Информация о документе

Цена 40000UZS
Размер 81.6KB
Покупки 0
Дата загрузки 31 Октябрь 2026
Расширение docx
Раздел Курсовые работы
Предмет Психология

Продавец

DocX Seller

Дата регистрации 31 Октябрь 2026

0 Продаж

Ijtimoiy idrokka yo'naltirilgan usullar

Купить
O‘ZBEKISTON RESPUBLIKASI OLIY TA’LIM, FAN VA INNOVATSIYALAR VAZIRLIGI MIRZO ULUG‘BEK NOMIDAGI O‘ZBEKISTON MILLIY UNIVERSITETI Psixologiya kafedrasi PSIXOLOGIK TRENING ASOSLARI fanidan KURS ISHI MA VZU: Ijt imoiy idrok k a y o‘nalt irilgan usullar Ta’lim y o‘nalishi: 60310903– Psixologiya(amaliy psixologiya) Bajardi: Ilmiy rahbar: Toshk ent -2025 MUN DA RIJ A KIRISH … … … … … … … … … … … … … … … … … … … … … … … … … … … … ..3 I BOB.IJ TIMOIY IDROK N IMA … … … … … … … … … … … … … … … … ...… 9 1.1. Ijtimoiy idrok (sotsial perceptsiya) tushunchasi va uning psixologiyadagi o'rni…....9 1.2. Ijtimoiy idrok jarayonlari: stereotiplar, identifikatsiya va boshqa mexanizmlar……13 I.bob yuzasidan xulosa…………………………………………………………………...15 II BOB. IJ TIMOIY IDROK J A RA Y ON LA RI … … … … … … … … … … … .… 16 2.1. Ijtimoiy idrokni o'rganish usullarining asosiy maqsadi…………………..….16 2.2. Jamiyatn i yaxshilas h va hamjihat likni oshirish da ijtimoiy idrokni ng ahamiyati…………………………………………………………………….……21 II.bob yuzasidan xulosa………………………………………………………..…22 III BOB. MUHIM USULLA RI UMUMIY TA SN IFI..… … … … … … … … .… .26 3.1. Ijtimoiy- psixologi trening (IPT) va diagnosti k usullar (kuzatis h, testlar)……………………………………………………………………………………26 3.2. Ta'lim va kasbiy faoliyatda usullarning samaradorligi………………………...……28 III.bob yuzasidan xulosa…………………………………………………………………29 UMUMIY X ULOSA … … … … … … … … .… … … … … … … … … … … … ..… … ...30 FOY DA LA N ILGA N ADA BIY OTLA R RO‘Y X A TI… … … … … … … .… … … 32 2 KIRISH Ijtimoiyidroknio‘rganishgaqaratilganusullarijtimoiypsixologiyada muhimahamiyatgaega.Ushbuusullarodamlarningboshqalarniqandayqa bul qilishini,ularhaqidaqandayxulosalarchiqarishinivaqandayxatolargayo‘l qo‘yishini aniq ilmiy asosda tahlil qilishga xizmat qiladi. Quyidaijtimoiyidroknio‘rganishgayo‘naltirilgananiq,to‘liqvailmiy usullar keltirilgan: Ijtimoiy idrokni o'rganishning ilmiy usullari Ijtimoiypsixologlarijtimoiyidrokningturlijihatlarinio'rganishuchunbir qator usullardan foydalanadilar. Bularni shartli ravishda uch asosiy guruhga bo'lish mumkin: 1. Ek speriment al usullar (Tajribalar) Eksperimentalyondashuvijtimoiyidrokningsabab- oqibatbog'liqliklarini aniqlashdaengmuhimusulhisoblanadi.Tadqiqotchilarmustaqilo'zgaruvc hilarni manipulyatsiya qilish orqali idrok jarayoniga ta'sirini o'rganadilar. Laborat oriy a ek speriment lari : Tavsiflashtexnikasi.Ishtirokchilargaboshqashaxsningxatti-harakatiyoki shaxsiyatxususiyatlarihaqidayozmatavsiflarberiladi.Keyinchalikulardan o'sha shaxsgabahoberishso'raladi.Mashhur"iliq"va"sovuq"xususiyatlarning taassurotga ta'sirini o'rgangan tajribalar bunga misol bo'ladi. Vaziyatnimodellashtirish:Ishtirokchilarma‘lumbirijtimoiyvaziyatga (masalan,suhbatga)joylashtiriladivaularningboshqaishtirokchi(ko‘pinch a aktyor yoki konfederat) haqidagi idroki kuzatiladi. Videovaaudiostimulatsiya:Ishtirokchilargaoldindantayyorlanganvi deo lavhalar yoki audio yozuvlar ko'rsatiladi, unda noverbal ishoralar yoki ovoz ohangi kabima'lumotlarmanipulyatsiyaqilinganbo'ladi.Keyinularningidrokigab u omillarning ta‘siri o‘lchanadi. Dalaeksperimentlari Ijtimoiyidroknitabiiymuhitdao‘rganish.Masalan,turli kiyinganodamlarning(manipulyatsiyaqilinganomil)jamoatjoyidaqanday muomalaga duch kelishini kuzatish. 3 2. Kognit iv v a ney roilmiy usullar Buusullaridrokjarayonlariningichki(kognitiv)mexanizmlariniva miyadagi neyron faollikni o'rganishga qaratilgan. Reaksiya vaqtini o'lchash. Implicitassotsiatsiyatesti.Buusulongsizstereotiplarvanoto'g'riqarashlar ni o‘lchaydi.Ishtirokchilarso‘zlaryokiyuzlarnima'lumbirtoifaga(masalan, "yaxshi"/"yomon"yoki"yosh"/"qari")qanchaliktezmoslashtirishigaqarab, ularning yashirin assotsiatsiyalari aniqlanadi. Primingusuli: Ishtirokchilarga qisqa muddatga ma‘lum bir stimul (masalan, irqiy mansubliknibildiruvchiyuz)ko'rsatiladi,so‘ngraularningkeyingivazifadag i (masalan, shaxsga baho berishdagi) xatti-harakati yoki tanlovi tahlil qilinadi. Ney roimagingusullari: FMRI(funktsionalmagnit- rezonanstomografiya): Ijtimoiyidrokvazifalaribajarilayotgandamiyaningqaysisohalari(ayniqsa, ijtimoiybilishgamas'ulbo'lganamigdala,prefrontalkorteks)faollashayotg anini aniqlash imkonini beradi. EEG (elektroentsefalografiya): Miyaning elektr faolligini real vaqt rejimida o'lchab, ijtimoiy stimullarga bo'lgan tezkor neyron reaktsiyalarni o'rganishga yordam beradi. 3. Kuzat uv v a o'zini o'zi hisobot qilish usullari. Bu usullar tabiiy sharoitda ma‘lumot to‘plash va shaxsning o‘z idroki haqidagi fikrlarini olish uchun qo‘llaniladi. Tizimlikuzatuv:Mutaxassislarodamlarningnoverbalxatti- harakatlarini (tanatili,yuzifodalari,harakati)maxsuskodlashtizimlariyordamidakuzata dilar vatahlilqiladilar.Masalan,"Mikro- ifodalar"nio'rganishdayuzmushaklarining qisqa muddatli harakatlari kuzatiladi. So'rovnomalarvashkalal ar:Ishtirokchilarga ularningatributsiya uslublari, stereotiplar darajasi yoki boshqalarni baholash mezonlari haqida savollar beriladi. Masalan: (Shaxslararobaholashshkalasi)kabistandartlashtirilganvositalar qo'llaniladi. Ushbuusullarmajmuasiijtimoiyidrokningmurakkabjarayonlariniha m ongli,hamongsizdarajadachuquro'rganishgaimkonberadi.guruhresursl aridan 4 —guruhningijtimoiytaʼsiri,empatiyavamodellashtirishmexanizmlaridan foydalanadi. Tadqiqot maqsadi: Idrokmexanizmlarinitushunish:Odamlarboshqashax slar haqida gi ma'lum otlarni qanday qabul qiladi, qayta ishlaydi va saqlay di? Tadqiqotlarjarayonningkognitivvaneyrobiologikasoslarinianiqlashnima qsad qiladi (masalan, miyaning qaysi qismlari yuz ifodalarini tanishga javob beradi). Taqassurothosilqilishningdinamikasinio'rganish:Birinchitaassurot (first impression)qandayshakllanadivauvaqto'tishibilanqandayo'zgaradi? Maqsad—odamlarningtashqiko'rinish,xatti- harakatvamuloqotgaasoslanibtezkorbaho berish modellarini yaratish. Tadqiqot oby