Dokument ma'lumotlari

Narxi 12000UZS
Hajmi 2.0MB
Xaridlar 0
Yuklab olingan sana 15 Mart 2026
Kengaytma docx
Bo'lim Kurs ishlari
Fan Tarix

Sotuvchi

Sarvar Mingboyev

Ro'yxatga olish sanasi 25 Aprel 2025

0 Sotish

Ikkinchi jahon urushi davrida Angliya kurs ishi

Sotib olish
O‘ZBEKISTON RESPUBLIKASI OLIY TA’LIM, FAN VA INNOVATSIYALAR VAZIRLIGI …………………………………………………. ………………………. UNIVERSITETI ………………… FAKULTETI …………….. – ………………………………yo’nalishi …………………………..…………………… …………………… MAVZUSIDA KURS ISHI Bajardi:……………………. Qabul qildi:……………………. TOSHKENT-2025 MUNDARIJA KIRISH………………………………………………………………………...…..3 I.BOB. BIRINCHI JAHON URUSHIDAN KEYIN ANGLIYANING IQTISODIY INQIROZI VA TIKLANISH JARAYONI. 1.1. Urushning Angliya iqtisodiyotiga ta’siri………………………………………8 1.2. 1920-yillardagi iqtisodiy inqiroz va ishsizlik muammosi……………………12 1.3. Iqtisodiy tiklanish va davlat aralashuvining kuchayishi……………………...16 II.BOB. 1930-YILLAR INQIROZI VA IKKINCHI JAHON URUSHI OLDIDAN IQTISODIY ISLOHOTLAR. 2.1. Buyuk Depressiya va Angliya iqtisodiyotiga ta’siri………………………….21 2.3 .Ikkinchi Jahon Urushi arafasida harbiy iqtisodiyotning shakllanishi…………26 XULOSA…………………………………………………………………………31 FOYDALANILGAN ADABIYOTLAR………………………………………..33 3 KIRISH Mavzuning dolzarbligi :Ikkinchi Jahon Urushiga qadar Angliyaning iqtisodiy rivojlanishi murakkab va ko'p qirrali jarayon bo'lib, tarixiy, siyosiy va ijtimoiy omillar bilan chambarchas bog'liqdir. XIX asrning oxiri va XX asrning boshlarida Angliya sanoat inqilobi natijasida dunyoning eng kuchli iqtisodiy davlatlaridan biriga aylangan edi. Bu davrda, Angliya sanoat, savdo va moliya sohalarida ulkan yutuqlarga erishdi. Biroq, I Jahon Urushi (1914-1918) davomida iqtisodiy resurslar sarflandi, mamlakat iqtisodiyotiga katta zarba berdi. Urushdan keyin Angliya iqtisodiy tiklanish jarayoniga kirishdi, ammo bu jarayon ko'plab qiyinchiliklar bilan to'ldirildi. 1920-yillarda iqtisodiy barqarorlikni tiklash harakatlari amalga oshirildi, ammo global iqtisodiy inqiroz (1929) Angliyaning iqtisodiy holatini yana o'zgartirdi. Shu bilan birga, Angliya o'z iqtisodiy tizimini modernizatsiya qilish va yangi bozorlarni qidirish orqali o'z o'rnini saqlab qolishga harakat qildi. Bunda, iqtisodiy siyosat, davlatning iqtisodiy hayotga aralashuvi va ijtimoiy kelishuvlar muhim rol o'ynadi. Shunday qilib, Angliya Ikkinchi Jahon Urushiga qadar iqtisodiy o'zgarishlar, qiyinchiliklar va tiklanishlar bilan to'la bir davrni boshdan kechirdi, bu esa urush paytida ham o'z ta'sirini davom ettirdi. Angliya sanoat inqilobidan so‘ng jahon iqtisodiyotida muhim o‘rin tutuvchi davlatlardan biriga aylandi. XIX asr oxiri va XX asr boshlarida Buyuk Britaniya dunyodagi eng yirik sanoat davlatlaridan biri bo‘lib, uning iqtisodiy salohiyati ko‘plab sohalarda yetakchilik qilardi. Savdo-sotiq, kemasozlik, ko‘mir qazib olish va to‘qimachilik sanoati Angliyaning iqtisodiy qudratini belgilovchi asosiy yo‘nalishlar edi. Biroq, XX asr boshlariga kelib, Britaniya iqtisodiyoti bir qator qiyinchiliklarga duch keldi. AQSh va Germaniya kabi davlatlarning sanoat jihatdan tez rivojlanishi natijasida Buyuk Britaniyaning dunyodagi yetakchi mavqei zaiflashishni boshladi. 1914–1918 yillardagi Birinchi jahon urushi ham Angliya iqtisodiyotiga jiddiy ta’sir ko‘rsatdi. Urush davomida davlat ko‘plab moliyaviy resurslarni harbiy 4 harakatlarga yo‘naltirganligi sababli, sanoat ishlab chiqarishining ayrim tarmoqlari susayib, davlat tashqi qarzga botdi. Urushdan keyin Britaniya iqtisodiyoti tiklanish jarayoniga kirishdi, biroq iqtisodiy o‘sish sekin kechdi. 1929 yilda boshlangan jahon iqtisodiy inqirozi (Buyuk depressiya) Angliyaga ham o‘z ta’sirini ko‘rsatdi. Ishsizlik darajasi oshdi, ishlab chiqarish pasaydi va xalq xo‘jaligida inqirozli holatlar yuzaga keldi. Hukumat iqtisodiyotni tiklash va rivojlantirish uchun turli chora-tadbirlarni amalga oshirdi, lekin bu jarayon og‘ir va uzoq davom etdi. Shunday qilib, Ikkinchi jahon urushi arafasida Angliyaning iqtisodiy holati murakkab va ziddiyatli bo‘lib, sanoatning ayrim sohalari rivojlanishda davom etgan bo‘lsa-da, umumiy iqtisodiy ko‘rsatkichlar barqaror emas edi.Ushbu davrda mamlakat iqtisodiy rivojlanishining asosiy yo‘nalishlarini, muammolarini va davlat tomonidan qo‘llanilgan iqtisodiy siyosatni tahlil qilish muhim ahamiyat kasb etadi. Kurs ishining maqsadi: Ikkinchi jahon urushiga qadar Angliyaning iqtisodiy rivojlanish jarayonlarini tahlil qilish, asosiy o‘sish yo‘nalishlarini aniqlash hamda bu davrda yuzaga kelgan iqtisodiy muammolarni ochib berishdan iborat. XX asr boshlarida Buyuk Britaniya sanoat, savdo va moliyaviy tizim jihatidan jahon iqtisodiyotida muhim o‘rin tutgan davlatlardan biri bo‘lib, uning iqtisodiy salohiyatini shakllantirgan asosiy omillarni ko‘rib chiqish ushbu mavzuning dolzarbligini belgilaydi. Kurs ishining vazifasi: Angliya iqtisodiyotiga ta’siri, urushdan keyingi tiklanish jarayonlari va Buyuk depressiya yillarida mamlakatning iqtisodiy siyosati tahlil qilinadi. Ushbu omillar Ikkinchi jahon urushi oldidan Angliyaning iqtisodiy salohiyati va muammolarini tushunishga yordam beradi. Bundan tashqari, davlat tomonidan amalga oshirilgan islohotlar, sanoat va qishloq xo‘jaligidagi o‘zgarishlar ham tadqiqotning asosiy yo‘nalishlaridan biridir. Kurs ishining predmeti: Ikkinchi jahon urushiga qadar Angliyaning iqtisodiy rivojlanish jarayonlari, ularning asosiy omillari va natijalari hisoblanadi. Tadqiqot doirasida sanoat, savdo, moliya tizimi, qishloq xo‘jaligi va mehnat 5 bozoridagi o‘zgarishlar, shuningdek, davlat tomonidan olib borilgan iqtisodiy siyosat tahlil qilinadi.Angliya XIX asr oxiri va XX asr boshlarida jahonning eng rivojlangan sanoat davlatlaridan biri bo‘lsa-da, Birinchi jahon urushidan keyin iqtisodiy qiyinchiliklarga duch keldi. Shuning uchun tadqiqot doirasida urushning Angliya iqtisodiyotiga ta’siri, 1929–1933 yillardagi jahon iqtisodiy inqirozi natijalari va bu omillarning mamlakat iqtisodiy salohiyatiga ta’siri o‘rganiladi. Kurs ishining ob’ekti: Ikkinchi jahon urushiga qadar Angliyaning iqtisodiy rivojlanishi, uning asosiy yo‘nalishlari va tarmoqlari hisoblanadi. Bu davrda mamlakatning sanoat, qishloq xo‘jaligi, moliya tizimi va xalqaro savdo aloqalari qanday o‘zgarishlarga uchragani tahlil qilinadi.Angliyaning iqtisodiy rivojlanish jarayonlarini o‘rganish orqali uning sanoat salohiyati, mehnat bozori, investitsiya muhiti va davlat tomonidan olib borilgan iqtisodiy siyosat o‘zgarishlari tadqiq etiladi. Shuningdek, Birinchi jahon urushi va Buyuk depressiya kabi omillarning iqtisodiyotga ta’siri, mamlakatning ichki va tashqi iqtisodiy aloqalari ham muhim tahlil obyekti sifatida qaraladi.Bu mavzu doirasida Angliyaning jahon iqtisodiyotidagi o‘rni, uning yetakchi sanoat va moliya markazi sifatidagi mavqei ham ko‘rib chiqilib, Ikkinchi jahon urushi arafasida mamlakat iqtisodiyotining holati baholanadi. Kurs ishi mavzusi bo’yicha adabiyotlar sharhi va tahlili: Mazkur mavzuni yoritishda bir qator taniqli olimlarning ilmiy ishlari va tahlillari asos bo‘lib xizmat qilmoqda. Alan S. Milward o‘zining "War, Economy and Society 1939–1945" hamda "The Reconstruction of Western Europe, 1945–1951" asarlarida Ikkinchi jahon urushi arafasida Yevropa, jumladan Britaniya iqtisodiyotining tayyorgarlik darajasini, strategik resurslar va davlat siyosatining o‘rnini tahlil qiladi. U Britaniyaning iqtisodiy muammolarini xalqaro kontekstda ko‘rib chiqadi 1 . Nicholas Craftsning "Walking Wounded: The British Economy in the Aftermath