Ijtimoiy iqtisodiyotning shakllanishi sharoitida daromadlar siyosati - Iqtisodiyot - Kurs ishlari

Dokument ma'lumotlari

Narxi	10000UZS
Hajmi	123.3KB
Xaridlar	0
Yuklab olingan sana	19 Mart 2026
Kengaytma	docx
Bo'lim	Kurs ishlari
Fan	Iqtisodiyot

Sotuvchi

Shoxa

Ro'yxatga olish sanasi 19 Mart 2026

0 Sotish

Ijtimoiy iqtisodiyotning shakllanishi sharoitida daromadlar siyosati

Sotib olish

O’ZBEKISTON RESPUBLIKASI
OLIY VA O ‘ RTA MAXSUS TA’LIM VAZIRLIGI
I JTIMOIY IQTISODIYOT FANIDAN
REFERATI
Tayyorladi:
Qabul qildi:
202 5
IJTIMOIY IQTISODIYOT

Mavzu: Ijtimoiy iqtisodiyotning shakllanishi sharoitida daromadlar
siyosati.
Reja:
Kirish
1. Turmush darajasi tushunchasi va ko’rsatkichlari
2. Bozor iqtisodiyoti sharoitida aholi daromadlari va ularning turlari
3. Iste’mol byudjetlarining mohiyati va turlari. Yashash minimumi va iste’mol savati .
4. Aholini ish bilan bandligining ijtimoiy-iqtisodiy mohiyati.
5. .Aholini ish bilan ta’minlashni tartibga solish
6. O‘zbekiston Respublikasida aholini ish bilan bandlik siyosati
7. Jahon moliyaviy-iqtisodiy inqirozi sharoitida aholini ish bilan bandligi oshirish
muammolarini hal etish yo‘llari.
Xulosa
Foydalanilgan adabiyotlar

Kirish
Ijtimoiy iqtisodiyotning shakllanishi sharoitida daromadlar siyosati masalasi zamonaviy
iqtisodiy islohotlarning eng dolzarb yo‘nalishlaridan biri hisoblanadi. Daromadlar siyosati
- bu davlat tomonidan aholi daromadlarini shakllantirish, taqsimlash va qayta taqsimlash
jarayonlarini tartibga solishga qaratilgan iqtisodiy va ijtimoiy chora-tadbirlar
majmuasidir 1
. U ijtimoiy barqarorlikni ta’minlash, aholining turmush darajasini oshirish,
kambag‘allikni kamaytirish hamda iqtisodiy o‘sishning ijtimoiy yo‘naltirilganligini
ta’minlashda muhim o‘rin tutadi. Bozor iqtisodiyotiga o‘tish jarayonida O‘zbekiston kabi
rivojlanayotgan davlatlar uchun daromadlar siyosati ikki asosiy vazifani bajaradi:
birinchidan, iqtisodiy o‘sish sur’atlarini ijtimoiy adolat bilan uyg‘unlashtirish;
ikkinchidan, aholining turli qatlamlari o‘rtasidagi daromad tafovutini maqbul chegaralarda
ushlab turish. Ijtimoiy iqtisodiyot esa bu jarayonning asosiy maydoni bo‘lib, unda inson
omiliga ustuvor e’tibor qaratiladi. Ya’ni, iqtisodiy o‘sishning bosh maqsadi faqat ishlab
chiqarish hajmini oshirish emas, balki inson salohiyatini rivojlantirish, adolatli mehnatga
yarasha haq to‘lash tizimini yo‘lga qo‘yishdan iborat bo‘ladi.
Daromadlar siyosati ijtimoiy iqtisodiyotning eng muhim tarkibiy qismi bo‘lib, unda
davlatning iqtisodiy, fiskal, mehnat va ijtimoiy himoya siyosati bir-biri bilan chambarchas
bog‘langan. Masalan, soliqlar, ijtimoiy nafaqalar, minimal ish haqi miqdori, pensiya
tizimi, ish haqi va bonuslar, subsidiya va transfer to‘lovlari - bularning barchasi
daromadlar siyosatini shakllantiruvchi asosiy mexanizmlardir. Shu boisdan, bu siyosatni
ishlab chiqishda faqat iqtisodiy ko‘rsatkichlar emas, balki aholining ijtimoiy holati,
bandlik darajasi, demografik o‘zgarishlar va mehnat unumdorligi kabi omillar ham
inobatga olinadi 2
.
Ijtimoiy yo‘naltirilgan iqtisodiyotning shakllanishi sharoitida daromadlar siyosatini
samarali olib borish uchun davlatning faol roli zarur. Chunki bozor mexanizmi o‘z-
o‘zidan daromadlar tengligini ta’minlay olmaydi. Bozor qonunlari sharoitida iqtisodiy
resurslarga egalik darajasi, malaka, mehnat unumdorligi, tadbirkorlik qobiliyati va kapital
1
Karimov, A. (2021). Ijtimoiy iqtisodiyot va daromadlar siyosatining nazariy asoslari . Toshkent: Iqtisodiyot va innovatsion
texnologiyalar jurnali.
2
O‘zbekiston Respublikasi Prezidentining 2022-yil 28-yanvardagi PF–60-son Farmoni “Yangi O‘zbekiston taraqqiyot
strategiyasi” to‘g‘risida.

to‘planishi kabi omillar daromadlar o‘rtasidagi farqni keskinlashtiradi. Shu sababli, davlat
o‘zining fiskal va ijtimoiy siyosat vositalari orqali bu tafovutni yumshatadi,
kambag‘allikka qarshi kurashadi, aholining ijtimoiy zaif qatlamlarini qo‘llab-quvvatlaydi.
O‘zbekiston Respublikasida oxirgi yillarda daromadlar siyosatini takomillashtirishga
alohida e’tibor qaratilmoqda. Prezident tashabbusi bilan amalga oshirilayotgan iqtisodiy
islohotlar doirasida mehnatga haq to‘lash tizimini liberallashtirish, eng kam ish haqini
bosqichma-bosqich oshirish, kambag‘allikni qisqartirish va aholining real daromadlarini
ko‘paytirish bo‘yicha aniq dasturlar ishlab chiqilgan 3
. Ayniqsa, “Har bir oila - tadbirkor”,
“Yoshlar daftari”, “Ayollar daftari” kabi dasturlar aholini faol iqtisodiy hayotga jalb etish,
ularga daromad topish imkoniyatlarini yaratish orqali ijtimoiy barqarorlikni
mustahkamlashga xizmat qilmoqda.
Daromadlar siyosati nafaqat iqtisodiy, balki ijtimoiy adolatni ta’minlash mexanizmi
sifatida ham muhim ahamiyat kasb etadi. Chunki aholining muayyan qismining daromadi
past bo‘lib qolsa, bu ijtimoiy norozilikka, iqtisodiy o‘sishning sekinlashishiga, iste’mol
bozorining qisqarishiga olib keladi. Shu boisdan, daromadlar siyosati ijtimoiy
iqtisodiyotning ustuvor yo‘nalishi sifatida doimiy takomillashtirilib borilishi zarur.
Ijtimoiy iqtisodiyotning shakllanishi sharoitida daromadlar siyosati - bu davlatning
iqtisodiy o‘sish bilan birga ijtimoiy adolatni ta’minlashga qaratilgan kompleks siyosatidir.
Uning samarali amalga oshirilishi natijasida aholining turmush darajasi oshadi, ijtimoiy
tenglik mustahkamlanadi, kambag‘allik kamayadi va jamiyatda iqtisodiy barqarorlik
kuchayadi. Shu boisdan, daromadlar siyosatini ilmiy asosda shakllantirish, uni ijtimoiy-
iqtisodiy strategiyalar bilan uyg‘unlashtirish ijtimoiy yo‘naltirilgan bozor iqtisodiyotining
muvaffaqiyatli rivojlanishining asosiy omillaridan biridir.
3
O‘zbekiston Respublikasi Iqtisodiyot va moliya vazirligi hisobotlari (2023-yil). Daromad siyosatini takomillashtirish bo‘yicha
chora-tadbirlar

Ишлаб чиқариш ва хизмат кўрсатиш соҳасининг ривожларини
Илмийғтехника тараққиёти
Аҳолининг маънавий-маърифий саъвияси
Бошқа омилларАҳоли эҳтиёжлари
Аҳоли турмуш даражаси1. Turmush darajasi tushunchasi va ko’rsatkichlari .
Aholining farovonlik darajasini ifodalash uchun "turmush darajasi", "xalq
farovonligi", "turmush faoliyati xavfsizligi", "turmush tarzi", "mehnat faoliyati
sifati", "turmush sifati" kabi turli xil tushunchalar qo’llaniladi. Ba’zan turli
atamalar bir mazmunni anglatsa, boshqa hollarda ular o’rtasidagi farq muayyan
xarakter kasb etadi, mazmuni sezilarli darajada farq qiladi. Shu bilan birga, mazkur
tushunchalarning o’zaro bog’liqligini qayd etish lozim.
O’zbekistonda aholining moddiy, ma’naviy, ijtimoiy ehtiyojlari qondirilish
darajasini ifodalaydigan "turmush darajasi" atamasi kengroq qo’llaniladi. Bunday
tavsif ko’proq turmush darajasi statistikasini xarakterlaydi. Shu bilan birga
turmush darajasi - ko’plab omillar yig’indisi ta’sirida bo’lgan o’zgaruvchan
jarayondir. Turmush darajasi muntazam o’zgarib turadigan turli ne’matlarga
bo’lgan ehtiyojlarning tarkibi va darajasi bilan, boshqa tomondan, ehtiyojni
qondirish imkoniyatlari, tovarlar va xizmatlar bozoridagi holat, aholi daromadlari,
mehnatkashlarning ish haqi bilan belgilanadi.
1- rasm . Aholi ehtiyojlari va turmush darajasiga ta ’ sir etuvchi omillar

Ammo ish haqi miqdori ham , turmush darajasi ham ishlab chiqarish va xizmat
ko ’ rsatish sohalari samaradorligining ko ’ lami , ilmiy - texnik taraqqiyot darajasi ,
aholining madaniy - ma ’ rifiy saviyasi va tarkibi , milliy xususiyatlar , siyosiy
hokimiyatga bog ’ liq (1 - rasmga qarang ).
70-80-yillarda "turmush tarzi" tushunchasi keng qo’llanilgan. Bunda hayot
faoliyatining sifat ko’rsatkichlari "turmush tarzi", miqdor ko’rsatkichlari esa
"turmush darajasi" bilan ifodalangan. Shuningdek, aholining turmush darajasini
xarakterlovchi boshqa atamalar va tushunchalar mavjud. Turmush darajasining eng
mufassal talqini quyidagicha: turmush darajasi - bu jismoniy, ma’naviy va
ijtimoiy ehtiyojlarning rivojlanish darajasi, qondirilganlik miqyosi va ularni
qoniqtirish uchun yaratilgan imkoniyatlarni aks ettiruvchi kompleks
ijtimoiy–iqtisodiy kategoriyadir. Bunday talqin turmush darajasining sifat va
miqdor ko’rsatkichlarini yanada to’liqroq ifodalashga imkon yaratadi.
Turmush darajasi inson (aholi) hayot faoliyatining ma’lum bir qirrasi
to’g’risida tasavvur beradigan ko’rsatkichlar tizimi bilan belgilanadi.
Turmush darajasi to’g’risida batafsil ma’lumot olish uchun aholi
daromadlari va ehtiyojlari, iste’mol darajasi va tarkibi, uy-joy, mol-mulk,
madaniy-maishiy buyumlar va boshqalar bilan ta’minlanganlik darajasini
chuqur o’rganish lozim.
Turmush darajasini ifodalovchi ko’rsatkichlar turli-tuman bo’lib, turmush
darajasi konsepsiyasi bilan uzviy bog’liq. Ayrim muhim ko’rsatkichlar 7.1-
jadvalda keltirilgan.
1- jadval
Hajmiy (absolyut) Ulush (o’rtacha)
Milliy daromad hajmi Iste’mol fondining milliy daromaddagi ulushi
Aholining nominal daromadlari Aholi jon boshiga to’g’ri keladigan real daromad
Ish haqi fondi O’rtacha va eng kam ish haqi
Tadbirkorlikdan olinadigan daromadlar Aholi jon boshiga to ’ g ’ ri keladigan
tadbirkorlikdan olinadigan o ’ rtacha daromad
Pensiya fondlari hajmi Pensiyaning o’rtacha va eng kam miqdorlari
Tovar aylanishi hajmi Aholi jon boshiga to ’ g ’ ri keladigan tovar

