Ikkinchi jahon urushi davrida Angliya kurs ishi

                                                      
              O‘ZBEKISTON RESPUBLIKASI 
 OLIY  TA’LIM,  FAN VA INNOVATSIYALAR  VAZIRLIGI
  
………………………………………………….
……………………….  UNIVERSITETI
…………………  FAKULTETI
             
                  …………….. – ………………………………yo’nalishi
…………………………..……………………
…………………… MAVZUSIDA
KURS ISHI
                                                
Bajardi:…………………….
Qabul qildi:…………………….
  TOSHKENT-2025                                                  MUNDARIJA
KIRISH………………………………………………………………………...…..3
I.BOB.   BIRINCHI JAHON URUSHIDAN KEYIN ANGLIYANING 
IQTISODIY INQIROZI VA TIKLANISH JARAYONI.
1.1.  Urushning Angliya iqtisodiyotiga ta’siri………………………………………8
1.2.  1920-yillardagi iqtisodiy inqiroz va ishsizlik muammosi……………………12
1.3.  Iqtisodiy tiklanish va davlat aralashuvining kuchayishi……………………...16
II.BOB.   1930-YILLAR INQIROZI VA IKKINCHI JAHON URUSHI 
OLDIDAN IQTISODIY ISLOHOTLAR.
2.1.  Buyuk Depressiya va Angliya iqtisodiyotiga ta’siri………………………….21
2.3 .Ikkinchi Jahon Urushi arafasida harbiy iqtisodiyotning shakllanishi…………26
XULOSA…………………………………………………………………………31
FOYDALANILGAN ADABIYOTLAR………………………………………..33
3 KIRISH
Mavzuning dolzarbligi :Ikkinchi Jahon Urushiga qadar Angliyaning iqtisodiy
rivojlanishi   murakkab   va   ko'p   qirrali   jarayon   bo'lib,   tarixiy,   siyosiy   va   ijtimoiy
omillar bilan chambarchas bog'liqdir. XIX asrning oxiri va XX asrning boshlarida
Angliya   sanoat   inqilobi   natijasida   dunyoning   eng   kuchli   iqtisodiy   davlatlaridan
biriga aylangan edi. Bu davrda, Angliya sanoat, savdo va moliya sohalarida ulkan
yutuqlarga erishdi.
Biroq,   I   Jahon   Urushi   (1914-1918)   davomida   iqtisodiy   resurslar   sarflandi,
mamlakat   iqtisodiyotiga   katta   zarba   berdi.   Urushdan   keyin   Angliya   iqtisodiy
tiklanish   jarayoniga   kirishdi,   ammo   bu   jarayon   ko'plab   qiyinchiliklar   bilan
to'ldirildi. 1920-yillarda iqtisodiy barqarorlikni tiklash harakatlari amalga oshirildi,
ammo   global   iqtisodiy   inqiroz   (1929)   Angliyaning   iqtisodiy   holatini   yana
o'zgartirdi. Shu bilan birga, Angliya o'z iqtisodiy tizimini modernizatsiya qilish va
yangi   bozorlarni   qidirish   orqali   o'z   o'rnini   saqlab   qolishga   harakat   qildi.   Bunda,
iqtisodiy   siyosat,   davlatning   iqtisodiy   hayotga   aralashuvi   va   ijtimoiy   kelishuvlar
muhim   rol   o'ynadi.   Shunday   qilib,   Angliya   Ikkinchi   Jahon   Urushiga   qadar
iqtisodiy   o'zgarishlar,   qiyinchiliklar   va   tiklanishlar   bilan   to'la   bir   davrni   boshdan
kechirdi,   bu   esa   urush   paytida   ham   o'z   ta'sirini   davom   ettirdi.   Angliya   sanoat
inqilobidan   so‘ng   jahon   iqtisodiyotida   muhim   o‘rin   tutuvchi   davlatlardan   biriga
aylandi. XIX asr oxiri va XX asr boshlarida Buyuk Britaniya dunyodagi eng yirik
sanoat   davlatlaridan   biri   bo‘lib,   uning   iqtisodiy   salohiyati   ko‘plab   sohalarda
yetakchilik   qilardi.   Savdo-sotiq,   kemasozlik,   ko‘mir   qazib   olish   va   to‘qimachilik
sanoati Angliyaning iqtisodiy qudratini belgilovchi asosiy yo‘nalishlar edi. Biroq,
XX   asr   boshlariga   kelib,   Britaniya   iqtisodiyoti   bir   qator   qiyinchiliklarga   duch
keldi.   AQSh   va   Germaniya   kabi   davlatlarning   sanoat   jihatdan   tez   rivojlanishi
natijasida Buyuk Britaniyaning dunyodagi yetakchi mavqei zaiflashishni boshladi.
1914–1918   yillardagi   Birinchi   jahon   urushi   ham   Angliya   iqtisodiyotiga   jiddiy
ta’sir   ko‘rsatdi.   Urush   davomida   davlat   ko‘plab   moliyaviy   resurslarni   harbiy
4 harakatlarga yo‘naltirganligi sababli, sanoat ishlab chiqarishining ayrim tarmoqlari
susayib, davlat tashqi qarzga botdi.
Urushdan   keyin   Britaniya   iqtisodiyoti   tiklanish   jarayoniga   kirishdi,   biroq
iqtisodiy   o‘sish   sekin   kechdi.   1929   yilda   boshlangan   jahon   iqtisodiy   inqirozi
(Buyuk depressiya) Angliyaga ham o‘z ta’sirini ko‘rsatdi. Ishsizlik darajasi oshdi,
ishlab   chiqarish   pasaydi   va   xalq   xo‘jaligida   inqirozli   holatlar   yuzaga   keldi.
Hukumat iqtisodiyotni tiklash va rivojlantirish uchun turli chora-tadbirlarni amalga
oshirdi, lekin bu jarayon og‘ir va uzoq davom etdi. Shunday qilib, Ikkinchi jahon
urushi   arafasida   Angliyaning   iqtisodiy   holati   murakkab   va   ziddiyatli   bo‘lib,
sanoatning ayrim sohalari rivojlanishda davom etgan bo‘lsa-da, umumiy iqtisodiy
ko‘rsatkichlar barqaror emas edi.Ushbu davrda mamlakat iqtisodiy rivojlanishining
asosiy   yo‘nalishlarini,   muammolarini   va   davlat   tomonidan   qo‘llanilgan   iqtisodiy
siyosatni tahlil qilish muhim ahamiyat kasb etadi.
Kurs ishining maqsadi:  Ikkinchi jahon urushiga qadar Angliyaning iqtisodiy
rivojlanish jarayonlarini tahlil qilish, asosiy  o‘sish  yo‘nalishlarini  aniqlash hamda
bu   davrda   yuzaga   kelgan   iqtisodiy   muammolarni   ochib   berishdan   iborat.   XX   asr
boshlarida   Buyuk   Britaniya   sanoat,   savdo   va   moliyaviy   tizim   jihatidan   jahon
iqtisodiyotida   muhim   o‘rin   tutgan   davlatlardan   biri   bo‘lib,   uning   iqtisodiy
salohiyatini   shakllantirgan   asosiy   omillarni   ko‘rib   chiqish   ushbu   mavzuning
dolzarbligini belgilaydi.
Kurs   ishining   vazifasi:   Angliya   iqtisodiyotiga   ta’siri,   urushdan   keyingi
tiklanish jarayonlari va Buyuk depressiya yillarida mamlakatning iqtisodiy siyosati
tahlil qilinadi. Ushbu omillar Ikkinchi jahon urushi oldidan Angliyaning iqtisodiy
salohiyati   va   muammolarini   tushunishga   yordam   beradi.   Bundan   tashqari,   davlat
tomonidan   amalga   oshirilgan   islohotlar,   sanoat   va   qishloq   xo‘jaligidagi
o‘zgarishlar ham tadqiqotning asosiy yo‘nalishlaridan biridir.
Kurs   ishining   predmeti:   Ikkinchi   jahon   urushiga   qadar   Angliyaning
iqtisodiy rivojlanish jarayonlari, ularning asosiy omillari va natijalari hisoblanadi.
Tadqiqot   doirasida   sanoat,   savdo,   moliya   tizimi,   qishloq   xo‘jaligi   va   mehnat
5 bozoridagi   o‘zgarishlar,   shuningdek,   davlat   tomonidan   olib   borilgan   iqtisodiy
siyosat   tahlil   qilinadi.Angliya   XIX   asr   oxiri   va   XX   asr   boshlarida   jahonning   eng
rivojlangan   sanoat   davlatlaridan   biri   bo‘lsa-da,   Birinchi   jahon   urushidan   keyin
iqtisodiy qiyinchiliklarga duch keldi. Shuning uchun tadqiqot doirasida urushning
Angliya   iqtisodiyotiga   ta’siri,   1929–1933   yillardagi   jahon   iqtisodiy   inqirozi
natijalari va bu omillarning mamlakat iqtisodiy salohiyatiga ta’siri o‘rganiladi.
Kurs ishining ob’ekti:   Ikkinchi jahon urushiga qadar Angliyaning iqtisodiy
rivojlanishi,   uning   asosiy   yo‘nalishlari   va   tarmoqlari   hisoblanadi.   Bu   davrda
mamlakatning   sanoat,   qishloq   xo‘jaligi,   moliya   tizimi   va   xalqaro   savdo   aloqalari
qanday   o‘zgarishlarga   uchragani   tahlil   qilinadi.Angliyaning   iqtisodiy   rivojlanish
jarayonlarini   o‘rganish   orqali   uning   sanoat   salohiyati,   mehnat   bozori,   investitsiya
muhiti   va   davlat   tomonidan   olib   borilgan   iqtisodiy   siyosat   o‘zgarishlari   tadqiq
etiladi.   Shuningdek,   Birinchi   jahon   urushi   va   Buyuk   depressiya   kabi   omillarning
iqtisodiyotga ta’siri, mamlakatning ichki va tashqi iqtisodiy aloqalari ham muhim
tahlil   obyekti   sifatida   qaraladi.Bu   mavzu   doirasida   Angliyaning   jahon
iqtisodiyotidagi o‘rni, uning yetakchi  sanoat  va moliya markazi sifatidagi  mavqei
ham   ko‘rib   chiqilib,   Ikkinchi   jahon   urushi   arafasida   mamlakat   iqtisodiyotining
holati baholanadi.
Kurs ishi mavzusi bo’yicha adabiyotlar sharhi va tahlili:  Mazkur mavzuni
yoritishda bir qator taniqli olimlarning ilmiy ishlari va tahlillari asos bo‘lib xizmat
qilmoqda.
Alan   S.   Milward   o‘zining   "War,   Economy   and   Society   1939–1945"   hamda
"The   Reconstruction   of   Western   Europe,   1945–1951"   asarlarida   Ikkinchi   jahon
urushi   arafasida   Yevropa,   jumladan   Britaniya   iqtisodiyotining   tayyorgarlik
darajasini,   strategik   resurslar   va   davlat   siyosatining   o‘rnini   tahlil   qiladi.   U
Britaniyaning iqtisodiy muammolarini xalqaro kontekstda ko‘rib chiqadi 1
.
