Ижтимоий психология ва хавфсизлик муаммолари - Психология - Дипломные работы

Информация о документе

Цена	9000UZS
Размер	84.1KB
Покупки	0
Дата загрузки	29 Сентябрь 2019
Расширение	doc
Раздел	Дипломные работы
Предмет	Психология

Ижтимоий психология ва хавфсизлик муаммолари

Купить

Kirish. I. Bob. Hozirgi zamon axborot jamiyati imkoniyatlari va muammolari 1.1. Axborot tushunchasi va uning falsafiy-psixologik tahlili 1.2 . Insoniyat uchun axborotning yangi imkoniyatlari va voqelik. 1.3. Axborot jamiyatining imkoniyatlari va muammolari. 1.4. Mintaqaviy xavfsizlik II. Bob. Hozirgi zamon axborot tahdidlari va jamiyatda psixologik xavf sizlikni ta’minlash masalalari. 2.1. Inson huquqlari himoyasi va ommaviy axborot vositalari 2.2. Milliy ma’naviyatimizga tahdidlar va ularni bartaraf etish yo’llari 2.3. Axborot sohasida milliy xavfsizlikni ta’minlash tizimining mohiyati va unsurlari. 2.4. Axborot psixologik xavfsizlikni ta’minlashning vazifalari, asosiy faoliyat yo’nalishlari va usullari Xulosa Foydalanilgan adabiyotlar ro’yxati Kirish

Mavzuning dolzarligi: Muhtaram Prezidentimiz I A Karimovning “Yuksak ma'naviyat – engilmas kuch” asarida bugungi murakkab globallashuv davrida ma'naviyat sohasida vujudga kelayotgan dolzarb muammolar, xalqimiz ma'naviyatini asrash va yuksaltirish, ayniqsa yosh avlodning qalbi va onginig turli zararli g'oya va mafkuralar ta'siridan saqlanish va himoya qilish masalalariga alohida e'tibor qaratilgan. Insoniyatning ko’pming yillik tajribasi shundan dalolat beradiki, dunyodagi zo’ravon va tajovuzkor kuchlar qaysi bir xalq yoki millatni o’ziga tobe qilib, bo’ysundirmoqchi, uning boyliklarni egallamoqchi bo’lsa, avvalombor, eng buyuk boyligi bo’lmish milliy qadriyatlari, tarixi va ma'viyatidan judo qilishga urinadi. Chunki, har qaysi millat yoki xalqning ma'naviyat

va mas'uliyatini o’ylamaydigan, faqat bir kunlik hayot bilan yashaydigan xudpisand kimsalarga aylanib qolishi mumkinligini tasavvur qilish qiyin emas. Mana shu achchiq haqiqatni yurtimizdagi har bir inson, har qaysi ota-ona va ustoz- murabbiylar anglab olishi, masalada xushyorlikni yo’qotmasligimiz, yoshlar tarbiyasida aslo beparvo bo’lmasligimiz lozim. Xullas, shu yurtid yashayotgan har qaysi inson o’zligini anglashi, qadimiy tariximiz va boy merosini chuqurroq o’zlashtirishi, bugungi tez o’zgarayotgan hayot voqeligiga ongli qarab, mustaqil fikrlashi va diyorimizdagi barcha o’zgarishlariga daxldorlik tuyg'usi bilan yashashi zarur. Shu nuqtai nazarda bitiruv malakaviy ish yozish uchun biz tanlagan “Hozirgi zamon axborot tahdidlari va psixologik xavfsizlik muammolari” mavzu hozirgi

bitiruv malakaviy ishni tayyorlashda foydalanilgan tadqiqot metodlari. Hozirgi zamon tahdidlari va unga nisbatan psixologik xavfsizlik muammolari aks etgan tarixiy, falsafiy, sosiologik, siyosiy va psixologik adabiyotlarni jurnal va gazeta sahifalaridagi huddi shunday manbalar tahlili, kuzatish, suhbat, intervyu, anketa, test metodlaridan foydalanildi. Bitiruv malakaviy ishning ilmiy va amaliy ahamiyati. Bitiruv malakaviy ishni yortigan materiallardan, undagi dalillar, tavsiya va xulosalardan ta'lim tizimida yoshlarni har tomonlama barkamol, vatanparvar, xalqiga sodiq, iymonli, e'tiqodli qilib tarbiyalashda, ularda psixologik himoya mexanizmlarini shakllantirishda samarali foydalanish mumkin. Bitiruv malakaviy ishning hajmi. Bitiruv malakaviy ish Kirish, ikki bob va uni tashkil etg

TAXLILI Axborot asri jadal rivojlanayotgan va axborot globallashayotgan bir zamonda - axborotlashgan jamiyat tamoyillarini yo’lga qo’ymay turib dunyo hamjamiyatiga qo’shilishning iloji yo’q. Bu bevosita fan va texnologiyalar taraqqiyotini hamda ularni bo-shqarishni takomillashtirish, iqtisodiy va ijtimoiy rivojlanishda, mamlakatni modernizastiya va isloh qilishda, demokratik yangilanishda yaqqol ko’zga tashlanmokda. O’z navbatida, "jaxon iqtisodiy inqirozi ishlab chiqarishni muntazam yangilab, modernizastiya qilib borish zaruratini kun tartibiga yanada o’tkir qilib qo’ymoqda", - deb qayd qiladi Yurtboshimiz Islom Karimov. Hozirgi vaqtda ishlab chiqarishning rivojlanishini axborotsiz tasavvur qilib bo’lmaydi. Axborot maydoni jamiyat hayotiga jiddiy ta’sir ko’rsatmokda. Shuning uchun

etiladigan bo’ldi. Undan keyin esa, mos kurilmalar kashf etilgach, axborotni saqlash uchun fotoplyonka, gramplastinka, magnit plyonka, hozirgi vaqtda esa turli disklar (egiluvchan, qattiq, kompakt va h.k.) qo’llanila boshlandi. «Axborot» tushunchasi birinchi bor jurnalistika sohasida, ya’ni xabarlarni, yangiliklarni uzatish vositasi sifatida qo’llanilgan. Hozirgi paytda zamonaviy ilmiy adabiyotlarda axborotning ko’plab ta’riflari mavjud, ammo ularning barchasi munozarali tomonlarga ega. Axborotni tadqiq etishning ilmiy jihatlariga qarab, uning ko’plab ta’riflari mavjudligini ko’rish mumkin. Masalan, «axborot tashqi muhitga moslashish jarayonida undan olingan ma’lumot, signalning mazmunini ifodalash»; «rang-baranglikni ifodalash»; «o’ziga xoslik, yangilik, tuzilmalarning murakkabligi mezoni

xususiyatga egaligini ta’kidlaydilar. Ular o’z-o’zini tashkillashtiruvchi tizimlarni avvalgi evolyustiyadan ajratgan holda ko’rib chiqishadi, o’z-o’zini tashkillashtiruvchi tizimlar «Erda hayot shakllangan tarixiy davrda vujudga keladi», deya izoh berishadi, ammo ular qanday qilib vujudga kelishi, hayot nimaning hisobiga shakllanishini tushuntirib bermaydilar. Biz «axborot» tushunchasini bugun yuzaga kelgan hodisa sifatida qabul qilmasligimiz kerak, chunki axborotni o’zida ifoda etgan qarashlar Xorazmiy, Forobiy, Beruniy, Ibn Sino kabi mutafakkirlar ta’pimotlarida gnoseologik jihatdan tahlil etilgan. Biroq mazkur olim va faylasuflar axborotning ayrim masalalarini yoritib berish-ga muvaffaq bo’lganlar. Jumladan, Abu Rayhon Beruniy dunyoni bilishda informastiya(axborot)ning uchta turiga «Hin

qiluvchi har bir tushunchani anglash uchun yordam beradigan bilimlar majmuiga ega bo’lishi lozim. Axborotni uzatuvchi tilidan oluvchi tiliga tarjima qilish lozim. Shunday usul bilan olingan axborot tizimi atrof-muhitga o’z munssabatini bildiradi. O’tgan 100 yillik davrda axborot tushunchasi butun hayot jabhalariga shu qadar chuqur singib ketdiki, jamiyat va insonlar unga nisbatan faqat ehtiyojlari kuchaymoqda. Umuman olganda, hozirgi axborotlashtirish davrida jahon stivilizastiyasi jamiyatni hamda insonlarni axborotlarsiz yashay olmasligini ko’rsatmoqda. Yuqorida ta’kid-langanidek, axborot nutq, tekst, tasvir, raqam, formula, rasm va boshqa ko’rinishlarda namoyon bo’ladi. Bundan tashqari axborotni kelib chiqishiga, uzatish va qabul qilish hamda maqsadiga qarab ham turkumlash mumkin. Kelib

nazariyasining falsafiy-metodologik muammolari orasida markaziy o’rinni ega llaydigan masalalaridan biri «axborot» tushunchasidir. Axborotning yuzaga kelishi hamda rivojlanishida hisoblash texnikasi va boshqa texnik vositalarning o’rni beqiyos, chunki ma’lumotlar bevosita hisoblash texnikasi yordamida qayta ishlanadi. Aloqa va telekommunikastiya vositalarining rivojlanishi, elektron- hisoblash texnikasining vujudga kelishi va hayotning turli sohalariga kirib borishi axborotning kengroq tushunchasini ishlab chiqishni talab etdi. Umuman axborot tushunchasi keng qamrovli bo’lib, bu borada M.Yoqubova, O.M.Kostrina, O.V.Lansteva, M.A.Usmonova, Sh.S. Qo’shoqov kabi o’zbekistonlik olimlarning ushbu muammoga baғishlangan nomzodlik dissertastiyalarini keltirib o’tish mumkin. Ushbu ilmiy tadqiqot is