aylanishi
Bajarilgan xizmatlar hajmi Aholi jon boshiga to ’ g ’ ri keladigan xizmatlar
salmog ’ i
Uy–joy fondining hajmi Bir kishiga to’g’ri keladigan uy–joy hajmi
(kv.m., xona)
Iqtisodiyot tarmoqlarida ish bilan band aholining
soni Iqtisodiy faol aholi tarkibida bandlar va ishsizlar
salmog’i
Aholining jamg’armalari Jamg’armaning o’rtacha miqdori
Aholining tabiiy ko’payishi Yashash davri
Turmush darajasining asosiy ko’rsatkichlari
Ko’rsatkichlar alohida belgilar bo’yicha quyidagi turkumlarga ajratiladi:
umumiy va xususiy; iqtisodiy va ijtimoiy-demografik; obyektiv va subyektiv;
qiymat va natural; miqdor va sifat; iste’mol proporsiyasi va tarkibi
ko’rsatkichlarlari; statistik ko’rsatkichlar va boshqalar. Turmush darajasi
ko’rsatkichlari umumiy va xususiy turlarga ajratiladi. Umumiy ko’rsatkichlarga
1)milliy daromad; 2)iste’mol fondi (iqtisodiyot tarmoqlarining bevosita iste’molga
yo’naltirilgan mahsulotlari); 3) milliy boyliklar iste’mol fondi (to’plangan iste’mol
mulklari – turar joylar, madaniy-maishiy binolar, buyumlar) kabilarning aholi jon
boshiga to’g’ri keladigan ulushi kiritiladi. Bu ko’rsatkichlar jamiyat ijtimoiy-
iqtisodiy taraqqiyotining umumiy darajasini ifodalaydi.
Xususiy ko’rsatkichlardan 1) iste’mol darajasi va usullari; 2) mehnat
sharoitlari; 3) turar joy ta’minoti va maishiy qulayliklar; 4) ijtimoiy-madaniy
xizmat ko’rsatish darajasi; 5) bolalarni tarbiyalash sharoitlari; 6) ijtimoiy ta’minot
va boshqalarni keltirib o’tish mumkin. Mazkur ko’rsatkichlar ijtimoiy taraqqiyot
bilan bog’liq, ammo aholi (mehnatkashlar)ning ma’lum guruhlari, hudud va
boshqalar bo’yicha aniqlashtirilgan.
Iqtisodiy ko’rsatkichlar inson va jamiyat hayotining iqtisodiy jihatlarini,
ehtiyojni qondirishning iqtisodiy imkoniyatlarini ifodalaydi. Jamiyat iqtisodiy
taraqqiyoti va har bir insonning farovonligi (nominal va haqiqiy daromadlar, ish
bilan bandlik va boshqalar) darajasini aks ettiruvchi ko’rsatkichlar iqtisodiy
ko’rsatkichlar sirasiga kiritiladi. Bu ko’rsatkichlar ishchi kuchini (aholini) takror

ishlab chiqarish bilan uzviy bog’liq bo’lib, uning iqtisodiy asoslarini ochib beradi.
Bu, ayniqsa, aholi daromadlari salmog’i va ularni differensiasiyalashda yaqqolroq
namoyon bo’ladi.
Ijtimoiy-demografik ko’rsatkichlar aholining yoshi, jinsi, kasbiy-
malakaviy tarkibini, ishchi kuchini jismoniy takror ishlab chiqarishni ifodalaydi.
Ular ijtimoiy ko’rsatkichlarda o’z aksini topadi va ijtimoiy soha, umuman,
iqtisodiyot taraqqiyoti bilan mustahkam aloqada. Bu omillar aholishunoslikning
tabiiy asoslari, ya’ni aholi, uning ayrim guruhlari sonining o’zgarishi, umr ko’rish
davri haqida tasavvur hosil qiladi.
Ko’rsatkichlarning obyektiv va subyektiv turlarga bo’linishi insonlar hayot
faoliyatidagi o’zgarishlarni asoslash zarurati bilan izohlanadi. Obyektiv
ko’rsatkichlar obyektiv (iqtisodiy, texnik va hokazo) bazaga ega bo’lsa, subyektiv
ko’rsatkichlar aholi guruhlari yoki alohida shaxslarning mehnat, oilaviy
munosabatlar, daromadlar, ish, turmush tarzi va shu kabilardan qoniqishi bo’yicha
hisobga olinadi.
Qiymat va natural ko’rsatkichlar . Qiymat ko’rsatkichlari barcha daromad
ko’rsatkichlari va pul ko’rinishidagi boshqa ko’rsatkichlar (tovar aylanishi,
xizmatlar, tashishlar, pul jamg’armalari va qo’yilmalari va hokazolarning hajmi)ni
o’z ichiga oladi.
Natural ko’rsatkichlar natural birliklarda (dona, kv.m., kub m. va
hokazolar) o’lchanadigan muayyan moddiy ne’matlar va xizmatlar - oziq-ovqat
mahsulotlari, energiya iste’moli, mol-mulk, turar joylar, madaniy-maishiy tovarlar
ta’minotining hajmini ifodalaydi.
Turmush darajasini ifodalashda miqdor va sifat ko’rsatkichlari muhim
ahamiyatga ega. Miqdor ko’rsatkichlari muayyan moddiy ne’matlar va xizmatlar
iste’mol hajmini aniqlaydi. Sifat ko’rsatkichlari esa aholi farovonligini sifat
jihatdan baholash imkonini beradi. Ular moddiy ne’matlar, xizmatlar iste’mol
tarkibi, ovqatlanish, ma’lumot, malaka, uzoq muddatga muljallangan ijtimoiy-
maishiy buyumlar bilan ta’minlanganlik darajasi kabilarni o’z ichiga oladi.

Aholi farovonligi proporsiyasi va taqsimot tarkibining (aholi qatlamlarini
daromadlar bo’yicha taqsimlanishi, daromadlar va iste’molni konsentrasiyalash
hamda differensiyalash ko’rsatkichlari va boshqalar) ifodalovchi ko’rsatkichlarni
mustaqil ko’rsatkichlar sifatida ajratib ko’rsatish mumkin.
Statistik ko’rsatkichlar . Statistik ko’rsatkichlar turmush darajasi
ko’rsatkichlari tizimida muhim o’rin tutadi.
Bozor iqtisodiyoti munosabatlari sharoitida ilgari qabul qilingan tasnifdan
foydalanish deyarli mumkin emas, chunki sho’rolar davrida tarkib topgan 280 dan
ortiq ko’rsatkichni baholash juda murakkab va shu bilan birga so’nggi yillarda
ijtimoiy taraqqiyotning yunalishlari, hisob yuritish va hisobot amaliyoti tub
o’zgarishlarga yuz tutdi va mamlakatda milliy manfaatlarni himoya qiluvchi
iqtisodiy omillar muhim o’rin tutadi.
Hozirgi paytda yuzaga kelgan sharoitlarni hisobga olib, bozor iqtisodi
sharoitlariga muvofiqlashtirilgan quyidagi yangi ko’rsatkichlar tizimi taklif etiladi:
1) umumlashtiruvchi ko’rsatkichlar (ichki yalpi mahsulot, iste’mol fondi,
turmush qiymati i n deksi va boshqalar);
2) aholi daromadlari;
3) aholi iste’moli va xarajatlari;
4) aholining pul jamg’armalari;
5) jamg’arilgan mol-mulklar va turar joylar;
6) aholining ijtimoiy tabaqalanishi;
7) aholining kam ta’minlangan tabaqalari.
Bu tizim ham kamchiliklardan butunlay xoli bo’lmasa g’ da, u sho’rolar
davrida foydalanilgan tasnifga qaraganda ixcham, hisob yuritish uchun qulay va
turmush darajasining asosiy ko’rsatkichlarini aks ettiradi.

2. Bozor iqtisodiyoti sharoitida aholi daromadlari va ularning turlari .
Iqtisodiyotda bir-biriga bog’liq bo’lgan munosabatlar borki, ularni hal
qilmasdan mamlakatning farovonligini oshirish mumkin emas. Shular qatorida:
I. aholi daromadlarining pasayishi;
II. ishsizlikning paydo bo’lishi;
III. inflyasiya va hokazo 4
.
Hozirgi davrda O’zbekistonda korxonalarning aksariyat qismi davlat
tasarrufidan chiqarilgan. Lekin asosiy daromad keltiruvchi manbalar davlat
qo’lida. Murakkab va ko’p xarajatlar talab qiladigan tadbirlarni amalga oshirish
uchun davlat sektorining ahamiyati kuchaya boradi. Soliq tizimini to’g’ri yo’lga
qo’yish, daromadi ko’p bo’lgan korxonalardan yuqori soliq undirilib, kam
rivojlanayotgan sohalarni oyoqqa turg’azish zarurati paydo bo’ladi.
Bozor iqtisodiyotiga o’tishning O’zbekiston modeliga muvofiq ichki bozorda
tovarlar narxi va xizmatlar tarixi boshqa hamdo’stlik mamlakatlaridagi singari
birdaniga erkinlashtirilmadi, bosqichma-bosqich amalga oshirildi. Birinchi bosqich
1991 yilning ikkinchi yarmidan 1994 yil iyul oyigacha, ya’ni milliy valyuta
kiritilgunga qadar, yumshoq pul-kredit va byudjet siyosati zaminida daromadni
shakllash sohasida liberal siyosat amalga oshirilgan davrni o’z ichiga oladi.
Daromadlar siyosati nuqtai nazaridan birinch i bosqich quyidagi asosiy xususiyatlar
bilan belgilanadi :
 A holi pul daromadlari ustidan zaif nazorat ;
 A holi yalpi daromadlarida iste’mol subsidiyalarining salmoqli vazni;
 F uqarolar tomorqa maydonlarining kengayishi hisobiga aholi natural
daromadlari yangi manbalarining shakllanishi;
 N orentabel ishlab chiqarish sohalarida band bo’lganlarni «avaylab»
olib chiqish hisobiga rasmiy ishsizlik darajasini sekin o’sish hamda «Bankrotlik
to’g’risida» qabul qilingan Qonunning samarali ta’sir o’tkazmasligi.
4
G‘ulomov, S. & Muminov, N. (2020). O‘zbekiston iqtisodiyotida daromadlar siyosati va ijtimoiy islohotlar tajribasi . Toshkent:
“Iqtisodiyot” nashriyoti.

Ikkinchi bosqichda – 1994-1996 yillar mobaynida, qat’iyroq pul-kredit va
byudjet siyosati qo’llanila boshlaganida, daromadlar siyosati ham o’zgarishlarga
duch keldi.
Daromadlar siyosatining mazkur bosqichini izchil o’tkazish natijasida 1996
yilga kelib quyidagilarga erishildi:
 aholi pul va yalpi daromadlarining o’sishi boshlandi;
 daromad shakllanishi manbalari tarkibida ishbilarmonlik faoliyati,
mulkchilik, shaxsiy yordamchi xo’jalik yuritish va boshqa daromadlar ulushi
ko’tarildi.
Ishlab chiqarishning pasayishi, amalga oshirilayotgan ishlab chiqarishni
qayta shakllantirish, yashirin ishsizlikning o’sishi aholi qo’lidagi real daromadlarga
ta’sir etdi va ular 1991-1995 yillar mobaynida amalda ikki baravarga pasaydi.
Ayniqsa real daromadlarining pasayishi byudjet hisobidan yashayotgan aholida
namoyon bo’ldi. Chunki byudjet sohasida sobit daromadlariga soliq solish osonroq
bo’lib, yangidan paydo bo’layotgan xususiy sektorda odamlar ish haqiga soliq
solish qiyinroq ko’chadi. Shuning uchun soliqning asosiy og’irligi aholining sobit
daromadli qatlamlariga tushadi.
Ayni paytda xilma-xil ishbilarmonlik faoliyati turlaridan olinadigan
daromadlar o’sdi hamda qishloq xo’jalik mahsulotlarini sotishdan olingan foyda
ko’paydi. Aholi daromadlarining ortishi ish bilan bandlik oshishiga olib keldi.
Masalan, hozirgi kunga kelib aholi ish bilan bandligining mintaqaviy dasturlari
asosida qishloq joylarda yashovchilarning 200 ming nafardan ortig’i ishga
joylashdilar, bularning 90%dan ortiqrog’i iqtisodiyotning nodavlat sektorida
mehnat qil moqda . Ularning 40%dan ziyodrog’i xususiy mehnat faoliyatining turli
shakllarida, 20%i atrofidagilar kichik biznes tarzidagi xususiy tadbirkorlik bilan
shug’ullanishga kirishdilar.
Davlat statistika qo’mitasi tomonidan o’tkazilgan tanlab oluv tekshirishlariga
ko’ra, oilalarning umumiy daromadlari tarkibida tadbirkorlik faoliyatidan daromad
olish birmuncha yuqori –22,0% bo’lib, bu aholining shakllanib kelayotgan bozor
sharoitlariga moslashayotganidan dalolatdir.

Aholi daromadlarining ortishi iste’mol bozori ta’minlanishining
yaxshilanishi bilan birga kechdi. O’zbekistonlik ishlab chiqaruvchilar tovar ishlab
chiqarishining ortishi bozorda talab va takliflarning baravarlashuviga sezilarli ta’sir
qildi.
Chakana tovar aylanuvi hajmi qiyosiy baholarda 12,7% ortib, 497,9 mlrd .
so’mni tashkil etdi. Aholi jon boshiga tovar aylanuvi 21 ming so’mdan ortdi, bu
esa 1996 yil darajasidan 2 baravar yuqoridir.
Pullik xizmat hajmi 21,2%ga yetib, 70,3 mlrd so’mni tashkil qildi. Aholi jon
boshiga pullik xizmatlardan foydalanish 2 baravardan ham ko’proq ortdi.
Aholining tadbirkorlik va xususiy mehnat faoliyati sohasida ishlashdan
olayotgan daromadlari ortayotganligi tamoyiliga ijobiy baho bergan holda, ish
haqining rag’batlantiruvchilik roli pasayib borayotganligi tamoyilini ham qayd
qilish kerak. Bu esa aholini soliqqa tortilishdan bekitiqcha ikkinchi va uchinchi
daromad manbalarini qidirib topishga undaydi. Bundan tashqari, ish haqining
unumsiz darajasi ishlab chiqaruvchilar mehnatini, ijodiy mehnatni
rag’batlantirmaydi va uning sifati tobora pastlashiga olib keladi. Ta’lim va
sog’liqni saqlash sohasida o’rtacha ish haqi darajasining pastligi ayniqsa
tashvishlanarlidir, zero bu hol ta’lim muassasalarida o’qitish-o’rgatishning va
davlat shifoxonalarida davolash sifatining pastligiga sabab bo’ladi.
Oilalarning umumiy daromadi shakllanishida shaxsiy tomorqa xo’jaliklari
daromadi hissasining ortishi davom etmoqda.
Tomorqa ilgaridan mavjud bo’lgan bozor xo’jaligidir. Avvallari ham u erkin
ishlovchi xo’jalik uchun muhim daromad manbai hisoblangan, oziq-ovqat
ta’minotiga o’z hissasini qo’shgan, dehqon bozorini to’ldirgan, hatto chetga
mahsulot chiqarishda qatnashgan. Tomorqa mayda tovar xo’jaligi sifatida bozor
iqtisodiyoti talablariga mos tushadi. Aslida islohotlar aholiga tomorqa uchun yer
ajratishdan boshlangandi. Jami 500 ming gektar yer berildi, natijada bugungi
kunga kelib aholi ixtiyoridagi yer maydoni 650 ming gektarni tashkil etdi.
Tomorqa xo’jaligini davlat har taraflama qo’llab-quvvatladi, bu soha soliq yukidan
forig’ etildi, uning sohiblari nimaiki zarur bo’lsa, erkin bozordan sotib olish

