok bir vaqtning o’zida bir necha hissiy tasavvurlarni uyg’otadi. Bu tasavvurlar o’zaro asosiativ tarzda bog’lanadi 2-jadval. 30 Idrok jihati Asostsiativ jihat Obrazni tanish Avvalgi obrazlar bilan solishtirish orqali Mazmun berish Bog’liq bilimlar bilan tushunish Tezlik va avtomatizm Oldingi tajriba asosida idrok qilish Shunday qilib idrok va asosiatsia bir birga bog’liqdir. Asosiatsiyasi yaxshi shakllangan inson vaziyatga tez baho beradi. Tez qaror qabul qiliish xususiyatini o’zida jamlaydi. Bugungi kunda idrokni o’rganish uchun olimlar qanchalik ko’p harakat qilishsa asosiatsiya ham xuddi shunday o’rin egallaydi. Asosiatsiya nafaqat hozirgi kunda balki tarixda ham ko’p olimlar tomonidan o’rganilgan va hali hanuz o’rganib kelinmoqda . Asosiativ psixologiya - psixologiyadagi yo’nalish . uning vakillari butun manaviy hayotni , shu jumladan chuqur fikrlash jarayonlarini va uning oqibatida keelib chiquvchi erkin harakatlarni asosiatsiya yirdamida tushuntirib berishga uringanlar. Bu yo’nalish asoschilari – Gartli,Pristli,Yum va Gerbart ; 19- asrda J.S.Miller , keyinroq ,esa Seyin , Ebbingauz va G.Yu.Millier ularning izdoshlari bo’lgan.Asosiativ psixologiyadan bilimlarni samarali o’rganishda foydalanish mumkin. 2.3. Asosiativ idrokning amaliy psixologiyadagi qo’llanis hi. "Asosiativ idrok" (yoki assotsiativ idrok) deganda inson biror narsani idrok qilganda, o‘sha narsa bilan bog‘liq boshqa tasavvur, hissiyot yoki tajribalarni ham xotiradan "chaqirib olishi" tushuniladi. Bu hodisa amaliy psixologiyada juda ko‘p joyda qo‘llaniladi. Qisqacha asosiy yo‘llarini aytib o‘taman: Psixoterapiyada; Masalan, psixodinamik terapiya yoki erkin assotsiatsiya metodida bemordan biror so‘z eshitganda nimani his qilayotganini yoki nimalarni eslayotganini gapirib berish so‘raladi. Bu oraliqdagi bog‘liqliklar ichki muammolarni aniqlashga yordam beradi. Travmalar bilan ishlashda: Travmani eslatuvchi vaziyatlar va his-tuyg‘ular orasidagi bog‘lanishni tushunish orqali davolash yo‘llari topiladi. 31 Ta'lim va treninglarda. Yangi bilimlarni o‘rganishda avvalgi tajribalar yoki ma'lumotlar bilan assotsiatsiya qilish o‘quv jarayonini tezlashtiradi. (Masalan: yangi til o‘rganayotganda o‘xshash so‘zlarni o‘z ona tilidagi so‘zlar bilan bog‘lash. Reklama va marketingda . Reklama yaratuvchilar mahsulotni yoqimli his-tuyg‘ular yoki ijobiy tajribalar bilan bog‘lashga harakat qilishadi. (Masalan: bir ichimlik reklamasida tabiat, do‘stlik, iliqlik obrazlari ishlatilishi.) Motivatsion va o‘zgarish dasturlarida . Yaxshi odatlarni shakllantirishda ularni yoqimli tajriba bilan bog‘lab o‘rgatish. (Masalan: sport bilan shug‘ullanganda, keyin o‘zingizni mukofotlash.) Diagnostik testlarda.Masalan, assotsiativ testlar (Rorshax dog‘ testi, so‘z assotsiatsiya testlari) orqali odamning ichki dunyosi, yashirin muammolari aniqlanadi. Zo'r! Keling, endi asosiy metodlar va ularda asosiativ idrok qanday ishlatilishini batafsilroq ko‘rib chiqamiz: Erkin assotsiatsiya usuli (Sigmund Freud) Qanday ishlaydi: Terapevt bemorga biror so‘z aytadi (masalan, "ona", "uy", "tungi qorong'u") va bemordan shu so‘z eshitilganda aqliga birinchi kelgan narsani tezda aytishini so‘raydi. Javoblar orqali bemorning ichki ziddiyatlari, xavotirlari, bolalikdagi tajribalari aniqlanadi. Asosiativ idrok roli. So‘zlar bemorning ong osti tajribalari bilan bog‘liq assotsiatsiyalarni ochib beradi . Rorshax dog‘ testi.Qanday ishlaydi:Bemorga simmetrik, noaniq shakldagi siyoh dog‘lari ko‘rsatiladi. U dog‘da nima ko‘rayotgani va qanday his qilayotgani so‘raladi. Asosiativ idrok roli:Har bir inson