Nicholas   Craftsning   "Walking   Wounded:   The   British   Economy   in   the
Aftermath   of   World   War   I"   maqolasi   Birinchi   jahon   urushidan   keyingi   iqtisodiy
1
 Alan S. Milward "The Economic Effects of the Two World Wars on Britain" University of Californiya Press 1984
6 zaifliklar,  xususan  sanoatdagi  pasayish,  moliyaviy  beqarorlik  va  ishchi  kuchining
o‘zgarishi   haqida   batafsil   ma’lumot   beradi.   Crafts   Britaniyaning   1920–30
yillardagi   past   o‘sish   sur’atlarini   “yo‘qotilgan   imkoniyatlar   davri”   sifatida
baholaydi 2
.
Thomas Cooley va Lee Ohanian esa "Postwar British Economic Growth and
the   Legacy   of   Keynes"   maqolasida,   garchi   urushdan   keyingi   davrni   tahlil   qilgan
bo‘lsalar-da,   Keynesning   siyosatiga   asoslangan   yondashuvlarning   ildizi   Birinchi
jahon   urushi   davriga   borib   taqalishini   ko‘rsatadilar 3
.   Ularning   modeli   iqtisodiy
siyosat tanlovlarining uzoq muddatli oqibatlarini baholash imkonini beradi.
                        Kurs ishining umumiy tavsifi:   Ish kirish, ikki   bob, xulosa, adabiyotlar
ro’yxati   va   ilovalardan   tashkil   topgan.   Uning   umumiy   hajmi   37   bet,   shundan
asosiy matn 32 bet. Matnda   jadval, rasmlar joy olgan, 7 nomdagi adabiyotlar va
bir  nechta   internet  manbalari  keltirilgan.  Kurs   ishining  kirish  qismida  mavzuning
dolzarbligi,   ishning   ob’ekti   va   predmeti,   maqsadi   va   vazifasi   yoritilgan.   Ishning
xulosa qismida kurs ishi natijalari umumlashtirilgan.
2
  Nicholas Crafts "Walking Wounded: The British Economy in the Aftermath of World War I" CEPR press 2018
3
 Thomas F. Cooley va Lee E. Ohanian "Postwar British Economic Growth and the Legacy of Keynes" University of
Chicago Press 1997
7           I.BOB.   BIRINCHI JAHON URUSHIDAN KEYIN ANGLIYANING
                    IQTISODIY INQIROZI VA TIKLANISH JARAYONI.
1.1. Urushning Angliya iqtisodiyotiga ta’siri.
Urushlarning Angliya iqtisodiyotiga ta’siri tarix davomida juda murakkab va
ko‘p   qirrali   bo‘lib   kelgan.   Har   bir   urush,   iqtisodiy   o‘zgarishlarga,   ijtimoiy
strukturadagi   o‘zgarishlarga   va   davlat   siyosatidagi   yangilanishlarga   olib   kelgan.
Urushlar,   ko‘pincha,   mamlakatning   iqtisodiy   resurslarini   sarflashga,   yangi
imkoniyatlar yaratishga va iqtisodiy rivojlanish jarayonlarini tezlashtirishga sabab
bo‘ladi.   Angliyada   urushlar,   xususan,   XVII   asrda   bo‘lib   o‘tgan   fuqarolar   urushi,
XVIII   asrda   bo‘lgan   yirik   urushlar   va   XIX   asrning   o‘rtalaridagi   urushlar,
iqtisodiyotga   sezilarli   ta’sir   ko‘rsatdi.   Urushlar   davomida,   harbiy   xarajatlar
ko‘payadi,   bu   esa   davlat   byudjetini   qiyinlashtiradi.  Angliya   urushlarga  kirganida,
mamlakatning   iqtisodiy   manbalari,   masalan,   soliqlar   va   qarzlar   orqali
moliyalashtiriladi.   Bu   jarayon,   ko‘plab   hollarda,   iqtisodiy   o‘sishni   cheklaydi   va
inflyatsiyaga   olib   kelishi   mumkin.   Biroq,   urushlar   shuningdek,   yangi   sanoat
tarmoqlarining rivojlanishiga va ish o‘rinlarining yaratilishiga ham  sabab bo‘ladi.
Masalan,   urushlar   davrida   qurollar,   oziq-ovqat   va   boshqa   harbiy   mahsulotlarni
ishlab chiqarishga qaratilgan sanoat tarmoqlari o‘sadi.
Angliya   iqtisodiyotiga   urushlar   ta’sirida   savdo   aloqalari   ham   muhim   rol
o‘ynaydi.   Urushlar,   ko‘pincha,   xalqaro   savdo   yo‘llarini   o‘zgartiradi,   yangi
bozorlarni ochadi va raqobatni kuchaytiradi. Angliya, urushlar davomida, o‘zining
mustamlaka   tizimini   kengaytiradi   va   yangi   resurslar   topadi.   Bu   jarayon,
Angliyaning   iqtisodiy   o‘sishini   rag‘batlantiradi,   lekin   shu   bilan   birga,   urushning
o‘zi iqtisodiy barqarorlikni tahdid ostiga qo‘yadi.
Urushlarning   ijtimoiy   ta’siri   ham   juda   muhimdir.   Urushlar,   ko‘pincha,   aholi
orasida   ijtimoiy   tengsizlikni   kuchaytiradi.   Harbiy   xizmatga   chaqirilganlar,
ko‘pincha, o‘z oilalaridan uzoqda qoladilar, bu esa ijtimoiy muammolarni keltirib
chiqarishi   mumkin.   Buning   natijasida,   urushlar   davomida,   ijtimoiy   harakatlar   va
8 ishchilar sinfining paydo bo‘lishi kabi ijtimoiy o‘zgarishlar yuz beradi. Angliyada
urushlar, shuningdek, fuqarolik huquqlari va erkinliklarini talab qilishga ham turtki
bo‘ldi.
Angliyada   urushlarning   iqtisodiyotga   ta’siri   haqida   gapirganda,   harbiy
texnologiyalarning   rivojlanishi   ham   e'tiborga   olinishi   kerak.   Urushlar,   yangi
texnologiyalarni   ishlab   chiqish   va   joriy   etish   uchun   zarur   bo‘lgan   sharoitlarni
yaratadi.   Masalan,   urushlar   davomida,   jangovar   texnologiyalar   va   transport
vositalarining   rivojlanishi,   iqtisodiy   o‘sishni   ta’minlaydi.   Buning   natijasida,
Angliya,   urushdan   so‘ng,   rivojlangan   sanoat   va   xizmatlar   sohasiga   ega   bo‘ladi.
Urushlarning   Angliya   iqtisodiyotiga   ta’siri   murakkab   va   ko‘p   qirrali   bo‘lib,
iqtisodiy   o‘sish,   ijtimoiy   o‘zgarishlar   va   yangi   texnologiyalarni   joriy   etish
jarayonlarining o‘zaro bog‘liqligini ko‘rsatadi. Har bir urush, o‘ziga xos iqtisodiy
va ijtimoiy sharoitlarni yaratib, kelajakdagi rivojlanishga ta’sir ko‘rsatadi. Angliya
tarixidagi   urushlar,   mamlakatning   iqtisodiy   va   ijtimoiy   hayotida   muhim   rol
o‘ynagan,   bu   jarayonlar   esa   o‘z   navbatida,   Angliyaning   global   iqtisodiyotdagi
o‘rnini belgilab beradi.Birinchi jahon   urushi Buyuk Britaniyaga faqat muvaffaqiyat
keltiribgina   qolmadi.   Urush   uning   dunyodagi   mavqeyiga   katta   putur   yetkazib,
jahon   bozorida   hukmronlik   mavqeyini   pasaytirdi.   Moliyaviy   yetakchiligi   ham
barham   topdi.   Natijada   u   qarz   beruvchi   davlatdan   qarz   oluvchi   davlatga   aylanib
qoldi.   Chunonchi,   Buyuk   Britaniyaning   ichki   davlat   qarzi   1914-yildagi   650   mln
funt   sterlingdan   8   mlrd   funt   sterlingga   yetgan.   AQSHdan   esa   5   mlrd   dollardan
ortiq miqdorda qarz bo‘lib qoldi 4
.
Sanoat   ishlab   chiqarishi   keskin   darajada   pasaydi.   Ishlab   chiqarilgan
tovarlarning raqobatbardoshligi pasayishi oqibatida mamlakat tashqi savdosi hajmi
2 baravardan ortiq kamaydi.
 Buyuk Britaniya shundan so‘ng o‘zining «dengiz malikasi» maqomini tiklay
olmadi.   Germaniya   harbiy-dengiz   floti   qudrati   sindirilgan   bo‘lsa-da,   endilikda
AQSH harbiy-dengiz flotining qudrati shitob bilan o‘sib bordi. Natijada 1920-yilga
4
 Rex Pope "The British Economy Since 1914"  Routledge 1998. p 58
9 kelib   Buyuk   Britaniya   hukumati   ikki   davlat   harbiydengiz   flotiga   teng   keladigan
flot   saqlash   an’anasidan   voz   kechishga   majbur   bo‘ldi.   Bu   omillar   va   Buyuk
Britaniya   mustamlakalaridagi   milliy-ozodlik   kurashi   oqibatida   Britaniya
mustamlakachilik tizimining inqirozi boshlandi. 
Buyuk   Britaniya   hukmron   doiralari   butun   choralar   bilan   mavjud   ahvolni
o‘zgartirishga   harakat   qildi.   1918-yilning   oxirida   mamlakatda   iqtisodiy   o‘sish
boshlandi.   Bu   1920-yilning   o‘rtalarigacha   davom   etdi.   Bunga   keng   iste’mol
tovarlariga   aholi   talabining   o‘sishi   hamda   urush   vayronalarini   tiklash   ehtiyoji
hisobiga erishildi. 
Bu o‘sish tashqi savdo o‘sishida yaqqol namoyon bo‘ldi. Chunonchi, shu davr
oralig‘ida   eksport   38,1   foiz   o‘sdi.   Biroq   bu   o‘sish   uzoqqa   cho‘zilmadi.   1920-
yilning   kuzidayoq   mamlakat   iqtisodiyotining   barcha   tarmoqlarini   qamrab   olgan
iqtisodiy   tanglik   boshlandi.   1921-yilda   sanoat   ishlab   chiqarishi   uchdan   birga
qisqardi   va   u   urushdan   oldingi   darajaning   68   foizini   tashkil   etdi.   Ko‘mir   qazib
chiqarish 30 foiz, tashqi  savdo hajmi  esa urushdan oldingi darajadan 2 baravarga
kamaydi 5
.
  Ishlab   chiqarishning   keskin   kamayishi   ishsizlar   sonining   o‘sishiga   sabab
bo‘ldi.   Masalan,   ishsiz   sifatida   ro‘yxatga   olinganlar   soni   1920-yilda   375   ming
nafarni   tashkil   etgan   bo‘lsa,   1921-yil   o‘rtalarida   bu   ko‘rsatkich   2,2   mln   ga   yaqin
kishini tashkil etdi. 1922—1923-yil mobaynida mamlakat iqtisodiyotida turg‘unlik
saqlanib   qoldi.   1924—1929-yillar   davlatlar   iqtisodiyotida   qisman
barqarorlashuvning   qaror   topishi   davri   bo‘ldi.   Biroq   Buyuk   Britaniya  iqtisodiyoti
amalda bir joyda depsinib turdi. Masalan, 1929-yilda sanoat ishlab chiqarishi hajmi
1913-yil   darajasiga   arang   yetdi.   Faqat   sanoatning   yangi   turlari   (mashinasozlik,
kimyo, samolyotsozlik va avtomobil) hisobigagina bunga erishildi. 