imkoniga ega bo’ldilar. To’la-to’kis erkinlik uning rivojini ta’minladi va, tabiiyki,
daromadga baraka kirdi. Agar 1991 yili aholining o’z xo’jaligidan olgan
mahsulotini sotishdan tushgan pul umumiy daromadning 9,7 foizini tashkil etsa,
bugungi kunga kelib bu ko’rsatkich 22-25 foizga yetdi. Demak, tomorqaning
daromaddagi hissasi 2,5 marta oshdi. Bozorni to’ldirib turish tomorqa sohiblariga
daromad keltiradi, albatta. Endilikda tomorqadan kelgan pul daromadi ishchi va
xizmatchilar oilasi daromadining 4,5 foizini tashkil etsa, bu ko’rsatkich
tadbirkorlik qiluvchilar (fermerlar)da 27,3 foiz, jamoa xo’jaligi a’zolarida 29,9
foiz, nafaqadorlarda 11,9 foizni tashkil etdi. Umuman olganda, aholining hamma
qatlamlari uchun tomorqa yaxshigina daromad manbaiga aylandi.
Tomorqa xalqimizning mehnatsevarligini yorqin ifoda etuvchi oilaviy
xo’jalikdir. Tomorqa daromad manbai sifatida yaqin orada o’z ahamiyatini
yo’qotmaydi, chunki u mohiyatan bozor xo’jaligidir 5
.
Aholi daromadlari - bu aholi yoki uning oila a’zolari tomonidan ma’lum
davr ichida olingan yoki ishlab chiqarilgan pul va natural mablag’lar
yig’indisidir. Inson hayotida aholining talab-ehtiyojlar darajasi va tarkibi
daromadlarning bevosita miqdoriga bog’liqdir.
Daromadlar darajasini tahlil etish, o’lchash va taxmin qilish uchun
daromadlarning har-xil turlari va ko’rsatkichlaridan foydalaniladi. Ana shuning
uchun ham ulardan eng ko’p tarqalgan turlarini ko’rib chiqishimiz zarur.
Daromadlar pul va natural shakllari. Aholining pul daromadlari
mehnatkashlar uchun ish haqi hisobidagi barcha pul mablag’lari tushumi;
pensiyalar, stipendiyalar, turli nafaqalar; mulkdan foiz, dividendlar, renta
ko’rinishidagi daromadlar; aksiyalar, qimmatli qog’ozlar, ko’chmas mulk, chorva
hayvonlari, tomarqa xo’jaligi mahsulotlari, turli buyumlar va boshqa tovarlarni
sotishdan tushadigan pul tushumlari, turli xizmatlar ko’rsatish uchun haqlar va
hokazolardan tashkil topadi. Aholi daromadlarini oshirishda O’zbekiston
Respublikasi Prezidentining «2005 yil 1 oktyabrdan boshlab ish haqi, pensiya,
stipendiya va ijtimoiy nafaqalar miqdorini oshirish to’g’risida»gi Farmoni muhim
5
Jo‘rayev, A. (2019). O‘zbekiston qishloq xo‘jaligida tomorqa xo‘jaliklarining iqtisodiy ahamiyati . Toshkent: “Fan va
taraqqiyot” nashriyoti.

ahamiyat kasb etadi. Ushbu Farmonga ko’ra, eng kam ish haqi amaldagi 7835
so’mdan 9400 so’mga oshdi, byudjet tashkilotlari, muassasalari xodimlarining ish
haqi, barcha turdagi pensiyalarning miqdori, oliy o’quv yurtlari talabalari, o’rta
maxsus va hunar-texnika o’quv yurtlari o’quvchilarining stipendiyalari va ijtimoiy
nafaqalar o’rta hisobda 1,2 baravar oshirildi.
Aholining natural daromadlari - qishloq xo’jaligi mahsulotlarining barcha
tushumlari: dehqonchilik, chorvachilik, parrandachilik mahsulotlari, bog’-
qo’rg’on, sabzavot-poliz ekinlari uchastkasi, shaxsiy tomorqa, tabiat in’omlaridan
shaxsiy, oilaviy ehtiyojlar uchun tayyorlanadigan mahsulotlar kabi tushumlardan
iborat.
Pul va natural daromadlarning nisbati tez-tez o’zgarib turadi, ammo pul
shakli ko’proq tarqalgan. Odatda, aholining kambag’al qatlamlarida natural
daromadlar hissasi yuqori bo’ladi. Iqtisodiy vaziyat yomonlashgan davrda natural
daromadlar salmog’i oshib ketadi, jamoa xo’jaliklari dehqonlarida natural
daromadlar hissasi sanoat ishchilari natural daromadlari hissasiga nisbatan doimo
yuqori bo’ladi, buni byudjet tadqiqotlari ham tasdiqlaydi.
Daromadlarning bir qismi moddiy farovonlikni ta’minlashga, boshqa qismi
xizmatlardan foydalanish uchun sarflanadi. Ehtiyojlar tarkibiga pul
daromadlarining oshishigina emas, balki aholi tarkibining o’zgarishi, uning ilmiy-
madaniy saviyasi o’sishi ham ta’sir etadi.
Daromadlarni nominal, ixtiyordagi va real daromadlarga ajratiladi. Nominal
daromadlar soliq, narxlarni hisobga olmagan holdagi pul daromadlari miqdorini
tavsiflaydi. Ixtiyordagi daromadlar - bu soliq va boshqa majburiy to’lovlar
hisobdan chiqarilgandan keyin qolgan nominal daromadlardir. Demak, ular
aholining jamg’arish va ehtiyojlarni qondirish uchun foydalanadigan mablag’larini
o’z ichiga oladi. Real Ixtiyordagi Daromadlar tariflar, baholar indeksini hisobga
olgan holda hisoblanadi va nominal daromadlarning real xarid qobiliyatini
ko’rsatadi. Real ixtiyordagi daromadlar quyidagicha hisoblanadi:
RID q(ND-ST)*J
pxk
Bunda: ND - nominal daromadlar (so’m);

ST - soliqlar, majburiy to’lovlar (so’m);
J
pxk - pulning xarid qobiliyati indeksi (narxlar indeksiga teskari
kursatkich).
Ish haqi, tadbirkorlik daromadlari, ijtimoiy transfertlar va boshqalar pul
daromadlarining asosiy manbalaridir.
Ko’p yillar davomida ish haqi sifatida olingan daromadlar aholi
daromadlarining asosiy manbasi vazifasini o’tagan. Bozor munosabatlariga o’tish
sharoitida daromadlar salmog’ida ish haqining ulushi kamaydi va 1999 yilda 28,0
foizni tashkil etdi.
Bozor iqtisodiyotiga o’tishda mehnatga yarasha haq to’lash tamoyili
buzilishining obyektiv sabablari mavjud, jumladan, ishlab chiqarish hajmining
qisqarishi va daromadlar yangi manbalarining paydo bo’lishi (tadbirkorlik
faoliyatidan va mulkdan olinadigan daromadlar). Bu qisqarish ijtimoiy transfertlar
sifatida shakllanadigan daromadlar manbai bo’lgan ijtimoiy fondlarga mablag’
ajratilishining kamayishiga olib keladi.
Nominal (ya’ni belgilangan) va real ish haqlarini ajratish lozim. Nominal ish
haqi soliq va majburiy to’lovlar chegirilmagan ish haqi yig’indisidir. Ixtiyordagi
ish haqi – bu, daromad solig’i va pensiya fondiga majburiy ajratmalar hisobdan
chiqarib tashlangandan keyin qolgan ish haqi yig’indisidir. Real ish haqi – bu,
soliq, narxlar va tariflarning o’zgarishini hisobga olgan holdagi nominal ish haqi,
ya’ni nominal ish haqi hisobiga olish mumkin bo’lgan real moddiy boyliklardir.
Masalan, nominal ish haqining 20 foizga, narxlarning esa 15 foizga o’sishi
(soliqlar o’zgarmagan takdirda) Real ish haqining 4,3 foizga o’sishiga olib kelishi
mumkin (120 :115 x 100 q 104,3).
Real ish haqi quyidagicha aniqlanadi:
RIH q (NIH-SA) x J
pxk
Bunda: N IH - nominal ish haqi (so’m);
SA – soliqlar, ish haqidan majburiy ajratmalar (so’m).
Foyda - ijtimoiy ishlab chiqarishda band bo’lgan ishchilar uchun qo’shimcha
daromad manbaidir. Sof foyda hisobiga investisiyalar, innovasiyalardan olinadigan

daromadlar, dividendlar, monopoliyalar daromadlari, ba’zi ijtimoiy to’lovlar,
imtiyozlar va hokazolar amalga oshiriladi.
Bozor iqtisodiyoti sharoitida daromadlarning yangi manbai - tadbirkorlikdan
keladigan daromadlar yoki tadbirkorlik daromadlari paydo bo’ladi. Bu
daromadlar tadbirkor bajaradigan funksiya uchun mukofotdir (ishni, kapitalni,
tabiiy resurslarni tovar ishlab chiqarish va xizmat ko’rsatish uchun yo’naltirish;
firmani boshqarish, innovasiyalarni kiritish bo’yicha qarorlar qabul qilish,
tavakkalchilik bilan mablag’ sarflash). Bu daromadlar tadbirkor tomonidan kredit
uchun foiz to’langandan keyin qoladigan foyda hisobiga shakllanadi.
O’zgaruvchan bu miqdor boshqarishning natijasiga bog’liq bo’ladi. Foyda qonuniy
va noqonuniy, xo’jalikning samaradorligiga bog’liq yoki bog’liq bo’lmagan tarzda
yuzaga kelishi mumkin. Aholi daromadlarining muhim manbasi ijtimoiy iste’mol
fondlari bo’lib, iste’molni jamoa shakli orqali taqsimlash usulidir.
Daromadlarning bu manbasiga, turli baholarga qaraganda, aholi jon boshiga to’g’ri
keladigan umumiy daromadning 1/5 qismidan 1/3 qismi to’g’ri keladi. Bunda
ijtimoiy iste’mol fondlari dan to’lanadigan to’lovlar, xizmatlar, imtiyozlarning
ikki xil shaklini ajratish mumkin: pulli va pulsiz shakllar.
Pulli shakldagi ko’plab mablag’lar pensiya ta’minoti (yosh, nogironlik, staj,
boquvchisini yo’qotganlik bo’yicha), bolalar, ishsizlik nafaqalari to’lash va
hokazolar uchun sarflanadi va ijtimoiy transfertlar deyiladi.
Ijtimoiy transfertlar - fuqarolarga (davlat byudjetidan yoki maxsus
fondlardan) - ularning ish natijasi, tadbirkorlik faoliyati yoki shaxsiy mulkdan
(pensiya, nafaqa, stipendiya va hokazolar) olinadigan daromadlariga bog’liq
bo’lmagan holda - to’lanadigan to’lovlardir.
Mehnat motivasiyasida ish haqi va ijtimoiy transfertlarning nisbati muhim.
Daromadlar tarkibida ish haqining ulushi ustun bo’lsa, faol mehnat, tadbirkorlik,
tashabbus rivojlanadi, agar ijtimoiy transfertlar hissasi oshib ketsa, ko’pincha
boqimandalik kayfiyati kuchayadi 6
.
6
Abdurahmonov Q.X., Xolmo‘minov Sh.R., Zokirova N.Q.. Personalni boshqarish . Oliy o‘quv yurti studentlari uchun darslik –
T.: “O‘qituvchi” NMIU, 2008 y. .- 656 b

Shaxsiy (oilaviy) daromadlar miqdori yig’indisi pul daromadlari va natural
daromadlardan tashkil topadi. Natural daromadlar shaxsiy tomorqa va uy
xujaligidan olinadigan hamda aholining ta’lim, tibbiy xizmat va hokazolarni
ta’minlovchi pulsiz daromad turlaridan vujudga keladi.
Shaxsiy tomorqa xo’jaligi shaxsiy va oilaviy daromadlarning shakllanishida
muhim rol o’ynaydi.
Jamiyat rivojlanishining murakkab ijtimoiy-iqtisodiy davrida shaxsiy
tomorqa xo’jaligi aholining ba’zi guruhlari uchun asosiy daromad manbai bo’lib
qoladi.
Oila byudjeti. Oila - qarindosh bo’lgan yoki boshqa xususiyatlari bilan
bog’langan, birga yashayotgan va birgalikda xo’jalik yuritayotgan shaxslar
jamoasidir. Keyingi yillarda oila iqtisodiyotiga qiziqish o’sdi. O’zbekistonda milliy
hisob-kitob tizimiga o’tilishi munosabati bilan uy xo’jaligiga iqtisodiyotning
muhim subyektlaridan biri sifatida qaralmoqda. Hozirgi sharoitda uy xo’jaligining
umumiy daromadlarini o’lchash aholiga manzilli ijtimoiy yordam ko’rsatish,
soliqqa tortish tizimini oqilona tashkil etishda muhim ahamiyat kasb etmoqda. Uy
xo’jaligi birga yashayotgan va umumiy byudjetga ega bo’lgan bir yoki bir necha
shaxs tomonidan olib boriladi. Odatda, uy xo’jaligi a’zolar soni bo’yicha oila bilan
mos keladi, ammo ba’zi holatlarda bir necha oilalar birgalikda uy xo’jaligi yuritishi
mumkin.
"Uy xo’jaligi" atamasini turlicha ifodalash mumkin, masalan:
- oilani statistik belgilash;
- an’anaviy uy ishlari yig’indisining umumlashma nomi (bolalarga qarash,
ovqat tayyorlash, kir yuvish, uy tozalash, oddiy ta’mirlash ishlari va h.k.);
- oilaning daromad-kategoriya, daromad-mulk va xarajat-iste’mol tavsiflarini
o’z ichiga oluvchi statistik ijtimoiy-iqtisodiy tushuncha.
Oilalar daromadlarining shakllanishi nuqtai nazaridan uy xo’jaligining
quyidagi funksiyalari muhim: 1) mehnat ishlab chiqarish funksiyasi; 2) iqtisodiy
nomehnat funksiyalar (uy xo’jaligining umumiy daromadlari asosiy manbai).