borilgan. Ularning ko’pchiligida biologik tizimlarga nisbatan o’z-o’zini tashkillashtirish tizimlarida axborotning paydo bo’lishi muammosi hamda uning ahamiyati o’rganiladi. Ularda miqdorli axborot simvollarning saqlanishini ta’minlaydi, ammo xabarning ma’nosi va qadr-qimmati chetda qoldiriladi. Tadqiqotlar natijasida biologiya uchun axborotning miqdori emas, balki qadr- qimmati muhimligi aniqlandi. Masalaga kengroq yondashadigan bo’lsak, axborotning vujudga kelishini o’rganishda XX asrning 70-yillaridagi o’z-o’zini tashkillashtiruvchi materiya to’g’risidagi yangi ta’limot hal qiluvchi ahamiyatga ega bo’lganligiga guvoh bo’lamiz. Ya’ni aksariyat biologik tuzilmalarning tashkil topishi jonsiz materiyalar tuzilmasining paydo bo’lishidan aslo farq qilmaydi. Shu sababli ham axborotning ilmiy o

ham oladi. Muallif G.Kastler konstepstiyasiga asoslanib, quyidagi ta’rifni beradi: «Axborot bir nechta mumkin bo’lgan va teng variantlardan birining eslab qolingan tanlovidir». Ushbu ta’rifda axborot aniq materiyaning ma’lum darajasi bilan boғlanmaydi, bu ta’rifga asosan axborotni materiyaning barcha tarkibiy tuzilmalariga xos deb hisoblash mumkin. Ammo ushbu olimlar fikrlarining tahlilidan axborot algoritmlari adekvat bo’lgan tasodifiy ketma-ketlikning eslab qolingan tanlovi bo’lib, bu tanlovni mustahkamlash axborotni yaratadi, degan xulosaga kelish mumkin. Axborot tadqiqot ob’ekti sifatida bir-biriga adekvat bo’lgan ketma-ketliklarning o’zaro aloqasi jarayonida paydo bo’ladi hamda jamiyat rivojlanishining evolyustiyasida qadr-qimmatli axborot, uning generastiya qilish usullari muhim rol

Yuqoridagi fikrlardan kelib chiqqan holda axborot tushunchasining ta’riflarini quyidagi turlarga bo’lish mumkin: axborotning paydo bo’lishi hayot fenomeni bilan boғliq»; «axborot sub’ektning maqsadli faoliyati bilan boғliq»; «axborot tartiblangan, tashkillashgan sharoitlarda vujudga keladi». E.Yanchning fikricha, «axborot biologik tuzilmalarning evolyustiya jarayonida o’z-o’zini tashkillashtirish qo’llanmasidir». V.Korogodin zsa axborotni ma’lum bir algoritm sifatida izohlaydi. Darhaqiqat, axborot algoritmga asoslangan bo’lib, unda ma’lum bir uzviylik aks etadi. Chunki «algoritm» tushunchasi «qatiy belgilangan qoidalarga muvofiq bajariladigan har qanday hisoblash tizimining umumiy nomlanishini, aniq vazifani bajarishda ketma-ketlik bilan amalga oshiriladigan formal qoidalar to’plamini ifod

tushunchasining ilmiy o’rganilishida o’z-o’zini tashkillashtirish hodisasining kashf etilishi muhim rol o’ynaydi, chunki, axborot o’z-o’zini tashkillashtiruvchi tizimlarning muhim tarkibiy qismidir; - axborot jamiyat uchun faqat texnik muloqot emas, balki insonlararo muloqotda bilim almashinuviga ta’sir ko’rsatadigan ob’ektiv omildir.

1.3. INSONIYAT UCHUN AXBOROTNING YANGI IMKONIYATLARI VA VOQELIK “Axborot jamiyati" — alohida izoh talab etadigan so’z birikmasi. U hozir nafaqat olimlar davrasida, balki matbuot sahifalarida ham bot-bot tilga olinmoqda — jamiyatning kelajagi shu tushuncha bilan boғlanayotir. Lekin jamiyat rivojida axborot texnologiyalari roli yanayam ortib borishi haqidagi ba’zi va’zlar inobatga olinmasa, bu borada hali ilgari siljish ko’zga tashlanayotgani yo’q. Qolaversa, "axborot jamiyati" atamasini har kim o’zicha tushunib, istifoda qilmoqda. Vaholanki, axborot jamiyati shundoqqina bo’saғada turibdi va uning qanday kutib olinib, qanday talqin etilishi XXI asr tamadduni mazmuniga ko’p jihatdan ta’sir ko’rsatadi. Biz hali ko’p bor bu hodisa maғzini chaqishga urinishimizga to’ғri keladi. Lekin

jamiyat o’rnini ishғol etadi yoki hozirdanoq bu o’rinni egallay boshladi. Kompyuter texnikasi, fazoviy aloqa, axborot texnologiyalari va hokazolarning bemisl rivoj topgani shundan dalolat beradi. Bundan tamoman farq qiluvchi keyingi qarashga ko’ra esa, axborot jamiyati faqat uzoq kelajakka daxldor hodisa. Shuning uchun uning xususiyatlari haqida bahs yuritishga ham hali erta. Bu nuqtai nazar bo’yicha, axborot sohasida biz guvoh bo’lib turgan jarayonlar aslida post- industrial jamiyatning anchayin takomilidan o’zga narsa emas. Menimcha, axborot jamiyati haqida bahs ochishning mavridi allaqachon kelgan. Chunki, boya aytganimizdek, insonlar bu jamiyatni qanday tasavvur etishi ijtimoiy munosabatlar shakllanishiga va alal-oqibat sivilizastiya taqdiriga jiddiy ta’sir ko’rsatadi. Qolaversa, bu fa

kelishimiz aniq va, ayni choqda, ularni engish uchun bizda etarlicha aql va iroda ham mavjud. Men axborot jamiyati haqidagi o’z qarashlarimni ifodalab berish uchun dastavval fan-texnika taraqqiyotining so’ngi holatini, uning dunyodagi iqtisodiy- siyosiy va jug’rofiy-siyosiy vaziyatga ta’sirini hamda jamoaviy umumsayyoraviy aql istilohining ma’no-mohiyatini qanday tushunishim xususida so’zlab berishim kerak bo’ladi. Bugun jamiyatni axborotlashtirish va kompyuter texnikasidan foydalanishda yutuqlar garovi bo’lgan dasturiy vositalar majmui — sun’iy intellekt haqida ko’p gapirilmoqda. Ishlab chiqarish sohasida axborotlashtirish bilan boғliq butun boshli tarmoq vujudga keldi. U ilmiy izlanishlarning yangi yo’nalishlari va, hatto, yangi madaniyat paydo bo’lishiga zamin hozirladiki, oqibatda ishl

aniqlikdir. Yoki materiallar chastotasi olinsa, bu ham shunday vositalarsiz tasavurga siғmaydigan o’ta yuqori chastotadir. Mabodo endi inson aybi bilan biror falokat ro’y bersa ham, bu bemisl bir falokat bo’ladiki, uni jilovlab olish va bartaraf etish ertangi kunning og’ir va dolzarb muammosiga aylanadi. Qolaversa, bunday falokatlarni ham axborot texnologiyalaridan foydalanmay turib hal etib bo’lmaydi. Ilg’or mamlakatlarda qaror topgan hozirgi tuzum "postindustrial jamiyat" deb atalayotgani bejiz emas. Ushbu davlatlarda energiya resurslari ishlab chiqarishning o’sishi va ishlab chiqarish hajmining orti-shidan maғrurlanish kabi industrial jamiyatga xos asosiy belgilar sekin-asta yo’qolib bormoqda. Hattoki energiyadan yuqori tejamkorlik bilan foydalanish, kam energiya talab etuvchi t

yo’naltirilgan liberal iqtisodiyot haqidagi tasavvur yuzaga qalqib chiqadi. Qolaversa, bunday taraqqiyot yo’li siyosiy yoki ijtimoiy doktrina emas, balki ilgarilab borayotgan texnikaviy stivilizastiya taqozosidir, ya’ni tadbirkor "ishchi sinfi"ni o’qitish, davolatish va keksaligida nafaqa bilan ta’minlashdan manfaatdor, tamom-vassalom. Shu o’rinda bundan yuz yil avval kapitalizm rivojlanib borishi bilan uning baғrida yangi ijtimoiy munosabatlar kurtak yozadi, degan fikrni aytgan E.Bernshteynni eslab o’tish joiz. Marksistlar ayni shu qarashi sababli uni "opportunistlar va renegatlar" ro’yxatiga tirkagan edi. Yuqorida tilga olingan jarayonlar Er yuzidagi jug’rofiy-siyosiy vaziyatni ham o’zgartirib yuboradi. Endilikda davlatlarning sayyoraviy ehromi cho’qqisini hozirgidek eng