ek t i: Ijtimoiy idrok tadqiqotiningasosiysi — odamlarning bir- birihaqidaqandayxulosalar(taassurotlar)hosilqilishinivaularningxatti- harakatlari sabablarini qanday izohlashini o'rganishdir. Barchamurakkabusullarvanazariyalarmanashumarkaziymasalaga qaratilgan. Tadqiqot predmet i: Ijtimoiyidrokfaniningpredmeti—bushaxsning boshqaodamlarni,ijtimoiyguruhlarnivaijtimoiyvaziyatlarniqabulqilish, tushunish va baholash jarayonlari hamda mexanizmlari. Tadqiqot v azifalari: Ijtimoiyidrokbo'yichatadqiqotningvazifasi— bu tadqiqot maqsadiga erishish uchun bajarilishi kerak bo'lgan aniq amaliy va nazariy qadamlar yoki yo'nalishlar. Tadqiqotning asosiy vazifalari quyidagilardan iborat: Ijtimoiy idrok tadqiqotining asosiy vazifalari: Ijtimoiy axborotni qabul qilish qonuniyatlarini aniqlash: Odamlarijtimoiymuhitdankelayotgancheksizma'lumotlaroqimidanqaysi signallarni (masalan, yuz ifodalari, ovoz ohangi, kontekst) tanlab olishini va ularga e'tibor qaratishini o'rganish. Taassurot hosil bo'lishining kognitiv modellarini tahlil qilish: 5 Birnechtaalohidama'lumot(masalan,"aqlli"va"sovuq"odam)qanda y qilibyaxlit,izchilshaxsiyattasviriga(geshtalt)birlashishinitushuntiruvchi modellarni )tekshirish. Atributsiya nazariyalarini amaliyotda sinash: Odamlarningxatti- harakatsabablarinianiqlashdaKelleyningkovariatsiya modeliyokiVinerningmuvaffaqiyatsizlik/muvaffaqiyatatributsiyasikabiil miy nazariyalardan qanchalik foydalanishini eksperimental tarzda baholash. Idrok xatoliklari (biases) va stereotiplarning ta'sirini o'lchash: Fundamentalatributsiyaxatosi,haloeffekti,tasdiqlashxatosi(confirmatio n bias)kabitizimlixatoliklarningsubyektividrokninganiqligigata'sirinimiqdo riy jihatdan baholash. Madaniy omillarning idrokka ta'sirini solishtirma o'rganish: Turli madaniyatlardagi (masalan, individualistik va kollektivistik jamiyatlarda) odamlar bir xil ijtimoiy vaziyatni qanday farqli talqin qilishini tadqiq qilish. Neyropsixologik asoslarni ochib berish: Ijtimoiyidrokjarayonlaridamiyaningturlisohalari(amigdala,prefrontal korteks) qanday ishlashini neyroimaging usullari orqali aniqlash. Amaliy tavsiyalar ishlab chiqish: Tadqiqotnatijalaridankelibchiqib,odamlararomuloqotniyaxshilash,ishg a qabulqilishdaxolisliknioshirishyokimadaniyatlararotushunishnirivojlanti rish bo'yicha amaliy usul va treninglarni taklif qilish. Qisqachaaytganda,tadqiqotvazifasi— nazariybilimlarnieksperimental usullaryordamidatekshirish,idrokjarayoniningqonuniyatlarinianiqlashv ashu orqali insonning ijtimoiy xulq-atvorini chuqurroq tushunishdir. Tadqiqotdaqoʻllaniladiganmetodlarnazariyvaempirikyondashuvlarnioʻz ichiga oladi: Nazariy met odlar: Analitiktahliliymetod— adabiyotlarni,konseptual model va terminlarni tizimlashtirish. Sistematiktahlil— mavjudnazariyyondashuvlarni(guruhdinamikasi,ijtimoiy oʻrganish, terapevtik yondashuvlar) solishtirish va umumlashtirish. 6 Sintez — turli manbalar asosida yangi tushuncha va tavsiyalar ishlab chiqish. Tadqiqot ning dolzarbli gi v a ilmiy ahamiy at i: Ijtimoiy idrok bo'yicha tadqiqotlarningdolzarbligivailmiyahamiyatiuninginsonhayotiningbarch a jabhalarigachuqursingibketganligibilanbelgilanadi.Butadqiqotlarnafaq at nazariypsixologiyaga,balkiamaliyijtimoiymuammolarnihalqilishgahamk atta hissa qo'shadi. Tadqiqot ningdolzarbligi: Ijtimoiy idroknio'rganishbugungikundabirnecha sabablarga ko'ra o'ta dolzarbdir: Ijtimoiyo'zaroaloqalarningmurakkablashuvi:Globalizatsiyavaraqamli texnologiyalar(ijtimoiytarmoqlar)orqaliodamlarturlimadaniyat,millatva dunyoqarashgaegabo'lganshaxslarbilantez- tezmuloqotgakirishmoqda.Bu sharoitdanoto'g'riidrokvatushunmovchiliklarnizolargasababbo'lishimu mkin. Ijtimoiy idrokni tushunish samarali muloqot uchun kalit hisoblanadi. Stereotiplar va kamsitish muammolari: Jamiyatda irqchilik, jinsiy tengsizlik va boshqakamsitishlarsaqlanibqolmoqda.Bumuammolarningildizidako'pi ncha ongsiz ijtimoiy idrok xatolari, ya'ni stereotiplar yotadi. Tadqiqotlar ushbu xatolarni aniqlash va ularni kamaytirish yo'llarini izlash orqali ijtimoiy adolatni ta'minlashga xizmat qiladi. Qarorqabulqilishjarayonlari:Siyosat,biznesvahuquqsohalaridamuhim qarorlar (masalan, sud hukmi chiqarish, ishga qabul qilish, saylovlarda ovoz berish) ko'pinchashaxslarhaqidagisubyektividrokkaasoslanadi.Tadqiqotlarushb u qarorlarning xolisligini oshirishga yordam beradi. Sun'iy intellekt rivoji: Hozirgi kunda sun'iy intellekt ga "ijtimoiy ko'nikmalar"nio'rgatishdolzarbvazifa.AIninginsonhissiyotlarinivaijtimoi y signallarnito'g'riidroketishiuchunpsixologiktadqiqotlarninganiqma'lum otlari talab etiladi. Tadqiqotning ilmiy ahamiyati. Ijtimoiyidroknitadqiqqilishpsixologiyafanidoirasidaquyidagifundamenta l ahamiyatga ega: 7 Fundamentalnazariyalarniboyitish:Tadqiqotlarijtimoiypsixologiyani ng asosiynazariyalarini(masalan,atributsiyanazariyasi,ijtimoiykognitivnaza riya) empirik(amaliy)ma'lumotlarbilantasdiqlaydi,kengaytiradiyokiyangimod ellar bilan almashtirishga yordam beradi. Insonxulq- atvoriningmurakkabliginiochish:Butadqiqotlarodamlarnima uchun bir xil vaziyatda turli xil munosabatda bo'lishini tushunishga yordam beradi. U subyektiv idrokning obyektiv reallikdan ustun bo'lishini ko'rsatadi. Fanlararointegratsiya:Ijtimoiyidroktadqiqotlaripsixologiya,neyrobiologi ya, sotsiologiya,kognitivfanlarvahattoiqtisodiyotkabifanlaro'rtasidako'prik vazifasini o'taydi va fanlararo hamkorlikni rivojlantiradi. Yangitadqiqotusullariniyaratish:Ongsizjarayonlarnio'rganishuchunk abi innovatsionusullaryokineyroimagingtexnologiyalaridanfoydalanishorq alifan o'zining metodologik bazasini doimiy ravishda yangilab boradi. Kursishiningt uzulishi :Kursishikirishqism3bob,6paragraf,xulosava foydalanilgan adabiyotlar ro‘yhatidan iborat. 