1913-yilda   rivojlangan   davlatlar   orasida   Buyuk   Britaniyaning   sanoat   ishlab
chiqarishidagi ulushi 14,8 foizni tashkil etgan bo‘lsa, bu ko‘rsatkich 1926— 1929-
yillarda   9,8   foizga   tushib   qoldi.   Buyuk   Britaniyaning   iqtisodiy   jihatdan   tobora
5
 Alan S. Milward "The Economic Effects of the Two World Wars on Britain" University of Californiya Press 1984
10 orqada   qolayotganligining   asosiy   sababi   kapitalni   yangilashga   kam   mablag‘
sarflanayotgani,   investitsiya   ko‘proq   «dengiz   orti   davlatlari»ga   qo‘yilayotgani   va
sanoatda   ishlatilayotgan   texnika   sifat   jihatidan   raqobatbardosh   emasligi   edi.
Angliya   hukmron   doiralari   bu   omillar   ahamiyatini   o‘z   vaqtida   va   to‘g‘ri   anglay
olmadilar.   Texnika   jihatidan   qoloqligi   tufayli   Buyuk   Britaniya   jahon   bozorida
birin-ketin o‘z mavqeyini boy bera boshladi. Eksport tobora qisqara bordi. Tashqi
savdo hajmi urushdan oldingi darajaning 87 foizini tashkil etdi, xolos. Importning
hissasi tobora ortib bordi. Bu holat oddiy xalqning turmush darajasiga ta’sir etmay
qolmadi. Xalq turmush darajasi ancha pasaydi va real ish haqi kamaydi.  
            
          
            
           
                   2.2. 1920-yillardagi iqtisodiy inqiroz va ishsizlik muammosi.
11 Urushlar   Angliya   iqtisodiyotiga   chuqur   va   uzoq   muddatli   ta’sir   ko‘rsatgan
bo‘lib,   bu   ta’sir   harbiy   harakatlar   davrida   ham,   urushdan   keyingi   tiklanish
jarayonida   ham   sezilarli   bo‘lgan.   Urushlar   sanoat   ishlab   chiqarishining
harbiylashtirilishiga, davlat qarzining oshishiga, savdo aloqalarining buzilishiga va
infratuzilma   yo‘qotishlariga   olib   kelgan.   Ayniqsa,   Birinchi   va   Ikkinchi   Jahon
urushlari   Angliyaning   iqtisodiy   tizimiga   jiddiy   zarba   bergan.   Urush   davrida
iqtisodiy   resurslar   asosan   harbiy   ehtiyojlar   uchun   yo‘naltirilganligi   sababli,
mamlakatning ichki bozori va fuqarolik sektori yetarli darajada rivojlana olmagan.
Harbiy   harakatlarni   qo‘llab-quvvatlash   uchun   sanoat   ishlab   chiqarishining   ko‘p
qismi   qurol-yarog‘,   o‘q-dori,   kemalar   va   harbiy   texnika   ishlab   chiqarishga
yo‘naltirilgan. Bu esa vaqtinchalik ish o‘rinlarining ortishiga olib kelgan bo‘lsa-da,
urush   tugagandan   so‘ng   sanoatning   qayta   moslashishi   jarayonida   ishsizlik
muammosi keskinlashgan.
Urushlar   Angliya   moliya   tizimini   ham   zaiflashtirgan.   Hukumat   harbiy
xarajatlarni   qoplash   uchun   soliqlarni   oshirishga   va   katta   miqdorda   qarz   olishga
majbur   bo‘lgan.   Masalan,   Ikkinchi   Jahon   urushi   davomida   Angliya   Amerika
Qo‘shma   Shtatlaridan   va   boshqa   davlatlardan   yirik   miqdorda   kreditlar   olgan
bo‘lib,   bu   qarzlarni   qaytarish   uzoq   yillar   davomida   iqtisodiy   yuk   bo‘lib   qolgan.
Davlat   qarzining   ortishi   va   inflyatsiyaning   kuchayishi   natijasida   Angliyaning
iqtisodiy barqarorligi zaiflashgan. Urush tugaganidan keyin ham moliyaviy inqiroz
davom etgan va davlat iqtisodiyotni tiklash uchun uzoq muddatli rejalarni amalga
oshirishga majbur bo‘lgan. Urushning savdo aloqalariga ham ta’siri katta bo‘lgan.
Dengiz   yo‘llarining   xavf   ostida   qolishi   va   dushman   davlatlarning   blokadalar
qo‘llashi   Angliyaning   import   va   eksport   hajmini   sezilarli   darajada   kamaytirgan.
Ayniqsa,   Ikkinchi   Jahon   urushi   davrida   nemis   suv   osti   kemalarining   hujumlari
savdo   kemalariga   jiddiy   zarar   yetkazgan.   Bu   esa   Angliyaning   mustamlakalardan
xomashyo   va   oziq-ovqat   yetkazib   olishini   qiyinlashtirgan   va   ichki   bozorda
mahsulotlar   taqchilligiga   olib   kelgan.   Urush   davomida   oziq-ovqat   va   boshqa
muhim mahsulotlarning yetishmovchiligi hukumatni ratsion kartochkalari tizimini
12 joriy   etishga   majbur   qilgan.   Ushbu   tizim   aholi   uchun   asosiy   mahsulotlar
cheklangan   miqdorda   taqsimlanishini   nazarda   tutgan.   Ratsion   tizimi   urushdan
keyingi   yillarda   ham   davom   etgan,   bu   esa   Angliya   iqtisodiy   tiklanishining   qiyin
kechganligini   ko‘rsatadi.   Urush   natijasida   infratuzilma   yo‘qotishlari   ham   katta
miqdorda bo‘lgan. Ayniqsa, Ikkinchi Jahon urushi davomida nemis havo hujumlari
natijasida   London   va   boshqa   yirik   shaharlar   og‘ir   bombardimon   qilingan.   Sanoat
markazlari, transport yo‘llari va turar-joylar jiddiy zarar ko‘rgan. Bu esa urushdan
keyingi   tiklanish   jarayonini   murakkablashtirgan   va   infratuzilmani   qayta   qurish
uchun   katta   mablag‘   talab   qilingan.   Tiklanish   jarayoni   uzoq   davom   etgan   bo‘lib,
hukumat   iqtisodiyotni   tiklash   uchun   yangi   strategiyalar   ishlab   chiqishga   majbur
bo‘lgan.
Urushdan   keyin   Angliyaning   xalqaro   maydondagi   iqtisodiy   mavqei   ham
zaiflashgan. Ikkinchi Jahon urushidan so‘ng Buyuk Britaniya o‘zining mustamlaka
imperiyasini   saqlab   qolish   uchun   yetarli   iqtisodiy   resurslarga   ega   bo‘lmagan.
Mustamlakalarning   mustaqillik   harakatlari   kuchaygan   va   ko‘plab   hududlar
Angliya   ta’siridan   chiqib   ketgan.   Bu   esa   mamlakatning   xomashyo   manbalari   va
savdo   bozorlarini   yo‘qotishiga   sabab   bo‘lgan.   Mustamlakalarning   yo‘qolishi
natijasida   Angliya   o‘z   iqtisodiyotini   yangi   sharoitlarga   moslashtirishga   majbur
bo‘lgan. 6
Xulosa   qilib   aytganda,   urushlar   Angliya   iqtisodiyotiga   qisqa   muddatli
yuksalish   va   uzoq   muddatli   zaiflashish   ta’sirini   ko‘rsatgan.   Urushlar   sanoatni
harbiylashtirishga,   moliyaviy   yukning   oshishiga,   savdo   aloqalarining   buzilishiga
va  infratuzilma  yo‘qotishlariga  sabab   bo‘lgan.   Urushdan   keyin  iqtisodiy   tiklanish
jarayoni   uzoq   davom   etgan   va   Angliya   xalqaro   maydondagi   iqtisodiy   qudratini
asta-sekin yo‘qotib borgan.   7
Mustamlakalarining yo‘qolishi  va davlat qarzlarining
ortishi   mamlakatning   iqtisodiy   imkoniyatlarini   cheklab   qo‘ygan.   Shu   sababli,
6
  Nicholas Crafts "Walking Wounded: The British Economy in the Aftermath of World War I" CEPR press 2018
7
 Thomas F. Cooley va Lee E. Ohanian "Postwar British Economic Growth and the Legacy of Keynes" University of
Chicago Press 1997
13 urushning   Angliya   iqtisodiyotiga   ta’siri   murakkab   va   uzoq   muddatli   bo‘lib,
mamlakatning iqtisodiy tuzilishini o‘zgartirishga olib kelgan. 
Lloyd-Jorj   1916-yilda   yana   bosh   vazir   lavozimini   egalladi   va   1922-yilgacha
hukumatni   boshqardi.   Bu   davr   ichida   koalitsion   hukumat   ham   ichki,   ham   tashqi
siyosatda muvaffaqiyatsizliklarga uchradi. Hukumat saylovchilarga bergan va’dasi
ustidan chiqa  olmadi. Natijada,  birinchi  navbatda  ishchilarning kuchli  zabastovka
harakatlari   boshlandi.   1919-yilda   bu   harakatda   2,5   mln   dan   ortiq   ishchilar
qatnashdilar. 
Ishchilar   40   soatlik   ish   haftasi   joriy   etilishini,   ish   haqi   kamaytirilmasligini
talab   etdilar.   Ayniqsa,   konchi   ishchilar   harakati   to‘lqini   kuchli   bo‘ldi.   Ular   ish
haqini 30 foiz oshirishni, 6 soatlik ish kuni belgilanishini talab eta boshladilar.
  Shunday   sharoitda   hukumat   ishchilar   harakati   to‘lqinini   yo‘qqa   chiqarish
yo‘lini   tutdi.   1920-yil   oktabr   oyida   mamlakat   parlamenti   hukumatga   ishchilar
harakatini   bostirish   uchun   favqulodda   vakolatlar   berdi.   Konchilar   talabini
qondirishni   istamagan   kon   egalari   1921-yil   1-aprelda   lokaut   e’lon   qildilar.
Hukumat   esa   favqulodda   holat   e’lon   qildi   va   ko‘mir   konlariga   armiya   qismlarini
jo‘natdi.   Temir   yo‘l   va   transport   ishchilari   ularga   birdamlik   ramzi   sifatida
zabastovka   boshladilar.   Biroq   hukumat   ishchilar   harakatini   bostirishga   muvaffaq
bo‘ldi.   Buyuk   Britaniyada   bir   vaqtlar   gullab   rivojlangan   ko‘mir   sanoati   ayniqsa
og‘ir   ahvolda   edi.   Urushgacha   sanoatning   bu   tarmog‘ida   1   mln   200   ming   ishchi
mehnat   qilgan   va   mamlakatda   yiliga   290   mln   tonna   ko‘mir   qazib   olingan.