haqidagi tasavvur bilan chambarchas bog’liqdir. Ustalarni (ommaviy mahoratni) tarbiyalash postindustrial jamiyatda muhim milliy vazifaga aylanadi. Tayvan hozir postindustrial stivilizastiyaning oldingi marrasini egallab turgan mamlakatlar safiga qo’shilib olgani tasodif emas. Bu davlatda bir necha o’n yillar davomida maktab bitiruvchilarining 30 foizdan ziyodroғi universitetlar qoshidagi kollejlar talabasiga aylandi. Demakki, gap mazkur xalqqa (shuningdek, Tinch okeani mintaqasining boshqa xalqlariga ham) xos bo’lgan har bir vazifani vijdonan bajarish an’anasidagina emas. Albatta, an’analarning ahamiyatini erga urish yaramaydi, ammo boshqa bir masala ham borki, bir necha o’n-yigirma yil ichida har qanday xalq xotirasidan ko’p asrlik an’analarni o’chirib tashlash ham, unga qo’l uchida ish b

ko’zga tashlanayotgan alomatlaridir. Lekin bunday xususiyatlarga ega jamiyatni ham hali axborot jamiyati deb bo’lmaydi. Hozircha uni vujudga keltiruvchi texnik, texnologik va ijtimoiy asoslarni yaratish jarayoni davom etmoqda, xolos. Bugungi voqelikni "postindustrial jamiyat" atamasi aniq ifodalaydi. Bizningcha, axborot jamiyati deb atashga loyiq ijtimoiy tuzilmaning yuzaga kelishida Jamoaviy Intellekt (yoki jamoaviy aql) etakchi rol o’ynaydi. Inson intellekti uning tanasi hayot faoliyatida qanday rol o’ynasa, jamoaviy aql ham umumsayyoraviy organizm hayot faoliyatida xuddi shunday rol o’ynay boshlaydigan vaqt kelishiga hali bir muncha bor. Teyyar de Sharden, ayniqsa, Vladimir Vernadskiy ta’limotlarida, umumsayyoraviy aqlning hukmronlik roli haqida ba’zi fikrlar mavjud. Olimning ta

imkonsiz. Ayni choqda inson butunlay chorasiz, deyish ham mantiqqa zid. Inson rivojlanishning turli yo’llari haqida fikr yuritish va ularga rioya etish layoqatiga ega. Binobarin, hozirgi ijtimoiy jarayonlarga doir imkoniyat darajamizni belgilab olish va ularga ozmi-ko’pmi ta’sir ko’rsatish qo’limizdan keladi. Bu haqda so’z yuritishdan avval "Jamoaviy Intellekt" tushunchasiga izoh berishim zarur. Sun’iy intellekt bilan jamoaviy intellekt mutlaqo boshqa-boshqa tushunchalar, biroq ikkisining ham insoniyat taqdiriga ko’rsatadigan ta’siri beqiyos. Sun’iy intellekt inson ixtiro etgan va barpo qilgan tizimdir. Jamoaviy i ntellekt esa tabiiy hodisa, shaxs va jamiyatning aniq maqsadni ko’zlagan aralashuvisiz hozirgacha davom etib kelayotgan murakkab tadrijiy jarayon mahsulidir. Oliy nerv ti

tillar takomillashuvidir. Bundan 30-40 ming yillar avval (balki undan ham ilgariroq) mushtarak ajdodimiz — kramanon paydo bo’lgach, odamning biologik rivoji amalda to’xtagan. Biroq jamoaviy aql rivoj topishda davom etibgina qolmay, hatto bu jarayon yanada tezlashmoqda — fan-texnika taraqqiyoti buning yaqqol dalilidir. Haligacha kishilik jamiyatining axborot tarixi bitilmagan, ammo bugun shusiz ham insoniyat bilimining boyish va texnika taraqqiyotining o’sish sur’ati ijodiy jarayonga jalb etilgan kishilar soni ortishi bilan birga ular o’rtasida axborot almashinuvi tezlashishiga (bunga imkon beruvchi texnologiyalar yaratilishiga) ham bog’liq ekani ayonlashmoqda. Biror kishi yoki biror guruhning (butun boshli xalqlarning ham) o’z qobig’iga o’ralib, axborot almashish tizimidan uzilib qolishi u

Faqat ushbu jamoaviy mulk — hikmat va bilimni qadimgi Misrdagidek bir hovuch "kohin"lar "xususiylashtirib olishi"dan xudo asrasin. Inson ongi va chunonchi, tafakkuri qanday paydo bo’lgani uning o’ziga-da ko’pam ayon bo’lmagan jumboq hisoblanadi. Darhaqiqat, odam miyasi ham barcha hayvonlarniki kabi neyronlardan iborat, biroq faqat u tafakkur yuritishga layoqatli, faqat ugina ong deb ataluvchi fenomenga ega. Antropogenezning qaysidir bir bosqichida ajdodimiz atrof muhitdan ajralib chiqdi. "men"ning "men emas"dan, "biz"ning butun borliqdan farqlanishi sodir bo’ldi. Xo’sh, bu hodisa qanday ro’y berdi? Miya deb ataluvchi neyron tizimi murakkablasha borishining yuqori bir bosqichida u sifat o’zgarishiga yuz tutdi, degan faraz menga jo’yali tuyuladi. Ilmiy

R osti, kishilik jamiyati bugun ulkan falokat arafasida turibdi. Bu falokatga dosh berish uchun bashariy hamjamiyat qaytadan tashkil topishi, uning yangi texnologik asosi barpo etilishi, qolaversa, ya n gi qadriyatlar tizimi vujudga keltirilishi lozim. “ G lobal ekologik inqiroz" deb nom olgan bu xavf-xatar svilizastiya kuch-qudrati jadal ortgani, aholi mislsiz sur’atda o’sgani, oqibatda esa nufus behad ko’payib ketgani va an’anaviy resurslar sarflab bo’lingani sabab yuzaga keldi va insoniyat bugungidan tamoman farq qiluvchi boshqa taraqqiyot dasturiga muhtoj bo’lib qoldi. Agar ta’bir joiz ko’rilsa, Er yuzida odam biologik tur sifatida omon qolishi va rivoj topishiga imkon beruvchi boshqacha yondashuvlar, boshqacha tamoyillar kerak bo’lyapti. Bugun postindustrial deb atalgan an’anaviy

rivojlantirish qobiliyatiga ega umumsayyoraviy tizimdir. Biroq axborot jamiyati bugungi sayyoraviy tartibotga muqobil tuzum bo’lmoғi uchun kompyuter texnikasi va aloqa vositalari yutuqlarigagina tayanib qolmay, ijtimoiy qurilmasida ham tub sifat o’zgarishlari yasashi lozim. Mz’lumki, hozir tamaddunlar, asosan, texnogen va an’anaviy degan ikki turga bo’lib tasniflanadi. Texnogen stivilizastiya resurslardan yuksak samara bilan foydalanishga, yangidan-yangi texnik echim va tashkiliy innovastiyalarni qidirib topishga intilishi bilan ajralib turadi. An’anaviy stivilizastiya mohiyati esa mazkur tamaddun o’zini o’zi takror va takror qayta yaratishida namoyon bo’ladi. Shuningdek, texnogen jamiyatga shaxs mustaqilligi va individualizm xos bo’lsa, an’anaviy jamiyatda jamoa va oila manfaati ustunlik

Bunday sintez barcha millatlar madaniyati bir xillashuviga olib kelmaydi — u tamaddunlar majmuida rang-baranglikni saklab qolgdi. Sharq va Garb madaniyatlari sintezisiz dunyo hamjamiyati omon qolishi uchun zarur bo’lgan umumiy dasturni ishlab chiqishga umid boғlash qiyin. Xullas, bizningcha, axborot jamiyati eng muhim alomatlardan biri mavjud stivilizastiyalar yagona tizimga, takror aytaman, yagona stivilizastiyaga xos emas, yagona tizimga aylanishi hisoblanadi va shu tizim ichida har bir tamaddun butun insoniyatga asqotadigan afzal jihatlarini saqlab qoladi. Zotan, tashqi qobiq ichki ma’noga putur etkazmasligi lozim. Yana bir dolzarb muammo Er yuzi bo’ylab demokratik tuzumni qaror toptirish masalasidir. Faqat demokratik idora usuligina Jamoaviy Aqp bir hovuch xudbin kishilar qo’liga o’tib

kompyuter savodxonligiga ega bo’lmagan kishilar jamiyat hayotidan chetga surilib qoladi. Axborot texnologiyalaridan bexabar yoki ulardan foydalanishga uquvi yo’q xalqlarni ham ana shunday qismat kutib turibdi Ha, axborot jamiyatini "hamla bilan zabt etish" oғir kechadi. U tarixning urush qasirғasidan xoli bo’lsada, shafqatsizlikda undan qolishmaydigan keskin raqobat bosqichini boshlab beradi. Bunday "hamla bilan zabt etish" oqibatlarini yumshatish zarur, bunga imkoniyat topish xam shart. Ammo bu imkoniyat butun Er kurrasida fuqarolik jamiyati qaror topsagina vujudga keladi. Men axborot jamiyatiga o’tish bosqichini taxlika va tavakkal pallasi deb atagan bo’lar edim. Chunki bu bosqichda kelgusi jamiyatning ayrim belgilari ko’zga tashlanib qoladi, biroq odamlar xali uni qabul

borishga qodir emas. Ammo mazkur xulosa Odam zuryodi ijtimoiy taraqqiyot jarayonlarining faqat kuzatuvchisi bo’lib qolaveradi, degan ma’noni anglatmaydi. Chunki insoniyat tarix davomida ba’zi taqiqlarni o’rnatgan, qonunlarni kuchga kiritgan, axloq me’yorlarini joriy etgan va ana shu dastaklar evaziga tarixiy jarayon birmuncha o’zgartirilgan. Bu choralar insoniyat taraqqiyotini boshqarishga imkon bermagan bo’lsada, le-kin go’yo evolyustiya daryosining qirғoғini shibbalab, unga yo’nalish baxsh eta olgan. Ishlab chiqaruvchi kuchlar rivojlana borishi bilan stivilizastiya qudrati ham, inson aqlining yo’naltiruvchilik roli ham ortadi. Bu hol, avvalo, ayni kezda jamiyat taqdiri ko’proq hal bo’layotgan faoliyat sohalarida kuzatiladi. Jamoaviy Intellektsiz kelgusi jamiyatning insoniyat ijodiy kuch-