of World War I" maqolasi Birinchi jahon urushidan keyingi iqtisodiy 1 Alan S. Milward "The Economic Effects of the Two World Wars on Britain" University of Californiya Press 1984 6 zaifliklar, xususan sanoatdagi pasayish, moliyaviy beqarorlik va ishchi kuchining o‘zgarishi haqida batafsil ma’lumot beradi. Crafts Britaniyaning 1920–30 yillardagi past o‘sish sur’atlarini “yo‘qotilgan imkoniyatlar davri” sifatida baholaydi 2 . Thomas Cooley va Lee Ohanian esa "Postwar British Economic Growth and the Legacy of Keynes" maqolasida, garchi urushdan keyingi davrni tahlil qilgan bo‘lsalar-da, Keynesning siyosatiga asoslangan yondashuvlarning ildizi Birinchi jahon urushi davriga borib taqalishini ko‘rsatadilar 3 . Ularning modeli iqtisodiy siyosat tanlovlarining uzoq muddatli oqibatlarini baholash imkonini beradi. Kurs ishining umumiy tavsifi: Ish kirish, ikki bob, xulosa, adabiyotlar ro’yxati va ilovalardan tashkil topgan. Uning umumiy hajmi 37 bet, shundan asosiy matn 32 bet. Matnda jadval, rasmlar joy olgan, 7 nomdagi adabiyotlar va bir nechta internet manbalari keltirilgan. Kurs ishining kirish qismida mavzuning dolzarbligi, ishning ob’ekti va predmeti, maqsadi va vazifasi yoritilgan. Ishning xulosa qismida kurs ishi natijalari umumlashtirilgan. 2 Nicholas Crafts "Walking Wounded: The British Economy in the Aftermath of World War I" CEPR press 2018 3 Thomas F. Cooley va Lee E. Ohanian "Postwar British Economic Growth and the Legacy of Keynes" University of Chicago Press 1997 7 I.BOB. BIRINCHI JAHON URUSHIDAN KEYIN ANGLIYANING IQTISODIY INQIROZI VA TIKLANISH JARAYONI. 1.1. Urushning Angliya iqtisodiyotiga ta’siri. Urushlarning Angliya iqtisodiyotiga ta’siri tarix davomida juda murakkab va ko‘p qirrali bo‘lib kelgan. Har bir urush, iqtisodiy o‘zgarishlarga, ijtimoiy strukturadagi o‘zgarishlarga va davlat siyosatidagi yangilanishlarga olib kelgan. Urushlar, ko‘pincha, mamlakatning iqtisodiy resurslarini sarflashga, yangi imkoniyatlar yaratishga va iqtisodiy rivojlanish jarayonlarini tezlashtirishga sabab bo‘ladi. Angliyada urushlar, xususan, XVII asrda bo‘lib o‘tgan fuqarolar urushi, XVIII asrda bo‘lgan yirik urushlar va XIX asrning o‘rtalaridagi urushlar, iqtisodiyotga sezilarli ta’sir ko‘rsatdi. Urushlar davomida, harbiy xarajatlar ko‘payadi, bu esa davlat byudjetini qiyinlashtiradi. Angliya urushlarga kirganida, mamlakatning iqtisodiy manbalari, masalan, soliqlar va qarzlar orqali moliyalashtiriladi. Bu jarayon, ko‘plab hollarda, iqtisodiy o‘sishni cheklaydi va inflyatsiyaga olib kelishi mumkin. Biroq, urushlar shuningdek, yangi sanoat tarmoqlarining rivojlanishiga va ish o‘rinlarining yaratilishiga ham sabab bo‘ladi. Masalan, urushlar davrida qurollar, oziq-ovqat va boshqa harbiy mahsulotlarni ishlab chiqarishga qaratilgan sanoat tarmoqlari o‘sadi. Angliya iqtisodiyotiga urushlar ta’sirida savdo aloqalari ham muhim rol o‘ynaydi. Urushlar, ko‘pincha, xalqaro savdo yo‘llarini o‘zgartiradi, yangi bozorlarni ochadi va raqobatni kuchaytiradi. Angliya, urushlar davomida, o‘zining mustamlaka tizimini kengaytiradi va yangi resurslar topadi. Bu jarayon, Angliyaning iqtisodiy o‘sishini rag‘batlantiradi, lekin shu bilan birga, urushning o‘zi iqtisodiy barqarorlikni tahdid ostiga qo‘yadi. Urushlarning ijtimoiy ta’siri ham juda muhimdir. Urushlar, ko‘pincha, aholi orasida ijtimoiy tengsizlikni kuchaytiradi. Harbiy xizmatga chaqirilganlar, ko‘pincha, o‘z oilalaridan uzoqda qoladilar, bu esa ijtimoiy muammolarni keltirib chiqarishi mumkin. Buning natijasida, urushlar davomida, ijtimoiy harakatlar va 8 ishchilar sinfining paydo bo‘lishi kabi ijtimoiy o‘zgarishlar yuz beradi. Angliyada urushlar, shuningdek, fuqarolik huquqlari va erkinliklarini talab qilishga ham turtki bo‘ldi. Angliyada urushlarning iqtisodiyotga ta’siri haqida gapirganda, harbiy texnologiyalarning rivojlanishi ham e'tiborga olinishi kerak. Urushlar, yangi texnologiyalarni ishlab chiqish va joriy etish uchun zarur bo‘lgan sharoitlarni yaratadi. Masalan, urushlar davomida, jangovar texnologiyalar va transport vositalarining rivojlanishi, iqtisodiy o‘sishni ta’minlaydi. Buning natijasida, Angliya, urushdan so‘ng, rivojlangan sanoat va xizmatlar sohasiga ega bo‘ladi. Urushlarning Angliya iqtisodiyotiga ta’siri murakkab va ko‘p qirrali bo‘lib, iqtisodiy o‘sish, ijtimoiy o‘zgarishlar va yangi texnologiyalarni joriy etish jarayonlarining o‘zaro bog‘liqligini ko‘rsatadi. Har bir urush, o‘ziga xos iqtisodiy va ijtimoiy sharoitlarni yaratib, kelajakdagi rivojlanishga ta’sir ko‘rsatadi. Angliya tarixidagi urushlar, mamlakatning iqtisodiy va ijtimoiy hayotida muhim rol o‘ynagan, bu jarayonlar esa o‘z navbatida, Angliyaning global iqtisodiyotdagi o‘rnini belgilab beradi.Birinchi jahon urushi Buyuk Britaniyaga faqat muvaffaqiyat keltiribgina qolmadi. Urush uning dunyodagi mavqeyiga katta putur yetkazib, jahon bozorida hukmronlik mavqeyini pasaytirdi. Moliyaviy yetakchiligi ham barham topdi. Natijada u qarz beruvchi davlatdan qarz oluvchi davlatga aylanib qoldi. Chunonchi, Buyuk Britaniyaning ichki davlat qarzi 1914-yildagi 650 mln funt sterlingdan 8 mlrd funt sterlingga yetgan. AQSHdan esa 5 mlrd dollardan ortiq miqdorda qarz bo‘lib qoldi 4 . Sanoat ishlab chiqarishi keskin darajada pasaydi. Ishlab chiqarilgan tovarlarning raqobatbardoshligi pasayishi oqibatida mamlakat tashqi savdosi hajmi 2 baravardan ortiq kamaydi. Buyuk Britaniya shundan so‘ng o‘zining «dengiz malikasi» maqomini tiklay olmadi. Germaniya harbiy-dengiz floti qudrati sindirilgan bo‘lsa-da, endilikda AQSH harbiy-dengiz flotining qudrati shitob bilan o‘sib bordi. Natijada 1920-yilga 4 Rex Pope "The British Economy Since 1914" Routledge 1998. p 58 9 kelib Buyuk Britaniya hukumati ikki davlat harbiydengiz flotiga teng keladigan flot saqlash an’anasidan voz kechishga majbur bo‘ldi. Bu omillar va Buyuk Britaniya mustamlakalaridagi milliy-ozodlik kurashi oqibatida Britaniya mustamlakachilik tizimining inqirozi boshlandi. Buyuk Britaniya hukmron doiralari butun choralar bilan mavjud ahvolni o‘zgartirishga harakat qildi. 1918-yilning oxirida mamlakatda iqtisodiy o‘sish boshlandi. Bu 1920-yilning o‘rtalarigacha davom etdi. Bunga keng iste’mol tovarlariga aholi talabining o‘sishi hamda urush vayronalarini tiklash ehtiyoji hisobiga erishildi. Bu o‘sish tashqi savdo o‘sishida yaqqol namoyon bo‘ldi. Chunonchi, shu davr oralig‘ida eksport 38,1 foiz o‘sdi. Biroq bu o‘sish uzoqqa cho‘zilmadi. 1920- yilning kuzidayoq mamlakat iqtisodiyotining barcha tarmoqlarini qamrab olgan iqtisodiy tanglik boshlandi. 1921-yilda sanoat ishlab chiqarishi uchdan birga qisqardi va u urushdan oldingi darajaning 68 foizini tashkil etdi. Ko‘mir qazib chiqarish 30 foiz, tashqi savdo hajmi esa urushdan oldingi darajadan 2 baravarga kamaydi 5 . Ishlab chiqarishning keskin kamayishi ishsizlar sonining o‘sishiga sabab bo‘ldi. Masalan, ishsiz sifatida ro‘yxatga olinganlar soni 1920-yilda 375 ming nafarni tashkil etgan bo‘lsa, 1921-yil o‘rtalarida bu ko‘rsatkich 2,2 mln ga yaqin kishini tashkil etdi. 1922—1923-yil mobaynida mamlakat iqtisodiyotida turg‘unlik saqlanib qoldi. 1924—1929-yillar davlatlar iqtisodiyotida qisman barqarorlashuvning qaror topishi davri bo‘ldi. Biroq Buyuk Britaniya iqtisodiyoti amalda bir joyda depsinib turdi. Masalan, 1929-yilda sanoat ishlab chiqarishi hajmi 1913-yil darajasiga arang yetdi. Faqat sanoatning yangi turlari (mashinasozlik, kimyo, samolyotsozlik va avtomobil) hisobigagina bunga erishildi. 