Urushdan   keyin   esa   ahvol   keskin   yomonlashib,   bu   sanoat   eng   qoloq   tarmoqqa
aylandi.   Bunga   kichik-kichik   shaxtalarning   ko‘pligi   hamda   ular   jihozlarining
eskirib   qolganligi   asosiy   sabab   bo‘lgan.   Bundan   tashqari,   yerlaridan   ko‘mir   koni
topilgan   yer   egalariga   to‘lanadigan   katta   to‘lov   ham   bu   soha   rivojining   asosiy
to‘siqlaridan   biri   edi.   Bu   omillar,   o‘z   navbatida,   Buyuk   Britaniya   ko‘miri
tannarxini oshirib yubordi. Natijada ingliz ko‘miri arzon nemis va polyak ko‘miri
bilan   raqobat   qila   olmay   qoldi.   Kon   egalari   o‘z   foydalari   darajasini   ishchilarga
to‘lanadigan   ish   haqini   kamaytirish   va   ish   kunini   uzaytirish   hisobiga   qoplashga
14 urinar,   ishchilar   esa   bunga   qattiq   qarshilik   ko‘rsatar   edilar.   1925-yilning   yozida
kon   egalari   ish   haqini   kamaytirishga   urindilar.   1925-yil   31-iyulda   konchilar   ish
haqi pasaytirilgan taqdirda ish tashlashni boshlashga qaror qildilar. Transportchilar
va   temiryo‘lchilar   konchilar   1926-yil   voqealariga   o‘z   birdamliklarini   ma’lum
qildilar. S. Bolduin hukumati bu umumiy ish tashlashga aylanib ketishining oldini
olish maqsadida kon egalariga subsidiya to‘lashga qaror qildi. Ammo hukumatning
bu   subsidiyasi   9   oyga   yetdi,   xolos.   1926-yil   aprelda   kon   egalari   konchi   ishchilar
oldiga   ultimatum   qo‘ydilar.   Unda   ishchilardan   ish   haqining   pasaytirilishiga,   ish
kuni   bir   soatga   oshirilishiga   hamda   shaxta   egalari   bilan   tred-yunionlar   o‘rtasida
mamlakat miqyosida jamoaviy shartnomalar imzolanishining bekor qilinishiga rozi
bo‘lish talab etilgan edi. Ayni paytda, agar ishchilar bu talabni rad etsalar, lokaut
e’lon qilinishi bilan dag‘dag‘a qildilar. Ultimatum mamlakatda keskin norozilikka
sabab   bo‘ldi.   Shunga   qaramay,   kon   egalari   1926-yilning   1-may   kuni   ish   haqi
kamaytirilishini e’lon qildilar.
                 
15                    
               
            1.3. Iqtisodiy tiklanish va davlat aralashuvining kuchayishi.
Iqtisodiy   tiklanish   va   davlat   aralashuvining   kuchayishi   zamonaviy
iqtisodiyotning   muhim   jihatlaridan   biridir.   Ushbu   jarayonlar,   asosan,   iqtisodiy
inqirozlar,   urushlar   yoki   boshqa   ijtimoiy-siyosiy   notinchliklar   natijasida   yuzaga
keladi.   Iqtisodiy   tiklanish,   o‘z   navbatida,   iqtisodiy   o‘sish,   ish   o‘rinlarining
yaratilishi   va   ijtimoiy   farovonlikni   oshirishga   qaratilgan   chora-tadbirlarni   o‘z
ichiga   oladi.   Davlat   aralashuvi   esa,   iqtisodiy   jarayonlarda   davlatning   rolining
oshishi   va   iqtisodiy   siyosatni   amalga   oshirish   maqsadida   ko‘riladigan   choralarni
ifodalaydi.   Katta   depressiya   davrida,   1930-yillarda,   ko‘plab   mamlakatlarda
iqtisodiy   inqirozlar   yuz   berdi.   Bu   davrda,   iqtisodiy   o‘sishning   to‘xtashi,   ish
o‘rinlarining   yo‘qolishi   va   ijtimoiy   muammolar   chuqurlashdi.   Ushbu   sharoitda,
davlatlarning   iqtisodiy   faoliyatga   aralashishi   zarurati   yuzaga   keldi.   Mamlakatlar,
iqtisodiy   barqarorlikni   ta’minlash   uchun   turli   xil   dasturlar   va   siyosatlarni   ishlab
chiqa   boshladilar.   Masalan,   AQShda   Franklin   D.   Rooseveltning   Yangi   kelishuv
dasturi,   iqtisodiy   tiklanishni   rag‘batlantirishga   qaratilgan   muhim   qadam   bo‘ldi.
Ushbu dastur orqali, davlat ish o‘rinlarini yaratish, infratuzilmani rivojlantirish va
iqtisodiy   faoliyatni   qo‘llab-quvvatlashga   qaratilgan   chora-tadbirlarni   amalga
oshirdi.
Iqtisodiy   tiklanish   jarayonida,   davlatning   aralashuvi   ko‘plab   sohalarda
namoyon bo‘ladi. Davlat, iqtisodiy faoliyatni rag‘batlantirish maqsadida, soliqlarni
kamaytirish,   subsidiya   va   grantlar   berish,   shuningdek,   investitsiyalarni   jalb   qilish
uchun qulay sharoitlar yaratadi. Bunday choralar, xususiy sektorni rivojlantirish va
iqtisodiy o‘sishni rag‘batlantirishga yordam beradi. Davlat aralashuvi, shuningdek,
ijtimoiy   himoya   tizimlarini   rivojlantirishga   ham   qaratilgan.   Ijtimoiy   himoya
dasturlari,   aholi   qatlamlarining   muammolarini   hal   qilishga,   ish   o‘rinlarini
saqlashga va iqtisodiy barqarorlikni ta’minlashga yordam beradi.
16 Bundan tashqari, iqtisodiy tiklanish jarayonida, davlatning iqtisodiy siyosatini
belgilashda,   makroiqtisodiy   ko‘rsatkichlar   va   iqtisodiy   indikatorlarni   tahlil   qilish
muhim   ahamiyatga   ega.   Davlat,   iqtisodiy   o‘sishni   rag‘batlantirish,   inflatsiyani
nazorat   qilish   va   ish   o‘rinlarini   yaratish   uchun   iqtisodiy   siyosatni   ishlab   chiqadi.
Bu   jarayonlar,   iqtisodiy   o‘sishni   ta’minlash   va   barqarorlikni   saqlashga   yordam
beradi.   Iqtisodiy   tiklanish   jarayonida,   davlatning   aralashuvi   xalqaro   aloqalar   va
global   iqtisodiyotga   ham   ta’sir   ko‘rsatadi.   Globalizatsiya   sharoitida,   davlatlar
o‘rtasidagi   iqtisodiy   aloqalar   kuchayadi,   bu   esa   iqtisodiy   tiklanishni   yanada
tezlashtiradi.   Davlatlar,   xalqaro   savdo   va   investitsiyalarni   qo‘llab-quvvatlashga
qaratilgan   choralarni   amalga   oshiradilar.   Bu   jarayon,   o‘z   navbatida,   mamlakatlar
o‘rtasida iqtisodiy integratsiyani kuchaytiradi.
Iqtisodiy tiklanish va davlat aralashuvining kuchayishi, shuningdek, ekologik
masalalarni ham o‘z ichiga oladi. Davlatlar, iqtisodiy o‘sishni ekologik barqarorlik
bilan birlashtirishga harakat qiladilar. Bu jarayon, barqaror rivojlanish va ekologik
siyosatlarni  amalga oshirish orqali  iqtisodiy o‘sishni  ta’minlashga yordam beradi.
Ekologik   masalalar,   iqtisodiy   tiklanish   jarayonida   muhim   ahamiyatga   ega   bo‘lib,
davlatlar, resurslarni muhofaza qilish va atrof-muhitni saqlashga qaratilgan chora-
tadbirlarni ishlab chiqadilar.Iqtisodiy tiklanish va davlat aralashuvining kuchayishi
zamonaviy   iqtisodiyotda   muhim   rol   o‘ynaydi.   Ushbu   jarayonlar,   iqtisodiy   o‘sish,
ijtimoiy barqarorlik va global iqtisodiyot bilan integratsiyani ta’minlashga yordam
beradi.   Davlatning   iqtisodiy   faoliyatga   aralashuvi,   shuningdek,   ijtimoiy
muammolarni   hal   qilish,   ish   o‘rinlarini   yaratish   va   ekologik   barqarorlikni
saqlashga   qaratilgan.   Bu   jarayonlar,   kelajakda   iqtisodiy   barqarorlik   va   ijtimoiy
farovonlikni   ta’minlashga   xizmat   qiladi.   Iqtisodiy   tiklanish   va   davlat
aralashuvining   kuchayishi   iqtisodiy   inqirozlar,   urushlar   yoki   iqtisodiy   zaiflashish
davridan   so‘ng   mamlakatlarning   o‘z   iqtisodiyotini   barqarorlashtirish   va
rivojlantirish   uchun   amalga   oshirgan   choralariga   asoslanadi.   XX   asrda   ayniqsa
Buyuk   Depressiya   va   Ikkinchi   Jahon   urushidan   keyingi   davrda   davlatlarning
iqtisodiyotga aralashuvi sezilarli darajada oshdi. Iqtisodiy tiklanish jarayoni odatda
17 moliyaviy   tizimni   barqarorlashtirish,   infratuzilmani   tiklash,   sanoat   ishlab
chiqarishini jonlantirish va ishsizlikni kamaytirish kabi chora-tadbirlarni o‘z ichiga
oladi. Davlat aralashuvi esa iqtisodiyotni boshqarish uchun davlat tomonidan qabul
qilingan soliq siyosati, davlat investitsiyalari, ijtimoiy dasturlar va markaziy bank
tomonidan amalga oshirilgan pul-kredit siyosatiga bog‘liq bo‘lgan.
Iqtisodiy   tiklanish   ko‘pincha   katta   moliyaviy   inqirozlardan   yoki   urush   kabi
halokatli   voqealardan   keyin   amalga   oshirilgan   bo‘lib,   davlat   bu   jarayonda   faol
ishtirok   etgan.   Masalan,   Buyuk   Depressiya   davrida   AQShda   prezident   Franklin
Ruzvelt   tomonidan   amalga   oshirilgan   “Yangi   kurs”   dasturi   davlatning
iqtisodiyotga aralashuvining kuchayganiga yaqqol misol bo‘la oladi. Ushbu dastur
doirasida   infratuzilma   loyihalariga   davlat   mablag‘lari   ajratilib,   bandlik   darajasi
oshirilgan,   moliya   tizimi   mustahkamlangan   va   iqtisodiy   barqarorlikni   tiklashga
qaratilgan  islohotlar  amalga oshirilgan. Xuddi  shunday,  Ikkinchi  Jahon  urushidan
keyin   ham   ko‘plab   davlatlar   iqtisodiyotni   qayta   tiklash   uchun   davlat   byudjetidan
katta mablag‘ ajratgan.
Davlat   aralashuvi   ko‘pincha   iqtisodiy   inqirozlar   yoki   urushdan   keyingi
tiklanish   davrida   muhim   bo‘lib,   iqtisodiy   o‘sishni   qo‘llab-quvvatlash   uchun   turli
xil   mexanizmlarni   ishga   solishni   talab   qilgan.   Davlat   tomonidan   ishlab   chiqarish
sektoriga   sarmoya   kiritish,   bank   tizimini   qo‘llab-quvvatlash   va   muhim   sohalarga
subsidiyalar   ajratish   kabi   chora-tadbirlar   amalga   oshirilgan.   Masalan,   Ikkinchi
Jahon urushidan keyingi yillarda Buyuk Britaniya va G‘arbiy Yevropa davlatlarida
iqtisodiy   tiklanishni   rag‘batlantirish   maqsadida   davlat   tomonidan   milliylashtirish
siyosati olib borilgan. Bu, ayniqsa, transport, energetika va og‘ir sanoat sohalarida
davlat nazoratini kuchaytirishga olib kelgan.