Birinchisiga quyidagilar kiradi: yakka tartibdagi mehnat faoliyati, ya’ni uy
sharoitida kiyim-bosh, poyabzal tikish, mebel yasash, maishiy xizmat ko’rsatish;
agrar faoliyat, ya’ni yer, yer uchastkasining barcha turlaridan foydalanish;
an’anaviy uy ishlari - ovqat tayyorlash, bolalarga qarash, kir yuvish, uy tozalash,
kiyim, poyabzalni ta’mirlash va h.k.; yakka tartibdagi oilaviy savdo - ilgari
to’plangan oilaviy mulkni sotish, turli tovarlarni olib-sotish.
Iqtisodiy nomehnat funksiyalar: oilaviy lizing (uy, dala-hovli, yer, avtomobil,
qayiq kabilarni ijaraga berish va shu kabi); bo’sh turgan pullarga qimmatli
qog’ozlar (veksellar, obligasiyalar, aksiyalar va h.k.) sotib olish va foydalanish.
Oila daromadlarining asosiy qismi mehnatda, ijtimoiy ishlab chiqarishda
qatnashishdan olinadigan daromad, ijtimoiy trasnfertlardan yuzaga keladi.
Oila byudjeti daromad va xarajat qismlarga bo’linadi Oilaning daromadlari
va xarajatlariga ta’sir etuvchi omillar oilaning turi (soni va ijtimoiy-demografik
tarkibi, "ishlovchilar" va boqimandalarning o’zaro nisbati va shu kabilar), ish bilan
bandlik xarakteri, olinadigan daromadlar darajasi, uy-joy, madaniy-maishiy
buyumlar bilan ta’minlanganligi, turar joyi, joylashish xarakteri, istiqomat
qiladigan hududi va hokazolar bilan bog’liq. Oila byudjetini tekshirish asosida
ishchi va xizmatchilar, kolxozchilar va alohida pensionerlar oilalarining
daromadlari yig’indisi hisoblab chiqiladi. Daromadlar yig’indisi tarkibiga ish haqi
(jamoa xo’jaliklari a’zolariga haq to’lash), pensiyalar, stipendiyalar, nafaqalar va
ijtimoiy iste’mol fondlaridan boshqa to’lovlar kiradi, jumladan, bolalarni
maktabgacha tarbiya muassasalarida, bolalar lagerlarida tarbiyalash uchun
dotasiyalar, shuningdek, sanatoriyalar, dam olish uylariga bepul va imtiyozli
yo’llanmalar qiymati, shaxsiy tamorqa xo’jaligidan olinadigan daromadlar ham
kiradi.
Bozor iqtisodiga o’tish yillarida oilalar umumiy daromadlari shaxsiy umumiy
daromad va aholining yalpi daromadlari tarkibi o’zgarishlarga yuz tutadi va bu
o’zgarishlar quyidagilarda namoyon bo’lmoqda:
1) ish haqi daromadlarning asosiy qismini tashkil etadi, ammo uning
salmog’i pasaymoqda;

2) Ijtimoiy Iste’mol Fondidan to’lovlar barcha daromadlarning taxminan 1/6
qismini tashkil etadi va o’sib borishi kuzatilmoqda;
3) shaxsiy tomorqa xo’jaligidan olinadigan daromadlar salmog’i oshib
bormokda, aholi iste’mol muammosini o’z kuchi bilan hal etishga urinayotgan
hozirgi murakkab iqtisodiy vaziyatda bu tabiiy holdir.
4) boshqa manbalar salmog’i oshib bormoqda va bu o’sishning davom etishi
kutilmoqda;
5) bozor iqtisodiyoti sharoitida ishga layoqatli har bir inson o’z moddiy
farovonligi uchun o’zi ma’suldir.
Oila byudjeti asosida oilaning iste’mol daromadi hisoblab chiqiladi, u
umumiy daromadlardan farqli o’laroq, o’z mazmun-mohiyati jihatidan oilaning
soliq va jamg’armalari chiqarib tashlangandan so’ng qolgan pul xarajatlariga
to’g’ri keladi. Uning hajmi, miqdori xarajat turlariga qarab taqsimlanadi.
Oilaning umumiy daromadlarini tahlil etishda quyidagi ko’rsatkichlar
hisoblab chiqiladi:
 ovqatlanish xarajatlari;
 nooziq - ovqatlarni sotib olish xarajatlari ;
 maishiy xizmat , soliq , yig ’ imlar , to ’ lovlar xarajatlari ;
 naqd pul , jamg ’ arma banklariga qo ’ yilgan jamg ’ armalar , chorva ,
parranda va boshqalar tabiiy ko ’ payishi natijasida jamg ’ armalarning oshishi .
Statistik amaliyotda , shuningdek , ta ’ lim olish , tibbiy xizmat qiymati va uy -
joy uchun dotasiyalar ham qo ’ shilgan umumiy daromadlar miqdori ham hisoblab
chiqiladi . Bu ko ’ rsatkichlardan , odatda , xalqaro tekshiruvlarda foydalaniladi .

3. Iste ’ mol byudjetlarining mohiyati va turlari . Yashash minimumi va iste’mol
savati .
Daromadlar darajasini oshirish muammolarini hal etishda iste’mol byudjeti
asosida aholini minimal daromad bilan ta’minlashga alohida e’tibor qaratish lozim.
Iste’mol byudjeti moddiy va ma’naviy ne’matlar va xizmatlar iste’moli
salmog’i va tarkibining qiymati bahosi hamda soliqlardan iborat. Ehtiyojni
qondirish darajasiga qarab, moddiy ta’minlanganlik minimumi, rasional va elitar
iste’mol byudjetlari mavjud. Ular aholining quyi, o’rta va yuqori (juda yuqori)
daromadli guruhlariga muvofiq hisoblanadi. Shuningdek, haqiqiy va me’yoriy
byudjetlar ham mavjud, me’yoriy byudjetlar daromadlar siyosatining ijtimoiy
normativlaridan biridir. Iste’mol byudjeti faqat aholi guruhlari uchun emas, balki
mamlakat hududlari uchun ham belgilanishi mumkin. Bunda hisob-kitobning turli
xillaridan foydalaniladi: me’yoriy (tovar va xizmat iste’moli va ularning haqiqiy
bahosi normativlari asosida); statistik (aholining ayrim qatlamlari ega bo’lgan real
daromadlar darajasida); murakkab (ovqatlanish me’yorlari va amaliy xarajatlar
asosida); subyektiv (ekspertlar so’rovi va jamoatchilik fikri asosida); resurs
(aholining ma’lum iste’mol minimumini ta’minlash uchun davlatning obyektiv
imkoniyatlari asosida). 2-rasmda iste’mol byudjetining eng muhim iqtisodiy
ko’rsatkichlar bilan o’zaro aloqadorligi aks ettirilgan.
Iste’mol byudjeti yuzlab tovarlarni (xizmatlarni) o’z ichiga oladi, ammo
hisob-kitoblarda, odatda, eng muhimlari (ovqatlanish, kiyim-kechak, poyabzal,
sanitariya va gigena vositalari, dori-darmon, mebel, idish-tovoq, madaniy mollar,
uy-joy va maishiy xizmat, transport, aloqa xizmati va h.k.) e’tiborga olinadi va ular
minimum moddiy ta’minlanganlik byudjetiga kiritiladi.
Har bir davr bo’yicha aholi va ishchi kuchini takror ishlab chiqarish uchun
zarur bo’lgan moddiy ta’minlanganlik minimumi mavjud. Bu minimum obyektiv
miqdor bo’lib, ijtimoiy kuchlarning rivojlanish darajasiga bog’liq. Moddiy
ta’minlanganlik minimumi me’yoriy iste’mol byudjeti yordamida aniqlanadi.
Iste’mol byudjeti hisob-kitob tavsifiga ega va ma’lum normativlarga asoslanadi.
Me’yoriy byudjet moddalarining asosiy qismi to’g’ridan-to’g’ri hisoblanadi, ya’ni

oziq-ovqat va nooziq-ovqat mahsulotlari iste’moli me’yori, xizmat ko’rsatish
normativi, ularni xarid qilish baholari inobatga olinadi.
Moddiy ta’minlanganlik minimumi byudjeti joriy vaqt uchun va istiqbolga
mo’ljallab tuzilishi mumkin. U natural va pul shaklida ifodalanadi. Mehnatkashlar
va ularning oilalari minimal ehtiyojlari moddiy va madaniy ne’matlar iste’moli
darajasi va tarkibi qanday bo’lishi bu minimumni ta’minlaydigan daromadlar
miqdorini aniqlash imkonini beradi. Masalan, ishchi kuchini (aholi) normal takror
ishlab chiqarish uchun ishchining (xizmatchi, dehqon) oilasidagi balog’atga yetgan
kishilarning energiya sarfini qoplash va qoniqarli hayot faoliyatini ta’minlash
uchun zarur bo’lgan fiziologik me’yor darajasida ovqatlanishi hamda kiyim-bosh,
poyabzal, ichki kiyimlar, gigiyena vositalari bilan ta’minlanishi, kommunal
xizmat, transport va aloqa xizmati uchun haq to’lash, shuningdek, madaniy
ehtiyojlarni qondirish uchun minimal daromadga ega bo’lishi zarur.
2- chizma . Iste’mol byudjeti va uning eng muhim iqtisodiy ko’rsatkichlar bilan
o’zaro aloqasi
Me’yoriy byudjetga asoslangan moddiy ta’minlanganlik minimumi ish
haqini differensiasiyalashni prognozlashda (boshqarishda) asosiy elementlardan
biri bo’lib xizmat qiladi. Ish haqining eng kam miqdori jamiyatda mavjud Ишлаб чи=ариш
кучларининг ривожланиш
даражаси Товарлар, мащсулотлар,
хизматларнинг нархлари
Мащсулотлар, товарлар,
хизматларни истеъмол
=илиш меъёрлари ва
нормативлари
Истеъмол бюджетларини регионал,
ижтимоий – демографик ва
профессионал гурущлар, оила таркиби
быйича дифференциалаш Яшаш минимуми
Минимал
Рационал
Элитар Истеъмол
бюджети

resurslarga bog’liq bo’lmasa, moddiy ta’minlanganlik minimumini ta’minlash
uchun boshqa manbalardan foydalaniladi (ijtimoiy iste’mol fondi, shaxsiy tomorqa
xo’jaligi va shu kabilar).
Me’yoriy iste’mol byudjeti yolg’iz kishilar va oilalilar uchun (son va yosh
tarkibi turlicha bo’lgan), aholining turli guruhlari, oilaning ishlamaydigan a’zolari,
mamlakatning turli hududlari uchun ishlab chiqiladi. Mamlakat hududlari bo’yicha
me’yoriy byudjetlar turmush qiymatidagi farqni aniqlash, hudud koeffisiyentini
asoslashga yordam beradi. Moddiy ta’minlanganlik minimumiga erishish yo’llarini
asoslashda ularni qoplash manbalarini aniqlash katta ahamiyatga ega (eng kam ish
haqi va pensiyalar, nominal va real ish haqini oshirish, ijtimoiy transfertlar, shaxsiy
tomorqa xo’jaligidan olinadigan daromadni ko’paytirish va shu kabilar). Biroq
oilalarda ish bilan bandlar va boqimandalarning turli nisbatlari yuzaga keladi, bu
esa oila ta’minlanishiga ta’sir etadi. Kam ta’minlanganlik muammosini hal etish
uchun ish haqini muntazam oshirib borish, oilada bandlikni oshirish, pensiya
ta’minotini yaxshilash, soliq bo’yicha imtiyozlar belgilash, tovar va xizmat
haqlarini kamaytirish, bolalarni boqish uchun davlat tomonidan beriladigan
nafaqalar mikdorini ko’paytirish, yolg’iz qariyalarga ko’maklashish va shu kabilar
lozim.
Oilaning yashash minimumini shakllantirishda yolg’iz kishilar va
oilalilarning iste’mol xarajatlari darajasiga ta’sir etuvchi omillar hisobga olinadi.
Oiladagilar soni oshib borishi bilan iste’mol xarajatlari pasayib boradi. Masalan,
agar ikki kishi birgalikda yashasa, ularning jon boshiga xarajatlari (kommunal
xizmatning ba’zi turlari bo’yicha to’lovlardan tashqari) yolg’iz yashovchining
xarajatlaridan ikki barobar kam bo’ladi. Bu uzoq vaqt foydalanishga mo’ljallangan
tovarlarga ham taalluqli. Buyumlar bir boladan boshqasiga o’tishi ham hisobga
olinadi (ayniqsa, kam ta’minlangan va ko’p bolali oilalarda). Shu munosabat bilan
daromadlari turli darajada bo’lgan oilalarda birgalikda yashash evaznga
xarajatlarning kamayishi koeffisiyenti hisoblab chiqilgan 7
. Masalan, balog’atga
yetgan to’rtta odam yashaydigan oilada iste’mol xarajatlari 10 foizga kamayadi,
7
O‘zbekiston Respublikasi Prezidentining Farmoni. Iqtisodiyot real sektori korxonalarining moliyaviy barqarorligini yanada
oshirish chora-tadbirlari to‘g‘risida. 2008 yil 18 noyabr, PF-4053- son