8 I BOB. IJ TIMOI Y IDROK N IMA 1.1. I jt imoiy idrok (sot sial percept siy a) t ushunchasi v a uning psixologiy adagi o'rni. Ijtimoiyidrok(sotsialperceptsiya)bo'yichailmiyma'lumotlarto'plami quyidagiasosiynazariyalarvatadqiqotyo'nalishlarinio'zichigaoladi.Bular ijtimoiy psixologiyaning fundamental qonuniyatlari hisoblanadi: 1. Taassurot hosil qilishning Gesht alt nazariy asi. Ijtimoiyidrokbo'yichadastlabkifundamentalilmiyishlarSolomonAsch tomonidan amalga oshirilgan (1946). Asosiy t ushunch a: Aschning ta'kidlashi cha, biz odamlar haqidagi ma'lumotlarni alohida qismlar sifatida emas, balki yaxlit, mazmunli bir butunlik —Gestalt sifatida qabul qilamiz. Mark aziy v aperiferik xususiy at lar :Uningtajribalarishuniko'rsatdi ki, ba'zisifatlar("iliq","sovuq")butuntaassurotnibelgilabberuvchimarkaziy xususiyatl ar hisoblana di. "Aqlli, mehnatse var, impulsiv, sovuq, qat'iyatli, amaliyotchi,ehtiyotkor"tavsifiberilganodam,faqatgina"sovuq"so'zi"iliq" bilan almashtirilgan odamdan keskin farqli idrok etiladi. Primateffekti(PrimacyEffect):Dastlabkiolinganma'lumotlarkeyingi ma'lumo tlarga nisbatan kuchliro q ta'sir ko'rsata di va umumiy taassur otni shakllantirishda dominant rol o'ynaydi. 2. A t ribut siy a nazariy alari (Sababiy bog'lanishni izohlash ) Atributsiya(Attribution)—buodamlarningxatti- harakatlarisabablarini aniqlash jarayoni. Bu sohadagi eng muhim ilmiy nazariyalar: Frits Xayderning oddiy psixologiya nazariyasi: Xayderodamlarxatti-harakatlarniikkiasosiyomilbilanizohlashini ta’kidlagan: Ichki(dispozitsion)omillar:Shaxsningo'zigaxosxususiyatlari(qobiliyat, shaxsiyat, harakat, intilish). Tashqi(vaziyatli)omillar:Atrof- muhit,vaziyat,omad,boshqaodamlarning bosimi. 9 Kelleyningkovariatsiyamodeli.Bumodelodamlarsabablarnianiqlashda mantiqiy,ilmiyyondashuvdanfoydalanishinitaklifqiladi.Ularuchtamezon bo'yicha ma'lumotlarni qidiradilar: Konsensus:Boshqaodamlarhamxuddishundayvaziyatdashuxatti- harakatni qiladimi? O‘ziga xoslik : Bu shaxs boshqa vaziyatlarda ham shunday harakat qiladimi? Izchillik: Bu shaxs har safar shu vaziyatda shunday harakat qiladimi? Ushbu uch o'lchovni ng kombina tsiyasi sababni ng ichki yoki tashqi ekanligini aniqlashga yordam beradi. 3. Ijt imoiy idrok xat olik la: Idrok jarayoni doimo mukammal emas; u tizimli xatoliklarga moyil. Bu ilmiy tadqiqotlarning muhim predmetidir: Fund ame atributsi ya xatosi: Eng keng tarqalga n xato. Boshqa odamlarningxatti- harakatlarinibaholaganda,bizvaziyatli(tashqi)omillarning rolinikamaytirib,ichki(shaxsiy)omillarningrolinioshiribyuboramiz. (Masalan, sinfdosh yiqilsa, uni noqulay odam deb o'ylaymiz, lekin polda sirpanchiq borligini inkor etamiz).1 O'z-o'zigaxizmatqilishxatosi:O'zmuvaffaqiyatimizniichkiomillar (qobiliyatimiz)bilan,muvaffaqiyatsizliklarimizniesatashqiomillar(omadsi zlik) bilan izohlash tendentsiyasi. Halo effekti: Shaxsning bitta ijobiy xususiyati (masalan, jozibadorligi) uning boshqa xususiyatlari (aqli, mehnati) haqidagi umumiy ijobiy idrokka ta'sir qilishi. 4.Nov erbalmuloqot niilmiy o'rganish: PolEkmantadqiqotlari:Ekm an yuz ifodalarini o'rganish bo'yicha kashshof hisoblanadi. U insonlarning yetti asosiy hissiyholati(g'azab,qo'rquv,nafrat,hayrat,baxt,qayg'u,xavotir)universal ekanligini, ya'ni madaniyatdan qat'i nazar bir xilda idrok etilishini isbotlagan. Mikro-ifodalar:Ekman,shuningdek,insonyuzidabirsoniyadankam muddatdapaydobo'ladigan,ongsizravishdayashirilganhis- tuyg'ularniaks ettiruvchi "mikro-ifodalar"ni ilmiy jihatdan asoslagan.1 2.Karimova V.M. Ijtimoiy psixologiya. Darslik – T.: “Fan va texnalogiyalar”, 2012, 10 Ushbu ilmiy ma'lumotlar ijtimoiy idrokning nazariy bazasini tashkil etadi va bugungikundahamneyroilmiyusullar(FMRI,IATtestlari)orqalifaolravishd a tadqiq qilinmoqda. Idrok ning psixologiy adagi mazmumi: Idrok— butashqiolamdaginarsavahodisalarninginsonongidasezgiorganlari orqali,ularningbarchamuhimbelgilarinibirbutunholdaaksettiruvchipsixi k jarayondir.Idroksezgidanfarqliravishda,predmetvahodisalarniyaxlit,ma’ noli va anglangan obraz sifatida shakllantiradi. Idrokjarayonisezgi,diqqat,xotira,tafakkurvanutqbilanuzviybog‘liqbo‘lib, insonningrealvoqeliknito‘g‘ritushunishivaungamosfaoliyatyuritishini ta’minlaydi. Idrokning psixologik xususiyatlari 1.Predmetlilik.Idrokhardoimaniqpredmetyokihodisagayo‘naltirilgan bo‘ladi.Insonalohidasezgilarniemas,balkiularningmanbasini— realob’ektni idrok qiladi. Masalan,tovushnishunchakieshitishemas,balkiunima’lumshaxsyoki manbaga tegishli deb qabul qilish. 2.Yaxlitlik.Idrokjarayonidapredmetalohidaqismlargabo‘linibemas,ba lki butun obrazsifatidaaksetadi. Buxususiyatidrokningsezgilar yig‘indisidan ustun ekanini ko‘rsatadi. 3.Strukturaviylik.Predmetningqismlario‘zaromuayyanmunosabatdai drok qilinadi.Insonidrokidaasosiyvaikkilamchibelgilarajratiladi,ularma’lum tuzilmani hosil qiladi. 4.Mazmunlilik.Idrokhardoimma’nobilanbog‘liq.Insonidrokqilayotga n ob’ektnitushunadi,uninomlaydivaoldingitajribasibilansolishtiradi.Tafak kur idrokning mazmunli bo‘lishini ta’minlaydi. 5.Tanlovchanlikmotivlargamosbo‘lganlariniidrokqiladi.Buxususiyat diqqat bilan bevosita bog‘liq. 11 6.Konstantlik(barqarorlik).Idrokdapredmetlarningshakli,hajmi,rangi tashqi sharoitla r o‘zgarsa ham nisbatan barqaror saqlanad i. Masalan, masofa uzoqlashganda ham predmet kichrayib ketgandek idrok qilinmaydi. 7.Faollik.Idrokpassivjarayonemas,balkifaolpsixikjarayondir.Insonidrok jarayonida predmetni tekshiradi, solishtiradi, aniqlashtiradi. Idrok ning t urlari 1. Ko‘rish idroki — rang, shakl, masofa, harakatni idrok qilish 2. Eshitish idroki — tovush, nutq, musiqa idroki 3. Teri-idroki — harorat, og‘riq, bosim 4. Harakat (kinestetik) idroki — tana holati va harakatlarini idrok qilish 5. Vaqt idroki — vaqt davomiyligini sezish 6. Fazo idroki — masofa, yo‘nalish, joylashuvnining Idrok va sezgi o‘rtasidagi farq Sezgi Idrok Alohida xususiyatni aks ettiradi Predmetni butun holda aks ettiradi Biologik asos kuchli Ijtimoiy tajriba bilan bog‘liq Oddiy psixik jarayon Murakkab psixik jarayon. Hidroinsonpsixikasiningmarkaziyjarayonlaridanbiribo‘lib,realvoqelikni anglash,to‘g‘rixulq- atvorvafaoliyatnitashkiletishdamuhimahamiyatgaega. Idrokningmazmunli,tanlovchanvabarqarorbo‘lishiinsonningtajribasi,bili m darajasi va ehtiyojlariga bog‘liq 1.2. Ijt imoiy idrok jaray onlari: st ereot iplar, ident ifi k at siy a v a boshqa mexanizmlar ijtimoiyidrokjarayonlarimurakkabbo'lib,ularbirqanchaasosiymexanizml ar orqali amalga oshadi: Stereotipl ar: Bular muayyan guruh a'zolari haqida soddalas htirilgan, umumlashtirilgan tasavvurlardir. Ular ma'lumotni tez tahlil qilishga yordam beradi, lekin ko'pincha noto'g'ri baholashlarga olib kelishi mumkin. Identifikatsiya(o'xshatish):Bujarayonboshqaodamninghis- tuyg'ulari,fikrlari yokiharakatlarinio'znikikabihisqilishyokitushunishnio'zichigaoladi. 