Iqtisodiy   tiklanish   jarayonida   davlatning   roli   nafaqat   ishlab   chiqarish   va
moliya   sohalarida,   balki   ijtimoiy   himoya   tizimini   mustahkamlashda   ham   muhim
ahamiyat kasb etgan. Hukumatlar aholining hayot sifatini yaxshilash, kambag‘allik
darajasini   kamaytirish   va   iqtisodiy   tengsizlikni   pasaytirish   uchun   ijtimoiy
dasturlarni amalga oshirgan. Jumladan, ishsizlik nafaqalari, pensiyalar, tibbiyot va
18 ta’lim   sohalariga   ajratiladigan   subsidiyalar   orqali   davlat   iqtisodiyotdagi
beqarorlikni kamaytirishga harakat qilgan.
Davlat   aralashuvining   kuchayishi   ko‘plab   davlatlarda   rejalashtirilgan
iqtisodiyotni   joriy   etish   tendensiyasini   kuchaytirgan.   Ayniqsa,   Ikkinchi   Jahon
urushidan   keyin   Yevropa   davlatlarida   davlat   iqtisodiyotning   ko‘plab   sohalarida
faol   ishtirok   etgan.   Masalan,   Buyuk   Britaniyada   1945-yildan   keyin   Leyboristlar
hukumati   tomonidan   sog‘liqni   saqlash   tizimi   milliylashtirilib,   milliy   sog‘liqni
saqlash   xizmati   (NHS)   tashkil   etilgan.   Shuningdek,   strategik   tarmoqlar   davlat
nazoratiga   o‘tkazilib,   uzoq   muddatli   iqtisodiy   barqarorlikni   ta’minlash   uchun
davlat boshqaruvi kuchaytirilgan.
Iqtisodiy   tiklanishning   yana   bir   muhim   omili   –   xalqaro   yordam   dasturlari
bo‘lib,   davlatlar   ushbu   mablag‘lar   yordamida   o‘z   iqtisodiyotini   qayta   tiklash
imkoniga   ega   bo‘lgan.   Masalan,   Marshall   rejasi   doirasida   AQSh   Yevropa
davlatlariga urushdan keyingi tiklanish jarayonida yordam bergan. Ushbu yordam
dasturlari   sanoat   ishlab   chiqarishini   jonlantirish,   infratuzilmani   qayta   qurish   va
moliyaviy  barqarorlikni  ta’minlashga   qaratilgan   bo‘lib,  iqtisodiy  tiklanishga   katta
turtki bergan.
Davlat   aralashuvi   uzoq   muddatli   iqtisodiy   rivojlanish   strategiyalarini   ishlab
chiqishda   ham   muhim   rol   o‘ynagan.   Hukumatlar   uzoq   muddatli   investitsiya
loyihalarini   qo‘llab-quvvatlab,   iqtisodiy   o‘sishni   rag‘batlantirish   maqsadida   turli
rag‘batlantiruvchi   chora-tadbirlarni   amalga   oshirgan.   Xususan,   yo‘l   va   transport
infratuzilmasini   rivojlantirish,   energetika   tarmoqlarini   modernizatsiya   qilish   va
texnologik   innovatsiyalarni   rag‘batlantirish   uchun   davlat   mablag‘lari
yo‘naltirilgan.
Shu   bilan   birga,   iqtisodiy   tiklanish   jarayoni   davlat   aralashuvining
chegaralarini   ham   muhokama   qilishga   sabab   bo‘lgan.   Davlatning   iqtisodiyotga
ortiqcha aralashuvi ba’zan xususiy sektorning rivojlanishini cheklashi mumkinligi
sababli, keyinchalik davlatning rolini kamaytirish va bozor iqtisodiyotiga ko‘proq
e’tibor   qaratish   tendensiyasi   shakllangan.   1980-yillarda   Margaret   Tetcher
19 boshchiligidagi   Buyuk   Britaniya   hukumati   davlat   aralashuvini   kamaytirish,
xususiylashtirish   jarayonini   kuchaytirish   va   bozor   iqtisodiyotini   rag‘batlantirish
siyosatini   olib   borgan.Iqtisodiy   tiklanish   va   davlat   aralashuvining   kuchayishi
iqtisodiy inqirozlar va urushlardan keyingi barqarorlikni ta’minlash uchun muhim
omillar   bo‘lgan.   Davlat   tomonidan   iqtisodiyotni   qo‘llab-quvvatlash   strategiyalari
sanoat   ishlab   chiqarishini   qayta   tiklash,   infratuzilmani   rivojlantirish   va   aholini
ijtimoiy   himoya   qilishga   qaratilgan.   Biroq   uzoq   muddatli   istiqbolda   davlatning
ortiqcha aralashuvi bozor tamoyillarining cheklanishiga sabab bo‘lishi mumkinligi
sababli,   iqtisodiy   siyosatda   davlat   va   xususiy   sektor   o‘rtasidagi   muvozanatni
saqlash dolzarb masala bo‘lib qolgan.
20 II.BOB.   1930-YILLAR INQIROZI VA IKKINCHI JAHON URUSHI
OLDIDAN IQTISODIY ISLOHOTLAR.
2.1. Buyuk Depressiya va Angliya iqtisodiyotiga ta’siri.
Buyuk   Depressiya   1929-yilda   AQShda   boshlangan,   ammo   tez   orada   butun
dunyo   bo‘ylab   tarqalib,   Buyuk   Britaniya   iqtisodiyotiga   ham   jiddiy   ta’sir
ko‘rsatgan.   Bu   inqiroz   asosan   fond   bozorining   qulashidan   boshlangan   bo‘lsa-da,
uning asosiy sabablaridan biri iqtisodiy tizimdagi ichki zaifliklar va global savdoda
yuzaga   kelgan   muammolar   edi.   Angliya   iqtisodiyoti   1920-yillarda   ham   bir   qator
qiyinchiliklarga duch kelgan edi, chunki Birinchi Jahon urushidan keyin mamlakat
iqtisodiy   tiklanish   jarayonini   boshdan   kechirayotgan,   ishlab   chiqarish   hajmi
kamaygan,   ishsizlik   yuqori   darajada   bo‘lgan   va   xalqaro   savdo   zaiflashgan   edi.
Buyuk   Depressiya   boshlangach,   ushbu   muammolar   yanada   chuqurlashdi   va
iqtisodiy   vaziyat   keskin   yomonlashdi.   Depressiyaning   eng   katta   ta’sirlaridan   biri
ishsizlikning   keskin   oshishi   bo‘ldi.   1930-yillarning   boshida   Buyuk   Britaniyada
ishsizlar soni 3 millionga yetdi, bu esa mehnatga layoqatli aholining taxminan 20
foizini tashkil etardi. Ayniqsa, og‘ir sanoat sohalari, jumladan, ko‘mir qazib olish,
kemasozlik,   po‘lat   ishlab   chiqarish   va   to‘qimachilik   sanoati   jiddiy   inqirozga
uchradi.   Ushbu   tarmoqlar   eksportga   qaratilgan   bo‘lib,   jahon   bozoridagi   talabning
kamayishi   ularning   ishlab   chiqarishini   keskin   pasaytirdi.   Ish   joylari   yo‘qolishi
natijasida ko‘plab oilalar qashshoqlikka tushib qoldi, iste’mol  darajasi  pasaydi  va
ichki bozor yanada zaiflashdi 8
.
Buyuk   Britaniyaning   xalqaro   savdoga   qaramligi   tufayli   depressiya   tashqi
bozorlarga   eksport   hajmining   kamayishiga   olib   keldi.   AQSh   va   boshqa   yirik
iqtisodiy davlatlar proteksionistik choralarni kuchaytirib, importni cheklashganida,
Britaniya   mahsulotlariga   bo‘lgan   talab   yanada   pasaydi 9
.   Ayniqsa,   Britaniyaning
mustamlaka   bozorlari   va   boshqa   savdo   hamkorlari   ham   depressiyadan   aziyat
chekkanligi sababli, ular ham Britaniya mahsulotlarini kamroq sotib ola boshladi.
8
  John Stevenson va Chris Cook "The Slump: Britain in the Great Depression" Routladge 1977
9
 Nicholas Crafts va Peter Fearon The Great Depression of the 1930s: Lessons for Today" Oxford University Press 
2013 p 347
21 Bu jarayon Buyuk Britaniya iqtisodiyotining zaiflashishiga va milliy daromadning
pasayishiga olib keldi.
Depressiya   moliyaviy   tizimga   ham   jiddiy   ta’sir   ko‘rsatdi.   Bankrot   bo‘lgan
kompaniyalar   va   ishsiz   qolgan   odamlarning   kreditlarini   qaytara   olmasligi   bank
tizimida   beqarorlikni   yuzaga   keltirdi.   Ko‘plab   kichik   banklar   faoliyatini
to‘xtatishga majbur bo‘ldi, bu esa kapital oqimining kamayishiga va investitsiyalar
hajmining   qisqarishiga   olib   keldi.   Hukumat   bu   jarayonga   aralashib,   iqtisodiyotni
qo‘llab-quvvatlash   uchun   turli   choralarni   ko‘rishga   majbur   bo‘ldi.   Jumladan,
Angliya   Banki   foiz   stavkalarini   pasaytirib,   kredit   bozorini   jonlantirishga   harakat
qildi.
Buyuk   Britaniya   depressiyadan   chiqish   uchun   bir   necha   iqtisodiy   siyosat
choralarini   amalga   oshirdi.   1931-yilda   Buyuk   Britaniya   oltin   standartidan   voz
kechdi, bu esa milliy valyuta – funt sterlingning qadrsizlanishiga olib keldi. Biroq
bu chora Britaniya mahsulotlarini xalqaro bozorda arzonlashtirib, eksport hajmini
oshirishga   yordam   berdi.   Bundan   tashqari,   hukumat   davlat   xarajatlarini
kamaytirish   va   byudjet   taqchilligini   qisqartirish   siyosatini   yuritdi,   biroq   bu
ishsizlikni kamaytirishga unchalik yordam bermadi.
Mustamlaka   iqtisodiyoti   doirasida   Buyuk   Britaniya   o‘z   savdo   aloqalarini
asosan Britaniya imperiyasi ichida rivojlantirishga harakat qildi. 1932-yilda Otava
kelishuvi   imzolandi,  unga   ko‘ra   Britaniya  dominionlari   va   mustamlakalari   o‘zaro
imtiyozli   savdo   tariflaridan   foydalanadigan   bo‘ldi.   Bu   kelishuv   Buyuk
Britaniyaning   mustamlaka   bozorlariga   yanada   bog‘lanishiga   olib   keldi,   lekin
umumiy iqtisodiy tiklanishga unchalik katta ta’sir ko‘rsatmadi.
Depressiya   shuningdek,   ijtimoiy   beqarorlikni   ham   kuchaytirdi.   Ishsizlikning
ortishi va hayot sharoitlarining og‘irlashuvi natijasida jamiyatda norozilik kayfiyati
kuchaydi.   Ishchilar   harakati   faollashdi,   norozilik   namoyishlari   va   ish   tashlashlar
soni   oshdi.   Hukumat   ishsizlik   muammosini   hal   qilish   uchun   ba’zi   ijtimoiy
dasturlarni   amalga   oshirdi,   lekin   bu   dasturlar   yetarli   darajada   samarali   bo‘lmadi.
Faqatgina   1930-yillarning   ikkinchi   yarmida,   global   iqtisodiyot   biroz   tiklanishni
22 boshlaganda,   Buyuk   Britaniya   iqtisodiyoti   ham   o‘sish   sur’atini   qayta   tiklay
boshladi.