Axborot jamiyatiga o’tish masalasiga kelsak, bu uzoq yillarga mo’ljallangan ijtimoiy dastur ishlab chiqilishini taqozo etadi. Ayni dastur barcha ekologik muammolar echimini qamrab olish, ijtimoiy sohadagi qator gumanitar masalaparni hal etish barobarida postindustrial jamiyatning texnologik asoslarini rivoj toptirishga yo’naltirishi lozim. Mazkur dastur xalqaro ahamiyatga molik bo’lishi va BMT doirasida hayotga tatbiq etilishi zarur. Menimcha, u avvaliga ma’rifiy ahamiyat kasb etadi va etuk aql egalarining maslahat anjumani shaklida bo’ladi. Hozirgi eng asosiy masala odamlar bugungi davr xususiyatlarini, ijtimoiy taraqqiyot tamoyillarini, ro’y berishi mumkin bo’lgan xavf-xatar-larni aniq-ravshan ko’ra bilishi va tabiat bu sohada bizga ato etgan bor imkoniyatni to’ғri baholay olishi bo’lsa,

monopoliya qilib olinishi va bir hovuch kishilar manfaatiga bo’ysundirilishi mumkin ekanini xayolga keltirishning o’zi kifoya. Shu nuqtai nazardan ham axborot jamiyatini shakllantirish butun insoniyatga daxldor masaladir. Ushbu muammoni esa BMTni takomillashtirish masalasidan ayri tasavvur etib bo’lmaydi.

Axborot jamiyatining imkoniyatlari va muammolari Mamlakatimizda bo’lib o’tgan xalqaro miqyosdagi anjumanlarning birida daniyalik jurnalist Maykl Andersen bilan tanishib qoldim. U Kopengagen radiosining Markaziy Osiyo bo’yicha muxbiri ekan. Ma’lumki, aksariyat Ғarb jurnapistlari biryoqlama tanqidga xiyla o’ch bo’ladi. Shov-shuv, sensastiya xukmron bo’lgan muhitda kimnidir badnom etish, sha’nini erga urish odatiy hol o’laroq qabul qilinadi. Ba’zida esa bunga xolislik va jonkuyarlikdan ko’ra ғarazgo’ylik mayllari ko’proq aralashadi. Biroq Maykl Andersenni bu toifadagi jurnalistlar sirasiga qo’shib bo’lmasdi. O’zaro muloqot jarayonida men bunga amin bo’ldim. Chunki u axborotning haqiqiy mazmun-mohiyatini boshqalardan ko’ra yaxshiroq tushunadi. Bunday deyishimning boisi bor, albatta. Gap shunda

baholanayotgan axborot jamiyatini bunyod etishda axborot tex-nologiyalarini rivojlantirishdan ham ko’ra aholiga axborot olish imkoniyatini berish muhimroqdir. Bir qarashda bu fikr ancha mu-nozarali bo’lib tuyuladi. Chunki axborot jamiyati ғoyasining "ota"lari bo’lmish D.Bell, Yu.Xayashi, E.Toffler kabi olimlar insoniyatning yangi davrga o’tishida axborot texnologiyalari birlamchi o’rin egallashini e’tirof etgan. Biroq ayni kezlardagi voqelik "uchinchi to’lqin" yuzaga kelishi uchun texnika-texnologiyani rivojlantirishning o’zi kifoya qilmasligini ko’rsatmoqda. Masalan, Afrika qit’asining janubiy mamlakatlarida juda katta tabiiy oltin zaxiralari bor. Ammo shiddat bilan elib borayotgan "taraqqiyot poezdi"dan tushib qolgan (balki unga chiqishga ham ulgurmagan) bu davlat

qilingan. Ushbu rivojlangan mamlakatda axborot magistraliga o’tish borasida ma’lum dastur amalga oshirilyapti. Ana shu maqsadda xukumat tarkibida axborot jamiyati muammolarini o’rganuvchi maslahat kengashi ham tashkil etilgan. "Axborot magistrali", "axborot infrastrukturasi" yoxud "axborot jamiyati" — qanday atalishidan qat’i nazar, bunday konstepstiyalarda bir mushtaraklik ko’zga yakqol tashlanadi: ular "jamiyatdagi jamiki ne’mat inson manfaatlariga xizmat qilishi kerak, fuqaro davlat uchun emas, davlat fuqaro uchun zarur" degan tamoyilga tayanadi. O’xshatish o’rinli bo’lsa, axborot jamiyatiga o’tish borasidagi turli tadbirlar ana shu "yadro"ga jipslashgan. Aslida, daho zotlar tomonidan ilgari surilgan barcha ғoya, mafkuralar odamzod oғirini engilla

Ushbu ta’limotning asoschilaridan biri bo’lgan yapon olimi Yu. Xayashi "Yaponiya axborot jamiyati: mavzular va yondashuvlar" (Japan’s information Society: Themes and Visions) deb nomlangan konstepstiyasida insoniyat hayotining yangi tamaddun bosqichida kompyuter va axborot texnologiyalari o’rni keskin oshishini bashorat qilgan (darvoqe, "ax-borot jamiyati" istilosi ilk marotaba ana shu olim tomonidan ilmiy muomalaga kiritilgan). Uning fikricha. "yangi jamiyat" g’oyasi dastlab ikkinchi jahon urushidan keyin kun-payakun bo’lgan yapon davlatini tiklash, uni oyoqqa turғazish maqsadiga xizmat qilmoғi lozim edi. Biroq vaqt o’tishi bilan axborot jamiyati ғoyasi faqatgina milliy miqyosdagi jarayon bo’lmay, balki global munosabatlarga daxldor masala ekani oydinlashdi. Yapon

g’oyasining kuchi ham, ohanrabosiyu sehri ham ana shunda! Tarixdan ma’lumki, bir zamonlar dunyoni zir titratgan Rim imperiyasi mislsiz harbiy kuch-kudratga ega bo’lgan. Uning yordamida bag’oyat ulkan sarhadli davlat bunyod etilgan. Biroq ildizi qon bilan sug’orilgan imperiyani saqlab qolish uchun birgina harbiy qudratning o’zi kifoya qilmas edi Rim imperiyasining birinchilardan bo’lib qog’oz tayyorlash texnikasini o’zlashtirgani ham o’sha kezlarda o’ta muhim ahamiyat kasb etgan. Aniqroq aytganda, papirus qog’ozlariga yozilgan ma’lumotlar butun imperiya bo’ylab muntazam ravishda harakatlangan, ya’ni saltanatda o’ziga xos axborot almashuvi yo’lga ko’yilgan. Bu esa madaniy qadriyatlarni tez va soz o’zlashtirib borgan davlatning raqiblaridan ustun jihati edi. Imperiya shuhrati yo’lida jon fido

odamlarning tirikchilik tarzi va yashash holati asos bo’lgan, degan xulosaga kelish mumkin. Lekin "uch to’lqin" nazariyasi mohiyatan teranroq taxlil etilsa, davrlar taqsimotida insonlarning tafakkur tarzidagi evrilishlar birlamchi o’rin tutgani ayon bo’ladi. Agrar davrda inson asosan o’zlashtirma mehnat bilan kun ko’rdi — tabiatdagi mavjud ne’matlardan "bor boricha" qabilida foydalandi. Sanoat inqiloblari bosqichida esa uning tafakkur tarzi keskin o’zgardi: qo’l mehnatidan xalos bo’lgan insoniyat texnika yordamida bunyodkorlik va yaratuvchanlik davriga qadam qo’ydi. Toffler "uchinchi to’lqin" deya nomlagan axborot jamiyatida esa izlanuvchanlik, tashabbuskorlik va yangilikka intilish hayot mazmuniga aylandi. Agar industrial davrda odamlar uzoғini yaqin, oғirini engil

bor-yo’g’i ming nafarga yaqin olim bo’lgan ekan. XIX asr boshi-da ular soni yuz mingga etgan. XX asr oxir-lariga kelib esa ilm kishilarining miqdori besh milliondan oshdi. Agar arifmetika hisobini shu taxlitda davom ettiradigan bo’lsak, butun insoniyat tarixidagi olimlarning to’qson foizi zamondoshlarimiz bo’lib chiqadi. Axborot jamiyati to’g’risidagi nazariy qerashlar dastlab paydo bo’lgan vaqtda u futurolog olimlarning kelajak to’ғrisidagi xayoloti sifatida qabul qilingani bor gap. Biroq keyingi o’n yillar ichida rivojlangan mamlakatlar erishayotgan muvaffaqiyatlar axborot jamiyati to’ғrisidagi fikrlar xayolot emasligini, u tobora xayotiy haqiqatga yaqinlashib borayotganini ko’rsatayotir. Aytishlaricha, Birinchi jahon urushi boshlangani haqidagi xabar Turkistonga olti oylik muddatdan so’