oilada yashovchi pensioner uchun yashash minimumi yolg’iz pensionernikidan 10-
15 foiz past.
Aholi ehtiyojiga tabiiy-iqlimiy sharoitlar, joylashish xarakteri, milliy
an’analar ham ta’sir ko’rsatadi. Nooziq-ovqat tovarlari va xizmatlar xarajati uzoq
vaqt foydalanishga mo’ljallangan buyumlar bilan ta’minlanganlik va xizmat
muddati me’yorlari asosidagi normativ usul yordamida aniqlanadi. Hisob-kitoblar
tovarlar guruhi bo’yicha ishlab chiqiladi: garderob predmetlari (ust kiyim,
poyabzal va hokazolar), sanitariya-gigena vositalari, dori-darmonlar, uzoq vaqt
foydalanishga mo’ljallangan tovarlar (mebel, elektr asboblari, avtomobil va
hokazo). Uy-joy va kommunal xizmat xarajatlari ushbu regiondagi narxlar va tarif
normativlariga qarab belgilanadi. Bunda soliqlar va majburiy to’lovlar xarajatlari
ham hisobga olinadi.
Oilaning yashash minimumi byudjeti uning tarkibi va katta-kichikligiga
qarab aniqlanishi mumkin. Ta’kidlash lozimki, yashash minimumi ancha tor
tuzilgan, unda faqat fiziologik minimumni ta’minlovchi me’yordan foydalanilgan
va tamaki mahsulotlari, delikateslar, madaniy ehtiyojlar hisobga kiritilmagan,
nooziq-ovqat tovarlari, xizmatlar, soliqlar esa yetarli darajada hisobga olinmagan.
Yashash minimumidan farqli o’laroq, minimal iste’mol byudjeti ana shu
xarajatlarni to’la hisobga oladi. Ba’zi hisob-kitoblarga ko’ra, minimal iste’mol
byudjeti yashash minimumi byudjetidan 3-4 baravar ortiq. Minimal iste’mol
byudjeti va yashash minimumi byudjeti bilan birga rasional iste’mol byudjeti ham
hisoblanadi, uning yordamida ilmiy asoslangan rasional me’yorlarga muvofiq
ehtiyojlarni qondirish uchun zarur bo’lgan daromadning tarkibi va miqdori
aniqlanadi. Rasional byudjet va iste’molning rasional me’yori insonning oqilona
ehtiyojlarini to’la qondirish tamoyili asosiga quriladi. Iste’molni real me’yoriga
muvofiq bo’lgan aholi jon boshiga to’g’ri keladigan iste’mol darajasiga yetish
mamlakat miqyosida o’rta tabaqani shakllantirish vazifasini hal etishga yordam
beradi.
Barcha aholi uchun iste’molni rasional darajaga yetkazish jarayonini ikki
bosqichga ajratish mumkin: birinchisi - rasional byudjetga mos keluvchi

daromadni va iste’molni o’rtacha darajasiga yetish; ikkinchisi - jamiyat har bir
a’zosining rasional iste’molini ta’minlash. Bu ikki bosqichni farqlash iqtisodiy
mazmunga ega. U daromadlar va iste’molning ba’zi elementlari harakati
tendensiyasidagi tub o’zgarishlar va iste’mol tuzilmasining o’zgarishi bilan
bog’liq. Ammo rasional iste’mol byudjetining mohiyatini mutlaqlashtirib
bo’lmaydi. U faqat prognozlashning dastlabki punktini tashkil etadi. Rasional
iste’mol va ta’minot me’yorlari shunday vositaki, ular yordamida xalq
farovonligini oshirishning ustivor yo’nalishlarini miqdor va sifat jihatdan
ifodalash; ijtimoiy muammolarni yechish, turmush darajasi (sifati) konsepsiyasini
ishlab chiqish mumkin.
Iste’mol byudjetlari turli tovarlar va xizmatlarning ma’lum to’plami asosida
tuziladi. Iste’mol to’plamlari turli iste’mol byudjeti uchun belgilangan bo’lib, unga
kiruvchi tovarlar va xizmatlar tarkibi bilan ham, ularning hajmi bilan ham
farqlanadi. Minimal iste’mol byudjetini hisoblashda bir qator tovarlar (xizmatlar)
hisobga olinadi va minimal iste’mol me’yorlari yashash minimumiga nisbatan
ancha yuqori (masalan, go’sht mahsulotlari bo’yicha - ikki baravar ortiq).
Iste’mol savati - insonning salomatligini saqlash va uning hayot-faoliyatini
ta’minlash uchun zarur bo’lgan oziq-ovqat mahsulotlari, nooziq-ovqat tovarlari va
xizmatlarning minimal to’plamidir. Aslida, iste’mol savati uchta savatga iborat:
oziq-ovqat, nooziq-ovqat, xizmat savatchalari. Iste’mol savati kamida 5 yilda bir
marta uslubiy tavsiyalar asosida aniqlashtiriladi. Iste’mol savatida oziq-ovqat
savati muhim o’rin tutadi.
Oziq-ovqat savati - bir odamning bir oyda ovqatlanishi uchun ketadigan
mahsulotlar to’plami (u mahsulotlar iste’molining minimal me’yori asosida
hisoblab chiqilgan) va bu to’plam jismoniy ehtiyojlarga mos keladi, zarur
kaloriyani ta’minlaydi, asosiy oziq moddalar mavjud va ovqatlanishni tashkil
etishning an’anaviy ko’nikmalariga to’g’ri keladi (2.-jadval).
Oziq-ovqat mahsulotlarini iste’mol qilishning minimal miqdoriga
O’zbekiston Respublikasida non mahsulotlari, kartoshka, sabzavot, meva-cheva,
go’sht mahsulotlari, sut mahsulotlari, tuxum, baliq mahsulotlari, shakar va

qandolat mahsulotlari, o’simlik yog’i, margarin, boshqa mahsulotlar (tuz, qalampir
va shu kabilar) kiradi. Minimal to’plam tarkibiga tamaki mahsulotlari, alkogolli
ichimliklar, delikateslar kiritilmagan.
Minimal iste’mol savatini ishga layoqatli yoshdagi aholi uchun
shakllantirishga asos qilib ishlayotgan erkak kishiga sutkada 2720 kkal, oqsil
iste’molini - 88,7 (shu jumladan, hayvonniki - 31,5), uglevodlarni 4412 g/sutkani
ta’minlovchi oziq-ovqatlar to’plami olinadi.
2- jadval
Mahsulot turi O’rtacha
aholi jon
boshiga Erkaklar
(16-59 yosh) Ayollar
(16-59
yosh) Pensio-
nerlar Bolalar
0-6
yosh 7-15
yosh
1. Non mahsulotlari 130,8 177,0 124,9 119,0 279,0 112,3
2. Kartoshka 124,2 160,0 120,0 90,0 85,0 135,0
3. Sabzavotlar 94,0 80,8 96,8 96,8 85,0 120,0
4. Meva–chevalar 19,4 14,6 12,6 10,6 34,4 44,4
5. Shakar va qandolat
mahsulotlari 20,7 20,8 19,8 18,8 19,7 26,1
6. Go’sht mahsulotlari 26,6 32,2 25,0 19,8 18,7 33,5
7. Baliq mahsulotlari 11,7 12,7 10,7 12,7 8,7 12,5
8. Sut mahsulotlari 212,4 201,7 179,4 174,1 179,0 303,4
9. Tuxum (dona) 151,4 180,0 150,0 90,0 150,0 180,0
10. O’simlik yog’i va
margarin 10,0 11,2 9,8 8,9 6,8 11,7
Aholining turli ijtimoiy-demografik guruhlari uchun tavsiya etilayotgan oziq-ovqat
mahsulotlari to’plami (yiliga kg hisobida) 1
Yashash minimumi ko’rsatkichlari davlat tomonidan ijtimoiy siyosat
yuritishda qo’llaniladi (xususan, aholining turmush darajasini baholash uchun
yashash minimumidan past, teng va yuqori daromadli aholi salmog’i aniqlanadi),
aholining kam ta’minlangan qatlamlarini qo’llab-quvvatlash uchun aniq yetib
boradigan manzilli ijtimoiy yordam uchun negiz bo’lib xizmat qiladi, eng kam ish
haqi va pensiyalarni asoslashda foydalaniladi, shuningdek, kam ta’minlanganlik
1

mezoni hamdir. Shunday qilib, iste’mol savati va yashash minimumi insonning
hayot faoliyatini to’laroq ta’riflash imkonini beradi va aholi turmush darajasi
hamda daromadlar ko’rsatkichlari tizimining tarkibiy qismidir.

4.Aholini ish bilan bandligining ijtimoiy-iqtisodiy mohiyati.
Quyidagilar ish bilan ta’minlangan deb hisoblanadi:
Y ollanib ishlayotgan, shu jumladan,, ishni to‘liqsiz ish vaqtida haq evaziga
bajarayotgan, shuningdek, haq to‘lanadigan boshqa ishga, shu jumladan,, vaqtinchalik
ishga ega bo‘lgan fuqarolar;
B etobligi, mehnat ta’tilida, kasbga qayta tayyorlashda, malaka oshirishda
ekanligi, ishlab chiqarishni to‘xtatib qo‘yganligi munosabati bilan, shuningdek, qonun
hujjatlariga muvofiq vaqtincha ish joyi saqlanib turadigan boshqa hollarda vaqtincha
ish joyida bo‘lmagan fuqarolar;
O ‘zini ish bilan mustaqil ta’minlayotgan fuqarolar, shu jumladan,, yuridik shaxs
tashkil qilmagan holda tadbirkorlik faoliyati bilan shug‘ullanayotgan fuqarolar,
kooperativlarning a’zolari, fermerlar va ularning ishlab chiqarishda qatnashayotgan oila
a’zolari;
Qurolli kuchlarda, Milliy xavsizlik xizmati va ichki ishlar organlari va
qo‘shinlarida xizmatni o‘tayotgan, shuningdek, muqobil xizmatni o‘tayotgan fuqarolar;
T a’lim to‘g‘risidagi qonun hujjatlariga muvofiq ishlab chiqarishda ajralgan holda
ta’lim olayotgan fuqarolar;
Q onun hujjatlariga muvofiq faoliyat olib borayotgan jamoat birlashmalari va
diniy muassasalarda ishlayotgan fuqarolar.
Bundan tashqari, O‘zbekiston Respublikasi «Mehnat kodeksi»ga muvofiq
quyidagi sabablarga ko‘ra vaqtinchalik ish joyida bo‘lmagan fuqarolarning ish joyi
saqlanib qoladi va ular ish bilan ta’minlangan, deb hisoblanadilar:
3. D avlat va jamoat vazifalarini bajarayotgan vaqtda;
4. I sh beruvchi va mehnat jamoasi manfaatlariga doir vazifalarni bajarganda;
5. J amiyat manfaatlariga doir harakatlar qilganda.
6. O‘zini ish bilan mustaqil ta’minlaydigan fuqarolar toifasiga quyidagilar kiradi:
7. T adbirkorlar;
8. F ermerlar va ularning ishlab chiqarishda ishtirok etayotgan oila a’zolari;
Iqtisodiy jihatdan faol bo‘lgan aholi uchun, shu jumladan,, ishsizlar uchun ish
bilan ta’minlash maqomini belgilab olish muhimdir. Odatda besh maqom bor.

Ish bilan ta’minlashning yuqorida keltirib o‘tilgan turlari aholining ishga bo‘lgan
ehtiyoji bilan ish o‘rinlari o‘rtasidagi muvozanatni miqdor va sifat jihatidan ta’minlash
holatini aks ettiradi, bunda jamiyatning ijtimoiy-iqtisodiy taraqqiyoti uchun qulay shart-
sharoitlar yaratiladi. Bozor munosabatlariga o‘tish davri sharoitida mehnat
samaradorligi ortib borishiga qarab, kasbiy mehnat bilan ta’minlanish darajasi umuman
mamlakat bo‘yicha qisqarib boradi. Bunga sabab shuki, yuqori samarali iqtisodiyot
nisbatan kamroq miqdordagi xodimlarga muhtoj bo‘ladi, shuningdek, aholida ijtimoiy
foydali mehnatning boshqa turlariga qiziqish ortishi bilan uning ish o‘rinlariga bo‘lgan
ehtiyoji ham kamayib boradi 8
.
Ish bilan ta’minlash munosabatlarini iqtisodiy, demografik va ijtimoiy jarayonlar
taqozo qiladi. Uning iqtisodiy mazmunini xodim uchun o‘z mehnati bilan o‘ziga
munosib tarzda yashashni ta’minlash, ijtimoiy ishlab chiqarish samaradorligining
o‘sishiga yordam berish imkoniyatida o‘z ifodasini topadi. Ijtimoiy mazmun shaxsning
tarkib topishi va rivojlanishida ifodalanadi. Demografik mazmun ish bilan ta’minlash
aholining yosh va jinsiy xususiyatlari, uning tarkibi va boshqalar bilan bog‘liqligini aks
ettiradi.
Mehnat - insonning o‘ziga xos xususiyatlariga ega faoliyati bo‘lib, harakatlarning
anglatganligi, kuch-quvvat sarflanishi, natijadorlik, ijtimoiy foydalilik va hokazolar
shular jumlasiga kiradi. Mehnat vaqt xususiyatiga ega, u bo‘linadi va dam olish bilan
almashinib turadi.
Mehnat ishchi kuchini ishlab chiqishda ishlatish jarayonidir. Ish bilan bandlik
insonning mehnat qilish munosabati va mehnat sohasidagi ehtiyojlarini kondirish bilan
bog‘liq holda kechadigan ijtimoiy rivojlanishning muhim tomonlaridan biridir.
Mehnatdan farqli ularoq, ish bilan bandlikni kishilarning aniq; ish joyidagi amaliy
faoliyatiga tenglashtirib bo‘lmaydi. Ish bilan bandlik mehnatga layoqatli kishilarning
ish bilan qanday ta’minlanganligini ko‘rsatadi. Boshqacha qilib aytganda, kishini ish
bilan band hisoblash uchun u biron-bir jamoaning a’zosi bo‘lishi yoki o‘z ishini
yaratishi kerak.
8
Karimov I.A. Eng asosiy mezon – hayot haqiqatini aks ettirish. – T.: O‘zbekiston, 2009. – 24 b