Xulosa   qilib   aytganda,   Buyuk   Depressiya   Buyuk   Britaniya   iqtisodiyotiga
katta   zarar   yetkazdi.   Ishsizlikning   oshishi,   ishlab   chiqarish   hajmining   qisqarishi,
savdo aloqalarining zaiflashishi  va moliyaviy tizimdagi inqiroz iqtisodiy tiklanish
jarayonini   murakkablashtirdi.   Hukumat   turli   iqtisodiy   choralar   orqali   vaziyatni
yaxshilashga   harakat   qilgan   bo‘lsa-da,   to‘liq   tiklanish   faqatgina   1930-yillarning
oxirlarida   va   Ikkinchi   Jahon   urushi   oldidan   amalga   oshdi.   Bu   davrda   davlat
iqtisodiyotga   aralashuvi   oshib,   sanoat   ishlab   chiqarishini   rag‘batlantirish   va
ishsizlikni   kamaytirish   bo‘yicha   choralar   kuchaytirildi.   Shu   sababli,   Buyuk
Depressiya   nafaqat   Buyuk   Britaniya   iqtisodiy   tizimiga,   balki   uning   ijtimoiy   va
siyosiy hayotiga ham jiddiy ta’sir ko‘rsatgan tarixiy voqealardan biri bo‘ldi. Buyuk
Depressiya,   1929-yildan   boshlab   butun   dunyo   bo‘ylab   iqtisodiy   inqirozni
ifodalaydi va bu jarayon Angliyaning iqtisodiyotiga sezilarli ta’sir ko‘rsatdi. Ushbu
davr,   iqtisodiy   o‘sishning   to‘xtashi,   ish   o‘rinlarining   yo‘qolishi   va   ijtimoiy
muammolarning   chuqurlashishi   bilan   ajralib   turadi.   Angliyada   Buyuk   Depressiya
davrida iqtisodiy muammolar shiddatli ravishda yuzaga keldi va bu, mamlakatning
iqtisodiy strukturasini o‘zgartirishga va davlat siyosatini yangilashga olib keldi 10
.
Depressiya boshlanishi bilan, Angliya sanoat ishlab chiqarishi keskin pasayib
ketdi. Tovarlar va xizmatlarga bo‘lgan talabning kamayishi, ko‘plab fabrikalar va
sanoat  korxonalarining yopilishiga olib keldi. Bu, o‘z navbatida, ish  o‘rinlarining
yo‘qolishiga   va   ishchilar   sinfining   iqtisodiy   ahvolining   yomonlashishiga   sabab
bo‘ldi 11
.   Ishsizlik   darajasi   keskin   oshdi,   va   ko‘plab   oilalar   qiyin   sharoitlarda
yashashga majbur bo‘ldilar. Ijtimoiy muammolar, masalan, qashshoqlik, ta’lim va
tibbiyotga   kirishning   cheklanishi,   jamiyatda   ijtimoiy   notinchlikni   kuchaytirdi.
Angliya hukumati, Buyuk Depressiya sharoitida iqtisodiy muammolarni hal qilish
uchun   turli   xil   chora-tadbirlarni   amalga   oshirishga   harakat   qildi.   Mamlakatda
iqtisodiy siyosatni o‘zgartirish, ish o‘rinlarini yaratish, sanoatni rag‘batlantirish va
10
 John Stevenson va Chris Cook "The Slump: Britain in the Great Depression" Routladge 1977
11
 Patricia Clavin "The Great Depression in Europe, 1929–1939" St. Martins Press 1996 p 179
23 ijtimoiy himoya tizimlarini kuchaytirish maqsadida yangi dasturlar ishlab chiqildi.
Biroq, dastlabki chora-tadbirlar ko‘pincha samarali bo‘lmay qoldi, chunki iqtisodiy
inqirozning sabablari juda chuqur va kompleks edi.
Angliya iqtisodiyotida Buyuk Depressiya ta’siri nafaqat ish o‘rinlariga, balki
davlat   byudjetiga   ham   sezilarli   ta’sir   ko‘rsatdi.   Davlat   xarajatlari   oshdi,   lekin
soliqlar   va   boshqa   daromadlar   kamaydi.   Bu   holat,   davlatning   moliyaviy
barqarorligini   tahdid   ostiga   qo‘ydi.   Iqtisodiy   inqiroz   sharoitida,   Angliya
davlatining   iqtisodiy   siyosatini   qayta   ko‘rib   chiqishi   zarurati   paydo   bo‘ldi.
Hukumat,  iqtisodiy   o‘sishni   rag‘batlantirish   va  aholi   farovonligini   oshirish   uchun
yangi strategiyalar ishlab chiqishga majbur bo‘ldi.
Buyuk   Depressiya   davomida,   Angliya   sanoati   va   iqtisodiyotining   asosiy
tarmoqlarida o‘zgarishlar yuz berdi. Qishloq xo‘jaligi, sanoat va xizmatlar sohasida
yangi   yondashuvlar   va   texnologiyalar   joriy   etildi.   Sanoat   ishlab   chiqarishidagi
pasayish, yangi innovatsiyalar va texnologiyalarning joriy etilishiga olib keldi. Bu
jarayon,   Angliya   iqtisodiyotini   yangilashga   va   rivojlantirishga   yordam   berdi.
Ijtimoiy   jihatdan,   Buyuk   Depressiya   Angliyada   ijtimoiy   harakatlar   va   kasaba
uyushmalarining kuchayishiga olib keldi. Ishchilar, o‘z huquqlarini himoya qilish
va yaxshiroq sharoitlar uchun kurashishga kirishdilar. Bu jarayon, ijtimoiy adolat
va   tenglikni   ta’minlashga   qaratilgan   talablarni   kuchaytirdi.   Natijada,   ijtimoiy
siyosat   va   iqtisodiy   siyosat   o‘rtasida   yangi   muvozanat   yaratish   zarurati   paydo
bo‘ldi.
Buyuk   Depressiya,   shuningdek,   xalqaro   aloqalar   va   savdo   siyosatiga   ham
ta’sir   ko‘rsatdi.   Mamlakatlar   o‘rtasida   iqtisodiy   aloqalar   kuchayib,   global   savdo
tizimining o‘zgarishi yuz berdi. Angliya, o‘zining savdo aloqalarini kengaytirishga
va yangi  bozorlarni   ochishga  harakat   qildi.  Ushbu  jarayon, Angliyaning  iqtisodiy
tiklanishiga   yordam   berdi   va   global   iqtisodiyotda   o‘z   o‘rnini   saqlab   qolishga
imkon   berdi.Buyuk   Depressiya   Angliyaning   iqtisodiyotiga   juda   katta   ta’sir
ko‘rsatdi.   Ushbu   jarayon,   ijtimoiy,   iqtisodiy   va   siyosiy   o‘zgarishlarga   olib   keldi.
Iqtisodiy   inqiroz,   davlat   siyosatining   yangilanishiga,   yangi   iqtisodiy
24 strategiyalarning   ishlab   chiqilishiga   va   ijtimoiy   muammolarni   hal   qilishga   olib
keldi.   Buyuk   Depressiya   ta’siri,   Angliyada   kelajakdagi   iqtisodiy   rivojlanish   va
barqarorlikni ta’minlashda muhim rol o‘ynadi.  
1929-yilda   boshlangan   Buyuk   depressiya   Buyuk   Britaniya   iqtisodiyotiga
chuqur salbiy ta’sir ko‘rsatdi. Eng avvalo, og‘ir sanoat tarmoqlari (ko‘mir, po‘lat,
kemasozlik) inqirozga yuz tutdi, chunki bu sohalar asosan eksportga tayanardi va
global talab keskin kamaydi. 1932-yilga kelib ishsizlik darajasi 20 foizga yetdi va
3   milliondan   ortiq   odam   ish   joyidan   mahrum   bo‘ldi.   Bu   holat   ayniqsa   sanoatga
bog‘liq bo‘lgan hududlar — Uels, Shotlandiya va Shimoliy Angliya — uchun og‘ir
oqibatlarga olib keldi.  
Ishsizlik uzoq muddatli bo‘lib, aholining ijtimoiy hayotida qashshoqlik, ruhiy
tushkunlik   va   norozilikni   kuchaytirdi.   Hukumat   ish   bilan   ta’minlanmaganlarga
yordam   berish   uchun   "Means   Test"   deb   ataluvchi   tizimni   joriy   qildi,   bu   esa
ijtimoiy   norozilikni   yanada   kuchaytirdi.   1936-yilda   yuz   bergan   Jarrow   yurishi
(Jarrow March) bu norozilikning ramziy timsoliga aylandi.
                      1931-yilda   Buyuk   Britaniya   oltin   standartidan   chiqdi,   bu   esa   funt
sterlingning   qadrsizlanishiga   olib   keldi.   Natijada   Britaniya   mahsulotlari
arzonlashdi va bu holat eksport hajmining asta-sekin o‘sishiga yordam berdi. Shu
sababli,   1933-yildan   boshlab   janubiy   Angliyada   iqtisodiy   tiklanish   boshlanadi.
Ayniqsa,   yengil   sanoat   tarmoqlari   (uy-joy   qurilishi,   avtomobilsozlik,
elektrotexnika)  rivojlandi. Biroq bu rivojlanish faqat  ayrim hududlarda ro‘y berdi
— iqtisodiy tiklanish hududiy tafovutlarni yanada chuqurlashtirdi.
         
25    2.2.Ikkinchi Jahon Urushi arafasida harbiy iqtisodiyotning shakllanishi.
Ikkinchi   Jahon   Urushi   arafasida   harbiy   iqtisodiyotning   shakllanishi,   global
miqyosda   muhim   ijtimoiy,   iqtisodiy   va   siyosiy   o‘zgarishlar   bilan   bog‘liq   bo‘ldi.
Ushbu davr, urushning boshlanishidan oldin, mamlakatlar o‘rtasida kuchli raqobat
va   harbiy   tayyorgarlikning   kuchayishi   bilan   ajralib   turadi.   Harbiy   iqtisodiyot,
davlatning   harbiy   ehtiyojlarini   qondirish   maqsadida   ishlab   chiqarishni   va
resurslarni   boshqarishni   anglatadi.   Bu   jarayon,   ayniqsa,   1930-yillarda,   urushning
boshlanishidan   oldin,   iqtisodiy   inqiroz   va   davlatlarning   harbiy   salohiyatini
oshirishga   qaratilgan   siyosatlar   bilan   bog‘liq   bo‘ldi.   Ushbu   davrda,   ko‘plab
mamlakatlar   iqtisodiy   faoliyatlarini   harbiy   ehtiyojlarga   moslashtirishga   harakat
qildilar. Bunda, sanoat ishlab chiqarishni kengaytirish, yangi texnologiyalarni joriy
etish   va   resurslarni   samarali   boshqarish   muhim   ahamiyatga   ega   edi.   Harbiy
iqtisodiyotning   shakllanishi,   ko‘pincha   davlatning   iqtisodiy   siyosati   va   ijtimoiy
sharoitlari   bilan   bog‘liq   bo‘lib,   bu   jarayonda   davlatning   roli   juda   muhim   edi.
Davlatlar,   harbiy   xarajatlarni   oshirish,   yangi   qurollar   va   texnologiyalarni   ishlab
chiqish,   shuningdek,   harbiy   ishlab   chiqarishni   rag‘batlantirish   uchun   turli
dasturlarni amalga oshirdilar.