o‘z shaxsiy tajribasi va his- tuyg‘ulariga ko‘ra dog‘ni turlicha idrok qiladi. Bu orqali ichki dunyo va ong osti dinamikalari ochiladi. Metaforik assotsiativ kartochkalar (MAC-kartalar) Qanday ishlaydi: Terapiyada rasmlar chizilgan kartochkalar ko‘rsatiladi va bemordan bu rasmni nimaga o‘xshatishi, qanday his qilayotgani haqida gapirib berish so‘raladi. Kartalar aniq bir narsani ko‘rsatmaydi — ular ochiq ma'noli bo‘ladi. Asosiativ idrok roli:Rasm bemorda o‘z hayoti bilan bog‘liq ichki obrazlarni chaqiradi va yashirin his-tuyg‘ular yuzaga chiqadi. Pozitiv assotsiatsiya yaratish texnikasi. 32 Qanday ishlaydi:Shaxs o‘z hayotidagi ijobiy his-tuyg‘ularni chaqiradigan tasvirlar, so‘zlar yoki voqealar bilan o‘zini bog‘lashni o‘rganadi. Masalan, stressni kamaytirish uchun sevimli musiqa, tabiat manzaralari bilan dam olish texnikasi ishlatiladi. Asosiativ idrok roli. Ongda "xavfsiz, ijobiy tajriba" tasavvurlarini mustahkamlash uchun ishlatiladi. Travmalar bilan ishlashda (EMDR texnikasi) (EMDR: Eye Movement Desensitization and Reprocessing) Qanday ishlaydi: Travmatik xotiralar bilan ishlash jarayonida bemor sezgi va hissiy holatlarni boshidan kechiradi, lekin terapevt ularni ijobiy assotsiatsiyalar bilan bog‘lab, zararsizlantirishga yordam beradi. Asosiativ idrok roli:Salbiy esdaliklar ijobiyroq his-tuyg‘ular bilan qayta assotsiatsiya qilinadi . Xulosa: Amaliy psixologiyada asosiativ idrok ong osti materiallarini ochib berish, yangi ijobiy tajribalar shakllantirish va davolovchi jarayonlarni kuchaytirish uchun o‘ta samarali vosita hislanadi. Ikkinchi bob yuzasidan xulosa. Asosiativ idrok bu ikki narsani bir biriga bog’lab o’rganish degan ma’noni anglatadi. Asosiatsiya orqali faqat idrok tushunchasi emas, balki taffakkur, xotira kabi kongnitiv jarayonlarning boshqa yo’nalishlari ham o’rganilgan. Bu tushunchalarga asosiatsiyani bog’lash esa mavzuni osonroq va ixcham holatda tushuntirib berishga xizmat qiladi. Asosiativ idrok idrok qilinayotgan voqea , hodisa yoki narsalarni bir birga bog’lab u haqida tezroq fikr yuritishimizga imkon yaratib beradi. Masalan yoshlik so’zini olaylik bu so’zni eshitganida bazi insonlar unga qo’shib maktab vaqtlari yoki do’stlari bilan bo’lgan sho’xliklarni va bazida suhbatlarni eslashi mumkin. Birgina so’z orqasidan qanchadan qancha xotiralar bir insonni hafa yoki xursand bo’lish holatiga solishi mumkin. Sababi hamma voqelar ham yaxshi xotira va emotsiya bilan yodimizda qolmaydi. Yan bir misol qilib keeling I.P.Pavlovning itlar ustida o’tkazgan tajribasini olaylik. U hazm qilish sitemasini o’rganayotganida o’tkazgan tajribasi aynan bizning mavzuga to’g’ri keladi. U itga ovqat berishdan oldin chiroqlarni yoqadi va bu tajribani biroz vaqt 33 davom ettiradi. Keyinchlik esa itga ovqat bermasdan chiroq yoqilganida ham so’lak bezlari ishlab refleks hosil bo’lishi kuzatiladi. Shunday qilib asosiativ idrok shaklining bir namunasi hosil bo’ladi. Asosiativ nazaryaning idrokdagi ro’lini ham shunday tushuntirib bersa bo’ladi. Chiroq yonganida it idrok qiladiki unga ozuqa ya’ni ovqat beriladi. Buni idrok qilganligi natijasida aynan so’lak ezlari ishga tushadi. Uning amaliy psixologiyada keng qo’llanishiga esa biz tepada ko’rsatib o’tgan misollar yaqol dalil bo’la oladi. Glosarriy. 1. Konvergensiya (lotincha convergore yaqinlashish, qo’shilish demakdir) - ikkala ko’zning qo’rish o’qlarining yaqinlashuvi natijasida to’r pardasio’da jismvning ikkilanishiga yo’l qo’ymaslikda o’z ifodasini topadi. 