12 Empatiya ning muhim tarkibiy qismi bo'lib, ijtimoiy munosa batlarni mustahkamlaydi. Kausalatributsiya(sababiybog'liqliknianiqlash):Odamlarningxatti- harakatlari sabablarini tashqi omillarga (vaziyatga) yoki ichki omillarga (shaxsiyat xususiyatlariga)bog'lashjarayoni.Buboshqalarningharakatlariniizohlash imizga yordam beradi. Galoeffekti(umumiytaassurot):Muayyanbirijobiyyokisalbiyxususiyatga asoslanib,butunshaxshaqidaumumiytaassurothosilqilish.Masalan,jozib ali odamni avtomatik ravishda aqlli va mehribon deb hisoblash [1]. Birinchitaassuroteffekti:Birinchiuchrashuvdagima'lumotlarkeyingibarc ha idroklarga kuchli ta'sir ko'rsatadi va bu taassurotni o'zgartirish qiyin bo'ladi [1]. Bu mexanizmlarshaxslararomunosabatlardamuhimrolo'ynaydivaatrofimiz dagi dunyoni qanday tushunishimizni shakllantiradi. Qoʻshimchamaʼlumotuchunpsixologiyadarsliklariyokiilmiymanbalarga, masalan,VerywellMindyokiSimplyPsychologysaytlaridagimaqolalarga murojaat qilishingiz mumkin. Guruhiy psixologik faoliy at ning ilmiy ahamiy at i Guruhiy psixologik faoliyat: - shaxsning ijtimoiy moslashuvi - kommunikativ kompetensiyaning rivojlanishi - ijtimoiy rol va identifikatsiyaning shakllanishi - samarali xulq-atvor strategiyalarini egallash - emotsional qo‘llab-quvvatlash tizimini yaratish uchun muhim hisoblanadi. K.Rojersguruhiyfaoliyatorqalishaxsningo‘z-o‘ziniaktualizatsiyaqilish imkoniyatini ko‘rsatgan. 2 Bugungi kunda: - ta’lim - biznes 2 Rogers, C. (1970). Encounter Groups. Penguin Books. 13 - psixoterapiya - ijtimoiy reabilitatsiya - jamoa boshqaruvi - konfliktologiya sohalaridaguruhiyfaoliyatmetodlariengsamaralipsixologikusullardanbir i sifatida qo‘llanadi. I BOB y uzasidan xulosa Ijtimoiy idrok — bu odamlar bir-birlarini qanday tushunishlar baholashmunosabatga kirishishlari jarayoni bo'lib, u asosan aqliy yorliqlar va soddalashtirilgan mexanizmlarga tayanadi. Asosiy xulosalar: Tezkor, ammo noto'g'ri baholash: Inson miyasi murakkab ijtimoiy dunyoni tezda tushunish uchun stereotiplar (umumlashtirilgan tasavvurlar) va guruhlash kabi "qisqa yo'llar"dan ( foydalanadi. Bu bizga vaqtni tejash imkonini bersada, ko'pincha noto'g'ri xulosalar, tarafkashlik (bias) va kamsitishlarga olib keladi. Sub'ektiv talqin: Biz voqelikni ob'ektiv emas, balki shaxsiy tajribamiz, madaniyatimiz va hissiyotlarimiz orqali sub'ektiv tarzda talqin qilamiz (masalan, galo effekti yoki birinchi taassurot ta'siri). 14 II BOB.IJ TIMOIY IDROK J A RA Y ON LA RI 2.1. Ijt imoiy idrok ni o'rganish usullarining asosiy maqsadi. Ijtimoiyidrok bo'yichako'proqilmiyma'lumotlarolishuchunushbusohaning asosiy tushunchalari va tadqiqot usullari bilan tanishish kerak. Ijtimoiy idrokning asosiy tushunchalari va nazariyalari Ijtimoiyidroknitushunishuchunolimlarbirnechtaasosiynazariyalardan foydalanishadi: Attribusiya nazariyasiBu, ehtimol, ijtimoiy idrokning eng muhim qismidir. Uodamlarnimauchuno'zlariniyokiboshqalarnima'lumbirtarzdatutishlari ni tushuntirishga harakat qiladi. Ichki(dispozitsion)attribusiya:Xatti-harakatnishaxsningo'ziga(fe'l- atvori, qobiliyati, niyati) bog'lash. (Masalan: "U muvaffaqiyatga erishdi, chunki u aqlli va mehnatsevar"). Tashqi(vaziyatli)attribusiya:Xatti- harakatnivaziyatga,tashqiomillarga bog'lash. (Masalan:"Umuvaffaqiyatgaerishdi,chunkiomadikeldiyokivazifa oson edi"). Korrelyatsiyamodeli/ Kelli(Kelley)tomonidanishlabchiqilganbumodel, odamlarxatti- harakatsababinianiqlashuchunuchtamezonnitekshirishiniaytadi: konsensus(boshqalarhamshundayqiladimi?),o'zigaxoslik(buodamfaqat shu 3 vaziyatdami shunday tutadi?) va barqarorlik (doim shunday tutadimi?). SxemalarvaStereotiplar:Insonmiyasima'lumotlarnitezqaytaishlash uchun aqliy yorliqlardan foydalanadi. Ijtimoiysxemalar:Dunyohaqidagioldindanshakllanganbilimtuzilmalari (masalan, "kutubxonachi qanday bo'ladi" haqidagi sxema). Stereotiplar:Ma'lumbirguruha'zolarihaqidagiumumlashtirilgan,ba 'zan noto'g'ribo'lgansxemalar.Ijtimoiyidroknio'rganish,bustereotiplarqanda y shakllanishini va ular xato qarorlarga olib kelishini tahlil qiladi.3 O'zbekiston Respublikasi Prezidentining Farmoni PF-4947. // O'zbekiston Respublikasi qonun hujjatlari 15 Birinchi taassurot ning ustuvorlig i (Primacy Effect): Odamlar haqida eshitilgandastlabkima'lumotlarkeyingima'lumotlargaqaragandakuchlir oqta'sir ko'rsatadi. Bu effekt ijtimoiy idrokda muhim rol o'ynaydi. Ijtimoiy idrokni o'rganish usullari: Olimlar ijtimoiy idrokni o'rganishda turli ilmiy usullardan foydalanadilar: Eksperimentlar(Tajribalar):Engkengtarqalganusul.Tadqiqotchilarsun'iy vaziyatlaryaratib,qaysiomillaridrokkaqandayta'sirqilishinio'lchaydilar. Masalan,birguruhgajinoiyishbo'yichaayblanuvchiningrasminiko'rsatib, ikkinchi guruhga ko'rsatmasdan hukm qilishlarini solishtirish. So'rovnomalarvao'zinio'zibaholash.Odamlardano'zlariningijtimoiy munosabatlari,qarashlarivastereotiplarihaqidaso'rash.Buusulsubyektiv ma'lumot bersa ham, keng qamrovli tushuncha beradi. Kuzatish;Odamlarningtabiiymuhitdagio'zarota'sirlarinibevositakuzatish va tahlil qilish. Neyroi lmiy usullar.Fu nktsional MRT (fMRI) yoki EEG kabi texnologiyalardanfoydalanib,ijtimoiyidrokjarayonidamiyaningqaysiqis mlari faollashayot ganini o'rganish.B u jarayonning biologik asoslarini tushunish ga yordam beradi. Guruhiy psixot erapiy aning nazariy asoslari. 