Ikkinchi   Jahon   Urushi   arafasida,   harbiy   iqtisodiyotning   shakllanishi,   asosan,
davlatning   iqtisodiy   resurslarini   harbiy   faoliyatga   yo‘naltirish   orqali   amalga
oshirildi.   Mamlakatlar,   qurolli   kuchlarni   kuchaytirish,   harbiy   texnologiyalarni
rivojlantirish   va   ishlab   chiqarishni   kengaytirishga   qaratilgan   siyosatlarni   amalga
oshirdilar 12
. Bu jarayon, iqtisodiy o‘sishni  ta’minlash  va ish o‘rinlarini  yaratishga
yordam   berdi.   Harbiy   iqtisodiyot,   shuningdek,   ijtimoiy   jihatdan   ham   muhim
ahamiyatga  ega  edi, chunki   harbiy  ishlab  chiqarish  ko‘plab  ish  o‘rinlarini   yaratdi
va  iqtisodiy  faollikni   oshirdi.  Biroq,  harbiy  iqtisodiyotning  shakllanishi,  bir   qator
muammolarni   ham   keltirib   chiqardi.   Davlatlar,   harbiy   ehtiyojlarni   qondirish
maqsadida,   fuqarolik   sektoridagi   resurslarni,   masalan,   ish   kuchi   va   xom   ashyo,
12
  Stevenson, John & Cook, Chris.   The Slump: Britain in the Great Depression  Routladge 1977
26 harbiy   ishlab   chiqarishga   yo‘naltirishga   majbur   bo‘ldilar.   Bu   holat,   fuqarolik
iqtisodiyotida   pasayishga   olib   keldi   va   ijtimoiy   muammolarni   keltirib   chiqardi.
Ishsizlik darajasi ko‘paydi, va ko‘plab oilalar qiyin sharoitlarda yashashga majbur
bo‘ldilar. Harbiy iqtisodiyotning shakllanishi, shuningdek, iqtisodiy adolatsizlik va
tengsizlikni kuchaytirdi.
Ushbu   davrda,   harbiy   ishlab   chiqarish   va   texnologiyalarning   rivojlanishi,
ko‘plab   yangi   imkoniyatlarni   yaratdi.   Harbiy   texnologiyalar,   fuqarolik   sohasida
ham   qo‘llanila   boshlandi   va   yangi   innovatsiyalarni   joriy   etishga   turtki   bo‘ldi.
Misol uchun, aerokosmik texnologiyalar, aloqa tizimlari va transport infratuzilmasi
sohalarida yangi yutuqlar kuzatildi. Bu jarayon, urushdan so‘ng, iqtisodiy tiklanish
va rivojlanish jarayonida muhim rol o‘ynadi.
Ikkinchi   Jahon   Urushi   arafasida   harbiy   iqtisodiyotning   shakllanishi,
shuningdek,   xalqaro   aloqalar   va   global   siyosatga   ta’sir   ko‘rsatdi.   Mamlakatlar
o‘rtasida   harbiy   texnologiyalarni   rivojlantirish   va   yangi   ittifoqlarni   shakllantirish
jarayonida,   global   miqyosda   strategik   raqobat   kuchaydi.   Bu   jarayonlar,   urushdan
so‘ng,   yangi   xalqaro   tartib   va   iqtisodiy   tizimlarning   shakllanishiga   olib   keldi.
Harbiy   iqtisodiyotning   shakllanishi,   davlatlarning   iqtisodiy   va   ijtimoiy
rivojlanishida   muhim   ahamiyatga   ega   bo‘lib,   bu   jarayonlar   urushning   o‘zi   bilan
bog‘liq   bo‘lmagan   ko‘plab   ijtimoiy   va   iqtisodiy   o‘zgarishlarga   olib   keldi.
Davlatlar,   harbiy   ehtiyojlarni   qondirish   uchun   resurslarni   samarali   boshqarish   va
ishlab   chiqarishni   optimallashtirishga   harakat   qildilar.   Bu   jarayon,   o‘z   navbatida,
iqtisodiy   o‘sish   va   ijtimoiy   farovonlikni   ta’minlashga   qaratilgan   chora-tadbirlarni
ishlab chiqishga olib keldi.Ikkinchi Jahon  Urushi  arafasida harbiy iqtisodiyotning
shakllanishi,   mamlakatlar   o‘rtasidagi   raqobat,   ijtimoiy   muammolar   va   iqtisodiy
o‘zgarishlar   bilan   bog‘liq   bo‘lib,   bu   jarayonlar   urushdan   so‘ngki   iqtisodiy   va
ijtimoiy   rivojlanishga   ham   ta’sir   ko‘rsatdi.   Harbiy   iqtisodiyot,   davlatlar   o‘rtasida
yangi   strategiyalar   va   tashabbuslarni   shakllantirishga   yordam   berdi,   bu   esa
kelajakda  global  iqtisodiyotda   muhim  o‘rin  tutdi.  Ikkinchi   Jahon  urushi  arafasida
harbiy   iqtisodiyotning   shakllanishi   dunyo   davlatlari,   ayniqsa   yirik   qudratli
27 davlatlar   tomonidan   urushga   tayyorgarlik   ko‘rish   jarayonida   amalga   oshirilgan
iqtisodiy   va   sanoat   o‘zgarishlarini   o‘z   ichiga   oladi.   Bu   davrda   davlatlar   o‘z
iqtisodiyotini   harbiy   ehtiyojlarga   moslashtirishga   harakat   qilgan,   sanoat
korxonalarini   qurol-yarog‘  ishlab  chiqarishga  yo‘naltirgan  va  strategik resurslarni
jamlashga   intilgan.   Ayniqsa,   Buyuk   Britaniya,   Germaniya,   SSSR,   AQSh   va
Yaponiya   kabi   davlatlar   harbiy   sanoatni   rivojlantirish   bo‘yicha   katta   islohotlarni
amalga oshirgan.
Harbiy   iqtisodiyotning   shakllanishi   birinchi   navbatda   davlat   tomonidan
iqtisodiyotga   faol   aralashuv   orqali   amalga   oshirildi 13
.   Davlat   byudjeti   keskin
oshirilgan,   harbiy   xarajatlar   milliy   iqtisodiyotning   muhim   qismiga   aylangan.
Masalan,   Germaniyada   Adolf   Gitler   hokimiyatga   kelgach,   davlatning   iqtisodiy
siyosati   harbiylashgan   iqtisodiyot   tamoyillariga   asoslangan   holda   shakllantirildi.
1936-yilda   qabul   qilingan   to‘rt   yillik   reja   Germaniyaning   urushga   tayyorgarligini
tezlashtirishga   qaratilgan   bo‘lib,   unda   harbiy   sanoatni   rivojlantirish,   resurslarni
ichki ishlab chiqarish hisobiga ta’minlash va iqtisodiy avtonomiya yaratish asosiy
maqsad   qilib   qo‘yilgan.   Shu   tarzda   Germaniyada   temir,   po‘lat,   alyuminiy   va
yoqilg‘i   kabi   strategik   materiallarni   ishlab   chiqarish   hajmi   sezilarli   darajada
oshirildi.
Buyuk Britaniya ham urushga tayyorgarlik doirasida o‘z iqtisodiyotini harbiy
ehtiyojlarga   moslashtirishni   boshlagan.   1930-yillarning   oxirlarida   Britaniya
hukumati   qurol-yarog‘   ishlab   chiqarish   hajmini   oshirish,   harbiy   texnikalarni
modernizatsiya   qilish   va   strategik   materiallar   zahirasini   to‘plash   bo‘yicha   qator
chora-tadbirlarni   amalga   oshirdi.   Britaniya   hukumati   tomonidan   milliy   mudofaa
dasturlari ishlab chiqilgan bo‘lib, ayniqsa, aviatsiya va dengiz floti kuchaytirilgan.
13
  Crafts, Nicholas.   Walking Wounded: The British Economy in the Aftermath of World War I 
and the Road to Recovery  CEPR 2014
28 Shuningdek,   hukumat   o‘z   mustamlakalari   va   ittifoqchilari   bilan   harbiy   iqtisodiy
hamkorlikni mustahkamlashga harakat qilgan.
SSSR ham ushbu davrda harbiy iqtisodiyotga o‘tish jarayonini jadallashtirdi.
Iosif   Stalin   rahbarligidagi   sovet   hukumati   1930-yillar   davomida   sanoatlashtirish
siyosatini   amalga   oshirib,   og‘ir   sanoat   va   harbiy   ishlab   chiqarishni   kengaytirdi.
SSSRda harbiy texnikalar ishlab chiqarish hajmi oshirilib, tanklar, samolyotlar va
qurol-yarog‘   yetishtirish   bo‘yicha   yirik   zavodlar   barpo   etildi.   Sanoatni   harbiy
ehtiyojlarga moslashtirish uchun rejalashtirilgan iqtisodiyot tizimi joriy qilindi, bu
esa strategik mahsulotlar ishlab chiqarishda davlat nazoratini kuchaytirdi.
AQSh   Ikkinchi   Jahon   urushi   boshlanishidan   oldin   neytral   pozitsiyada
bo‘lishiga   qaramay,   harbiy   sanoatni   rivojlantirishga   e’tibor   qaratgan.   AQSh
hukumati   1930-yillarning   oxirida   qurol-yarog‘   ishlab   chiqarishni   oshirishga
yo‘naltirilgan   dasturlarni   ishlab   chiqdi.   1940-yilda   Lend-Liz   dasturi   orqali   AQSh
Buyuk   Britaniya   va   boshqa   ittifoqchilarini   qurol-yarog‘   bilan   ta’minlashni
boshladi,   bu   esa   amerikalik   ishlab   chiqaruvchilarni   harbiy   buyurtmalar   bilan
ta’minladi.   Natijada,   AQSh   iqtisodiyoti   urushga   kirishdan   avval   harbiy   sanoat
yo‘nalishida keng rivojlandi.
Yaponiyada   ham   harbiy   iqtisodiyotning   shakllanishi   muhim   jarayonlardan
biri   bo‘ldi.   Yaponiya   hukumati   1930-yillarning   boshlaridan   boshlab   o‘z
iqtisodiyotini   harbiylashgan   yo‘nalishda   rivojlantira   boshladi.   Manjuriyani   bosib
olish   va   keyinchalik   Xitoy   bilan   urush   boshlanishi   natijasida   Yaponiya   o‘z
sanoatini harbiy maqsadlar uchun qayta tashkil etdi. Neft, rezina, po‘lat va boshqa
muhim   xomashyo   resurslarini   to‘plash   va   ularni   harbiy   ishlab   chiqarish   uchun
yo‘naltirish   maqsadida   davlat   nazoratidagi   iqtisodiy   siyosat   yuritildi.   Harbiy
iqtisodiyotning   shakllanishi   nafaqat   sanoat   tarmoqlariga,   balki   jamiyatga   ham
jiddiy   ta’sir   ko‘rsatdi.   Ko‘plab   davlatlarda   harbiy   harajatlarni   moliyalashtirish
uchun soliqlar oshirildi, davlat qarzi ko‘paydi va fuqarolarning iqtisodiy hayotiga
sezilarli darajada ta’sir qiluvchi choralar ko‘rildi. Ishchi kuchining tra qismi harbiy
29 sanoatga jalb qilindi, fuqarolik infratuzilmasiga ajratiladigan resurslar kamaytirildi
va oziq-ovqat hamda boshqa iste’mol tovarlari taqchilligi yuzaga keldi.