"kompyuter — insonning umr yo’ldoshi" degan kinoyamiz o’xshatishlar ishlatilayotgani ham ana shu omil bilan izohlanadi. “2001 yilga borib mayda do’konlarning ommaviy ravishda yopilishi boshlanadi: bunday do’konlarga ehtiyoj qolmaydi. Odamlar zarur narsalarni Internet vositasida xarid qiladi". Bu — 1997 yili Londonda o’tgan xapqaro anjuman ishtirokchilari tomonidan aytilgan mulohaza. O’shanda jahon matbuoti olimlarning bunday havoyi xulosasi ustidan kulib, kinoya bilan savdo sohasi vakillari ertangi tirikchilik tashvishini qilishi kerakligini yozib chiqqan edi . Albatta, mubolag’amiz bu taxminlar to’liq amalga oshmadi (aslida, asrlar davomida mavjud bo’lib kelgan voqelikning juda qisqa muddatda birdan yo’q bo’lishi tasav-vurga kam siғmaydi). Lekin aql bovar qilmas bashoratda til

oshkoraligi va xolisligiga erishishga xizmat qiladi. Nazariyotchi olimlar axborot jamiyati odamzod oldida turgan ko’plab muammolarni hal etishiga umid boғlagan edi. Biroq insoniyat yaratgan boshqe ta’limotlar kabi bu ғoya ham barcha muammolarga birday echim topa olmasligi tobora ravshanlashib boryapti. Tarixga nazar tashlasak, muvozanatning yo’qolishi har doim talafog va yo’qotishlar darakchisi bo’lib kelgan. Axborot jamiyati muhitida ham ana shu me’yor-muvozanat buziladi, ijtimoiy tengsizlik yanada kuchayadi. Ulkan boylik va sarmoyaga ega bo’lgan rivojlangan davlatlar hamda kambaғal mamlakatlar o’rtasidagi farq keskin oshishi oqibatida xalqaro maydonda yakka hukmronlik — gegemonlik siyosatiga keng yo’l ochiladi. Bu borada biryoqlama (radikal) xususiyatga ega bo’lgan "oltin milliard na

"International Telecommunications Union" tashkiloti tadqiqotlari dunyo miqyosida kompyuterdan foydalanish borasidagi farq nechoғliq kattaligini ko’rsatadi. Evropaning San-Marino mamlakati dunyodagi eng kompyuterlashgan davlat sanaladi. Ushbu kichikkina davlatda xar ming kishiga 727 kompyuter to’ғri keladi. Ikkinchi o’rinda qayd etilgan AQShda esa bu ko’rsatkich 554 tani tashkil etadi. Afrikaning qashshoq mamla-katlarini qo’ya turaylik, jahondagi eng yirik hududni egallagan Rossiyada har ming nafar aholi bor-yo’ғi 43 kompyuter bilan kifoyalanishga majbur. Ko’rinib turganidek, iqtisodiy salohiyati nisbatan bir-biriga yaqin davlatlar o’rtasidagi tafovut ham ancha salmoqli. Shunday bo’lgach, madaniy mustamlakachilik ta’siri ostida qolgan "uchinchi dunyo" davlatlaridagi ahvolni

bois fazodagi sun’iy yo’ldoshlar bir nechagina davlatga qarashli: AQSh (30 ta), Yaponiya (21 ta), Rossiya (12 ta), Xitoy (9 ta), Hindiston (9 ta). Albatta, har bir davlat ko’rpasiga qarab oyoq uzatgani, imkoniyati darajasida ish tutgani ma’qul. Lekin axborot uzatishning asosiy vositasi sanoqli davlatlar qo’lida to’plangani boshqalarning ham ular aytayotgan "qo’shiq"qa jo’r bo’lishini taqozo etadi. Ya’ni kimga qancha suv berishni quloq,boshida turgan mirob hal qiladi... Yana bir jiddiy muammo: axborot jamiyati muhitida jahon xalqlarining milliy, madaniy qadriyatlari uyғunlashib ketishini kuzatish mumkin. Bunday sharoitda esa dunyo xalqlari, xususan, kam sonli millatlarning milliy an’ana va qadriyatlari xavf ostida qoladi. Ғarb olimlari tomonidan ayni shu jihatni ko’zda tutgan "e

zarur. Zero, muvozanatsiz dunyo ostun-ustun bo’lib ketadi. Muvozanat va murosa yangi tamaddunning qo’sh mehvari bo’lsagina bashariyat ro’yi zaminda sobit qolajak. 1.3. Mintaqaviy xavfsizlik 1991 yili dunyo siyosiy xaritasida yangi Markaziy Osiyo mustaqil davlatlarining paydo bo’lishi butun Osiyo taraqqiyotiga kuchli ta’sir etuvchi voqea yuzaga kelganidan dalolat berdi. Mazkur mamlakatlarning tashqi dunyo bilan aloqa o’rnatishi va jahon hamjamiyatining mustaqil tarkibiy qismi sifatida Evroosiyoda o’zining markaziy o’rnini tiklashiga olib keldi. Bugungi kunda Markaziy Osiyo mintaqasi jadal transformastiya jarayonini boshdan kechiryapti. Keyingi yillarda voqealarning rivoji yangi geosiyosiy voqeliklar qaror topishiga ta’sir ko’rsatadi. Bu, o’z navbatida, Markaziy Osiyo va unga tutash mintaqal

tashkilotlarning jahon miqyosida qabul qilingan tartib va qoidalari doirasida hamkorlikni kengaytirish uchun mustahkam zaminni shakllantirishdan manfaatdordir. Prezidentimiz Islom Karimovning 2003 yil aprelda bo’lib o’tgan Oliy Majlisning II chaqiriq XI sessiyasidagi ma’ruzasida ta’kid-langanidek, "So’nggi o’n yilliklar davomida ro’y bergan ko’plab voqealar, ayniqsa, "sovuq urush" tugagani hamda er yuzida xalqaro xavfsizlikka nisbatan yangi tahdid va xurujlar, jumladan, ommaviy qirғin qurollarining tarqalish xavfi paydo bo’lgani inobatga olinsa, bizning nazarimizda, BMT Ustavi va uning ayrim moddalarini isloh qilish va qayta ko’rib chiqishni tezlashtirish zarurati tuғilmoqda. Shuningdek, mazkur tashkilotning etakchi organi — Xavfsizlik Kengashi tarkibini ham qayta ko’rib chiqis

XXI asrning boshidanoq, dunyoning siyosiy va iqtisodiy xaritasida alohida ahamiyat kasb etib borayotgan strategik jihatdan muhim bo’lgan bu mintaqa kuchlarining muvozanatini ta’minlash, hamkorlik uchun mustahkam asos yaratish jarayonlarida sezilarli o’rinni egallashning barcha imkoniyatlariga ega. O’zbekiston har jihatdan yalpi xavfsizlikka oid eng asosiy tamoyillarni qo’llab- quvvatlaydi. Xavfsizlik — to’xtovsiz amalga oshib boradigan holat. "Sovuq urush" nihoyasiga etganidan keyin umumiy xavfsizlikka asosan etnik, mintaqaviy, mahalliy mojarolar va davlat ichidagi jangari separatizm tahdid solmoqda. Ayniqsa, bu turdagi ziddiyatlar ayrim davlatlarning manfaatlari va ta’sir doirasini saqlab qolish va muhofaza etish yoki kuchlarning strategik muvozanatini o’z foydasiga o’zgartirish m

vaziyatga salbiy ta’sir ko’rsatadi. Xalqaro terrorizm, diniy ekstremizm va narkotrafikning kengayib borishi haqida so’z borganda, bu kuchlar jinoyatlar uyushmasining a’zolari va tarafdorlarini qaerga va qaerdan jalb etishlariga alohida ahamiyat berish kerak. Boshqacha aytganda, barcha toifadagi ek-stremist va terroristlarning ijtimoiy negizni aniqlash kerak. Odamlarning nochor ijtimoiy-iqtisodiy ahvoli, ba’zi notinch min-taqalardagi demografik muammolar, yoppasiga ishsizlik va ayniqsa, yoshlar orasidagi betayin turmush xalqaro tyorrorizm va diniy radikalizmning turli markazlariga o’zining jinoiy maqsadlarini amalga oshirish maqsadida jangovar guruhlarni yiғish uchun imkon tuғdiradi. Respublikamiz rahbari o’z ma’ruzalarida keyingi yillar mobaynida dunyo jamoatchiligining xalqaro terrorizmga

muvofiqlashtirishni amalga oshirishga safarbar qilingan terrorizmga qarshi kurash Qo’mitasini tuzish haqida qaror qabul qildi. Bu bilan O’zbekiston tashabbusining siyosiy mazmuni amalga oshdi. 2002 yilning 13-14 dekabr kunlari YoXHTning Bishkekda o’tgan "Markaziy Osiyoda xavfsizlikni mustahkamlash: terrorizmga qarshi kurashish bo’yicha har tomonlama harakatlarni kuchaytirish" mavzuiga doir xalqaro anjuman 2000 yildagi Toshkent anjumanining davomi bo’lib, O’zbekistonning ahamiyatga molik tashabbusi amalga oshganligi tasdiғi bo’ldi. O’zbekiston BMTning terrorizm va uni qo’llab-quvvatlaydigan, mablaғ bilan ta’minlaydigan va xalqaro terrorizmga yo’llaydigan manbalariga qarshi kurashga doir barcha o’n ikkita konvenstiyaga qo’shilgan davlatlardan biri hisoblanadi. YoXHTga a’zo davlatlarn