2. Divergensiya (Lotincha divergere uzoqlashish) ko’zning vergent sharakatlarining bir turi bo’lib, bir-byuiridan muayyan masofada turgan nuqtalarini qayd qilishda ko’rish o’qyalarining uzoqlashuvidan iborat sharakat. 3. Gorizontal sharakat, ya'ni ko’zning bir xil tekislikdagi ikki nuqta oraliq bo’yicha narsalarning qayd qilishidir. 4. Vertikal sharakat shar xil fazoviy joylashuviga ega bo’lgan nuqtalar o’rtasida aloqani tiklashdan iborat ko’z sharkati yordami bilan idrok qilinishidir. 5. Siklofuzion (yunoncha cyclos doira, aylana) sharakat, sharakatlanuvchi jismslarni ko’z qorachiqi yordamida aniq tasvirini aks ettirishidir. 6. Torsion (fransuzcha torsion aylantirish) sharakat ko’z o’qi atrofida jismlarni aylanib turgan sholda qayd qilishdir. 7. Version (lotincha verfo sharkatlanaman, aylanaman demakdir) sharpkat ko’zning makro sharakatlari doirasiga kirib, ko’rish burchyaagini kuzatish, tezlikni o’zgartirmasdan kuzatiluvchi ob'ektni idrok qiilishda ishtirok etishidir. 8. Vergen (lotincha vergo oqish, qiyshayish) sharakt ko’zning makro sharakatlari tarkibiga kirib o’ng va chap ko’zlarining ko’rish o’qlari burchagi o’zgarishiga olib keladi va shokazo. Xulosa 34 Asosiativ idrok bu ikki narsani bir biriga bog’lab o’rganish degan ma’noni anglatadi. Asosiatsiya orqali faqat idrok tushunchasi emas, balki taffakkur, xotira kabi kongnitiv jarayonlarning boshqa yo’nalishlari ham o’rganilgan. Bu tushunchalarga asosiatsiyani bog’lash esa mavzuni osonroq va ixcham holatda tushuntirib berishga xizmat qiladi. Asosiativ idrok idrok qilinayotgan voqea , hodisa yoki narsalarni bir birga bog’lab u haqida tezroq fikr yuritishimizga imkon yaratib beradi. Masalan yoshlik so’zini olaylik bu so’zni eshitganida bazi insonlar unga qo’shib maktab vaqtlari yoki do’stlari bilan bo’lgan sho’xliklarni va bazida suhbatlarni eslashi mumkin. Birgina so’z orqasidan qanchadan qancha xotiralar bir insonni hafa yoki xursand bo’lish holatiga solishi mumkin. Sababi hamma voqelar ham yaxshi xotira va emotsiya bilan yodimizda qolmaydi. Yan bir misol qilib keeling I.P.Pavlovning itlar ustida o’tkazgan tajribasini olaylik. U hazm qilish sitemasini o’rganayotganida o’tkazgan tajribasi aynan bizning mavzuga to’g’ri keladi. U itga ovqat berishdan oldin chiroqlarni yoqadi va bu tajribani biroz vaqt davom ettiradi. Keyinchlik esa itga ovqat bermasdan chiroq yoqilganida ham so’lak bezlari ishlab refleks hosil bo’lishi kuzatiladi. Shunday qilib asosiativ idrok shaklining bir namunasi hosil bo’ladi. Asosiativ nazaryaning idrokdagi ro’lini ham shunday tushuntirib bersa bo’ladi. Chiroq yonganida it idrok qiladiki unga ozuqa ya’ni ovqat beriladi. Buni idrok qilganligi natijasida aynan so’lak ezlari ishga tushadi. Uning amaliy psixologiyada keng qo’llanishiga esa biz tepada ko’rsatib o’tgan misollar yaqol dalil bo’la oladi. 35 Foydalanilgan adabiyotlar ro’yxati. 1. Jahonov S., Yo‘ldoshev N. Psixologiya. – Toshkent: “O‘qituvchi”, 2018. 2. Yoqubova D.M. Bola psixologiyasi. – Toshkent: TDPU, 2016. 3. Sharipov A. Kognitiv psixologiya asoslari. – Samarqand: SamDU nashriyoti, 2021. 4. Xasanboyeva N. Rivojlanish psixologiyasi. – Toshkent: Fan va texnologiya, 2019. 5. Egamberdiyeva Z.M. Idrok va tafakkur nazariy asoslari. – Buxoro: BDU nashriyoti, 2022. 36

MUNDARIJA

KIRISH

I BOB Idrok va uning psixologik asoslari

1.1 Idrok tushunchasi va uning psixik jarayondagi o’rni

1.2 Idrokning turlari va rivojlanish bosqichlari

II BOB Idrokning asosiativ nazaryasining mazmuni va amaliy ahamyati

2.1.Assosiatsiya tushunchasi va ularning turlari

2.2. Asosiativ nazariyaning idrokdagi roli

2.3. Asosiativ idrokning amaliy psixologiyadagi qo’llanishi

Glossariy

XULOSA

Купить