5. Aholini ish bilan ta’minlashni tartibga solish
Ijtimoiy siyosatning tarkibiy qismi bo‘lgan aholini ishi bilan bandligi siyosati
uchta asosiy maqsadga erishishni nazarda tutadi:
1. Tarkibiy qayta qurishni rag‘batlantirish asosida bo‘shab qolgan xodimlarni
qayta taqsimlash jarayonini jadallashtirish;
2. Ishsizlarni mehnat hayotiga juda tezlik bilan jalb qilish;
3. I sh qidirayotganlardan har birini ish bilan ta’min etish.
4. Davlat aholini ish bilan ta’minlash siyosatining chora-tadbirlari quyidagi
sohalar bo‘yicha tabaqalashtirilgan:
5. T a’sir ko‘rsatish ob’ekti bo‘yicha (umumiy va ixtisoslashgan chora-tadbirlar);
6. M ablag‘ bilan ta’minlash manbalari bo‘yicha.
7. Aholini ish bilan ta’minlashga ta’sir ko‘rsatish usullariga quyidagilarni kiritish
mumkin:
8. M evosita (ma’muriy) usullar: qonun yo‘li bilan tartibga solish;
9. M ehnat qonunchiligi, jamoa shartnomalari;
10. B ilvosita (iqtisodiy) usullar: moliyaviy, monetar, fiskal (xazina) siyosati.
11. Aholini ish bilan ta’minlashga davlatning ta’sir ko‘rsatish turlari:
12. P assiv ta’sir ko‘rsatish - ish bilan band bo‘lmagan aholiga ijtimoiy yordam;
13. F aol ta’sir ko‘rsatish - mehnat taklifini rag‘batlantirish, mehnatga bo‘lgan
talabni rag‘batlantirish, talab va taklifni muvofiqlashtirish chora-tadbirlari (axborot,
maslahat xizmati ko‘rsatish, kasbiy sohada maslahatlar berish, aholining kamroq
raqobatbardosh guruhlari uchun bandlik dasturlarini ishlab chiqish va hokazolar),
mintaqalarga yordam ko‘rsatish chora-tadbirlari va shu kabilar.
Davlat bandlik siyosati doirasida mehnat bozorini tartibga solishda bandlik
jamg‘armalarining ahamiyatini alohida ta’kidlab o‘tish kerak. Bandlik jamg‘armasi
xarajatlarini shartli ravishda to‘rtta yo‘nalish bo‘yicha qismlarga ajratish mumkin:
1. Ishsizlik bo‘yicha nafaqaga sarflanadigan mablag‘lar, ishsizlarga moddiy
yordam ko‘rsatish, uzoq muddatli pensiyalar to‘lash. Bularni passiv siyosat deb atash
qabul qilingan.

2. Qayta tayyorlash va jamoat ishlariga sarflanadigan mablag‘lar. Faol siyosatning
mazkur shakli amaldagi qonunchilikdan kelib chiqadi, ya’ni bandlik sohadagi davlat
xizmati uchun majburiy hisoblanadi.
3. Moliyaviy qo‘llab-quvvatlashga, qimmatli qog‘ozlar sotib olish va boshqa
xarajatlarga mo‘ljallangan mablag‘lar. Aytib o‘tilgan bu shakllarni birlashtirib
turadigan tomon shuki, ular qonun bilan kafolatlanmagan. Shu bilan birga “moliyaviy
qo‘llab-quvvatlash” moddasiga doir xarajatlarni mehnat bozoridagi faol siyosat
shakllariga kiritish qabul qilingan.
4. Bandlik xizmatlarini rivojlantirish uchun mo‘ljallangan mablag‘lar (ularni
ta’minlash, kapital mablag‘lar, reklama, “Bandlik” axborot xizmati).
Ishsizlarga uzoq muddatli pensiyalar tayinlanishi munosabati bilan Pensiya
jamg‘armasi xarajatlari bandlik jamg‘armasidan qoplanadi. Aholining Bandlik
jamg‘armasiga badallar to‘lashi uchun sug‘urta tarifi mehnat haqiga to‘lashga
mo‘ljallangan mablag‘larning 1,5%ini tashkil etadi. Badallik uchun badallar to‘lashdan
nogironlarning jamoat tashkilotlari, nogironlar va pensionerlarning jamoat tashkilotlari,
ularga tegishli bo‘lgan korxonalar, shuningdek, diniy birlashmalar ozod qilinadi.
Hozirgi vaqtda O‘zbekistonda mehnat bozorini boshqarishda bir qator yo‘nalishlar
mavjud bo‘lib, ular aholi bandligi davlat xizmatiga taalluqlidir.Bu xizmatning asosiy
vazifasi mehnat bozori haqidagi axborotni tarqatish hisobiga mehnat bozorining
faoliyat ko‘rsatish samaradorligini oshirishdan iborat.
O‘zbekistonda aholi bandlik xizmati 1991 yilda tashkil etilgan edi. Respublika
aholi bandlik xizmati ishining asosiy tamoyillari xalqaro amaliyotga muvofiq keladi.
Hozirgi vaqtda O‘zbekiston aholi bandligi xizmati mintaqalarda (viloyatlar, shahar va
tumanlarda) ishlab turibdi.
Aholining bandligiga ko‘maklashish bilan bog‘liq xizmatlar bandlik xizmati
organlari tomonidan bepul ko‘rsatiladi. Bozor munosabatlarining rivojlanishi
bandlikning xususiy xarakterdagi nodavlat tuzilmalari ham tashkil etilishiga imkon
bermoqda. Bular xodimlarni tanlash bo‘yicha tijorat agentliklari, o‘quv yurtlari
huzuridagi muassasalar, diniy idoralar huzuridagi va hokazo muassasalardir. Mehnat

birjalari ham ishlab turibdi. Tajribalar ko‘rsatishicha, mehnat birjalari mehnat
bozorining to‘la ma’noda tartibga soluvchi ta’sirchan vositasi bo‘lib qolishi mumkin.
Mehnat birjalari mehnat bozori haqidagi, uning ahvoli va istiqboli to‘g‘risidagi
axborotlarni to‘playdi. Bozor tuzilmasi sifatidagi mehnat birjasi xilma-xil vazifalarni
bajaradi.
Aholi bandligini nodavlat darajada tashkil etish sohasidagi tijorat tuzilmalarining
boshqa shakllari ham mavjud.

6. O‘zbekiston Respublikasida aholini ish bilan bandlik siyosati
Iqtisodiyotni erkinlashtirish sharoitida davlat aholini ish bilan ta’minlash va
ishsizlikni bartaraf etish bo‘yicha izchil ijtimoiy-iqtisodiy siyosat olib boradi. Chunki
ish bilan bandlikni oshirish milliy iqtisodiyotni rivojlantirish, aholi turmush darajasini
oshirish va yuksak taraqqiy etgan mamlakatlar qatoriga qo‘shilishning muhim omili
hisoblanadi. Ish bilan bandlik sohasida davlat siyosatining yuritilishi O‘zbekistonda
amalga oshirilayotgan islohotlarning asosiy ijtimoiy vazifalaridan biridir.
O‘zbekistonda aholini ish bilan ta’minlash sohasidagi davlat siyosati quyidagi
tamoyillarga asoslanadi:
M ehnat qilish va ishni erkin tanlash huquqini amalga oshirishda barcha
fuqarolarga jinsi, yoshi, irqi, millati, tili, ijtimoiy kelib chiqishi, mulkiy ahvoli, mansab
mavqei, dinga munosabati, e’tiqodi va jamoat birlashmalariga mansubligi, shuningdek
xodimlarning ishchanlik jihatlari hamda ular mehnatining natijalariga bog‘liq
bo‘lmagan boshqa holatlardan katiy nazar teng imkoniyatlarni ta’minlash;
K ishilarning mehnat va tadbirkorlik tashabbuslarini qo‘llab-quvvatlash va
rag‘batlantirish, ularda mehnat qilish va hayot kechirishda munosib sharoitlarni
ta’minlaydigan unumli va ijodiy mehnat qobiliyatini rivojlantirishga ko‘maklashish;
M ehnat qilishning ixtiyoriyligi;
I sh bilan ta’minlanish sohasida ijtimoiy kafolatlar berish va aholini ishsizlikdan
himoya qilishni ta’minlash;
Ij timoiy himoyaga o‘ta muhtoj va ish topishda qiynalayotgan fuqarolar uchun
mavjud ish joylarini saqlab qolayottan va yangi ish joylarini yaratayottan ish
beruvchilarni rag‘batlantirish;
I sh bilan ta’minlash sohasidagi tadbirlarni ijtimoiy va iqtisodiy siyosatning boshqa
yo‘nalishlari bilan muvofiqlashtirish;
A holini ish bilan ta’minlash chora-tadbirlarini ishlab chiqish, amalga oshi rish va
ularning bajarilishini nazorat qilishda davlat organlari, kasaba uyushma-lari,
xodimlarning vakillik organlari va ish beruvchilarning o‘zaro hamkorligi;
Respublikada olib borilayotgan islohotlarning tarkibiy qismi hisoblangan ish bilan
bandlik siyosati quyidagi asosiy maqsadlarga erishishni nazarda tutadi:

T arkibiy qayta qurishni rag‘batlantirish asosida bo‘shab qolgan xodimlarni qayta
taqsimlash jarayonini jadallashtirish;
I shsizlarni mehnat hayotiga juda tezlik bilan jalb etish;
I sh qidirayotganlardan har birini ish bilan ta’minlash.
Ushbu maqsadlarga erishish uchun esa davlat tomonidan quyidagi chora-tadbirlar
amalga oshiriladi:
1.Agar ishsizlik davriy xususiyat kasb etsa, bunda davlat byudjet, fiskal, kredit-pul
vositalarini ishga soladi, ya’ni:
I sh bilan ta’minlashni kuchaytirish uchun ishlab chiqarishga ko‘prok mablag‘
sarflaydi;
T adbirkorning manfaatdorligini oshirish uchun ssuda hamda kreditlarning foiz
stavkalarini pasaytiradi;
I shlab chiqaruvchi va iste’molchilarga solinadigan soliqlarni kamaytiradi.
2. Ishsizlikning friktsion va yashirin turlari o‘ sganda davlat:
I. Q aytadan kasb o‘rgatadi ;
II. T a’lim berish tizimini kengaytiradi;
Aholini ish bilan ta’minlashga ta’sir ko‘rsatish usullariga quyidagilarni kiritish
mumkin:
B evosita (ma’muriy) usullar - qonun yo‘li bilan tartibga solish;
B ilvosita (iqtisodiy) usullar - moliyaviy, monetar, fiskal siyosati. Aholini ish bilan
ta’minlashga davlatning ta’sir ko‘rsatishning quyidagi
turlari mavjud:
P assiv ta’sir ko‘rsatish - ish bilan band bo‘lmagan aholiga ijtimoiy yordam;
F aol ta’sir ko‘rsatish - mehnat taklifini ra g‘ batlantirish, mehnatga bo‘lgan talabni
rag‘batlantirish, talab va taklifni muvofi ql ashtirish chora-tadbirlari (axborot, masla h at
xizmati ko‘rsatish, kasbiy sohada masla h atlar berish, aholining kamro q ra q obatbardosh
guruhlari uchun bandlik dasturlarini ishlab chiqish va ho kazolar), minta q alarga yordam
ko‘rsatish chora-tadbirlari va shu kabilar.
Davlatning faol ta’sir ko‘rsatish siyosati hududiy mehnat bozorlari holatidan kelib
chiqadi. Agar hududda ishchi kuchi ortiqchaligi (profitsit) ro‘y berib, taklif hajmi

talabdan yuqori bo‘lsa, u holda davlat ishchi kuchi taklifini kamaytirish va unga bo‘lgan
talabni ko‘paytirishni rag‘batlantirish siyosatini yuritadi. Aksincha, agar hududda ishchi
kuchi tanqisligi (defitsit) kuzatilsa, u holda davlat ishchi kuchi taklifini ko‘paytirish va
unga bo‘lgan talabni kamaytirish yuzasidan aniq, chora-tadbirlarni belgilaydi.
Bugungi kunda respublikamizning deyarli barcha hududlarida ishchi kuchi
ortiqchaligi mavjud va ishchi kuchi bozorida taklif talabdan yuqoridir. Shu bois
ishlashni xohlovchilarning mehnat bozorida erkin harakat qilishlari va mustaqil ish
bilan ta’minlanishlari uchun davlat fuqarolarga bir qancha kafolatlarni nazarda tutadi.
Ya’ni, davlat:
I sh bilan ta’minlash turi, shu jumladan turli mehnat tartibidagi ishni tanlash
erkinligi;
I shga qabul qilishni qonunga xilof ravishda rad etish va mehnat shartnomasini
g‘ayriqonuniy ravishda bekor qilishdan ximoyalanish;
M aqbul keladigan ish tanlash va ishga joylashishga bepul yordam berish;
H ar kimga kasb va ishga eta bo‘lish, mehnat qilish va ish bilan ta’minlanish shart-
sharoitlari, mehnatga haq to‘lash hamda xizmat pog‘onasidan yuqorilab borishda teng
imkoniyatlar yaratish;
Y angi kasbga (mutaxassislikka) bepul o‘qitish, mahalliy mehnat organlari yoki
ulariing yo‘llanmasi bilan boshqa o‘quv yurtlarida stipendiya to‘lab malakasini
oshirish;
B oshqa joydagi ishga qabul kilinganda sarf kilingan moddiy xarajatlar uchun
qonun hujjatlariga muvofiq kompensatsiya to‘lash;
H aq to‘lanadigan jamoat ishlarida qatnashish uchun muddatli mehnat
shartnomalari tuzish imkoniyatini kafolatlaydi.
Davlat tomonidan qo‘llaniladigan tartibga soluvchilarning (iqtisodiy, ijtimoiy,
tashkiliy va huquqiy) o‘rni mehnat bozorida ziddiyatlarni yumshatish, ishchi kuchiga
talab va taklif konyukturasidagi nomuvozanat va ularni inqiroziy
buzilish oqibatlaridan (yalpi ishsizlikning paydo bo‘lishi, ijtimoiy xo‘jalikda ishga
joylashishga imkoniyat yo‘qligi, daromadlarning pasayishi va boshqalardan)
ogohlantirish yo‘li bilan belgilanadi. Ba’zida bozor munosabatlarining ijtimoiy