1. A t t ribut siy a nazariy alari. Bu nazariyalar ijtimoiy idrokning markazida turadi, chunki ular odamlarning xatti-harakatlar sabablarini izohlash jarayonini tushuntiradi. FritzXayderningoddiypsixologiyanazariyasi.Xayderningfikricha,ha rbir inson"oddiyolim"kabiishyuritadi.Ularboshqalarningxatti- harakatlarining sababiniichki(shaxsiyxususiyatlar,qobiliyatlar)yokitashqi(vaziyat,omad, tashqi bosim) omillar bilan izohlashga intiladi. JonsvaDevisningmoskeluvchixulosanazariyasi.Bunazariya,ayniqsa, ichki attribusiy aga qaratilgan . Odamlar boshqalar ning xulq- atvoriga qarab, ularning shaxsiyati haqida qanday xulosalar (masalan, niyat, fe'l-atvor) chiqarishini 16 o'rganadi.Xulosaqanchaliknoyobvamajburiyatsizbo'lsa,ichkixususiyatlar ga bog'lash shuncha kuchli bo'ladi. Kelleyningkovariatsiyamodeli.Buengmashhurmodellardanbiribo'lib, odamlarxatti- harakatniuchtamezonbo'yichabaholab,tizimliravishdasababni aniqlaydi: Konsensus:Boshqalarhamxuddishundayvaziyatdashuxatti- harakatni qiladimi? O'zigaxoslik.Bushaxsboshqavaziyatlardahamshundayxatti- harakatni qiladimi? Barqarorlik.Bushaxshardoimshuvaziyatdashundayxatti-harakatni qiladimi? 2. Ijt imoiy k ognit iv nazariy ala r. Bunazariyalarijtimoiyidroknima'lumotniqaytaishlashnuqtainazaridan ko'rib chiqadi. Sxemanazariyalari):Insonmiyasicheksizijtimoiyma'lumotlarnitartib ga solishuchunaqliy"andozalar"yokisxemalardan foydalanadi.Bulargastereotiplar (guruhlarhaqida),prototiplar(tipikmisollar)vasценарийlar(vaziyatlarhaq ida) kiradi.Busxemalaridrokjarayoninitezlashtiradi,lekinnoto'g'riqarorlargah am olib kelishi mumkin. Ishonchni shakllantirish modellari (Impression Formation Models): Solomon Ashningmarkaziyxususiyatlarmodelikabinazariyalar,ayrimsifatlar(masal an, "iliq"yoki"sovuq")butunshaxshaqidagitaassurotgaqandaymarkaziyta'sir ko'rsatishini ko'rsatadi. 3. Ev rist ik a v a not o'g'ri qarashlar nazariy alari . Buyo'nalishinsonaqliidrokjarayonidayo'lqo'yadigantizimlixatolarni tushuntiradi. Fundamental attribusiya xatosi (Fundamental Attribution Error): Eng muhim nazariyxulosashuki,odamlarboshqalarningxatti- harakatlariniizohlayotganda, vaziyatliomillarnie'tiborsizqoldirib,shaxsiy(ichki)omillargahaddantashq ari 17 ko'pe'tiborberishadi.Masalan,kambag'alliknitizimlimuammolarbilanema s, balki "dangasalik" bilan izohlash. O'ziga xizmat qiluvchi tarafkashli k (Self- serving Bias): Odamlar muvaffaqiyatlarinio'zlariningichkiqobiliyatlariga,muvaffaqiyatsizliklarini esa tashqi omillarga bog'lashga moyil bo'ladilar. Qulaylik evristikasi bu aqliy yorliqlar tez qaror qabul qilishga yordam beradi, lekin stereotiplar va noto'g'ri idroklarni kuchaytirishi mumkin. 2.2. J amiy at ni y axshilash v a hamjihat lik ni oshirishda ijt imoiy idrok ning ahamiy at i. Jamiyat(lotincha:socium—„umumiy“)– kishilarningtarixanqarortopgan hamkorlikfaoliyatlarimajmuihisoblanadi.Jamiyatdagihammanarsa(mod diyva maʼnaviyboyliklar, insonlarhayotiuchunzarurboʻlganshart- sharoitlarniyaratish vaboshqalar)muayyanfaoliyatjarayonidaamalgaoshadi.Insonlarfaoliyati va ular oʻrtasidagi ijtimoiy munosabatlar Jamiyatning asosiy mazmunini tashkil etadi. Bular ishlab chiqarish, oilaviy,siyosiy,huquqiy, axloqiy,diniy,estetik faoliyatlari vaulargamoyekeluvchimunosabatlardir.Jamiyatmoddiyishlabchiqarishs iz boʻlmaydi.Undainsonlarningoziq-ovqat,kiyim-kechak,uy- joyvaboshqaga boʻlganehtiyojlariqondiriladi.Jamiyatdajamiyatningtabiatbilanoʻzarotaʼsi ri namoyon boʻladi. Odamlar oʻzining moddiy ishlab chiqarishfaoliyatidairodasi va ongigabogʻliqboʻlmaganholdaishlabchiqarishmunosabatlarigakirishadi. Jamiyattaraqqiyotitabiiy- tarixiy,qonuniyjarayondir.Moddiyishlabchiqarish Jamiyat ning ijtimoiy tuzilishi, yaʼni muayya n ijtimoiy qatlam, toifa va guruhlarningrivojlanishigabevositataʼsirkoʻrsatadi.Jamiyatdaturliqatlam va toifalarning mavjudligi mehnat taqsimoti, shuningdek, ishlab chiqarish vositalariga boʻlganmulkchilikmunosabatlari,jamiyatdayaratilganmoddiyboyliklarda n oladiganulushigabogʻliq.BularJamiyatdagikishilarningfaoliyatihamda daromadigaqarabturlikasbiyvaijtimoiiguruhlargaajralishiningnegizidir. Jamiyathayotiiqtisodiy,ijtimoiy,siyosiy,madaniy- maʼnaviysohalargaajraladi. Iqtisodiysohamoddiyboyliklarniishlabchiqarish,taqsimlash,ayirboshlash va isteʼmol qilishni oʻz ichiga oladi. Unda mamlakatning xoʻjalik hayoti tashkil etiladi, 18 uningturlitarmoqlariningoʻzarobogʻlikligihamdaxalqaroiqtisodiyhamkorli k amalgaoshiriladiBujamiyattaraqqiyotiuchunengasosiysohadir.Ijtimoiyso ha jamiyatdagiijtimoiyguruhlar,tabaqalar,toifalarhamdamilliybirliklar,ularni ng ijtimoiyhayotivafaoliyatiniuygʻunlashtiradi(qarangIjtimoiyguruhlar).Siyosi y soha turli ijtimoiy toifa va guruhlar, milliy birliklar, siyosiy partiyalar va harakatlar, jamoattashkilotlarningoʻzsiyosiyfaoliyatiniamalgaoshiruvchimakondir. Ularning faoliyati Jamiyatdagi oʻrnatilgan siyosiy munosabatlar asosida oʻz siyosiy manfaatlariniamalgaoshirishgaqaratiladi(qarangJamiyatningsiyosiytizimi ). Maʼnaviysohadakishilarturlimaʼnaviyqadriyatlarniyaratadi,tarqatadiva Jamiyatningturliqatlamlari tomonidanoʻzlashtiriladi.Bu soxagaadabiyot,sanʼat, musiqa asarlari bilan bir qatorda kishilarning bilim saviyasi, fan, axloqiy meʼyor va umuman olganda, Jamiyatha yotining maʼnaviy mazmuni ni tashkil qiluvchi narsalar kiradi (qarang Maʼnaviyat). Hozir Oʻzbekisto nda Jamiyat taraqqiyot ining eng asosiy muamm osi insonlarning,ayniqsayoshavlodningmaʼnaviydunyosinishakllantirishva boyitish,ularniistiqlolmafkurasiasosidatarbiyalash,oʻzbekxalqiningboy madaniyvamaʼnaviymerosi,qadriyatlari,anʼanalarivaurf- odatlariniegallashlari uchunshart- sharoityaratishdir.Oʻzbekistondafuqarolik,huquqiy,demokratik, dunyoviy jamiyat barpo etilmoqda. J amiat ni y axshilashda idrok ning asosiy v azifalari. Psixoterapevtik guruhning tuzilishi Jamiyatniyaxshilashdaidrok(atrof- muhitniongliravishdaqabulqilishvatalqin etish)muhimpsixologikmexanizmhisoblanadi.Idrokorqaliinsonjamiyatni, odamlarnivaijtimoiyhodisalarniqandayko‘rishishakllanadi.Quyidaidrokni ng jamiyatnirivojlantirishvayaxshilashdagiasosiyvazifalariilmiyasosdabayon qilinadi. 1. Ijt imoiy v oqelik ni t o‘g‘ri anglash. Idrokjamiyatdagihodisalar,ijtimoiyjarayonlarvamunosabatlarnirealholat da qabul qilishga xizmat qiladi. To‘g‘ri idrok: noto‘g‘ri xulosalar va stereotiplarni kamaytiradi; 19 ijtimoiy adolatni tushunishga yordam beradi; yolg‘on axborotlarga tanqidiy yondashuvni kuchaytiradi. 