bu, shubhasiz, xalqaro terrorizmning moliyaviy tayanchi. Mintaqaviy beqarorlik milliy iqtisodiyot va davlatlarning xo’jalik aloqalariga ta’sir etadi. Misol uchun Afғonistondagi urush mamlakatning rivojlanmagan iqtisodiyotini butunlay barbod qildi, oqibatda Markaziy Osiyo davlatlarining Hind okeani bandargohlariga chiqib, jahon xo’jalik hayotiga uyғunla-shib ketishiga imkon yaratuvchi yangi transport kommunikastiyalarini ochish uchun to’ғanoq bo’ldi. Bu esa, o’z navbatida, milliy iqtisodiyotning rivojini susaytiradi, holbuki, unumli mahsulot almashinish uchun eng qisqa va barqaror transport kommunikastiyalari zarur. O’zbekiston va butun Markaziy Osiyo mintaqasi Afғoniston hududi orqali Hind okeani bandargoxlariga chiquvchi temir yo’l va avtomobil kommunikastiyalarini qurishga doir ko’plab x

kuch va sa’y-harakatlarini bir maqsad yo’lida birlashtirishdir. Bu borada terrorchilik va uning turli qiyofalarda namoyon bo’ladigan ko’rinishlari bilan o’yin qilishga mutlaqo yo’l qo’yib bo’lmaydi, bu ofat bizni chetlab o’tadi, degan xomhayollarga berilish oxir-oqibatda katta xato bo’ladi".

2.1. Inson huquqlari ximoyasi va ommaviy axborot vositalari Respublikamiz mustaqillikni qo’lga kiritgandan so’ng, uning hukuqiy asoslarini mustaxkamlashga katta e’tibor qaratildi va bu borada qator islohotlar amalga oshirilmoqda. Islohotlarning eng muhim jihati — bu bozor iqtisodiyoti qonuniyatlarini tartibga soladigan yangi qonunchilik bazasini shakllan irish va uni mustahkamlab borish bilan belgilanadi. Shu ma’noda mamlakatimizda bozor munosabatlarini huquqiy tartibga solishning izchil mexanizmi yaratilmokda. Ayniqsa, O’zbekiston Respublikasi Prezidentining Oliy Majlis Qonunchilik palatasi hamda Senatning 2005 yil 28 yanvardagi qo’shma majlisidagi ma’ruzasida bayon qilingan qoida va xulosalardan kelib chiqib hamda respublikamiz aholisining mamlakat ijtimoiy hayotini yanada demokratlashti

yangi huquqiy tizimni atroflicha va har tomonlama o’rganish, huquqiy normalar va qoidalarni ijtimoiy-iqtisodiy munosabatlarga tatbiq qilish, ilmiy-nazariy tadqiqotlarni amalga oshirishni taqozo etadi. Qonunchilik turli ko’rinishdagi ommaviy axborot vositalari, ya’ni gazeta, jurnal, efir va kabel orqali ko’rsatuv hamda eshittirishlar beruvchi tashkilotlar mahsulotlaridan har qanday ko’rinishda foydalanish natijasida kelib chiqadigan munosabatlarni tartibga solar ekan, uni huquqiy jihatdan muhofaza etishga qaratilgan yangi qonunchilik tizimi yaratilmoғini davr taqozo qilmoqda. Istiqlolga erishgan O’zbekiston milliy davlatchilikni qaror toptirishning va| huquqiy tizimni shakllantirishning o’ziga xos yo’lini tanlab olganligi - fuqarolik huquqi qonunchiligida ham o’z aksini topmokda. Hozirda OA

Ommaviy axborot vositalari «to’rtinchi hokimiyat» instituti sifatida tadqiq qilib kelinayotgan bo’lsada, uning tarkibiy qismlarini aniqlash va huquqiy tabiatini taxlil etish, unga huquqiy baho berish, uning qonunchilikdagi o’rnini belgilab olish, fuqarolik huquqi sohasi va amaliyoti uchun muhim ahamiyatga ega bo’lgan sub’ektlar xususiyatlari, sub’ektlarga tegishli huquqlarni amalga oshirishning vosita va usullari, fuqarolik-huquqiy javobgarlikning kelib chiqish asoslari, etkazilgan moddiy va ma’naviy zararni aniqlash, uni qoplash asoslari alohida kompleks tarzda tadqiqot ob’ekti bo’lmagan. Bu esa o’z navbatida respublikamiz qo’shilgan sohaga oid xalqaro konvenstiya va shartnomalardan kelib chiqadigan majburiyatlarni amalda ta’minlashda tushunmovchi-lik va qator qiyinchiliklarni keltirib ch

mamlakatimizda bozor iqtisodiyotiga asoslangan boshqaruv tizimini shakllantirishda milliy qonunchilik, xususan, OAVga oid fuqarolik qonunchiligi asoslarini nazariy jihatda tahlil qilish, soha qonunchiligini boshqa davlatlar qonunchiligi bilan qiyoslash, uni takomillashtirish va xalqaro huquq normalariga yaqinlashtirish, mavjud muammolarni aniqlash va ularning echimini topish, ommaviy axborot vositalarini turkumlash, ularning huquqiy holatini aniqlash, bu sohada faoliyat yuritayotgan davlat organlari va nodavlat tashkilotlarining o’rnini belgilash, sohaga oid xalqaro shartnomalarning xususiyatlari, ularni qo’llash tartibi, huquqbuzarlik holatlarini va javobgarlikni o’rganish, milliy qonunchilikdagi muammolarni aniqlash hamda uni takomillashtirish masalalarini hal etish zarur. Ommaviy axboro

yo’nalishlarning, texnik-texnologik kashfiyotlarning ildizlari ham (irrigastiya, shishasozlik, magnitli qurilmalar, quyosh energiyasini jamlash, lupa va oynalar, bo’yoq tayyorlash va dori texnologiyasi, to’qi-machilik dastgoxlari va boshqalar) yurtimizda o’tgan mutafakkirlarning ilmiy merosi bilan boғlangandir. Chunonchi, Xorazmiy, Farғoniy, Forobiy, Beruniy, Ibn Sino, Zamaxshariy, Mirzo Uluғbek va boshqalarning ilmiy kashfiyotlarini ko’rsatish mumkin. Eng qadimiy diniy ta’limot tangrichilik, zardo’shtiylik ғoyalari hamon xalqimiz qalbida yashamokda. Barcha mutafakkirlarimizning ijodida axloqiy qadriyatlarni rivojlantirish muhim o’rin egallab kelgan. Islom dinining ma’naviy- axloqiy jihatlari ham markaziy osiyolik olimlar tomonidan takomiliga etkazilgan. Abu Lays Samarqandiyning axloqiy o’

millat vakillarini bir-biriga qarshi gij-gijlashga urinishadi. Bundan tashqari, turli viloyatlarda yashovchi kishilar orasida " nizolar uy ғ otishga, ayrim hududlarimizni (masalan, Far ғ ona vodiysi yoki Qoraqalpo ғ istonni) O’zbekistondan ajratib tashlashga, hududimizda ilgari mavjud bo’lgan xonliklarda yashovchi kishilar orasiga nizo solishga, «Turkiy xalqlar birligi», «Islom diniga e’tiqod qiluvchilar birligi» shiorlari ostida mahalliy millatlarni mahalliy bo’lmagan millat va-killariga, musulmonlarni boshqa din vakillariga qarama-qarshi qo’yishga intilishmoqda. (Bu borada «Turkiston islom harakati», «Hizbut tahrir» singari diniy-ekstremistik partiyalar i ғ vogarlikni avj oldirishmokda). Mafkuraviy muxoliflarimiz mahalliy xalqning diniy e’tiqodini va tilini kamsitish asosida ularni Ғ

islom tarixiga oid «Islom - e’tiqod saltanati» deb nomlangan hujjatli film yaratdi. Unda islom dini va falsafasi ravnaqiga beqiyos hissa qo’shgan va biz-ning yurtimizdan chiqqan olimu fuzalolar haqida lom-mim deyilmagan. O’nlik sanoq sistemasini, algebra fanini arab olimlari yaratgan, deyilgan-u, ammo al-Xorazmiy va al-Farғoniy nomlari tilga olinmagan. Go’yoki Islom tarixida Markaziy Osiyoning hech qanday o’rni yo’qday. Vaholanki, islom dini va ta’limoti taraqqiyotini Markaziy Osiyoda o’tgan mutafakkirlarning ilmiy merosisiz tasavvur etish mumkin emas (kalom ta’limotida - Imom al-Motrudiy, Abu Lays Samarqanday; tasavvuf ta’limotida - Ahmad Yassaviy, Bahouddin Naqshband; hadisshunoslikda - Imom Buxoriy, Imom at-Termiziy; fiqh ilmida - Burhoniddin Marғinoniy, Hakim Termiziy va boshqalar aloh