1913-yilda rivojlangan davlatlar orasida Buyuk Britaniyaning sanoat ishlab chiqarishidagi ulushi 14,8 foizni tashkil etgan bo‘lsa, bu ko‘rsatkich 1926— 1929- yillarda 9,8 foizga tushib qoldi. Buyuk Britaniyaning iqtisodiy jihatdan tobora 5 Alan S. Milward "The Economic Effects of the Two World Wars on Britain" University of Californiya Press 1984 10 orqada qolayotganligining asosiy sababi kapitalni yangilashga kam mablag‘ sarflanayotgani, investitsiya ko‘proq «dengiz orti davlatlari»ga qo‘yilayotgani va sanoatda ishlatilayotgan texnika sifat jihatidan raqobatbardosh emasligi edi. Angliya hukmron doiralari bu omillar ahamiyatini o‘z vaqtida va to‘g‘ri anglay olmadilar. Texnika jihatidan qoloqligi tufayli Buyuk Britaniya jahon bozorida birin-ketin o‘z mavqeyini boy bera boshladi. Eksport tobora qisqara bordi. Tashqi savdo hajmi urushdan oldingi darajaning 87 foizini tashkil etdi, xolos. Importning hissasi tobora ortib bordi. Bu holat oddiy xalqning turmush darajasiga ta’sir etmay qolmadi. Xalq turmush darajasi ancha pasaydi va real ish haqi kamaydi. 2.2. 1920-yillardagi iqtisodiy inqiroz va ishsizlik muammosi. 11 Urushlar Angliya iqtisodiyotiga chuqur va uzoq muddatli ta’sir ko‘rsatgan bo‘lib, bu ta’sir harbiy harakatlar davrida ham, urushdan keyingi tiklanish jarayonida ham sezilarli bo‘lgan. Urushlar sanoat ishlab chiqarishining harbiylashtirilishiga, davlat qarzining oshishiga, savdo aloqalarining buzilishiga va infratuzilma yo‘qotishlariga olib kelgan. Ayniqsa, Birinchi va Ikkinchi Jahon urushlari Angliyaning iqtisodiy tizimiga jiddiy zarba bergan. Urush davrida iqtisodiy resurslar asosan harbiy ehtiyojlar uchun yo‘naltirilganligi sababli, mamlakatning ichki bozori va fuqarolik sektori yetarli darajada rivojlana olmagan. Harbiy harakatlarni qo‘llab-quvvatlash uchun sanoat ishlab chiqarishining ko‘p qismi qurol-yarog‘, o‘q-dori, kemalar va harbiy texnika ishlab chiqarishga yo‘naltirilgan. Bu esa vaqtinchalik ish o‘rinlarining ortishiga olib kelgan bo‘lsa-da, urush tugagandan so‘ng sanoatning qayta moslashishi jarayonida ishsizlik muammosi keskinlashgan. Urushlar Angliya moliya tizimini ham zaiflashtirgan. Hukumat harbiy xarajatlarni qoplash uchun soliqlarni oshirishga va katta miqdorda qarz olishga majbur bo‘lgan. Masalan, Ikkinchi Jahon urushi davomida Angliya Amerika Qo‘shma Shtatlaridan va boshqa davlatlardan yirik miqdorda kreditlar olgan bo‘lib, bu qarzlarni qaytarish uzoq yillar davomida iqtisodiy yuk bo‘lib qolgan. Davlat qarzining ortishi va inflyatsiyaning kuchayishi natijasida Angliyaning iqtisodiy barqarorligi zaiflashgan. Urush tugaganidan keyin ham moliyaviy inqiroz davom etgan va davlat iqtisodiyotni tiklash uchun uzoq muddatli rejalarni amalga oshirishga majbur bo‘lgan. Urushning savdo aloqalariga ham ta’siri katta bo‘lgan. Dengiz yo‘llarining xavf ostida qolishi va dushman davlatlarning blokadalar qo‘llashi Angliyaning import va eksport hajmini sezilarli darajada kamaytirgan. Ayniqsa, Ikkinchi Jahon urushi davrida nemis suv osti kemalarining hujumlari savdo kemalariga jiddiy zarar yetkazgan. Bu esa Angliyaning mustamlakalardan xomashyo va oziq-ovqat yetkazib olishini qiyinlashtirgan va ichki bozorda mahsulotlar taqchilligiga olib kelgan. Urush davomida oziq-ovqat va boshqa muhim mahsulotlarning yetishmovchiligi hukumatni ratsion kartochkalari tizimini 12 joriy etishga majbur qilgan. Ushbu tizim aholi uchun asosiy mahsulotlar cheklangan miqdorda taqsimlanishini nazarda tutgan. Ratsion tizimi urushdan keyingi yillarda ham davom etgan, bu esa Angliya iqtisodiy tiklanishining qiyin kechganligini ko‘rsatadi. Urush natijasida infratuzilma yo‘qotishlari ham katta miqdorda bo‘lgan. Ayniqsa, Ikkinchi Jahon urushi davomida nemis havo hujumlari natijasida London va boshqa yirik shaharlar og‘ir bombardimon qilingan. Sanoat markazlari, transport yo‘llari va turar-joylar jiddiy zarar ko‘rgan. Bu esa urushdan keyingi tiklanish jarayonini murakkablashtirgan va infratuzilmani qayta qurish uchun katta mablag‘ talab qilingan. Tiklanish jarayoni uzoq davom etgan bo‘lib, hukumat iqtisodiyotni tiklash uchun yangi strategiyalar ishlab chiqishga majbur bo‘lgan. Urushdan keyin Angliyaning xalqaro maydondagi iqtisodiy mavqei ham zaiflashgan. Ikkinchi Jahon urushidan so‘ng Buyuk Britaniya o‘zining mustamlaka imperiyasini saqlab qolish uchun yetarli iqtisodiy resurslarga ega bo‘lmagan. Mustamlakalarning mustaqillik harakatlari kuchaygan va ko‘plab hududlar Angliya ta’siridan chiqib ketgan. Bu esa mamlakatning xomashyo manbalari va savdo bozorlarini yo‘qotishiga sabab bo‘lgan. Mustamlakalarning yo‘qolishi natijasida Angliya o‘z iqtisodiyotini yangi sharoitlarga moslashtirishga majbur bo‘lgan. 6 Xulosa qilib aytganda, urushlar Angliya iqtisodiyotiga qisqa muddatli yuksalish va uzoq muddatli zaiflashish ta’sirini ko‘rsatgan. Urushlar sanoatni harbiylashtirishga, moliyaviy yukning oshishiga, savdo aloqalarining buzilishiga va infratuzilma yo‘qotishlariga sabab bo‘lgan. Urushdan keyin iqtisodiy tiklanish jarayoni uzoq davom etgan va Angliya xalqaro maydondagi iqtisodiy qudratini asta-sekin yo‘qotib borgan. 7 Mustamlakalarining yo‘qolishi va davlat qarzlarining ortishi mamlakatning iqtisodiy imkoniyatlarini cheklab qo‘ygan. Shu sababli, 6 Nicholas Crafts "Walking Wounded: The British Economy in the Aftermath of World War I" CEPR press 2018 7 Thomas F. Cooley va Lee E. Ohanian "Postwar British Economic Growth and the Legacy of Keynes" University of Chicago Press 1997 13 urushning Angliya iqtisodiyotiga ta’siri murakkab va uzoq muddatli bo‘lib, mamlakatning iqtisodiy tuzilishini o‘zgartirishga olib kelgan. Lloyd-Jorj 1916-yilda yana bosh vazir lavozimini egalladi va 1922-yilgacha hukumatni boshqardi. Bu davr ichida koalitsion hukumat ham ichki, ham tashqi siyosatda muvaffaqiyatsizliklarga uchradi. Hukumat saylovchilarga bergan va’dasi ustidan chiqa olmadi. Natijada, birinchi navbatda ishchilarning kuchli zabastovka harakatlari boshlandi. 1919-yilda bu harakatda 2,5 mln dan ortiq ishchilar qatnashdilar. Ishchilar 40 soatlik ish haftasi joriy etilishini, ish haqi kamaytirilmasligini talab etdilar. Ayniqsa, konchi ishchilar harakati to‘lqini kuchli bo‘ldi. Ular ish haqini 30 foiz oshirishni, 6 soatlik ish kuni belgilanishini talab eta boshladilar. Shunday sharoitda hukumat ishchilar harakati to‘lqinini yo‘qqa chiqarish yo‘lini tutdi. 1920-yil oktabr oyida mamlakat parlamenti hukumatga ishchilar harakatini bostirish uchun favqulodda vakolatlar berdi. Konchilar talabini qondirishni istamagan kon egalari 1921-yil 1-aprelda lokaut e’lon qildilar. Hukumat esa favqulodda holat e’lon qildi va ko‘mir konlariga armiya qismlarini jo‘natdi. Temir yo‘l va transport ishchilari ularga birdamlik ramzi sifatida zabastovka boshladilar. Biroq hukumat ishchilar harakatini bostirishga muvaffaq bo‘ldi. Buyuk Britaniyada bir vaqtlar gullab rivojlangan ko‘mir sanoati ayniqsa og‘ir ahvolda edi. Urushgacha sanoatning bu tarmog‘ida 1 mln 200 ming ishchi mehnat qilgan va mamlakatda yiliga 290 mln tonna ko‘mir qazib olingan. Urushdan keyin esa ahvol keskin yomonlashib, bu sanoat eng qoloq tarmoqqa aylandi. Bunga kichik-kichik shaxtalarning ko‘pligi hamda ular jihozlarining eskirib qolganligi asosiy sabab bo‘lgan. Bundan tashqari, yerlaridan ko‘mir koni topilgan yer egalariga to‘lanadigan katta to‘lov ham bu soha rivojining asosiy to‘siqlaridan biri edi. Bu omillar, o‘z navbatida, Buyuk Britaniya ko‘miri tannarxini oshirib yubordi. Natijada ingliz ko‘miri arzon nemis va polyak ko‘miri bilan raqobat qila olmay qoldi. Kon egalari o‘z foydalari darajasini ishchilarga to‘lanadigan ish haqini kamaytirish va ish kunini uzaytirish hisobiga qoplashga 14 urinar, ishchilar esa bunga qattiq qarshilik ko‘rsatar edilar. 