2.O‘zarot ushunishniriv ojlant irish. Jamiyata’zolaribir- biriniqanday idrokqilishiijtimoiymuhitsifatigabevositata’sirko‘rsatadi.Ijobiyvaadekvat idrok:Empatiya va bag‘rikenglikni oshiradi. nizolar sonini kamaytiradi hamkorlik va ishonchni mustahkamlaydi. 3. Ijt imoiy xulq-at v orni boshqarish. Insonning jamiyatdagi xatti-harakati uning idrokiga bog‘liq. Agar shaxs: jamiyat qoidalarini to‘g‘ri idrok etsa; ijtimoiy mas’uliyatni anglab yetse, unda ijtimoiy jihatdan maqbul xulq shakllanadi va jamiyat barqarorligi ta’minlanadi. 4. A xloqiy qadriy at larni shak llant irish. Idrok orqali inson.yaxshilik va yomonlikni ajratadi; etimologi me’yorlarni qabul qiladi;ma’naviy qadriyatlarni ongida mustahkamlaydi. Bu esa jamiyatda axloqiy muhitni yaxshilashga xizmat qiladi. 5. Muammolarni anglash v a y echim t opish. Jamiyatdagimuammolarniidrokqilishularnihaletishningbirinchibosqichi dir. To‘g‘ri idrok:Muammoning asl sabablarini aniqlashga,konstruktiv yechimlar ishlab chiqishga,ijtimoiy islohotlarni qo‘llab-quvvatlashga yordam beradi. 6. Shaxsiy v a ijt imoiy riv ojlanishni t a’minlash. Idrokshaxsningo‘zinivajamiyatdagio‘rninianglashigaxizmatqiladi.Buo‘z- o‘zinitarbiyalashni,ijtimoiyfaolliknijamiyattaraqqiyotidaongliishtirokni kuchaytiradi. Idrok jamiyatn i4 yaxshila shda bilish, tushunis h va ongli munos abatni shakllantiruvchiasosiypsixologikomilhisoblanadi.To‘g‘rivarivojlanganidr ok jamiyatdahamjihatlik,adolatvabarqarortaraqqiyotningmuhimshartibo‘li b xizmat qiladi. II BOB y uzasidan xulosa S chiffman H.R. Sensation and Perception: An Integrated Approach. 5th edition. 20 Jamiyatkishilarningtarixanshakllanganhamkorlikdagifaoliyativao‘zaro ijtimoiymunosabatlarimajmuasibo‘lib,uningbarchasohalari—iqtisodiy, ijtimoiy,siyosiyvama’naviyjarayonlar— insonfaoliyatiorqalivujudgakeladi. Jamiyatningbarqarorrivojlanishinafaqatmoddiyishlabchiqarishvaiqtisod iy munosabatlarga,balkiinsonlarningbir- biriniqandayidrokqilishi,baholashiva tushunishigahambevositabog‘liqdir.Shunuqtainazardanijtimoiyidrokja miyat hayotining muhim psixologik asosi hisoblanadi. Ijtimoiyidrokjarayonidainsonlarboshqalarningxulq- atvori,niyatlariva shaxsiy xususiyatlarini anglashga intiladi. Bu jarayon attribusiya nazariyalari orqali tushuntiriladi.FritzXayderta’kidlaganidek,insonlar“oddiyolim”sifatida boshqalarningxatti- harakatlariniichki(shaxsiyxususiyatlar,qobiliyatlar)yoki tashqi(vaziyat,ijtimoiysharoit,bosim)omillarbilanizohlashgaharakatqila di. JonsvaDevisningmoskeluvchixulosanazariyasiesaodamlarningxulq- atvor orqalishaxshaqidaqandayxulosalarchiqarishinitushuntiradi.Kelleyning kovariatsiya modeli bu jarayonni tizimli ravishda izohlab, konsensus, o‘ziga xoslik va barqarorlik mezonlari asosida sabablarni aniqlash mumkinligini ko‘rsatadi. Jamiyatdaijtimoiyidrokfaqatindividualemas,balkiijtimoiykognitiv jarayonlarbilanhambelgilanadi.Sxemanazariyalarigako‘ra,insonlarmura kkab ijtimoiyaxborotnitezroqqaytaishlashuchunaqliyandozalar— stereotiplar, prototiplarvassenariylardanfoydalanadi.Busxemalarjamiyatdamuloqot ni yengillashtirsa-da, ayrim hollarda noto‘g‘ri qarashlar va ijtimoiy adolatsizlikka olib kelishimumkin.SolomonAshtomonidanilgarisurilgantaassurotnishaklla ntirish modeliesaayrimmarkaziyxususiyatlarbutunshaxshaqidagiumumiyfikrg a kuchli ta’sir ko‘rsatishini isbotlaydi. Shubilanbirga,jamiyathayotidaevristikavakognitivtarafkashliklarh am muhim rol o‘ynaydi. Fundam ental attribusi ya xatosi natijasid a insonlar boshqalarning xulq-atvorini baholashda vaziyat ta’sirini e’tiborsiz qoldirib, shaxsiy omillargahaddantashqariurg‘uberadi.O‘zigaxizmatqiluvchitarafkashlike sa insonlarningjamiyatdagimuvaffaqiyatvamuvaffaqiyatsizliklarninoto‘g‘rit alqin 21 qilishigaolibkeladi.Buholatlarijtimoiymunosabatlar,guruhlararonizolarv a ijtimoiy tengsizliklarning kuchayishiga sabab bo‘lishi mumkin. Xulosaqilibaytganda,jamiyattaraqqiyotifaqatiqtisodiyvasiyosiyomi llar bilanemas,balkiinsonlarningidrokdarajasi,ijtimoiytafakkurivapsixologik baholash mexanizmlari bilan chambarchas bog‘liqdir. Ijtimoiy idrokni ilmiy asosda tushunishjamiyatdaadolatlimunosabatlarnishakllantirish,ijtimoiymuam molarni to‘g‘ri anglash va fuqarolik jamiyatini rivojlantirishda muhim ahamiyat kasb etadi. Ayniqsa, hozirgi O‘zbekiston5 sharoitida yosh avlodning tanqidiy fikrlashini, ongli attribusiyasinivaijtimoiymas’uliyatinirivojlantirishjamiyatningbarqarorv a ma’naviy yetuk taraqqiyoti uchun muhim shart hisoblanadi. Ijtimoiy psixologiya fanining predmeti va tadqiqot metodlari. – JDPI ARM, 2021. translates to: 22 III BOB. MUHIM USULLA RI UMUMIY TA SN IFI 3.1. I jt imoiy -psixologik t rening (IPT) v a diagnost ik usullar (k uzat ish, t est lar) Ijtimoiy Psixologik Trening (IPT) ning Ilmiy Asoslari IPTpsixologikta'sirko'rsatishningfaolusulibo'lib,uningnazariyildizlariG. Leynning"guruhdinamikasi",K.Levinning"faolo'rganish"nazariyalarivaB. Skinerning xulq-atvorga kognitiv yondashuvlariga borib taqaladi. Asosiy ilmiy t a'rif :IPT—bumaxsusyaratilgansun'iyijtimoiymuhitda (guruhd a) shaxsning kommunikativ kompetentligini oshirish , shaxsl araro munosabatlarni optimallashtiris h va ijtimoiy idrok (sotsial persep siya) ko'nikmalarini rivojlantirishga qaratilgan amaliy-ilmiy metodologiya. Diagnost ik usullar: Ilmiy t ahlil IPT samarado rligini baholash va ishtirokchi larning psixologik holatini aniqlashda ikki asosiy usul — kuzatish va testlashdan foydalaniladi. 1. Ilmiy k uzat ish usuli. Ilmiy psixologiyada kuzatish shunchaki "qarash" emas, balki aniq maqsadga yo'naltirilgan, tizimli va qayd etib boriladigan jarayondir. Tizimliyondashuv:Trener(kuzatuvchi) oldindanqaysixulq- atvorbelgilarini (masalan,dominantlik,passivlik,empatiyanamoyonbo'lishi)kuzatishnibel gilab oladi va ularni maxsus protokollarga yoki kuzatish kartalariga qayd etadi. Turlari: Qatnashuvchikuzatish,Trenerguruha'zosisifatidijarayondais htirok etadi.BuusulK.Levinningdalanazariyasiasosidaguruhichidagiyashirin dinamikalarni tushunishga yordam beradi. Tashqikuzatish.Trenerjarayongaaralashmasdan,guruhnichetdanturib kuzatadi. Bu obyektivlikni oshiradi. ValidlikvaReliabellik(Ishonchlilik):Ilmiykuzatuvningnatijalariishonchli bo'lishiuchunbirnechtaekspertlartomonidano'zarosolishtirmakuzatuvla rolib borilishitalab etiladi. 