qadriyatlar insoniy, ya’ni gumanistik mohiyatga ega bo’lib, xalq ongida asrlar davomida saqlanib kelmokda. Ular Islom dinini aqidalashish va radikallashishdan asraydi hamda insof va adolat, iymon va e’tiqod, nomus va oriyat, sharm va hayo, saxovat va muruvvat, sadoqat va diyonat, ilm va ma’rifat, soflik va to’ғrilikmi qadrlash, halollikka intilish va haromdan jikanish kabi insoniy tuyғulardan iborat bo’lib, bu tuyғular inson kamolotida muhim o’rin egallab kelgan. Taxdidlarning yana bir- yo’nalishi xalqning tarixiy xotirasini buzishga qaratilgandir. Buning uchun ayrim mafkuraviy markazlar rus va o’zbek tillarida o’zbek xalqining kelib chiqish tarixini buzib ko’rsatuvchi kitob va darsliklar nashr etib, Respublikamizda arzon narxda yoki tekinga tarqatishga intilishadi. Mafkuraviy taxdidlarnin

ham mafkuraviy immunitetni «sindirishi (buzishi)» mumkin. Bunday gap, ya’ni uni eshitgan o’quvchida, «demak, mening ona tilim hech narsaga arzimas ekanda»,- degan nigilistik kayfiyatni uyғotadi. Ikkinchidan, tilga bunday munosabat, o’zbek tilining davlat tili sifatidagi qadrini erga urish shaklida namoyon bo’ladi. Shu o’qituvchining yuqoridagi sovuq gapi o’rniga «Sen ona tiling bilan bir qatorda rus, ingliz tillarini ham chuqur egallab olsang, yurtingning qadriyatlarini butun dunyoga yoyishing mumkin!» - degan da’vati esa uning vatanparvarlik tuyғusini yanada kuchaytirgan bo’lar edi. Milliy qadriyatlarni tarғib etishni «millatchilik» deb baholovchilar hozirgi paytda ham topiladi. Chunki, sobiq Ittifok, davrida milliy qadriyatlar haqidagi har qanday gap «millatchilik» deb qoralanar edi. Afs

mazmuni va mohiyatini to’ғri hamda muntazam ravishda tushuntirib borishdir. Shu yo’nalishda kitoblar nashr etish, ko’chalarga behayo va bema’ni ko’rinishdagi suratlar osish o’rniga milliy taraqqiyotimiz yutuqlarini aks ettiruvchi ijtimoiy reklamalar qo’yilishiga e’tiborni kuchaytirish muhimdir. Bu yo’nalishda respublikamizda juda ko’p ishlar amalga oshirilmokda: o’tmishda o’tgan buyuk allomalarimizning yubileylarini nishonlash, shaharlar yubileylarini, milliy qadriyatlarimiz va bayramlarni o’tkazish, muzeylar, ziyoratgoxlar tashkil etish va bosh-qalar. Bularning barchasi xalqimizning milliy ғururini ko’taradi. Lekin, bunday tadbirlarning tarғiboti hanuzgacha ko’ngildagidek emasligini ham ta’kidlash lozim. Masalan, 2001 yili Beruniyning «Qadimgi xalklardan qolgan yodgorliklar» («Osori al-bo

ma’naviy tarbiyaga taalluqli masaladir. Ma’naviy tarbiyagina ma’naviy taxdidlarga bas kela oladi. «Bunday taxdidlarga qarshi, - deb yozadi I.A.Karimov, - xar tomonlama chukur o’ylangan, puxta ilmiy asosda tash-il etilgan, muntazam va uzluksiz ravishda olib boriladigan ma’naviy tarbiya bilan javob berish mumkin». Bu yuksak ғoya hammamiz uchun dastur-ko’rsatma bo’lib qolishi kerak. 2.4. Axborot sohasida milliy xavfsizlikni ta’minlash tizimining mohiyati va unsurlari. Insoniyat axborot oqimi tobora tezlashgan, Er shari aholisi kayfiyatini, ruhiyatini, maqsad va intilishlarini, qolaversa, butun tafakkur tarzini o’gartirishga qodir bo’lgan axborot texnologiyasi vujudga kelgan bir davrda yashamoqda. Bu hozirgi zamon stivilizastiyasining o’ziga xos yutuғi bo’ib, xalqlar, mamlakatlar, davlatlar o’

Kompyuterlarning yuzaga kelishi esa butun Er sharini yagona axborot makoniga aylantirdiki, natijada har bir mamlakat takdiri bilan ham, butun dunyo taqdiri bilan boғliq bo’lgan voqelik yuzaga keldi. Butun O’zbekiston ana shu yagona axborot tizimining faol sub’ektiga aylandi. Uning dunyo bilan aloqasi, jahon ijtimoiy-siyosiy jarayonlariga ishtiroki, davlatlararo munosabatlar, siyosiy, iqtisodiy, ijtimoiy, xuquqiy va madaniy aloqalari umumjahon axborot tizimi tarkibida amalga oshirilmoqda. Bu bevosita elektron pochta, elektron axborot almashish tizimi orqali ham milliy, ham dunyoviy muammolarni hal etishda faoliyat samaradorligini oshirishda, vaqtni tejashda, moliyaviy xarajatlarning keskin kamayishida, qolaversa, zamonaviy axborot apmashtirish saloxiyatini namoyon qilishda katta samara ber

milliy xavfsizlikni ta’minlash tizimini yaratishning quyidagi usullarini qo’llash zarur deb hisoblaymiz: Birinchidan, sostiologik yo’nalish. Bunda axborot olish va tarqatish jarayonida jamiyat taraqqiyotida axborotning ijtimoiy voqelik sifatidagi rolidan kelib chiqib jamiyatda shakllanayotgan ijtimoiy ong yo’nalishlari, ijtimoiy tafakkur darajasi va uning oqimlarini o’rganishni yo’lga quyish kerak. Aholi turli qatlamlari qarashlari, kasbiy va boshqa ijtimoiy holatlari asosidagi fikrlash tarzini aniqlab borish zarur. Ikkinchidan, statistik yo’nalish. Ko’pmillatli mamlakatda, xususan, 130 dan ortiq millat va elat yashayotgan, 20 ga yaqin diniy konfessiyalar faoliyat ko’rsatayotgan O’zbekistonda millatlararo va dinlararo mojarolarni, turli siyosiy manfaatlar va buzғunchi ғoyalar ta’sirida kel

Albatta, Uzbekistonda mustaqillikning o’tgan 15 yili mobaynida ommaviy axborot kommunikastiyasi soxasida jiddiy o’zgarishlar yuz berdi.Eng avvalo, har bir fuqaroning so’z va fikr erkinligi, axborot olish va tarqatish huquqi Konstitustiya bilan kafolatlandi.Ommaviy axborot vositalari to’ғrisidagi bir qator qonunlar yaratildi va amalda qo’llanilmoqda. Mustaqil nashrlar soni keskin ko’paydi. Bularning hammasi mamlakat ichki hayotida milliy axborot tizimining o’ziga xos taraqqiyotidan dalolat beradi. Shu bilan birga O’zbekiston jahon axborot tizimidan foydalanishning eng zamonaviy va tezkor texnologiyasini joriy etdi.Bu nafaqat davlat va hokimiyatning, rasmiy idoralarning, balki nodavlat-notijorat tashkilotlar, hatto, alohida fuqarolarning dunyo axborot bozoriga bemalol kirishi va undan bemalo

berilib ketadi. Natijada jamiyatda yalpi o’rtacha kayfiyat, ozurda ruhiyat paydo bo’lishiga imkoniyat yaratiladi. Bunday vaziyatda milliy axborot tizimini har tomonlama qo’llab- quvvatlash, uning faoliyatini takomillashtirish, ta’sir doirasini oshirish zarur bo’lib qolmoqda. Bu muammolarni hal etish uchun qo’yidagilarga e’tibor bermoq lozim. -Ommaviy axborot vositalarida hozirgacha shakllangan til, uslub va ifoda usulini o’zgartirish lozim. Jozibador, ayni paytda hayotga yaqin, eng oddiy fuqaro qalbi va ruhiyatiga mos keladigan xalqchil ifoda usulini shakllantirish lozim. Boshqacha qilib aytganda, axborot makonini hayotga, odamlarga, ularning kundalik tashvishu iztiroblariga, yangilanayotgan jamiyat muammolariga yuksak mahorat bilan moslashtirish kerak. -Jamiyatni, uning har bir a’zosini a

axborotlar tashqaridan, o’ziga xos himoya qalqoniga ega bo’lgan makonlardan kelayotganligini nazarda tutib, axborot tarqatish borasidagi mojarolarga yo’l qo’ymay, ularga yuksak siyosiy va kasbiy madaniyat orqali yondashish. Befarqlik, sukut saqlash, kayfiyatiga barxam berib, milliy oriyat, milliy nafsoniyat bilan boғliq xoldagi tarғibotchilik imkoniyatimizni namoyon etish yo’lidan borish. Ikkinchidan, shuni nazarda tutish kerakki, har qanday hujumkor va buzғunchi ғoyaga qarshi o’z vaqtida, mo’ljalni aniq olib munosabat bildirishda extiroslarga berilmaslik, ortiqcha shov-shuvlarga yo’l qo’ymasdan siyosiy vazminlik va bosiqlik, ayni paytda kuchli ta’sir o’tkazish usullarini o’zlashtirmoq lozim. Axborot sohasida axborot xuruji qizғin avj olgan bir paytda ayni shu xurujlar mohiyatini, uning ma