1925-yilning yozida kon egalari ish haqini kamaytirishga urindilar. 1925-yil 31-iyulda konchilar ish haqi pasaytirilgan taqdirda ish tashlashni boshlashga qaror qildilar. Transportchilar va temiryo‘lchilar konchilar 1926-yil voqealariga o‘z birdamliklarini ma’lum qildilar. S. Bolduin hukumati bu umumiy ish tashlashga aylanib ketishining oldini olish maqsadida kon egalariga subsidiya to‘lashga qaror qildi. Ammo hukumatning bu subsidiyasi 9 oyga yetdi, xolos. 1926-yil aprelda kon egalari konchi ishchilar oldiga ultimatum qo‘ydilar. Unda ishchilardan ish haqining pasaytirilishiga, ish kuni bir soatga oshirilishiga hamda shaxta egalari bilan tred-yunionlar o‘rtasida mamlakat miqyosida jamoaviy shartnomalar imzolanishining bekor qilinishiga rozi bo‘lish talab etilgan edi. Ayni paytda, agar ishchilar bu talabni rad etsalar, lokaut e’lon qilinishi bilan dag‘dag‘a qildilar. Ultimatum mamlakatda keskin norozilikka sabab bo‘ldi. Shunga qaramay, kon egalari 1926-yilning 1-may kuni ish haqi kamaytirilishini e’lon qildilar. 15 1.3. Iqtisodiy tiklanish va davlat aralashuvining kuchayishi. Iqtisodiy tiklanish va davlat aralashuvining kuchayishi zamonaviy iqtisodiyotning muhim jihatlaridan biridir. Ushbu jarayonlar, asosan, iqtisodiy inqirozlar, urushlar yoki boshqa ijtimoiy-siyosiy notinchliklar natijasida yuzaga keladi. Iqtisodiy tiklanish, o‘z navbatida, iqtisodiy o‘sish, ish o‘rinlarining yaratilishi va ijtimoiy farovonlikni oshirishga qaratilgan chora-tadbirlarni o‘z ichiga oladi. Davlat aralashuvi esa, iqtisodiy jarayonlarda davlatning rolining oshishi va iqtisodiy siyosatni amalga oshirish maqsadida ko‘riladigan choralarni ifodalaydi. Katta depressiya davrida, 1930-yillarda, ko‘plab mamlakatlarda iqtisodiy inqirozlar yuz berdi. Bu davrda, iqtisodiy o‘sishning to‘xtashi, ish o‘rinlarining yo‘qolishi va ijtimoiy muammolar chuqurlashdi. Ushbu sharoitda, davlatlarning iqtisodiy faoliyatga aralashishi zarurati yuzaga keldi. Mamlakatlar, iqtisodiy barqarorlikni ta’minlash uchun turli xil dasturlar va siyosatlarni ishlab chiqa boshladilar. Masalan, AQShda Franklin D. Rooseveltning Yangi kelishuv dasturi, iqtisodiy tiklanishni rag‘batlantirishga qaratilgan muhim qadam bo‘ldi. Ushbu dastur orqali, davlat ish o‘rinlarini yaratish, infratuzilmani rivojlantirish va iqtisodiy faoliyatni qo‘llab-quvvatlashga qaratilgan chora-tadbirlarni amalga oshirdi. Iqtisodiy tiklanish jarayonida, davlatning aralashuvi ko‘plab sohalarda namoyon bo‘ladi. Davlat, iqtisodiy faoliyatni rag‘batlantirish maqsadida, soliqlarni kamaytirish, subsidiya va grantlar berish, shuningdek, investitsiyalarni jalb qilish uchun qulay sharoitlar yaratadi. Bunday choralar, xususiy sektorni rivojlantirish va iqtisodiy o‘sishni rag‘batlantirishga yordam beradi. Davlat aralashuvi, shuningdek, ijtimoiy himoya tizimlarini rivojlantirishga ham qaratilgan. Ijtimoiy himoya dasturlari, aholi qatlamlarining muammolarini hal qilishga, ish o‘rinlarini saqlashga va iqtisodiy barqarorlikni ta’minlashga yordam beradi. 16 Bundan tashqari, iqtisodiy tiklanish jarayonida, davlatning iqtisodiy siyosatini belgilashda, makroiqtisodiy ko‘rsatkichlar va iqtisodiy indikatorlarni tahlil qilish muhim ahamiyatga ega. Davlat, iqtisodiy o‘sishni rag‘batlantirish, inflatsiyani nazorat qilish va ish o‘rinlarini yaratish uchun iqtisodiy siyosatni ishlab chiqadi. Bu jarayonlar, iqtisodiy o‘sishni ta’minlash va barqarorlikni saqlashga yordam beradi. Iqtisodiy tiklanish jarayonida, davlatning aralashuvi xalqaro aloqalar va global iqtisodiyotga ham ta’sir ko‘rsatadi. Globalizatsiya sharoitida, davlatlar o‘rtasidagi iqtisodiy aloqalar kuchayadi, bu esa iqtisodiy tiklanishni yanada tezlashtiradi. Davlatlar, xalqaro savdo va investitsiyalarni qo‘llab-quvvatlashga qaratilgan choralarni amalga oshiradilar. Bu jarayon, o‘z navbatida, mamlakatlar o‘rtasida iqtisodiy integratsiyani kuchaytiradi. Iqtisodiy tiklanish va davlat aralashuvining kuchayishi, shuningdek, ekologik masalalarni ham o‘z ichiga oladi. Davlatlar, iqtisodiy o‘sishni ekologik barqarorlik bilan birlashtirishga harakat qiladilar. Bu jarayon, barqaror rivojlanish va ekologik siyosatlarni amalga oshirish orqali iqtisodiy o‘sishni ta’minlashga yordam beradi. Ekologik masalalar, iqtisodiy tiklanish jarayonida muhim ahamiyatga ega bo‘lib, davlatlar, resurslarni muhofaza qilish va atrof-muhitni saqlashga qaratilgan chora- tadbirlarni ishlab chiqadilar.Iqtisodiy tiklanish va davlat aralashuvining kuchayishi zamonaviy iqtisodiyotda muhim rol o‘ynaydi. Ushbu jarayonlar, iqtisodiy o‘sish, ijtimoiy barqarorlik va global iqtisodiyot bilan integratsiyani ta’minlashga yordam beradi. Davlatning iqtisodiy faoliyatga aralashuvi, shuningdek, ijtimoiy muammolarni hal qilish, ish o‘rinlarini yaratish va ekologik barqarorlikni saqlashga qaratilgan. Bu jarayonlar, kelajakda iqtisodiy barqarorlik va ijtimoiy farovonlikni ta’minlashga xizmat qiladi. Iqtisodiy tiklanish va davlat aralashuvining kuchayishi iqtisodiy inqirozlar, urushlar yoki iqtisodiy zaiflashish davridan so‘ng mamlakatlarning o‘z iqtisodiyotini barqarorlashtirish va rivojlantirish uchun amalga oshirgan choralariga asoslanadi. XX asrda ayniqsa Buyuk Depressiya va Ikkinchi Jahon urushidan keyingi davrda davlatlarning iqtisodiyotga aralashuvi sezilarli darajada oshdi. Iqtisodiy tiklanish jarayoni odatda 17 moliyaviy tizimni barqarorlashtirish, infratuzilmani tiklash, sanoat ishlab chiqarishini jonlantirish va ishsizlikni kamaytirish kabi chora-tadbirlarni o‘z ichiga oladi. Davlat aralashuvi esa iqtisodiyotni boshqarish uchun davlat tomonidan qabul qilingan soliq siyosati, davlat investitsiyalari, ijtimoiy dasturlar va markaziy bank tomonidan amalga oshirilgan pul-kredit siyosatiga bog‘liq bo‘lgan. Iqtisodiy tiklanish ko‘pincha katta moliyaviy inqirozlardan yoki urush kabi halokatli voqealardan keyin amalga oshirilgan bo‘lib, davlat bu jarayonda faol ishtirok etgan. Masalan, Buyuk Depressiya davrida AQShda prezident Franklin Ruzvelt tomonidan amalga oshirilgan “Yangi kurs” dasturi davlatning iqtisodiyotga aralashuvining kuchayganiga yaqqol misol bo‘la oladi. Ushbu dastur doirasida infratuzilma loyihalariga davlat mablag‘lari ajratilib, bandlik darajasi oshirilgan, moliya tizimi mustahkamlangan va iqtisodiy barqarorlikni tiklashga qaratilgan islohotlar amalga oshirilgan. Xuddi shunday, Ikkinchi Jahon urushidan keyin ham ko‘plab davlatlar iqtisodiyotni qayta tiklash uchun davlat byudjetidan katta mablag‘ ajratgan. Davlat aralashuvi ko‘pincha iqtisodiy inqirozlar yoki urushdan keyingi tiklanish davrida muhim bo‘lib, iqtisodiy o‘sishni qo‘llab-quvvatlash uchun turli xil mexanizmlarni ishga solishni talab qilgan. Davlat tomonidan ishlab chiqarish sektoriga sarmoya kiritish, bank tizimini qo‘llab-quvvatlash va muhim sohalarga subsidiyalar ajratish kabi chora-tadbirlar amalga oshirilgan. Masalan, Ikkinchi Jahon urushidan keyingi yillarda Buyuk Britaniya va G‘arbiy Yevropa davlatlarida iqtisodiy tiklanishni rag‘batlantirish maqsadida davlat tomonidan milliylashtirish siyosati olib borilgan. Bu, ayniqsa, transport, energetika va og‘ir sanoat sohalarida davlat nazoratini kuchaytirishga olib kelgan. Iqtisodiy tiklanish jarayonida davlatning roli nafaqat ishlab chiqarish va moliya sohalarida, balki ijtimoiy himoya tizimini