oqibatlari natijasida shunday sharoitlar shakllanadiki, unda qishloq aholisi bir qismining
mehnat qilish va daromad olish huquqlariga ega bo‘lishida jiddiy qiyinchiliklar vujudga
kelishi natijasida turmush darajasi pasayadi. Iqtisodiy tartibga soluvchilar (soliqlar,
mehnat haqi, moliya-kredit vositalari, investitsiyalarning jalb etilishi, ish bilan
bandlikka ko‘maklashish jamg‘armasi va boshqalar) ijtimoiy-iqtisodiy muhitni
yaratishga qaratilgan. Unda qishloq ishchi kuchining harakati talab va taklifga muvofiq
har bir mazkur davrda quyilgan maksad va vazifalarni amalga oshirishda sodir bo‘ladi.
Tartibga soluvchilarning eng muhim yo‘nalishi shundan iboratki, ularning majmuasi
orqali mehnat bozorida nisbiy muvozanatga erishish mumkin.
Mamlakat mehnat potentsinalidan samarali foydalanish va ishsizlikni bartaraf
etishga qaratilgan davlat siyosatining yana bir yo‘nalishlaridan biri «Aholini ish bilan
ta’minlash» hududiy dasturlarining amalga oshirilishidir. Mazkur dastur
Qoraqalpog‘iston Respublikasi, Toshkent shahri va viloyatlar miqyosida ishlab chiqilib,
unda iqtisodiyot tarmoqlarida yangi ish o‘rinlari yaratish parametrlari belgilanadi.
Mehnat bozorida davlatning amalga oshiradigan siyosatlaridan yana biri ijtimoiy
himoya siyosatidir. Unga ko‘ra davlat mehnat bozorida raqobatbardosh bo‘lmagan va
ijtimoiy himoyaga muhtoj shaxslarni ishga joylashtirish bo‘yicha chora-tadbirlar ko‘zda
tutadi. Ya’ni, aholini ish bilan ta’minlashga ko‘maklashish maqsadida korxonalar,
muassasalar va tashkilotlarga ijtimoiy himoyaga muhtoj, ish topishda qiynaladigan va
mehnat bozorida teng sharoitlarda raqobatlashishga qodir bo‘lmagan shaxslarni ishga
joylashtirish uchun ish joylarining eng kam miqdori belgilanadi 9
.
O‘zbekiston Respublikasi Vazirlar Mahkamasining 1998 yil 1 dekabrdagi 504-
sonli qarori bilan tasdiqlangan «Ijtimoiy himoyaga muhtoj, ish topishda qiynaladigan
va mehnat bozorida teng sharoitlarda raqobatlashishga qodir bo‘lmagan shaxslarni
ishga joylashtirish uchun ish joylarining eng kam miqdorini belgilash tartibi
to‘g‘risida»gi Nizomga muvofik fuqarolarning ushbu toifasiga quyidagilar kiradi:
O‘ n to‘rt yoshga to‘lmagan bolalari va nogiron bolalari bor yolg‘iz ota, yolg‘iz
onalar hamda ko‘p bolali ota-onalar;
9
Abdurahmonov Q.X. Mehnat iqtisodiyoti . Darslik (nazariya va amaliyot) –T.: “Mehnat”, 2004. -672b.

T a’lim muassasalarini tamomlagan yoshlar, ular ta’lim muassasasini
tamomlagandan keyin bir yil davomida;
Nogironlar uchun ish joylarining eng kam miqdori xodimlarning ro‘yxatdagi
o‘rtacha soni kamida 34 kishini tashkil etadigan korxonalar uchun, ijtimoiy himoyaga
muhtoj shaxslarning boshqa toifalari uchun esa ish joylarining eng kam miqdori
xodimlarning ro‘yxatdagi o‘rtacha soni 100 va undan ortiq kishini tashkil etadigan
korxonalar uchun belgilanadi.
Nogironlar uchun barpo etiladigan yoki ajratiladigan ish joylarining eng kam
miqdori xodimlarning ro‘yxatdagi o‘rtacha sonining kamida 3,0 %i miqdorida
belgilanadi. Ijtimoiy himoyaga muhtoj shaxslarning boshqa toifalari uchun korxonalar
tomonidan barpo etiladigan yoki ajratiladigan ish joylarining eng kam soni aniq,
korxonalarning salohiyati va ularning moliyaviy ahvolidan kelib chiqib belgilanadi.
Bunda ijtimoiy himoyaga muhtoj shaxslar uchun, nogironlardan tashqari, barpo
etiladigan (ajratiladigan) ish joylari soni xodimlarning ro‘yxatdagi o‘rtacha sonining 4,0
%igacha belgilanadi.
Ijtimoiy himoyaga muhtoj shaxslar ko‘rsatilgan toifalarining xarakterli talablariga
muvofik, keluvchi mehnat sharoitlarini ta’minlovchi ish joyi ijtimoiy himoyaga muhtoj
shaxslar uchun barpo etilgan (ajratilgan yoki band qilib quyilgan) ish joyi hisoblanadi,
ya’ni:
N ogironlar uchun - salomatligi va mehnat faoliyatiga nisbatan quyiladigan
belgilangan aksil ko‘rsatkichlar hisobga olingan holda xodimga mehnat operatsiyalarini
to‘siqsiz bajarish imkonini beruvchi ish joylari;
K asb-xunar ta’limiga ega bo‘lmagan yoshlar uchun, ular umumta’lim
muassasalarini tamomlaganlaridan keyin bir yil davomida - shogirdlik ish joylari yoki
maxsus kasb-xunar tayyorgarligini talab qilmaydigan ish joylari;
O ‘rta maxsus va kasb-xunar ta’lim muassasalarini tamomlagan yoshlar,
shuningdek harbiy xizmat qo‘shinlaridan bo‘shatilgan shaxslar uchun ular o‘quv
yurtlarini tamomlaganlari yoki bo‘shatilganlaridan keyin bir yil davomida -ularning
kasb-xunar tayyorgarligiga muvofiq keluvchi ish joylari;

Qonunchilikka ko‘ra, ijtimoiy himoyaga muhtoj shaxslar uchun barpo etilgan yoki
ajratilgan mehnat o‘rinlariga joylashtirish ish beruvchi tomonidan tuman (shahar)
bandlikka ko‘maklashish markazining yo‘llanmasi bo‘yicha yoki mustaqil ravishda
amalga oshiriladi.

7. Jahon moliyaviy -i qtisodiy inqirozi sharoitida aholini ish bilan bandligi oshirish
muammolarini hal etish yo‘llari.
2010 yilda mamlakatimizda jami 950 mingdan ortiq yangi ish o‘rni tashkil etish
mo‘ljallanmoqda. Ularning qariyb yarmi kichik korxonalar, mikrofirmalar tashkil etish,
yakka tartibdagi tadbirkorlikni, xizmat ko‘rsatish va servis sohasini yanada
rivojlantirish, pudrat asosidagi qurilish, shu jumladan, uy-joylarni ta’mirlash va
rekonstruksiya qilish ishlari ko‘lamini kengaytirish hisobidan yaratiladi.
2010 yilda ham aholini turli shakldagi kasanachilik ishlariga jalb etish, xalq
hunarmandchiligini rivojlantirish, oilaviy tadbirkorlikni rag‘batlantirish – bularning
barchasi bandlikni ta’minlashning amalda o‘zini oqlagan muhim yo‘nalishlari bo‘lib
qoladi.
Shu asosda 208 ming nafardan ortiq kishini, avvalo, ko‘p bolali ayollar, nogironlar
va aholining ijtimoiy himoyaga muhtoj boshqa toifalarini ish bilan ta’minlash ko‘zda
tutilmoqda.
Iqtisodiyotda bozor qonunlari va talablariga muvofiq ravishda ro‘y beradigan
o‘zgarishlar aholining ish bilan bandligi kontseptsiyasining o‘zgarishini keltirib
chiqaradi. Mulkchilik munosabatlari birlamchidir. Ular ikkilamchi ishlab chiqarish
munosabatlari sifatida namoyon bo‘ladigan ish bilan bandlik munosabatlarini
belgilaydi. Hozirgi vaqtda ishlab chiqilayotgan ish bilan bandlikning yangi
kontseptsiyasi uyda, uy xo‘jaligida bajariladigan mehnat faoliyati shakllarini mutlaqo
qonuniy va ijtimoiy e’tirof etilgan shakllar sifatida legallashtiradi.
Shunday qilib, hozirgi paytda O‘zbekistonda davlatning uzoq muddatli
strategiyasi mavjudligi bozor iqtisodiyotining ehtiyojlariga javob beradigan ish bilan
bandlik zamonaviy paradigmasining qaror topishi yuz bermoqda (chizma).

3- chizma. Aholining ish bilan bandligi darajasini yaxshilash yo‘nalishlari
Bozor iqtisodiyotiga o‘tish sharoitlarida aholining ish bilan bandligini tashkil
qilish muammosi nazariy va amaliy jihatlarda yangicha ma’no kasb etadi. Mehnat
bozorini yanada rivojlantirish aholining ish bilan bandligini tartibga solishda faol
o‘rinni egallaydi. Mehnat bozorida asosiy milliy resurs – ishchi kuchi shakllanadi
hamda korxonalar, tarmoqlar, viloyat va tuman mintaqalari bo‘yicha taqsimlanadi.
Mehnat bozori iqtisodiy faol aholining ish bilan bandligini, ishlab chiqarish va
xizmat ko‘rsatish sohasiga jalb etilishini ta’minlaydi. U xodimning o‘zi uchun yanada
mosroq ish joyiga o‘tishini engillashtiradi. Mehnat bozori orqali korxonalar zarur
miqdorda va talab qilingan sifatga ega ishchi kuchi bilan ta’minlanadi. Mehnat bozori
qanday kadrlar, mutaxassislar, kasblarga talab borligini, ulardan qandaylari
ortiqchaligini ko‘rsatadi. Bu ko‘pgina mamlakatlar uchun dolzarb muammodir. Uning
hal etilishi jamiyatning ijtimoiy taraqqiyotini ta’minlashga qodir samarali
iqtisodiyotning yaratilishini anglatadi.
Ish bilan bandlikni ishchi kuchiga talabni kengaytirishga ularni foydali faoliyatga
jalb qilish ko‘lamlari, shart-sharoit va shakllarini ta’minlash, ish bilan band bo‘lgan
xodimlarni shakl lantirish, taqsimlash, foydalanish, bo‘shatish, qayta tayyorlash va qayta
taqsimlashga yo‘naltirilgan chora-tadbirlar va harakatlar yi g‘ indisi, deb ta’riflash
mumkin. Иш кучига талабнинг
шаклланиш сиёсати Иш чи кучи таклифининг
шаклланиш сиёсати
Ишлаб турган корхоналарда иш
ўринларини сақлаб қолиш ва
ташкил этиш
Тадбиркорликни
ривожлантириш асосида янги
иш ўринларини ташкил этиш
Ҳақ тўланадиган жамоат
ишларини ташкил этиш
Ме ҳнат потенциалидан
фойдаланиш имконияти
чекланган шахслар учун иш
ўринларини ташкил этиш Ходимларни ўқитиш ва
қайта ўқитиш
Муста қил шуғулланишни
ривожлантириш
Иш ва қтининг давом
этишини тартибга солиш
Миграция жараёнларини
тартибга солишИш кучи талаби ва таклифига
мувозанатли таъсир к ўрсатиш
сиёсати
А ҳолининг иш билан
бандлиги даражасини
ошириш йўналишлари

Bu kontseptsiya doirasida to‘la oqil (ratsional) va samarali band lik farqlanadi. Ish
bilan «to‘liq» bandlik sotsializmdagi mehnatning umumiyligi va majburiyligining aniq
ijtimoiy-iqtisodiy jihatdan amalga oshirilishidir. U mehnatga layoqatli aholiga ijtimoiy
foydali mehnat bilan shug‘ullanishning haqiqiy imkoniyatlari berilishi bilan bog‘liq.
Yuqorida aytib o‘tilgan kamchiliklarni hisobga olib, ish bilan to‘liq bandlik darajasi
bozor iqtisodiyotiga moslashib boradi.
Mehnatga qobiliyatli aholini ijtimoiy xo‘jalikka jalb qilishning eng yuqori darajasi
sifatida talqin qilish ham o‘zgarib boryapti. Ish bilan to‘liq bandlikka aholini jalb
qilishning har qanday darajasida erishish mumkin, bunda u aholining ish o‘rinlariga
bo‘lgan ehtiyojlarini qondirishga muvofiq kelishi, taklif etilayotgan ish o‘rinlari
iqtisodiy jihatdan maqsadga muvofiq oqilona bo‘lishi lozim. Bu o‘rinda iqtisodiy
jihatdan maqsadga muvofiq ish o‘rni deganda shunday ish o‘rni tushuniladiki, u
insonning yuksak mehnat unumdorligiga erishishi, o‘zi va oilasining yaxshi yashashi
uchun etarli bo‘ladigan daromadga ega bo‘lishi tushuniladi. Shu bilan birga bu ish o‘rni
uning salomatligiga zarar etkazmasligi va insoniy qadr-qimmatini erga urmasligi kerak.
Shunday qilib, ish bilan to‘liq bandlik mehnatga qobiliyatli barcha fuqarolarni
kasbiy mehnat sohasiga jalb qilishni anglatmaydi. Inson o‘z istagi bo‘yicha ijtimoiy
foydali mehnatda bandlik sohalaridan birini (kasbiy mehnatni, uy xo‘jaligini xususiy
korxona va xususiy tadbirkorlik va shu kabilarni) tanlashga haqlidir. Biroq tartibga
soluvchi asosiy faoliyat turi daromad keltiruvchi, shaxs farovon li gini oshiruvchi va
rivojlantirishini ta’minlovchi kasbiy mehnat bilan band bo‘lishdir. Kasbiy mehnat bilan
band bo‘lish darajasi xodimlar umumiy sonining ular ishlayotgan korxona qanday
tashkiliy-huquqiy shaklga ega bo‘lishidan qat’i nazar mehnat resurlari soniga nisbati
bilan belgilanadi. Buning ma’nosi shuki, aholining ish bilan bandlikdagi mazkur
proportsiyasi ishlab chiqarish samaradorligini oshirish manfaatlari, uni jadallashtirish
natijalari, fan-texnika taraqqiyoti mehnat unumdorligini oshirish manfaatlariga to‘liq
mos kelishi zarur. Shu bilan birga sog‘lom avlodni etishtirishga, yuqori malakali,
yaxshi ta’lim olgan serharakat xodimlarni tarbiyalashga qulay sharoit yaratib berilsa,
aholining bunday bandligining proportsiyasi eng maqbul deb hisoblanadi.