I kk i n ch i   Ja ho n   ur u sh i   ar af as i d a   h ar bi y   i qt i s od i y ot ni ng   s ha kl l a ni sh i
da vl at l a r   o‘ r t as i d ag i   i qt i s od i y   r aq ob at   v a   g eo si yo si y   ke sk i n l i kl ar
na t i j a si da   y uz ag a   ke l g an   m ur a kk ab   j ar a yo n   b o‘ l i b ,   b u   h ol at   ke l a j a kd ag i
ur u sh   h ar ak at l a r i n i n g   i qt i s od i y   p oy de vor i n i   y ar a t d i .   Na t i j a da ,   sa no at   v a
i s hl ab   ch i q ar i s h   t i zi m l ar i   u r u sh   da vr i ga   m os l a sh t i r i l d i ,   da vl at   b yu dj et l ar i
ha r bi y   x ar aj at l a r   t o m o n   y o‘ n al t i r i l di   va   j a m i ya t n i n g   t ur m us h   t ar zi da
j i dd i y   o‘ z ga r i s hl ar   y uz   be r di .   U sh bu   j ar ay on   na t i j a si da   yi r i k   d av l a t l ar
ur u sh ga   ki r i s hg an i d a   al l a qa ch on   t a yy or   i q t i so di y   v a   har bi y   i nf r as t r uk t u r a
ha m d a   ye t ar l i     st r a t e gi c   za hi r al ar ga   eg a   bo‘ l d i l ar ,   bu   es a   I k ki nc hi   Ja ho n
ur u sh i n i n g   u zo q   da vo m   et i s hi ga   v a   un i n g   gl ob al   m i qy os da gi   t a’ s i r i n i n g
ku ch ay i s hi ga   sa ba b   bo ‘ l d i .   19 33- yi l d an   bo sh l a b   Bu yu k   Br i t an i y ad a
i q t i so di y   t i kl an i s h   j ar a yo ni   as t a - s ek i n   bo sh l a nd i .   Bu   t i kl an i s h   b i r   ne ch t a
om i l l ar   hi so bi ga   s od i r   bo‘ l d i   v a   m am l a ka t n i n g   a yr i m   h ud ud l a r i da   i j obi y
na t i j a l a r   b er d i ,   gar ch i   um u m i y   h ol at   bu t u nl ay   ba r q ar or   de b   bo‘ l m a sa - da .
                  Av va l o ,   1 93 1- yi l da   B r i t an i y a   ol t i n   st an da r t i d an   c hi qd i ,   bu   f un t
st er l i ng ni ng   qa dr s i z l a ni sh i g a   ol i b   k el di .   B u   es a   B r i t a ni ya   m a hs ul ot l a r i ni
xa l q ar o   bo zor da   ar z on l a sh t i r d i   va   ek sp or t   ha j m i n i n g   or t i s hi ga   yor da m
be r di .   A yn i q sa   B uy uk   B r i t a ni ya ni ng   so bi q   m u st am l a ka l a r i   v a
do m i ni onl ar i   bi l an   sa vd o   a l o qa l a r i   k uc ha yd i . 1 4
Bu nd an   t a sh qa r i ,   f o i z
st av ka l a r i   p as t   bo‘ l i b   q ol di   v a   bu   qur i l i s h   se kt or i n i n g   j onl an i s hi ga   t ur t k i
be r di .   19 30 - yi l l ar da   m i n gl a b   y an gi   u yl ar   qur i l di ,   ay ni qs a   j an ub i y   A ng l i ya
va   L o nd on   a t r of i   b u   bor ad a   a nc ha   ol d i n ga   ch i q di .   Bu   ye ng i l   s an oa t ,
qur i l i s h   m at er i al l a r i ,   m eb el   va   e l e kt r   j i h oz l a r i   i sh l a b   c hi qar uv ch i
so ha l a r n i n g  h am  r i vo j l an i s hi ga   ol i b  k el di 1 5
.
14
 [Nicholas Crafts,  Walking Wounded  CEPR 2015]
15
 [Stevenson & Cook,  The Slump ,  Routladge 1977]
30                                                   XULOSA
Ikkinchi Jahon urushiga qadar Angliyaning iqtisodiy rivojlanishi uzoq davom
etgan   sanoat   taraqqiyoti,   jahon   iqtisodiy   inqirozlarining   ta’siri   va   davlatning
iqtisodiy   siyosati   natijasida   shakllandi.   XIX   asrning   ikkinchi   yarmidan   boshlab
Buyuk Britaniya dunyoning eng yirik sanoat  va savdo markazlaridan biri  sifatida
rivojlandi.   Sanoat   inqilobi   natijasida   mustahkam   iqtisodiy   poydevor   yaratilgan
bo‘lib, mamlakat temir yo‘llar, mashinasozlik, kemasozlik va to‘qimachilik sanoati
kabi   sohalarda   ilg‘or   texnologiyalarga   ega   edi.   Britaniya   o‘zining   keng
mustamlaka   imperiyasi   orqali   butun   dunyo   bo‘ylab   iqtisodiy   ta’sir   ko‘rsatgan   va
global savdoning muhim ishtirokchisiga aylangan.
Biroq,   XX   asrning   boshlariga   kelib,   Buyuk   Britaniya   iqtisodiyoti   turli
muammolarga duch keldi. AQSh va Germaniya kabi davlatlarning sanoat jihatdan
tez   rivojlanishi   Britaniyaning   an’anaviy   iqtisodiy   ustunligiga   putur   yetkaza
boshladi.   Ayniqsa,   Germaniya   temir   va   po‘lat   ishlab   chiqarishda,   shuningdek,
yangi   texnologiyalarni   joriy   etishda   katta   yutuqlarga   erishdi.   Bundan   tashqari,
Buyuk   Britaniya   sanoat   ishlab   chiqarishi   asosan   an’anaviy   tarmoqlarga   tayanib
qolgan   bo‘lib,   yangi   innovatsiyalarni   joriy   etishda   sekinlashdi.   Birinchi   Jahon
urushi   (1914–1918)   Britaniya   iqtisodiyotiga   katta   zarba   berdi.   Urush   davomida
davlat byudjeti sezilarli darajada kamaydi, milliy qarz keskin oshdi va inflyatsiya
kuchaydi.   Urushdan   keyingi   tiklanish   jarayoni   esa   murakkab   kechdi.   Britaniya
hukumati iqtisodiyotni barqarorlashtirish maqsadida turli islohotlar o‘tkazdi, lekin
urushdan   keyingi   inqiroz   va   1929-yildagi   Buyuk   Depressiya   iqtisodiy   tiklanish
jarayonini sekinlashtirdi. Ishsizlik darajasi oshdi, ishlab chiqarish hajmi pasaydi va
ijtimoiy norozilik kuchaydi.
1920-yillar va 1930-yillarda Britaniya hukumati iqtisodiyotni mustahkamlash
maqsadida   proteksionistik   choralar   ko‘rdi.   Importni   cheklash,   eksportni
rag‘batlantirish va mustamlakalar  bilan iqtisodiy aloqalarni mustahkamlash orqali
31 sanoatni   qo‘llab-quvvatlashga   harakat   qilindi.   Mustamlakalardan   keladigan
xomashyo   va   mahsulotlar   Buyuk   Britaniyaning   iqtisodiy   barqarorligini
ta’minlashda   muhim   rol   o‘ynadi.   Britaniya   imperiyasi   tarkibidagi   davlatlar   bilan
savdo   aloqalari   mustahkamlanib,   ichki   bozorni   rivojlantirishga   qaratilgan   siyosat
yuritildi. 1931-yilda Buyuk Britaniya oltin standartidan voz kechdi, bu esa milliy
valyuta   –   funt   sterlingning   qadrsizlanishiga   olib   keldi.   Biroq   bu   qaror   Britaniya
eksport mahsulotlarining raqobatbardoshligini oshirishga yordam berdi. Mamlakat
iqtisodiyotni rag‘batlantirish uchun davlat aralashuvini kuchaytirdi va infratuzilma
loyihalariga   sarmoya   kiritdi.   Xususan,   transport   tarmoqlarini   kengaytirish,   uy-joy
qurilishi   va   energetika   sohasini   rivojlantirish   bo‘yicha   dasturlar   amalga   oshirildi.
Ikkinchi   Jahon   urushi   arafasida   Buyuk   Britaniya   iqtisodiyoti   barqaror
rivojlanayotgan   bo‘lsa-da,   urush   tahdidi   tufayli   harbiy   sanoatni   kengaytirish
zarurati   paydo   bo‘ldi.   1930-yillarning   oxiriga   kelib,   Britaniya   harbiy   byudjetni
oshirdi,   qurol-yarog‘   ishlab   chiqarish   hajmini   kengaytirdi   va   strategik   resurslarni
to‘plashga kirishdi. Harbiy kemalar, samolyotlar va qurollarning ishlab chiqarilishi
davlat tomonidan qo‘llab-quvvatlandi. Shuningdek, ishchi kuchini qayta tayyorlash
va harbiy ehtiyojlar uchun moslashtirish bo‘yicha dasturlar ishlab chiqildi.
Shunday   qilib,   Ikkinchi   Jahon   urushi   arafasida   Buyuk   Britaniya   iqtisodiyoti
sanoat   bazasi   va   global   savdo   tarmoqlariga   tayangan   holda   o‘z   rivojlanishini
davom   ettirdi.   Biroq,   urushga   tayyorgarlik,   moliyaviy   qiyinchiliklar   va   xalqaro
iqtisodiy   inqirozlar   mamlakatning   iqtisodiy   ahvoliga   jiddiy   ta’sir   ko‘rsatdi.   Shu
sababli,   1939-yilda   urush   boshlanganida   Britaniya   iqtisodiyoti   bir   tomondan
barqaror   ishlab   chiqarish   tizimiga   ega   bo‘lsa,   boshqa   tomondan,   uzoq   davom
etadigan harbiy harakatlar uchun yetarli darajada tayyor emas edi.
32 FOYDALANILGAN ADABIYOTLAR
1.    Alan S. Milward "The Economic Effects of the Two World Wars on Britain" 
University of Californiya Press 1984
2. Nicholas Crafts "Walking Wounded: The British Economy in the Aftermath of 
World War I" CEPR press 2018
3. Thomas F. Cooley va Lee E. Ohanian "Postwar British Economic Growth and 
the Legacy of Keynes" University of Chicago Press 1997
4. Rex Pope "The British Economy Since 1914"  Routledge 1998
5. John Stevenson va Chris Cook "The Slump: Britain in the Great Depression" 
Routladge 1977
6. Nicholas Crafts va Peter Fearon The Great Depression of the 1930s: Lessons for 
Today" Oxford University Press 2013
7. Patricia Clavin "The Great Depression in Europe, 1929–1939" St. Martins Press 
1996
https://www.routlage.com   
33                                                                                                     ILOVALAR
                      
                                      Ikkinchi jahon urushiga tayyorgarlik
34    
 Uinston Cherchill(o’ngda) onasi Jessica Cherchill(markazda) ukasi Jon  Cherchill 
                                                UINSTON CHERCHILL
35                   Ikkinchi jahon urushida qatnashgan Britaniyalik urush faxriysi
36

Ushbu hujjat tarix fanidan tayyorlangan kurs ishi bõlib Birinchi jahon urushidan keyin va Ikkinchi jahon urushi davrida Angliyaning ahvoli tahlil qilingan. Ish 33 bet kirish, 2 bob, xulosa, foydalanilgan adabiyotlar rõyxatini õz ichiga oladi.