mustahkamlashda ham muhim ahamiyat kasb etgan. Hukumatlar aholining hayot sifatini yaxshilash, kambag‘allik darajasini kamaytirish va iqtisodiy tengsizlikni pasaytirish uchun ijtimoiy dasturlarni amalga oshirgan. Jumladan, ishsizlik nafaqalari, pensiyalar, tibbiyot va 18 ta’lim sohalariga ajratiladigan subsidiyalar orqali davlat iqtisodiyotdagi beqarorlikni kamaytirishga harakat qilgan. Davlat aralashuvining kuchayishi ko‘plab davlatlarda rejalashtirilgan iqtisodiyotni joriy etish tendensiyasini kuchaytirgan. Ayniqsa, Ikkinchi Jahon urushidan keyin Yevropa davlatlarida davlat iqtisodiyotning ko‘plab sohalarida faol ishtirok etgan. Masalan, Buyuk Britaniyada 1945-yildan keyin Leyboristlar hukumati tomonidan sog‘liqni saqlash tizimi milliylashtirilib, milliy sog‘liqni saqlash xizmati (NHS) tashkil etilgan. Shuningdek, strategik tarmoqlar davlat nazoratiga o‘tkazilib, uzoq muddatli iqtisodiy barqarorlikni ta’minlash uchun davlat boshqaruvi kuchaytirilgan. Iqtisodiy tiklanishning yana bir muhim omili – xalqaro yordam dasturlari bo‘lib, davlatlar ushbu mablag‘lar yordamida o‘z iqtisodiyotini qayta tiklash imkoniga ega bo‘lgan. Masalan, Marshall rejasi doirasida AQSh Yevropa davlatlariga urushdan keyingi tiklanish jarayonida yordam bergan. Ushbu yordam dasturlari sanoat ishlab chiqarishini jonlantirish, infratuzilmani qayta qurish va moliyaviy barqarorlikni ta’minlashga qaratilgan bo‘lib, iqtisodiy tiklanishga katta turtki bergan. Davlat aralashuvi uzoq muddatli iqtisodiy rivojlanish strategiyalarini ishlab chiqishda ham muhim rol o‘ynagan. Hukumatlar uzoq muddatli investitsiya loyihalarini qo‘llab-quvvatlab, iqtisodiy o‘sishni rag‘batlantirish maqsadida turli rag‘batlantiruvchi chora-tadbirlarni amalga oshirgan. Xususan, yo‘l va transport infratuzilmasini rivojlantirish, energetika tarmoqlarini modernizatsiya qilish va texnologik innovatsiyalarni rag‘batlantirish uchun davlat mablag‘lari yo‘naltirilgan. Shu bilan birga, iqtisodiy tiklanish jarayoni davlat aralashuvining chegaralarini ham muhokama qilishga sabab bo‘lgan. Davlatning iqtisodiyotga ortiqcha aralashuvi ba’zan xususiy sektorning rivojlanishini cheklashi mumkinligi sababli, keyinchalik davlatning rolini kamaytirish va bozor iqtisodiyotiga ko‘proq e’tibor qaratish tendensiyasi shakllangan. 1980-yillarda Margaret Tetcher 19 boshchiligidagi Buyuk Britaniya hukumati davlat aralashuvini kamaytirish, xususiylashtirish jarayonini kuchaytirish va bozor iqtisodiyotini rag‘batlantirish siyosatini olib borgan.Iqtisodiy tiklanish va davlat aralashuvining kuchayishi iqtisodiy inqirozlar va urushlardan keyingi barqarorlikni ta’minlash uchun muhim omillar bo‘lgan. Davlat tomonidan iqtisodiyotni qo‘llab-quvvatlash strategiyalari sanoat ishlab chiqarishini qayta tiklash, infratuzilmani rivojlantirish va aholini ijtimoiy himoya qilishga qaratilgan. Biroq uzoq muddatli istiqbolda davlatning ortiqcha aralashuvi bozor tamoyillarining cheklanishiga sabab bo‘lishi mumkinligi sababli, iqtisodiy siyosatda davlat va xususiy sektor o‘rtasidagi muvozanatni saqlash dolzarb masala bo‘lib qolgan. 20 II.BOB. 1930-YILLAR INQIROZI VA IKKINCHI JAHON URUSHI OLDIDAN IQTISODIY ISLOHOTLAR. 2.1. Buyuk Depressiya va Angliya iqtisodiyotiga ta’siri. Buyuk Depressiya 1929-yilda AQShda boshlangan, ammo tez orada butun dunyo bo‘ylab tarqalib, Buyuk Britaniya iqtisodiyotiga ham jiddiy ta’sir ko‘rsatgan. Bu inqiroz asosan fond bozorining qulashidan boshlangan bo‘lsa-da, uning asosiy sabablaridan biri iqtisodiy tizimdagi ichki zaifliklar va global savdoda yuzaga kelgan muammolar edi. Angliya iqtisodiyoti 1920-yillarda ham bir qator qiyinchiliklarga duch kelgan edi, chunki Birinchi Jahon urushidan keyin mamlakat iqtisodiy tiklanish jarayonini boshdan kechirayotgan, ishlab chiqarish hajmi kamaygan, ishsizlik yuqori darajada bo‘lgan va xalqaro savdo zaiflashgan edi. Buyuk Depressiya boshlangach, ushbu muammolar yanada chuqurlashdi va iqtisodiy vaziyat keskin yomonlashdi. Depressiyaning eng katta ta’sirlaridan biri ishsizlikning keskin oshishi bo‘ldi. 1930-yillarning boshida Buyuk Britaniyada ishsizlar soni 3 millionga yetdi, bu esa mehnatga layoqatli aholining taxminan 20 foizini tashkil etardi. Ayniqsa, og‘ir sanoat sohalari, jumladan, ko‘mir qazib olish, kemasozlik, po‘lat ishlab chiqarish va to‘qimachilik sanoati jiddiy inqirozga uchradi. Ushbu tarmoqlar eksportga qaratilgan bo‘lib, jahon bozoridagi talabning kamayishi ularning ishlab chiqarishini keskin pasaytirdi. Ish joylari yo‘qolishi natijasida ko‘plab oilalar qashshoqlikka tushib qoldi, iste’mol darajasi pasaydi va ichki bozor yanada zaiflashdi 8 . Buyuk Britaniyaning xalqaro savdoga qaramligi tufayli depressiya tashqi bozorlarga eksport hajmining kamayishiga olib keldi. AQSh va boshqa yirik iqtisodiy davlatlar proteksionistik choralarni kuchaytirib, importni cheklashganida, Britaniya mahsulotlariga bo‘lgan talab yanada pasaydi 9 . Ayniqsa, Britaniyaning mustamlaka bozorlari va boshqa savdo hamkorlari ham depressiyadan aziyat chekkanligi sababli, ular ham Britaniya mahsulotlarini kamroq sotib ola boshladi. 8 John Stevenson va Chris Cook "The Slump: Britain in the Great Depression" Routladge 1977 9 Nicholas Crafts va Peter Fearon The Great Depression of the 1930s: Lessons for Today" Oxford University Press 2013 p 347 21 Bu jarayon Buyuk Britaniya iqtisodiyotining zaiflashishiga va milliy daromadning pasayishiga olib keldi. Depressiya moliyaviy tizimga ham jiddiy ta’sir ko‘rsatdi. Bankrot bo‘lgan kompaniyalar va ishsiz qolgan odamlarning kreditlarini qaytara olmasligi bank tizimida beqarorlikni yuzaga keltirdi. Ko‘plab kichik banklar faoliyatini to‘xtatishga majbur bo‘ldi, bu esa kapital oqimining kamayishiga va investitsiyalar hajmining qisqarishiga olib keldi. Hukumat bu jarayonga aralashib, iqtisodiyotni qo‘llab-quvvatlash uchun turli choralarni ko‘rishga majbur bo‘ldi. Jumladan, Angliya Banki foiz stavkalarini pasaytirib, kredit bozorini jonlantirishga harakat qildi. Buyuk Britaniya depressiyadan chiqish uchun bir necha iqtisodiy siyosat choralarini amalga oshirdi. 1931-yilda Buyuk Britaniya oltin standartidan voz kechdi, bu esa milliy valyuta – funt sterlingning qadrsizlanishiga olib keldi. Biroq bu chora Britaniya mahsulotlarini xalqaro bozorda arzonlashtirib, eksport hajmini oshirishga yordam berdi. Bundan tashqari, hukumat davlat xarajatlarini kamaytirish va byudjet taqchilligini qisqartirish siyosatini yuritdi, biroq bu ishsizlikni kamaytirishga unchalik yordam bermadi. Mustamlaka iqtisodiyoti doirasida Buyuk Britaniya o‘z savdo aloqalarini asosan Britaniya imperiyasi ichida rivojlantirishga harakat qildi. 