foydalanish keng avj olib bormokda. Mustaqil O’zbekiston esa ana shu jarayonda o’zining yangidan-yangi imkoniyatlarini, aqliy saloxiyatini, o’zini o’zi himoya qilish va har qanday tajovuzlarga qarshi tura olish iqtidorini namoyon etmokda. Biroq bu etarli emas. Aniq natijalarga erishish uchun quyidagilarga e’tibor berish lozim, deb o’ylaymiz: -insonning shaxs va fuqaro sifatidagi imkoniyatlarini ro’yobga chiqarish va uni shakllantirish; -insonning o’zini o’zi himoya qila olish instinktini, o’zini o’zi boshqarish salohiyatini shakllantirish; -alohida odamlar, guruhlar, qatlamlararo munosabatlarni yana ham barqarorlashtirish; - jamoalar birligini, umumiy xonadon-yaxlit mamlakat taqdiri uchun javobgarlik hissini kuchaytirish; -millatidan va diniy e’tiqodidan qat’iy nazar Uzbekiston fuqarosi bo

takdirini u yoki bu tomonga burib yuboruvchi, goh salbiy goh ijobiy mohiyat kasb etuvchi qudratli vositaga aylandi. Aslini olganda axborot tushunchasi dunyoqarashni ifodalaydigan barcha bilimlar sohasida qadimdan mavjud bo’lgan. Kibernetikaning kelib chiqishi va rivojlanishi bu tushunchani "aloqa" va "boshqaruv" tushunchalari bilan birga keng qo’llanilishiga olib keldi. Hozirgi vaqtda axborotlarni hosil qilish, qayta ishlash, saqlash, ko’paytirish va tarqatish alohida ilmiy sohani- informatika sohasini tashkil etadi. Bu lotinchada tanishtirish, tushuntirish, sharq tillarida esa xabar, axborot ma’nosini bildiradi. Axborot sohasining tez sur’atlar bilan o’sishi, uni avtomatlashtirish usullarining shiddat bilan rivojlantirilishi kompyuterlashtirishga olib keldi. Bu esa o’z nav

ko’riladi: Birinchidan, inson faoliyatini maqsadga muvofiq holda yo’lga qo’yish, yo’naltirish. Umummanfaat atrofida birlashtirish, jamoa va jamiyat ishiga daxldorlik tuyғusini shakllantirish, insoniyat hayotini saqlashda ma’sullik, uning taqdiriga takdirdoshlik hissini shakllantirish. Ikkinchidan, turli fe’l-atvorga, tabiatga ega bo’lgan, o’z manfaati ustuvorligiga intilayotgan siyosiy sub’ektlar o’rtasidagi o’zaro muvofiqlikni ta’minlash. Urush madaniyatsizligidan tinchlik madaniyatiga o’tish, davlatlararo va mintaqalararo munosabatlarda bir-birdan qochish emas, bir-biriga intilish kayfiyatini yaratish, jaxon muammolarini hal etishda soғlom ғoyalarga tan (tayanish ) berish ruhiyatini shakllantirish. Uchinchidan, fan-tehnika taraqqiyoti cheksiz darajada rivojlanayotgan bir paytda uning ken

Ma’lumki, har bir fuqaro o’z shaxsiy nuqtai nazari, o’z qarashlari, ma’naviy-ma’rifiy, axloqiy-ruhiy imkoniyatlari doirasidagina faoliyat ko’rsatadi. Uz olami hududida yashaidi va tashqi olamga o’z aqli doirasida shaxsiy munosabatini bildiradi. Har bir individ mustaqil inson sifatida tabiiy-biologik kamolotidan va ruhiy ehtiyojidan kelib chiqib o’ziga mos axborotni qabul qiladi, uni tahlil etadi. Uning atrofida mushohada yuritadi, fikrlaydi va ana shu tahlillar asosida o’zining shaxsiy xulosasiga ega bo’ladi. Natijada o’z nuqtai nazarini shakllantiradi. Demak, har qanday axborot mazmunini, mohiyatini, ta’sir etish darajasi, jamiyatga foydali yoki zararligi, kishini ezgulikka yoki yovuzlikka da’vat etish darajasi, jamiyatga foydali yoki zararligi, kishini ezgulikka yoki yovuzlikka da’vat et

orqali tarixan mavjud bo’lgan xalqlar va millatlarni genostidga olib kelishi muqarrar. Uchinchidan, tiғiz axborotlashgan jamiyatda axborot orqali zamonaviy ruxiy ta’sir texnologiyalarining toboro rivojlanib borayotganligi shaxs va jamiyat tafakkurining shakllanishiga u yoki bu tarzda kuchli ta’sir o’tkazadi. Jamoatchilik fikrining qay darajada shakllanganligiga, jamiyatning siyosiy ongi, huquqiy bilimlar saviyasi, ma’naviy-ma’rifiy darajasiga qarab jamiyatning taraqqiyotga ega yoki tanazulga yuz tutishi muqarrar. To’rtinchidan, ijtimoiy fikrni shakllantirishda axborot ta’sirini, axborot texnologiyalaridan foydalanish usullari va uslublarining toboro kengayib borayotganligini nazarda tutsak, axborot-psixologik xavfsizlik muammosi yana ham keskinlashib qoladi. Beshinchidan, mazkur atamaning

yangi taxdidlarni keltirib chiqarishi ham mumkin.Demak, taxdid qancha ko’p bo’lsa, qurquv, xadik va ishonchsizlik shuncha ko’payadi. Ana shunday ma’naviy, ruhiy, ijtimoiy vaziyatdan kelib chiqib, jamiyat kayfiyatini muvofiqlashtirib, yo’naltirib, boshqarib turish muhim ahamiyat kasb etadi. Oltinchidan, axborot-psixologik xavfsizlik tushunchasi ma’lum bir xalq, millat, mamlakat hayotida jiddiy ijtimoiy xavf tuғdirishi mumkin bo’lgan zamonaviy axborot texnologiyalari imkoniyatlaridan tinchlik va barqaror taraqqiyot yo’lida unumli foydalanish, uni boshqarish, har qanday ijtimoiy- iqtisodiy manfaatlarga siyosiy tus bermaslik usullaridan foydalanishni taqozo etadi. Bizning nazarimizda axborot-psixologik xavfsizlik - bu bevosita siyosiy mojarolarning oldini olish, eng avvalo, insonning o’zini o’

ijtimoiy, milliy, etnik, diniy tafovut va kelishmovchiliklarni kuchaytiruvchi, zo’rovonlik va urushni tarғib etuvchi, ponografiya, maishiy buzuqlik, shaxslar mavqeiga, obro’siga, va sha’niga salbiy ta’sir etuvchi axborotlarni chegaralashning norasmiy, vijdon bilan boғliq bo’lgan, soғlom aql va yuksak tafakkurga tayangan ma’naviy-ruhiy me’yorlari vujudga keladi. Axborot-psixologik xavfsizlik tushunchasi ana shu tarzda ma’naviy-axloqiy mezonga aylanadi. Erkin shaxs va ozod kishilik jamoasi bo’lgan fuqarolik jamiyati sharoitida axborot-psixologik xavfsizlikning o’ziga xos tizimlari shakllanmogi lozim. Bu bevosita OAV faoliyati va unda xizmat qiladigan axborot oluvchi, saqlovchi va tarqatuvchi xodimlarning siyosiy saviyasiga, kasb mahoratiga va eng muhim fuqorolik pozistiyasiga, jamiyat ishiga

dolzarb muammolaridan biridir. Xulosa. Bititiruv malakaviy ishni tayyorlash jarayonida amalga oshirgan tadqiqotlarimiz natijalari quyidagi umumlashagan xulosalarni yachiqarish imkonini berdi. 1. Axborot asri jadal rivojlanayotgan va axborot globallashayotgan bir zamonda –axborotlashgan jamiyat tamoyillarini yo’lga qo’ymay turib dunyo hamjamiyatiga qo’shilishning iloji yo’q. Chunki, axborot fanining zamonaviy yutuqlarini inson faolityaining barcha sohalarida qo’llash imkonini beradi. Inson esa jamiyat taraqqiyotining bosh omili sifatida namoyon bo’ladi. 2. Axborotlashgan jamiyatda fan texnika taraqqiyoti ta'sirda ishlab chiqarishning jadal o’sishi , ekologik vaziyatning o’zgarib borishi, iqtisodiy integrasiyaning quloch yoyishi, jamiyatning jug'rofiy –siyosiy va ijtimoiy tabiatining

sharoit yaratishimiz va ularda milliy- ma'naviy qadriyatlarga sadoqat ruhini tarbiyalashimiz, bilim doirasi va dunyoqarashini shakllantirishimiz zarur bo’ladi. 6 . O’zbekiston axborot sohasida milliy xavfsizlikni ta'minlash maqsadida axborot xuruji avj olayotgan, axborot tarqatish texnologiyalarini tobora takomillashib, uning usul va uslublari yangilanib borayotgan bir paytda sivilizasiyaviy jarayonning eng samarali va eng insonparvar usullaridan yana ham foydalanish imkoniyatlarini qidirmoqda. 7. Axborot xuruji tobora avj olib har bir inson ongiga kuchli ta'sir o’tkazayotgan, jamiyat taraqqiyoti va millat taqdirini xal qilishga qodir bo’lgan, global miqyosda esa butun insoniyat hayotini kafolatlaydigan, uning taraqqiyotini yoki tanazzulini belgilashga qodir bo’lgan tig'iz

Купить