Iqtisodiy islohot jarayonida mehnat samaradorligining ortishiga qarab, aholining
mehnat bilan bandligi darajasi umuman mamlakat bo‘yicha pasayish tendentsiyasiga
ega. Yaqin kelgusida respublikamizda ish bilan bandlikning rivojlanish xususiyatlari
ana shunday kechadi. Bu erda yuqori samarali iqtisodiyot nisbatan kamroq miqdordagi
xodimlarga ehtiyoj sezadi, shu bilan birga aholining ishchi o‘rinlariga bo‘lgan ehtiyoji
ham biroz kamayadi, chunki mehnat bilan ijtimoiy foydali bandlikning boshqa
sohalariga qiziqish ortadi.
Kishilarning ijtimoiy zarur ish bilan bandlikka bo‘lgan ehtiyoji va uni amalga
oshirish imkoniyatini rejali tartibga solib borish lozim. Bundan maqsad insonning
faoliyat ko‘rsatish, shart-sharoitlarni yaxshilash va iqtisodiyotning samarali ishlashini
ta’minlashdir.
Ish bilan bandlikning samaradorligini davlat taraqqiyotining mafkurasi aks
ettiradigan ko‘rsatkichlar bilan tavsiflab berish mumkin. Bular mehnat resurslarining
ijtimoiy foydali faoliyatida ishtirok etish xususiyatlariga asoslangan taqsimlash
proportsiyalaridan iboratdir. Ular mehnat unumdorligining o‘sish darajasi, aholining
ishga bo‘lgan ehtiyoji qondirilishi va ish bilan to‘liq bandlikka erishilishi kabi
ko‘rsatkichlar bilan ifodalaniladi. Chunki ijtimoiy mehnat unumdorligi qanchalik
yuqori bo‘lsa, jamiyatda xodimlarning daromadlari va moddiy shart-sharoitlar
shunchalik ko‘proq to‘planadi. Ayni vaqtda mehnat sohasini texnik-tashkiliy
tomonidan takomillashtirish, kadrlar malakasini oshirish, aholi guruhlarining mehnat va
turmush sharoitining o‘ziga xos tomonlarini hisobga olish imkonini beradi.
Ish bilan bandlik samaradorligining xususiyatlaridan yana biri mehnatga
qobiliyatli aholining ish bilan ta’minlanganlik darajasidir. Iqtisodiy jihatdan bu
ko‘rsatkich aholining ish va ish o‘rinlariga bo‘lgan ehtiyojini aks ettiradi.
Ish bilan bandlik samaradorligining uchinchi xususiyati ishlovchilarning
mamlakat iqtisodiyotining tarmoqlari bo‘yicha taqsimlash tuzilmasidan iboratdir.
Hozirgi vaqtda aholining ish bilan bandligi bo‘yicha iqtisodiyotdagi tarmoq tuzilishi
mavjud jamiyat mehnat potentsialidan foydalanish samaradorligi darajasi pastligini aks
ettiradi va u tubdan o‘zgartirishga muhtojdir.

Nihoyat, ish bilan bandlik samaradorligining to‘rtinchi xususiyati ishlovchilarning
kasb-malaka guruhlariga bo‘linishi hisoblanadi. U ish bilan band aholining kasb-
malaka guruhlari bo‘yicha taqsimlanishi hamda malakali xodimlarga bo‘lgan ehtiyoj
bilan mutanosiblik darajasini aks ettiradi.
Davlatning to‘lov talabini ko‘paytirishga yo‘naltirilgan xilma-xil usullar vositasida
iqtisodiyotga aralashuvi orqali iqtisodiy faollikni rag‘batlantirish va buning natijasida
ish bilan bandlikni kengaytirishga erishish mumkin. Bunda hal qiluvchi rol, Keyns
nazariyasiga ko‘ra, xususiy sarmoya qo‘yilmalarini davlat tomonidan rag‘batlantirish
va tartibga solish hisoblanadi. Sarmoya qo‘yilmalarini kengaytirish ishlab chiqarishni
rivojlantirish asosida aholining ish bilan bandligini oshirishni anglatadi. Ammo, faqat
40 va 50-yillarga kelib, keynschilik «ish bilan to‘la bandlik» shiori asosida burjua
iqtisodiy nazariyasi va amaliyotining tashkilotchilariga aylandi. 40-yillar o‘rtalarida
ishsizlikni tartibga solish bo‘yicha paydo bo‘lgan rasmiy hukumat hujjatlari va
qonunchilik, odatda ish bilan to‘liq bandlikni miqdor jihatdan aniqlamagan. U,
masalan, inglizlarning oq kitobi «Ish bilan bandlik siyosati» (1944 yil) va Amerikaning
«Ish bilan bandlik to‘g‘risida hujjat»larida (1946 yil) ham yo‘q. Urushdan keyingi «Ish
bilan to‘liq bandlik» siyosati aslini olganda ishsizlikni tugatishni maqsad qilib
qo‘ymagan. Ishsizlikning 2-4% doirasida, albatta, mavjud bo‘lishini burjua
iqtisodchilari minimal yo‘l qo‘yilishi mumkin bo‘lgan miqdor deb qarashgan .

Xulosa
Ishlab Ijtimoiy iqtisodiyotning shakllanishi sharoitida daromadlar siyosati
mamlakatning iqtisodiy barqarorligi va ijtimoiy adolat tizimini ta’minlashda muhim o‘rin
tutadi. Bu siyosat davlat tomonidan aholi daromadlarini tartibga solish, ularni adolatli
taqsimlash va qayta taqsimlash mexanizmlari orqali ijtimoiy farovonlikni oshirishga xizmat
qiladi. Ijtimoiy yo‘naltirilgan iqtisodiyotda inson manfaatlari, mehnatga yarasha haq
to‘lash, teng imkoniyatlar yaratish va kambag‘allikka qarshi kurash asosiy ustuvor
yo‘nalishlar sifatida namoyon bo‘ladi.
Daromadlar siyosati to‘g‘ridan-to‘g‘ri aholi farovonligiga, ularning iste’mol
imkoniyatlariga va iqtisodiy faolligiga ta’sir ko‘rsatadi. Shu sababli, davlat bu borada
muvozanatli siyosat yuritishi zarur — bir tomondan, iqtisodiy o‘sish uchun zarur bo‘lgan
rag‘batlarni saqlab qolish, ikkinchi tomondan esa, ijtimoiy tenglikni ta’minlash va
daromadlar tafovutini cheklashga erishish lozim. Ayniqsa, bozor iqtisodiyotiga o‘tish
bosqichida daromadlar siyosati aholini ijtimoiy himoyalash, kambag‘allikni kamaytirish va
bandlikni ta’minlashda muhim vosita bo‘lib xizmat qiladi.
O‘zbekiston sharoitida so‘nggi yillarda amalga oshirilayotgan islohotlar natijasida
aholi daromadlarini oshirish, mehnatga haq to‘lash tizimini modernizatsiya qilish, minimal
ish haqi miqdorini oshirish va ijtimoiy qo‘llab-quvvatlash mexanizmlarini kuchaytirish
bo‘yicha sezilarli natijalarga erishilmoqda. “Har bir oila — tadbirkor”, “Yoshlar daftari”,
“Ayollar daftari” kabi dasturlar orqali aholining iqtisodiy faolligi kengayib, o‘z mehnati
bilan daromad topish imkoniyatlari yaratilmoqda.
Shu bilan birga, daromadlar siyosatining samaradorligini oshirish uchun uni mehnat
bozori, ta’lim, sog‘liqni saqlash va soliq siyosati bilan uzviy bog‘lash zarur. Chunki bu
sohalar o‘rtasida uyg‘unlik mavjud bo‘lmasa, ijtimoiy tenglik va farovonlikka erishish
mushkul bo‘ladi. Shuningdek, daromadlarning adolatli taqsimlanishini ta’minlashda
xususiy sektor, nodavlat tashkilotlar va fuqarolik jamiyatining ham faol ishtiroki muhim
ahamiyat kasb etadi. Ijtimoiy iqtisodiyotning shakllanishi jarayonida daromadlar siyosati
iqtisodiy o‘sish bilan ijtimoiy adolatni uyg‘unlashtiruvchi asosiy mexanizmdir. Uning
samarali amalga oshirilishi jamiyatda iqtisodiy barqarorlikni ta’minlaydi, aholining turmush
darajasini oshiradi, kambag‘allikni kamaytiradi va har bir fuqaroning mehnati munosib

qadrlanishiga zamin yaratadi. Shu sababli, har bir bosqichda daromadlar siyosatini ilmiy
asosda takomillashtirish, uni milliy taraqqiyot strategiyasi bilan uyg‘unlashtirish
mamlakatning uzoq muddatli barqaror rivojlanishi uchun muhim shart hisoblanadi.

Foydalanilgan a dabiyotlar ro‘yxati
1. O‘zbekiston Respublikasi Prezidentining Qarori. Ishlab chiqarish va
ijtimoiy infratuzilmani yanada rivojlantirish yuzasidan qo‘shimcha chora-tadbirlar
to‘g‘risida. 20 1 9 yil 20 yanvar, PQ-1041-son
2. O‘zbekiston Respublikasi Prezidentining Farmoni. Iqtisodiyotning
real sektori korxonalarini qo‘llab-quvvatlash, ularni barqaror ishlashini ta’minlash
va eksport salohiyatini oshirish chora-tadbirlari dasturi to‘g‘risida. 20 1 8 yil 28 -
noyabr, PF-4058-son
3. O‘zbekiston Respublikasi Prezidentining 2022-yil 28-yanvardagi
PF–60-son Farmoni “Yangi O‘zbekiston taraqqiyot strategiyasi” to‘g‘risida.
4. O‘zbekiston Respublikasi Iqtisodiyot va moliya vazirligi hisobotlari
(2023-yil). Daromad siyosatini takomillashtirish bo‘yicha chora-tadbirlar
5. G‘ulomov, S. & Muminov, N. (2020). O‘zbekiston iqtisodiyotida
daromadlar siyosati va ijtimoiy islohotlar tajribasi. Toshkent: “Iqtisodiyot”
nashriyoti.
6. Abdurahmonov Q.X. Mehnat iqtisodiyoti . Darslik (nazariya va
amaliyot) –T.: “Mehnat”, 20 2 4. -672b.
7. Karimov, A. (2021). Ijtimoiy iqtisodiyot va daromadlar siyosatining
nazariy asoslari . Toshkent: Iqtisodiyot va innovatsion texnologiyalar jurnali
8. O‘zbekiston Respublikasi Prezidenti Islom Karimovning “Jaxon
moliyaviy-iqtisodiy inqirozi, O‘zbekiston sharoitida uni bartaraf etishni yo‘llari va
choralari” nomli asarini o‘rganish bo‘yicha o‘quv qo‘llanma. T, “Iqtisodiyot” 2009
y.
9. Karimov I.A. Eng asosiy mezon – hayot haqiqatini aks ettirish. – T.:
O‘zbekiston, 2009. – 24 b
10. Abduraxmanov K.X. va boshqalar. «Mehnat iqtisodi va
sosiologiyasi». Darslik. -T.: O’qituvchi, 2021 .
11. Politika doxodov i kachestvo jizni naseleniya. /Pod red.Gorelova
N.A. -SPb.:Piter, 2023.-653s.

12. Abdurahmonov Q.X., Xolmo‘minov Sh.R., Zokirova N.Q..
Personalni boshqarish. Oliy o‘quv yurti studentlari uchun darslik – T.:
“O‘qituvchi” NMIU, 2018 y. .- 656 b
13. Salnikova L.V. Trudovo’ye dogovoro’ Izdatelstvo: Izdatelskiy dom
«Dashkov i K».2005.
14. Abdurahmonov Q.X., Xolmo‘minov Sh.R., Zokirova N.Q..
Personalni boshqarish. Oliy o‘quv yurti studentlari uchun darslik – T.:
“O‘qituvchi” NMIU, 20 21 y. .- 656 b.
15. ErgashevF., Raximova D., Sagdullaev A., Parpiev O., Zaynutdinov
Sh. Innovatsion menejment. Darslik.T.: «Akademiya», 20 20 y

Referat

Sotib olish