1932-yilda Otava kelishuvi imzolandi, unga ko‘ra Britaniya dominionlari va mustamlakalari o‘zaro imtiyozli savdo tariflaridan foydalanadigan bo‘ldi. Bu kelishuv Buyuk Britaniyaning mustamlaka bozorlariga yanada bog‘lanishiga olib keldi, lekin umumiy iqtisodiy tiklanishga unchalik katta ta’sir ko‘rsatmadi. Depressiya shuningdek, ijtimoiy beqarorlikni ham kuchaytirdi. Ishsizlikning ortishi va hayot sharoitlarining og‘irlashuvi natijasida jamiyatda norozilik kayfiyati kuchaydi. Ishchilar harakati faollashdi, norozilik namoyishlari va ish tashlashlar soni oshdi. Hukumat ishsizlik muammosini hal qilish uchun ba’zi ijtimoiy dasturlarni amalga oshirdi, lekin bu dasturlar yetarli darajada samarali bo‘lmadi. Faqatgina 1930-yillarning ikkinchi yarmida, global iqtisodiyot biroz tiklanishni 22 boshlaganda, Buyuk Britaniya iqtisodiyoti ham o‘sish sur’atini qayta tiklay boshladi. Xulosa qilib aytganda, Buyuk Depressiya Buyuk Britaniya iqtisodiyotiga katta zarar yetkazdi. Ishsizlikning oshishi, ishlab chiqarish hajmining qisqarishi, savdo aloqalarining zaiflashishi va moliyaviy tizimdagi inqiroz iqtisodiy tiklanish jarayonini murakkablashtirdi. Hukumat turli iqtisodiy choralar orqali vaziyatni yaxshilashga harakat qilgan bo‘lsa-da, to‘liq tiklanish faqatgina 1930-yillarning oxirlarida va Ikkinchi Jahon urushi oldidan amalga oshdi. Bu davrda davlat iqtisodiyotga aralashuvi oshib, sanoat ishlab chiqarishini rag‘batlantirish va ishsizlikni kamaytirish bo‘yicha choralar kuchaytirildi. Shu sababli, Buyuk Depressiya nafaqat Buyuk Britaniya iqtisodiy tizimiga, balki uning ijtimoiy va siyosiy hayotiga ham jiddiy ta’sir ko‘rsatgan tarixiy voqealardan biri bo‘ldi. Buyuk Depressiya, 1929-yildan boshlab butun dunyo bo‘ylab iqtisodiy inqirozni ifodalaydi va bu jarayon Angliyaning iqtisodiyotiga sezilarli ta’sir ko‘rsatdi. Ushbu davr, iqtisodiy o‘sishning to‘xtashi, ish o‘rinlarining yo‘qolishi va ijtimoiy muammolarning chuqurlashishi bilan ajralib turadi. Angliyada Buyuk Depressiya davrida iqtisodiy muammolar shiddatli ravishda yuzaga keldi va bu, mamlakatning iqtisodiy strukturasini o‘zgartirishga va davlat siyosatini yangilashga olib keldi 10 . Depressiya boshlanishi bilan, Angliya sanoat ishlab chiqarishi keskin pasayib ketdi. Tovarlar va xizmatlarga bo‘lgan talabning kamayishi, ko‘plab fabrikalar va sanoat korxonalarining yopilishiga olib keldi. Bu, o‘z navbatida, ish o‘rinlarining yo‘qolishiga va ishchilar sinfining iqtisodiy ahvolining yomonlashishiga sabab bo‘ldi 11 . Ishsizlik darajasi keskin oshdi, va ko‘plab oilalar qiyin sharoitlarda yashashga majbur bo‘ldilar. Ijtimoiy muammolar, masalan, qashshoqlik, ta’lim va tibbiyotga kirishning cheklanishi, jamiyatda ijtimoiy notinchlikni kuchaytirdi. Angliya hukumati, Buyuk Depressiya sharoitida iqtisodiy muammolarni hal qilish uchun turli xil chora-tadbirlarni amalga oshirishga harakat qildi. Mamlakatda iqtisodiy siyosatni o‘zgartirish, ish o‘rinlarini yaratish, sanoatni rag‘batlantirish va 10 John Stevenson va Chris Cook "The Slump: Britain in the Great Depression" Routladge 1977 11 Patricia Clavin "The Great Depression in Europe, 1929–1939" St. Martins Press 1996 p 179 23 ijtimoiy himoya tizimlarini kuchaytirish maqsadida yangi dasturlar ishlab chiqildi. Biroq, dastlabki chora-tadbirlar ko‘pincha samarali bo‘lmay qoldi, chunki iqtisodiy inqirozning sabablari juda chuqur va kompleks edi. Angliya iqtisodiyotida Buyuk Depressiya ta’siri nafaqat ish o‘rinlariga, balki davlat byudjetiga ham sezilarli ta’sir ko‘rsatdi. Davlat xarajatlari oshdi, lekin soliqlar va boshqa daromadlar kamaydi. Bu holat, davlatning moliyaviy barqarorligini tahdid ostiga qo‘ydi. Iqtisodiy inqiroz sharoitida, Angliya davlatining iqtisodiy siyosatini qayta ko‘rib chiqishi zarurati paydo bo‘ldi. Hukumat, iqtisodiy o‘sishni rag‘batlantirish va aholi farovonligini oshirish uchun yangi strategiyalar ishlab chiqishga majbur bo‘ldi. Buyuk Depressiya davomida, Angliya sanoati va iqtisodiyotining asosiy tarmoqlarida o‘zgarishlar yuz berdi. Qishloq xo‘jaligi, sanoat va xizmatlar sohasida yangi yondashuvlar va texnologiyalar joriy etildi. Sanoat ishlab chiqarishidagi pasayish, yangi innovatsiyalar va texnologiyalarning joriy etilishiga olib keldi. Bu jarayon, Angliya iqtisodiyotini yangilashga va rivojlantirishga yordam berdi. Ijtimoiy jihatdan, Buyuk Depressiya Angliyada ijtimoiy harakatlar va kasaba uyushmalarining kuchayishiga olib keldi. Ishchilar, o‘z huquqlarini himoya qilish va yaxshiroq sharoitlar uchun kurashishga kirishdilar. Bu jarayon, ijtimoiy adolat va tenglikni ta’minlashga qaratilgan talablarni kuchaytirdi. Natijada, ijtimoiy siyosat va iqtisodiy siyosat o‘rtasida yangi muvozanat yaratish zarurati paydo bo‘ldi. Buyuk Depressiya, shuningdek, xalqaro aloqalar va savdo siyosatiga ham ta’sir ko‘rsatdi. Mamlakatlar o‘rtasida iqtisodiy aloqalar kuchayib, global savdo tizimining o‘zgarishi yuz berdi. Angliya, o‘zining savdo aloqalarini kengaytirishga va yangi bozorlarni ochishga harakat qildi. Ushbu jarayon, Angliyaning iqtisodiy tiklanishiga yordam berdi va global iqtisodiyotda o‘z o‘rnini saqlab qolishga imkon berdi.Buyuk Depressiya Angliyaning iqtisodiyotiga juda katta ta’sir ko‘rsatdi. Ushbu jarayon, ijtimoiy, iqtisodiy va siyosiy o‘zgarishlarga olib keldi. Iqtisodiy inqiroz, davlat siyosatining yangilanishiga, yangi iqtisodiy 24 strategiyalarning ishlab chiqilishiga va ijtimoiy muammolarni hal qilishga olib keldi. Buyuk Depressiya ta’siri, Angliyada kelajakdagi iqtisodiy rivojlanish va barqarorlikni ta’minlashda muhim rol o‘ynadi. 1929-yilda boshlangan Buyuk depressiya Buyuk Britaniya iqtisodiyotiga chuqur salbiy ta’sir ko‘rsatdi. Eng avvalo, og‘ir sanoat tarmoqlari (ko‘mir, po‘lat, kemasozlik) inqirozga yuz tutdi, chunki bu sohalar asosan eksportga tayanardi va global talab keskin kamaydi. 1932-yilga kelib ishsizlik darajasi 20 foizga yetdi va 3 milliondan ortiq odam ish joyidan mahrum bo‘ldi. Bu holat ayniqsa sanoatga bog‘liq bo‘lgan hududlar — Uels, Shotlandiya va Shimoliy Angliya — uchun og‘ir oqibatlarga olib keldi. Ishsizlik uzoq muddatli bo‘lib, aholining ijtimoiy hayotida qashshoqlik, ruhiy tushkunlik va norozilikni kuchaytirdi. Hukumat ish bilan ta’minlanmaganlarga yordam berish uchun "Means Test" deb ataluvchi tizimni joriy qildi, bu esa ijtimoiy norozilikni yanada kuchaytirdi. 1936-yilda yuz bergan Jarrow yurishi (Jarrow March) bu norozilikning ramziy timsoliga aylandi. 1931-yilda Buyuk Britaniya oltin standartidan chiqdi, bu esa funt sterlingning qadrsizlanishiga olib keldi. Natijada Britaniya mahsulotlari arzonlashdi va bu holat eksport hajmining asta-sekin o‘sishiga yordam berdi. Shu sababli, 1933-yildan boshlab janubiy Angliyada iqtisodiy tiklanish boshlanadi. Ayniqsa, yengil sanoat tarmoqlari (uy-joy qurilishi, avtomobilsozlik, elektrotexnika) rivojlandi. Biroq bu rivojlanish faqat ayrim hududlarda ro‘y berdi — iqtisodiy tiklanish hududiy tafovutlarni yanada chuqurlashtirdi. 25 2.2.Ikkinchi Jahon Urushi arafasida harbiy iqtisodiyotning shakllanishi. Ikkinchi Jahon Urushi arafasida harbiy iqtisodiyotning shakllanishi, global miqyosda muhim ijtimoiy, iqtisodiy va siyosiy o‘zgarishlar bilan bog‘liq bo‘ldi. Ushbu davr, urushning boshlanishidan oldin, mamlakatlar o‘rtasida kuchli raqobat va harbiy tayyorgarlikning kuchayishi bilan ajralib turadi. Harbiy iqtisodiyot, davlatning harbiy ehtiyojlarini qondirish maqsadida ishlab chiqarishni va resurslarni boshqarishni anglatadi. Bu jarayon, ayniqsa, 1930-yillarda, urushning boshlanishidan oldin, iqtisodiy inqiroz va davlatlarning harbiy salohiyatini oshirishga qaratilgan siyosatlar bilan bog‘liq bo‘ldi. Ushbu davrda, ko‘plab mamlakatlar iqtisodiy faoliyatlarini harbiy ehtiyojlarga moslashtirishga harakat qildilar. Bunda, sanoat ishlab chiqarishni kengaytirish, yangi texnologiyalarni joriy etish va resurslarni samarali boshqarish muhim ahamiyatga ega edi. Harbiy iqtisodiyotning shakllanishi, ko‘pincha davlatning iqtisodiy siyosati va ijtimoiy sharoitlari bilan bog‘liq bo‘lib, bu jarayonda davlatning roli juda muhim edi. Davlatlar, harbiy xarajatlarni oshirish, yangi qurollar va texnologiyalarni ishlab chiqish, shuningdek, harbiy ishlab chiqarishni rag‘batlantirish uchun turli dasturlarni amalga oshirdilar. Ikkinchi Jahon Urushi arafasida, harbiy iqtisodiyotning shakllanishi, asosan, davlatning iqtisodiy