2. Psixodiagnost ik t est lar usuli. Testlar psixik xususiyatlarni miqdoriy (kvantitativ) baholashga imkon beruvchi standartlashtirilgan o'lchov vositalaridir. 23 Nazariy asos: Testologiyapsixometriyafanigaasoslanadi.Testlarshax sning ijtimoiy- psixologikxususiyatlarini(masalan,agressivlikdarajasi,kommunikativ salohiyat) normal taqsimot egri chizig'i asosida o'lchaydi. Qo'llaniladigan ilmiy testlar misollari: Kornelluniversitetiso'rovnomasi.Umumiypsixologikmoslashuvnibahola sh uchun. Liari(Leary)shaxslararomunosabatlardiagnostikasi:Shaxsningo'ziniv a boshqalarni qanday idrok etishini (dominant- do'stona, qaram- dushmano baholaydi. Bu IPTda "men-obraz" va "guruhdagi rol"ni aniqlashda muhimdir. T.Z.Usmanovatomonidanadaptatsiyaqilingan"Muloqotchanlikshkalasi" kabi mahalliy tadqiqotlarda qo'llaniladigan usullar. Afzalliklari:Obyektiv,standartlashtirilganvastatistiktahlilqilishimkonini beradi. Natijalar miqdoriy jihatdan solishtirilishi mumkin. IPTda diagnost ika yagona bir usulga tayanma ydi. Zamona viy ilmiy yondashuvgako'ra,kuzatishdanolingansifat(kachestvenniy)ma'lumotlar (guruh dinamikasiningnozikjihatlari)testlardanolinganmiqdor(kolichestvenniy) ma'lumotlar(aniqballar,shkalalar)bilano'zaroboyitiladivatekshiriladi.Bu yondashuv treningning ilmiy asoslangan va yuqori samarali bo'lishini ta'minlaydi. 3.2.Ta’lim v a k asbiy faoliy at da usullarning samaradorligi Ta'limvakasbiyfaoliyatdaijtimoiyidrokusullariningsamaradorligibo'yicha aniq ilmiy ma'lumotlar quyidagilarni o'z ichiga oladi: Ta'limdasamaradorlik ningilmiy asoslari. Interfaolvaonlaynta'limning taqqoslanishi: Tadqiqotlar shuni ko'rsatadiki, an'anaviy, yuzma-yuz o'quv muhitida o'qigantalabalarshaxslararoko'nikmalarni(interpersonalskills)sezilarlida rajada yuqoriroq darajada egallashgan, onlayn ta'lim olganlar orasida esa kognitiv vao'z- o'zini anglash ko'nikma lari ustunlik qilgan. An'anavi y sinflarda talabala r muammolarnihalqilishkabiboshqaprofessionalko'nikmalarnihamyaxshi roq o'zlashtirishgan. Ijt imoiy t armoqlarroli: Ijtimoiytarmoqlartalabalarningo'zaroijtimoiy munosabatlari,o'zinivaboshqalarniidroketishigata'sirko'rsatadi.Ulargur uhli 24 muhokamalar, kontent almashish va yaratish uchun moslashuvchan virtual muhitni ta'minlaydi. O'qit ishningpsixologik jihat lari: Ijtimoiyidroknirivojlantirishbo'yich a treninglartalabalardafenomenhaqidabilimberish,odamlarniidroketishd agi qiyinchili klarni bartaraf etish va shaxslar aro idrok etish samara dorligin ta'minlaydigan ko'nikmalarni shakllantirishga qaratilgan. Kasbiy faoliy at dasamaradorlik ningilmiy asoslari: O'zaromunosab atlarni tashkiletish:Ijtimoiyidrok(sotsialperceptsiya)odamlarnibaholash,ularnin g xatti- harakatlarinibashoratqilishvaijtimoiyvaziyatlargamoslashishgayordam beradi.Buo'z- o'zinibilish,muloqotsheriginibilish,qo'shmafaoliyatnitashkil etish va hissiy munosabatlarni o'rnatish kabi to'rtta asosiy funktsiyani bajaradi. Kasbiy et ik av ariv ojlanish: Professionalrivojlanishnafaqatijobiyish muhitini yaratish bo'yicha yangi ko'nikmalarni egallashga, balki ijtimoiy muhitdagi tengdoshlarbosimiostidao'rganishgahamyordamberadi.Ijtimoiypedago gning kasbiyfaoliyati 6 jamiyatdamuvaffaqiyatlihayotkechirishuchunzarurbo'lgan ijtimoiy ahamiyatli xususiyatlar va shaxsiy sifatlarni shakllantiradi. J amiy at ningt a'siri :Jamiyatningo'qituvchikasbigabo'lganmunosabat i o'qituvchilarningprofessionalligigata'sirqiladi,buesao'znavbatidata'lim samaradorligiga bog'liqdir. III BOB y uzasidan xulosa Mazkur bobda Ijtimoiy-psixologik trening (IPT) tavsifi va amaliyoti: Maqsad va mohiyat: IPT — bu muloqot ko'nikmalarini rivojlantirish uchun guruhli psixologikishlarningfaolusullariniqo'llashgaqaratilganamaliypsixologiy a sohasi.Uningasosiymaqsadishaxsningboshqaodamlarbilanmunosabatl ardagi xulq-atvorini optimallashtirishdir. O'qitishshakli:IPTijtimoiyta'limningbirshaklibo'lib,undaturlio'yinlar, mashqlar,keys- stadiyalarivamuammolivaziyatlartahliliqo'llaniladi.Bujarayon shaxsiy rivojlanish, ruhiy holatni yaxshilash va ijtimoiy ko'nikmalarni rivojlantirishda muhim ahamiyatga ega. .Umumiy sotsiologiya fanidan o'quv qo'llanma. – EduSocial.uz. translates to: Textbook on general sociology 25 Qo'llaniladiganvositalar:Treningdaguruhmuhokamasi,vaziyatlarni tahlil qilish,rollio'yinlar,psixodrama,psixogimnastika,musiqaterapiyakabimet odik vositalar qo'llaniladi. Diagnostik usullar (kuzatish, testlar) tavsifi va amaliyoti: Kuzatish : Bushaxsningxulq-atvoriniuningmadaniymuhitidaob'ektiv o'rganishnio'zichigaoladi.Tizimlikuzatishdatadqiqotchioldindanbelgilan gan mezonlar to'plamiga muvofiq hodisalarni kuzatadi va kodlaydi. Testlar:Psixologiktestlarvaso'rovnomalarintellektualrivojlanishni,shaxsi y xususiyatlarnibaholashvakasbiymoyilliklarnianiqlashgayordamberadig an diagnostik instrumentlardir. Usullarningo'zarobog'liqligi:Diagnostikusullardanolinganma'lumo tlar treningdasturlariniishlabchiqishuchunasosbo'libxizmatqiladi.Turliusull arni (masalan, intervyu, test, kuzatish) birgalikda qo'llash shaxs haqida to'liq tasavvurga ega bo'lish imkonini beradi. Ta'lim va kasbiy faoliyatda usullarning samaradorligi : Ta'limdagisamaradorlik:Ijtimoiyidroknirivojlantirishgaqaratilganusullar talabalarning akademik jihatdan yaxshiroq natijalarga erishishiga, ruhan sog'lomroq bo'lishigavaboshqalar bilanijobiyroqmunosabatdabo'lishigayordam beradi.An'anaviy,yuzma- yuzo'quvmuhitidao'qigantalabalarshaxslararo ko'nikmalarnionlaynta'limganisbatan 7 sezilarlidarajadayuqoriroqdarajada egallashgan. Kasbiyfaoliyatdagisamaradorlik : Samaralitreninglarnatijasidaxodi mlar xulq-atvorida ijobiy o'zgarishlar kuzatiladi, bu esa individual va tashkiliy faoliyatni, ayniqs a samarali jamoa viy ishni oshiradi. IPT o'qituvchini ng psixo logik madaniyatini oshirishning samarali usuli bo'lib, unin g o'z- o'zi takomillashtirishiga,konstruktivmuloqotko'nikmalarinirivojlantirishigaol ib keladi. TREN IN G SSEN A RIY SI Mav zu: Ijt imoiy idrok ni baholashga qarat ilgan so'rov noma namunasi Mashq nomi Davomiyligi Mazmuni Psixologik7 . The subject and research methods of the science of social psychology. 