resurslarini harbiy faoliyatga yo‘naltirish orqali amalga oshirildi. Mamlakatlar, qurolli kuchlarni kuchaytirish, harbiy texnologiyalarni rivojlantirish va ishlab chiqarishni kengaytirishga qaratilgan siyosatlarni amalga oshirdilar 12 . Bu jarayon, iqtisodiy o‘sishni ta’minlash va ish o‘rinlarini yaratishga yordam berdi. Harbiy iqtisodiyot, shuningdek, ijtimoiy jihatdan ham muhim ahamiyatga ega edi, chunki harbiy ishlab chiqarish ko‘plab ish o‘rinlarini yaratdi va iqtisodiy faollikni oshirdi. Biroq, harbiy iqtisodiyotning shakllanishi, bir qator muammolarni ham keltirib chiqardi. Davlatlar, harbiy ehtiyojlarni qondirish maqsadida, fuqarolik sektoridagi resurslarni, masalan, ish kuchi va xom ashyo, 12 Stevenson, John & Cook, Chris. The Slump: Britain in the Great Depression Routladge 1977 26 harbiy ishlab chiqarishga yo‘naltirishga majbur bo‘ldilar. Bu holat, fuqarolik iqtisodiyotida pasayishga olib keldi va ijtimoiy muammolarni keltirib chiqardi. Ishsizlik darajasi ko‘paydi, va ko‘plab oilalar qiyin sharoitlarda yashashga majbur bo‘ldilar. Harbiy iqtisodiyotning shakllanishi, shuningdek, iqtisodiy adolatsizlik va tengsizlikni kuchaytirdi. Ushbu davrda, harbiy ishlab chiqarish va texnologiyalarning rivojlanishi, ko‘plab yangi imkoniyatlarni yaratdi. Harbiy texnologiyalar, fuqarolik sohasida ham qo‘llanila boshlandi va yangi innovatsiyalarni joriy etishga turtki bo‘ldi. Misol uchun, aerokosmik texnologiyalar, aloqa tizimlari va transport infratuzilmasi sohalarida yangi yutuqlar kuzatildi. Bu jarayon, urushdan so‘ng, iqtisodiy tiklanish va rivojlanish jarayonida muhim rol o‘ynadi. Ikkinchi Jahon Urushi arafasida harbiy iqtisodiyotning shakllanishi, shuningdek, xalqaro aloqalar va global siyosatga ta’sir ko‘rsatdi. Mamlakatlar o‘rtasida harbiy texnologiyalarni rivojlantirish va yangi ittifoqlarni shakllantirish jarayonida, global miqyosda strategik raqobat kuchaydi. Bu jarayonlar, urushdan so‘ng, yangi xalqaro tartib va iqtisodiy tizimlarning shakllanishiga olib keldi. Harbiy iqtisodiyotning shakllanishi, davlatlarning iqtisodiy va ijtimoiy rivojlanishida muhim ahamiyatga ega bo‘lib, bu jarayonlar urushning o‘zi bilan bog‘liq bo‘lmagan ko‘plab ijtimoiy va iqtisodiy o‘zgarishlarga olib keldi. Davlatlar, harbiy ehtiyojlarni qondirish uchun resurslarni samarali boshqarish va ishlab chiqarishni optimallashtirishga harakat qildilar. Bu jarayon, o‘z navbatida, iqtisodiy o‘sish va ijtimoiy farovonlikni ta’minlashga qaratilgan chora-tadbirlarni ishlab chiqishga olib keldi.Ikkinchi Jahon Urushi arafasida harbiy iqtisodiyotning shakllanishi, mamlakatlar o‘rtasidagi raqobat, ijtimoiy muammolar va iqtisodiy o‘zgarishlar bilan bog‘liq bo‘lib, bu jarayonlar urushdan so‘ngki iqtisodiy va ijtimoiy rivojlanishga ham ta’sir ko‘rsatdi. Harbiy iqtisodiyot, davlatlar o‘rtasida yangi strategiyalar va tashabbuslarni shakllantirishga yordam berdi, bu esa kelajakda global iqtisodiyotda muhim o‘rin tutdi. Ikkinchi Jahon urushi arafasida harbiy iqtisodiyotning shakllanishi dunyo davlatlari, ayniqsa yirik qudratli 27 davlatlar tomonidan urushga tayyorgarlik ko‘rish jarayonida amalga oshirilgan iqtisodiy va sanoat o‘zgarishlarini o‘z ichiga oladi. Bu davrda davlatlar o‘z iqtisodiyotini harbiy ehtiyojlarga moslashtirishga harakat qilgan, sanoat korxonalarini qurol-yarog‘ ishlab chiqarishga yo‘naltirgan va strategik resurslarni jamlashga intilgan. Ayniqsa, Buyuk Britaniya, Germaniya, SSSR, AQSh va Yaponiya kabi davlatlar harbiy sanoatni rivojlantirish bo‘yicha katta islohotlarni amalga oshirgan. Harbiy iqtisodiyotning shakllanishi birinchi navbatda davlat tomonidan iqtisodiyotga faol aralashuv orqali amalga oshirildi 13 . Davlat byudjeti keskin oshirilgan, harbiy xarajatlar milliy iqtisodiyotning muhim qismiga aylangan. Masalan, Germaniyada Adolf Gitler hokimiyatga kelgach, davlatning iqtisodiy siyosati harbiylashgan iqtisodiyot tamoyillariga asoslangan holda shakllantirildi. 1936-yilda qabul qilingan to‘rt yillik reja Germaniyaning urushga tayyorgarligini tezlashtirishga qaratilgan bo‘lib, unda harbiy sanoatni rivojlantirish, resurslarni ichki ishlab chiqarish hisobiga ta’minlash va iqtisodiy avtonomiya yaratish asosiy maqsad qilib qo‘yilgan. Shu tarzda Germaniyada temir, po‘lat, alyuminiy va yoqilg‘i kabi strategik materiallarni ishlab chiqarish hajmi sezilarli darajada oshirildi. Buyuk Britaniya ham urushga tayyorgarlik doirasida o‘z iqtisodiyotini harbiy ehtiyojlarga moslashtirishni boshlagan. 1930-yillarning oxirlarida Britaniya hukumati qurol-yarog‘ ishlab chiqarish hajmini oshirish, harbiy texnikalarni modernizatsiya qilish va strategik materiallar zahirasini to‘plash bo‘yicha qator chora-tadbirlarni amalga oshirdi. Britaniya hukumati tomonidan milliy mudofaa dasturlari ishlab chiqilgan bo‘lib, ayniqsa, aviatsiya va dengiz floti kuchaytirilgan. 13 Crafts, Nicholas. Walking Wounded: The British Economy in the Aftermath of World War I and the Road to Recovery CEPR 2014 28 Shuningdek, hukumat o‘z mustamlakalari va ittifoqchilari bilan harbiy iqtisodiy hamkorlikni mustahkamlashga harakat qilgan. SSSR ham ushbu davrda harbiy iqtisodiyotga o‘tish jarayonini jadallashtirdi. Iosif Stalin rahbarligidagi sovet hukumati 1930-yillar davomida sanoatlashtirish siyosatini amalga oshirib, og‘ir sanoat va harbiy ishlab chiqarishni kengaytirdi. SSSRda harbiy texnikalar ishlab chiqarish hajmi oshirilib, tanklar, samolyotlar va qurol-yarog‘ yetishtirish bo‘yicha yirik zavodlar barpo etildi. Sanoatni harbiy ehtiyojlarga moslashtirish uchun rejalashtirilgan iqtisodiyot tizimi joriy qilindi, bu esa strategik mahsulotlar ishlab chiqarishda davlat nazoratini kuchaytirdi. AQSh Ikkinchi Jahon urushi boshlanishidan oldin neytral pozitsiyada bo‘lishiga qaramay, harbiy sanoatni rivojlantirishga e’tibor qaratgan. AQSh hukumati 1930-yillarning oxirida qurol-yarog‘ ishlab chiqarishni oshirishga yo‘naltirilgan dasturlarni ishlab chiqdi. 1940-yilda Lend-Liz dasturi orqali AQSh Buyuk Britaniya va boshqa ittifoqchilarini qurol-yarog‘ bilan ta’minlashni boshladi, bu esa amerikalik ishlab chiqaruvchilarni harbiy buyurtmalar bilan ta’minladi. Natijada, AQSh iqtisodiyoti urushga kirishdan avval harbiy sanoat yo‘nalishida keng rivojlandi. Yaponiyada ham harbiy iqtisodiyotning shakllanishi muhim jarayonlardan biri bo‘ldi. Yaponiya hukumati 1930-yillarning boshlaridan boshlab o‘z iqtisodiyotini harbiylashgan yo‘nalishda rivojlantira boshladi. Manjuriyani bosib olish va keyinchalik Xitoy bilan urush boshlanishi natijasida Yaponiya o‘z sanoatini harbiy maqsadlar uchun qayta tashkil etdi. Neft, rezina, po‘lat va boshqa muhim xomashyo resurslarini to‘plash va ularni harbiy ishlab chiqarish uchun yo‘naltirish maqsadida davlat nazoratidagi iqtisodiy siyosat yuritildi. Harbiy iqtisodiyotning shakllanishi nafaqat sanoat tarmoqlariga, balki jamiyatga ham jiddiy ta’sir ko‘rsatdi. Ko‘plab davlatlarda harbiy harajatlarni moliyalashtirish uchun soliqlar oshirildi, davlat qarzi ko‘paydi va fuqarolarning iqtisodiy hayotiga sezilarli darajada ta’sir qiluvchi choralar ko‘rildi. Ishchi kuchining tra qismi harbiy 29 sanoatga jalb qilindi, fuqarolik infratuzilmasiga ajratiladigan resurslar kamaytirildi va oziq-ovqat hamda boshqa iste’mol tovarlari taqchilligi yuzaga keldi. I kk i n ch i Ja ho n ur u sh i ar af as i d a h ar bi y i qt i s od i y ot ni ng s ha kl l a ni sh i da vl at l a r o‘ r t as i d ag i i qt i s od i y r aq ob at v a g eo si yo si y ke sk i n l i kl ar na t i j a si da y uz ag a ke l g an m ur a kk ab j ar a yo n b o‘ l i b , b u h ol at ke l a j a kd ag i ur u sh h ar ak at l a r i n i n g i qt i s od i y p oy de vor i n i y ar a t d i . Na t i j a da , sa no at v a i s hl ab ch i q ar i s h t i zi m l ar i u r u sh da vr i ga m os l a sh t i r i l d i , da vl at b yu dj et l ar i ha r bi y x ar aj at l a r t o m o n y o‘ n al t i r i l di va j a m i ya t n i n g t ur m us h t ar zi da j i dd i y o‘ z ga r i s hl ar y uz be r di . U sh bu j ar ay on na t i j a si da yi r i k d av l a t l ar ur u sh ga ki r i s hg an i d a al l a qa ch on t a yy or i q t i so di y v a har bi y i nf r as t r uk t u r a ha m d a ye t ar l i st r a t e gi c za hi r al ar ga eg a bo‘ l d i l ar , bu es a I k ki nc hi Ja ho n ur u sh i n i n g u zo q da vo m et i s hi ga v a un i n g gl ob al m i qy os da gi t a’ s i r i n i n g ku ch ay i s hi ga sa ba b bo ‘ l d i . 