26 maqsadi Kirish 5-7 daqiqa Trening maqsadi vaqoidalari bilan Mativatsiya va psixologik tayyorgarlik Diagnostika 10 daqiqa Ijtimoiy idrok so‘rovnomasi ni toldirish O‘z-o‘zini anglash “Birinchi taassurot ” 15 daqiqa Notanish inson haqida xulosa chiqarish Stereotip va atributsiya xatolarini anglash “Uning o‘rnida bo‘lsam….” 10-15daqiqa Juftlikda empatik tinglash Empatiya va tushunishn i Refleksiya 5-7daqiqa Muhokama va xulosa Tajribani mustahkamla sh Davomiyligi: 40–60 daqiqa Ishtirokchilar: 10–20 nafar Maqsad: Ishtirokchilardaijtimoiyidroknianglash,stereotiplarnitanibolish va empatiyani rivojlantirish. 1-bosqich. Kirish (5–7 daqiqa) Trener nut qi: “Biz odamlarni ko‘pincha ularning so‘zlariga emas, balki tashqi ko‘rinishi, ohangi va xatti-harakatiga qarab baholaymiz. Bugun biz aynan shu – ijtimoiy idrok haqida ishlaymiz.” Qoidalar: Hurmat Faollik Maxfiylik 2-bosqich. Diagnost ik mashq (10 daqiqa) 27 Ishtirokchilarga ijtimoiy idrok so‘rovnomasi tarqatiladi. Natijalar shaxsiy bo‘lib qoladi, faqat umumiy xulosa qilinadi. Muhokama savollari: O‘zingizni qaysi savollarda kuchli his qildingiz? Qaysi jihatlarda o‘ylab qoldingiz? 3-bosqich. A sosiy mashq – “ Birinchi t aassurot ” (15 daqiqa) Mashq mazmuni: Ishtirokchilarga notanish inson rasmi yoki qisqa tavsifi beriladi. 2 daqiqada u haqda xulosa yozish so‘raladi. Keyin real tavsif o‘qib eshittiriladi. Tahlil: Xulosalar qanchalik to‘g‘ri bo‘ldi? Stereotiplar qayerda namoyon bo‘ldi? Ilmiy asos: Bu mashq atributsiya xatolari va stereotipik idrokni anglashga yordam beradi. 4-bosqich. Empat iy a mashqi – “ Uning o‘rnida bo‘lsam… ” (10–15 daqiqa) Ishtirokchilar juftliklarga bo‘linadi. Birihayotidagiqiyinvaziyatniaytadi,ikkinchisifaqattinglaydivaquyidagicha davom ettiradi: “Agar men sening o‘rningda bo‘lganimda, shunday his qilgan bo‘lardim…”Maqsad: Boshqa insonning ichki dunyosini his qilish orqali ijtimoiy idrokni chuqurlashtirish. 5-bosqich. Y ak uniy refl ek siy a (5–7 daqiqa) Savollar: Bugun nimani anglab yetdingiz? Odamlarni idrok etishda nimalarga e’tibor berasiz? Bu bilim hayotingizda qayerda asqatadi? Xulosa: 28 “Ijtimoiyidrok–bufaqatboshqalarniko‘rishemas,balkiularnitushunishga harakat qilishdir.” 29 X ULOSA Olibborilgantadqiqotlarvakursishimateriallaritahlilishuniko'rsatadi ki, ijtimoiy idrok (sotsial perceptsiy a) shaxsning jamiyatda gi muvaffa qiyatli integratsiyasivasamaralimuloqotiuchunfundamentalahamiyatgaegabo' lgan murakkabpsixologikjarayondir.Ushbukursishidoirasidamavzuningnaza riy asoslario'rganilib,unirivojlantirishgaqaratilganamaliyusullarningta'limv a kasbiy faoliyatdagi samaradorligi chuqur tahlil qilindi. Quyidagi asosiy xulosalarga erishildi: Nazariy ahamiyati: Ijtimoiy idrok insonning o'zaro aloqalarni anglash, boshqalarni tushunish, baholash va ijtimoiy vaziyatlarga moslashish qobiliyatini belgilaydi. Bu jarayonstereotiplar,identifikatsiyavaempatiyakabimexanizmlarorqalia malga oshadi. Usullarningmaqsadi:Ijtimoiyidrokkayo'naltirilganusullarningasosiymaq sadi shaxsning shaxslararo munosabatlardagi xulq-atvorini optimallashtirish, kommunikativ kompetentligini oshirish va jamiyatda hamjihatlikni rivojlantirishdan iboratdir. Amaliyvositalar:Ijtimoiy-psixologiktrening(IPT),tizimlikuzatishva psixologiktestlarkabidiagnostikusullarijtimoiyidroknio'rganishvakorrek siya qilishningengmuhimvasamaralivositalaridir.Ularnazariybilimlarniamali y ko'nikmalar bilan birlashtirishga yordam beradi. Ta'limdagisamaradorlik:Ta'limsohasidabuusullarniqo'llashtalabalarn ing akademiknatijalariniyaxshilaydi,kognitivfaolliknioshiradi,stressdarajasi ni pasaytiradiva ijobiyo'quvmu hitini yaratadi.An'an aviy ta'lim sharoitida shaxslararo ko'nikmalar onlayn ta'limga nisbatan sezilarli darajada yuqori darajada shakllanadi. Kasbiyfaoliyatdaginatijalar:Kasbiyfaoliyatdaijtimoiyidrokusullari professionalmuvaffaqiyatningmuhimomilihisoblanadi.Ularjamoaviyish samaradorligini,xodimlaro'rtasidaishonchvahamjihatliknimustahkamla ydi, mutaxassisningkasbiy- axloqiyfazilatlarinirivojlantiradivaijtimoiymoslashuviga yordam beradi. 30 Xulosaqilibaytganda,ijtimoiyidrokkayo'naltirilganusullarnita'limvakasbi y faoliyatgaintegratsiyaqilishshaxsninghartomonlamakamoltopishi,jamiy atda faolishtiroketishivaprofessionalyutuqlargaerishishiuchunmustahkamza min yaratadi. 31 FOY DA LA N ILGA N ADA BIY OTLA R RO‘Y X A TI 1.Andreyeva G.M. Sotsialnaya psixologiya. Uchebnik – M.: “Aspekt Press”, 2003. 2.Karimova V.M. Ijtimoiy psixologiya. Darslik – T.: “Fan va texnalogiyalar”, 2012, 3.XaydarovF.A.,XalilovaN.I.Umumiypsixologiya.Darslik.–T.:“Ziyouz”, 2021. 4.GubriumJ.F.,&HolsteinJ.A.Analyzinginterpretativepractice.InN.Denzin & Y.S. Lincoln (Eds.), The handbook of qualitative research 5. Thousand Oaks, CA: SAGE Publications, 2000. 6.Schiffman H.R. Sensation and Perception: An Integrated Approach. 5th edition. -7.John Wiley & Sons, 2000. 8 . Rogers, C. (1970). Encounter Groups. PenguinBooksnternet. 9.Ijtimoiy psixologiya fanining predmeti va tadqiqot metodlari. – JDPI ARM, 2021. translates to: 10.The subject and research methods of the science of social psychology. 11.Umumiy sotsiologiya fanidan o'quv qo'llanma. – EduSocial.uz. translates to: Textbook on general sociology. 12.O'zbekistonRespublikasiPrezidentiningFarmoniPF-4947.// O'zbekiston Respublikasi qonun hujjatlari. 32

MUNDARIJA

KIRISH

I BOB.IJTIMOIY IDROK NIMA

1.1. Ijtimoiy idrok (sotsial perceptsiya) tushunchasi va uning psixologiyadagi o'rni

1.2. Ijtimoiy idrok jarayonlari: stereotiplar, identifikatsiya va boshqa mexanizmlar

I.bob yuzasidan xulosa

II BOB. IJTIMOIY IDROK JARAYONLARI

2.1. Ijtimoiy idrokni o'rganish usullarining asosiy maqsadi

Jamiyatni yaxshilash va hamjihatlikni oshirishda ijtimoiy idrokning ahamiyati

II.bob yuzasidan xulosa

III BOB. MUHIM USULLARI UMUMIY TASNIFI

Ijtimoiy-psixologik trening (IPT) va diagnostik usullar (kuzatish, testlar)

3.2. Ta'lim va kasbiy faoliyatda usullarning samaradorligi

III.bob yuzasidan xulosa

UMUMIY XULOSA

FOYDALANILGAN ADABIYOTLAR RO‘YXATI

Купить