19 33- yi l d an bo sh l a b Bu yu k Br i t an i y ad a i q t i so di y t i kl an i s h j ar a yo ni as t a - s ek i n bo sh l a nd i . Bu t i kl an i s h b i r ne ch t a om i l l ar hi so bi ga s od i r bo‘ l d i v a m am l a ka t n i n g a yr i m h ud ud l a r i da i j obi y na t i j a l a r b er d i , gar ch i um u m i y h ol at bu t u nl ay ba r q ar or de b bo‘ l m a sa - da . Av va l o , 1 93 1- yi l da B r i t an i y a ol t i n st an da r t i d an c hi qd i , bu f un t st er l i ng ni ng qa dr s i z l a ni sh i g a ol i b k el di . B u es a B r i t a ni ya m a hs ul ot l a r i ni xa l q ar o bo zor da ar z on l a sh t i r d i va ek sp or t ha j m i n i n g or t i s hi ga yor da m be r di . A yn i q sa B uy uk B r i t a ni ya ni ng so bi q m u st am l a ka l a r i v a do m i ni onl ar i bi l an sa vd o a l o qa l a r i k uc ha yd i . 1 4 Bu nd an t a sh qa r i , f o i z st av ka l a r i p as t bo‘ l i b q ol di v a bu qur i l i s h se kt or i n i n g j onl an i s hi ga t ur t k i be r di . 19 30 - yi l l ar da m i n gl a b y an gi u yl ar qur i l di , ay ni qs a j an ub i y A ng l i ya va L o nd on a t r of i b u bor ad a a nc ha ol d i n ga ch i q di . Bu ye ng i l s an oa t , qur i l i s h m at er i al l a r i , m eb el va e l e kt r j i h oz l a r i i sh l a b c hi qar uv ch i so ha l a r n i n g h am r i vo j l an i s hi ga ol i b k el di 1 5 . 14 [Nicholas Crafts, Walking Wounded CEPR 2015] 15 [Stevenson & Cook, The Slump , Routladge 1977] 30 XULOSA Ikkinchi Jahon urushiga qadar Angliyaning iqtisodiy rivojlanishi uzoq davom etgan sanoat taraqqiyoti, jahon iqtisodiy inqirozlarining ta’siri va davlatning iqtisodiy siyosati natijasida shakllandi. XIX asrning ikkinchi yarmidan boshlab Buyuk Britaniya dunyoning eng yirik sanoat va savdo markazlaridan biri sifatida rivojlandi. Sanoat inqilobi natijasida mustahkam iqtisodiy poydevor yaratilgan bo‘lib, mamlakat temir yo‘llar, mashinasozlik, kemasozlik va to‘qimachilik sanoati kabi sohalarda ilg‘or texnologiyalarga ega edi. Britaniya o‘zining keng mustamlaka imperiyasi orqali butun dunyo bo‘ylab iqtisodiy ta’sir ko‘rsatgan va global savdoning muhim ishtirokchisiga aylangan. Biroq, XX asrning boshlariga kelib, Buyuk Britaniya iqtisodiyoti turli muammolarga duch keldi. AQSh va Germaniya kabi davlatlarning sanoat jihatdan tez rivojlanishi Britaniyaning an’anaviy iqtisodiy ustunligiga putur yetkaza boshladi. Ayniqsa, Germaniya temir va po‘lat ishlab chiqarishda, shuningdek, yangi texnologiyalarni joriy etishda katta yutuqlarga erishdi. Bundan tashqari, Buyuk Britaniya sanoat ishlab chiqarishi asosan an’anaviy tarmoqlarga tayanib qolgan bo‘lib, yangi innovatsiyalarni joriy etishda sekinlashdi. Birinchi Jahon urushi (1914–1918) Britaniya iqtisodiyotiga katta zarba berdi. Urush davomida davlat byudjeti sezilarli darajada kamaydi, milliy qarz keskin oshdi va inflyatsiya kuchaydi. Urushdan keyingi tiklanish jarayoni esa murakkab kechdi. Britaniya hukumati iqtisodiyotni barqarorlashtirish maqsadida turli islohotlar o‘tkazdi, lekin urushdan keyingi inqiroz va 1929-yildagi Buyuk Depressiya iqtisodiy tiklanish jarayonini sekinlashtirdi. Ishsizlik darajasi oshdi, ishlab chiqarish hajmi pasaydi va ijtimoiy norozilik kuchaydi. 1920-yillar va 1930-yillarda Britaniya hukumati iqtisodiyotni mustahkamlash maqsadida proteksionistik choralar ko‘rdi. Importni cheklash, eksportni rag‘batlantirish va mustamlakalar bilan iqtisodiy aloqalarni mustahkamlash orqali 31 sanoatni qo‘llab-quvvatlashga harakat qilindi. Mustamlakalardan keladigan xomashyo va mahsulotlar Buyuk Britaniyaning iqtisodiy barqarorligini ta’minlashda muhim rol o‘ynadi. Britaniya imperiyasi tarkibidagi davlatlar bilan savdo aloqalari mustahkamlanib, ichki bozorni rivojlantirishga qaratilgan siyosat yuritildi. 1931-yilda Buyuk Britaniya oltin standartidan voz kechdi, bu esa milliy valyuta – funt sterlingning qadrsizlanishiga olib keldi. Biroq bu qaror Britaniya eksport mahsulotlarining raqobatbardoshligini oshirishga yordam berdi. Mamlakat iqtisodiyotni rag‘batlantirish uchun davlat aralashuvini kuchaytirdi va infratuzilma loyihalariga sarmoya kiritdi. Xususan, transport tarmoqlarini kengaytirish, uy-joy qurilishi va energetika sohasini rivojlantirish bo‘yicha dasturlar amalga oshirildi. Ikkinchi Jahon urushi arafasida Buyuk Britaniya iqtisodiyoti barqaror rivojlanayotgan bo‘lsa-da, urush tahdidi tufayli harbiy sanoatni kengaytirish zarurati paydo bo‘ldi. 1930-yillarning oxiriga kelib, Britaniya harbiy byudjetni oshirdi, qurol-yarog‘ ishlab chiqarish hajmini kengaytirdi va strategik resurslarni to‘plashga kirishdi. Harbiy kemalar, samolyotlar va qurollarning ishlab chiqarilishi davlat tomonidan qo‘llab-quvvatlandi. Shuningdek, ishchi kuchini qayta tayyorlash va harbiy ehtiyojlar uchun moslashtirish bo‘yicha dasturlar ishlab chiqildi. Shunday qilib, Ikkinchi Jahon urushi arafasida Buyuk Britaniya iqtisodiyoti sanoat bazasi va global savdo tarmoqlariga tayangan holda o‘z rivojlanishini davom ettirdi. Biroq, urushga tayyorgarlik, moliyaviy qiyinchiliklar va xalqaro iqtisodiy inqirozlar mamlakatning iqtisodiy ahvoliga jiddiy ta’sir ko‘rsatdi. Shu sababli, 1939-yilda urush boshlanganida Britaniya iqtisodiyoti bir tomondan barqaror ishlab chiqarish tizimiga ega bo‘lsa, boshqa tomondan, uzoq davom etadigan harbiy harakatlar uchun yetarli darajada tayyor emas edi. 32 FOYDALANILGAN ADABIYOTLAR 1. Alan S. Milward "The Economic Effects of the Two World Wars on Britain" University of Californiya Press 1984 2. Nicholas Crafts "Walking Wounded: The British Economy in the Aftermath of World War I" CEPR press 2018 3. Thomas F. Cooley va Lee E. Ohanian "Postwar British Economic Growth and the Legacy of Keynes" University of Chicago Press 1997 4. Rex Pope "The British Economy Since 1914" Routledge 1998 5. John Stevenson va Chris Cook "The Slump: Britain in the Great Depression" Routladge 1977 6. Nicholas Crafts va Peter Fearon The Great Depression of the 1930s: Lessons for Today" Oxford University Press 2013 7. Patricia Clavin "The Great Depression in Europe, 1929–1939" St. Martins Press 1996 https://www.routlage.com 33 ILOVALAR Ikkinchi jahon urushiga tayyorgarlik 34 Uinston Cherchill(o’ngda) onasi Jessica Cherchill(markazda) ukasi Jon Cherchill UINSTON CHERCHILL 35 Ikkinchi jahon urushida qatnashgan Britaniyalik urush faxriysi 36

Ushbu hujjat tarix fanidan tayyorlangan kurs ishi bõlib Birinchi jahon urushidan keyin va Ikkinchi jahon urushi davrida Angliyaning ahvoli tahlil qilingan. Ish 33 bet kirish, 2 bob, xulosa, foydalanilgan adabiyotlar rõyxatini õz ichiga oladi.

Sotib olish