Informatika o’qitishda grafik organayzerlardan foydalanish

Информация о документе

Цена	50000UZS
Размер	1.4MB
Покупки	0
Дата загрузки	30 Март 2026
Расширение	docx
Раздел	Дипломные работы
Предмет	Информатика и ИТ

Продавец

Rajabov Yorbek

Дата регистрации 19 Март 2026

0 Продаж

Informatika o’qitishda grafik organayzerlardan foydalanish

Купить

MUNDARIJA
KIRISH ………………………………………………………………..……….…..3
I BOB INFORMATIKA VA UNI O'QITISHNI TASHKIL
ETISH …… ..............6
1.1 Axborotlashgan jamiyat haqida …………………………………………………… 6
1.2 . K ompyuterning dastur ta’minoti haqida ma’lumotlar.......................................... 12
1.3 Pedagogik texnologiya konsepsiyasining rivojlanish tarixi……………..….........14
1.4 Pedagogik texnologiyaning ilmiy asoslari…………………………….…....…....16
II BOB GRAFIK ORGANAYZERLAR MOHIYATI VA UNDAN
FOYDALANISH.........................................................................................................24
2 .1 Grafik organayzerlar mohiyati …………………………………………………............24
2.2 Informatikaning asosiy tushunchalarini o'rgatishda g rafik organayzerlardan
foydalanish......................................................................................................................................30
2.3. “ Takrorlash operatorlari” mavzusini o’qitish................................................................34
2.4 Mashgulotning metodik ishlanmasi……………………………………………....39
XULOSA ................................................................................................. ....................48
FOYDALANILGAN ADABIYOTLAR……………………………… …..
……... .. ..... ...49
2

KIRISH
Mamlakatimiz pedagoglarining asosiy vazifasi erkin, ijodkor, mustaqil
fikrlash qobiliyatiga ega, yetuk mutaxassis – komil shaxsni tarbiyalashdan iborat. Fan
o’qituvchilari o’z oldilariga talabalarning ilmiy dunyoqarashi shakllantirish
masalasini qo’yganlar, talabalardan esa bilimlarini o’zlashtirishda ijodiy yondashuv
talab qilinmoqda.
Har bir jamiyatning kelajagi uning ajralmas qismi va hayotiy zarurati
bo`lgan ta`lim tizimining qay darajada rivojlanganligi bilan belgilanadi.
Bugungi kunda mustaqil taraqqiyot yo`lidan borayotga mamlakatimizning
uzluksiz ta`lim tizimini isloh qilish va takomillashtirish, yangi sifat bosqichiga
ko`tarish, unga ilg`or pedagogik va axborot texnologiyalarini joriy etish hamda
ta`lim samaradorligini oshirish davlat siyosati darajasida ko`tarildi. “Ta`lim
to`g`risida”gi qonun va “Kadrlar tayyorlash milliy dasturi”ning qabul qilinishi
bilan uzluksiz ta`lim tizimi orqali zamonaviy kadrlar tayyorlashning asosi
yaratildi.[11]
Zero, zamonaviy axborot texnologiyalarini samarali qo‘llash talabalarga bilim
berish sifatini oshirish, uning mazmun-mohiyatini takomillashtirish, ta’limni zamonaviy
talablar darajasida tashkil etish, ta’lim muassasalarida ta’lim samaradorligini oshirish
maqsadida ta’lim- tarbiya jarayoniga yangi pedagogik, axborot texnologiyalarini joriy
etish, ularda interfaol usul va vositalardan foydalanish ko‘zda tutilgan. Shu sababli,
bugungi kunda ta’lim muassasalarida faoliyat yuritayotgan «Informatika» fani
o‘qituvchilari oldida quyidagi muhim vazifalar turadi:
- talabala r ning mustaqil bilim olish, o‘rganish qobiliyatlarini shakllantirish va
rivojlantirishda fanning o‘rni va ahamiyatini oshirish;
3

- mashg‘ulotlarini zamonaviy pedagogik texnologiyalar asosida tashkil etish va
o‘tkazish;
- talabalarning faolligini oshirish, o‘zlashtirish darajalarini rivojlantirishga
yo‘naltirilgan metod va shakllarni qo‘llash;
- ta’lim jarayonida zamonaviy axborot texnologiyalaridan samarali foydalanish.
Yuqorida sanab o‘tilgan vazifalardan ko‘rinib turibdiki, ta’lim muassasalari talabalarini
mustaqil bilim olishiga yo‘naltirilgan texnologiyalardan foydalanishga o‘rgatish va doimiy
ravishda faolligini oshirib borish lozim. O‘qish jarayonida kompyuter texnologiyalari va
axborot-kommunikatsiya vositalaridan foydalangan holda ta’lim jarayonini tashkil qilish
ta’lim samaradorligiga ijobiy ta’sir ko‘rsatadi.
Ishning dolzarbligi . «Informatika» fanini o‘qitish samaradorligini oshirish o‘quv
mashg‘ulotlarini tashkil etish hamda o‘tkazishda pedagogik va axborot texnologiyalaridan
keng foydalanish, o‘qitish mazmuniga mos dasturiy ta’minotini ishlab chiqish, ularni
о ` quv jarayoniga joriy etish asosiy vazifalardan hisoblanadi. Ushbu vazifalarni
dolzarbligini e’tiborga olgan holda «Informatika» fanini o‘qitishda grafik organayzer lardan
foydalanish holatini o‘rganish, tahlil etish, ulardan samarali foydalanish metodikasini, mos
uslubiy tavsiyalarni ishlab chiqish zarur.
F.Zokirova , D.Ro’ziyeva kabi olimlar tomonidan o‘qitish jarayonida pedagogik
va axborot texnologiyalaridan foydalanish ta’limiy imkoniyatlari o‘rganilgan.[16,18]
Lekin informatikani o’qitishda grafik organayzerlardan foydalanishni uzluksiz
ta’lim tizimining barcha bo’g’nlarida qo’llash borasidagi ilmiy tadqiqotlar yetarlicha
o’rganilmagan.
H ozirgi kunda o ’qitish da grafik organayzerlardan foydalanish uning mazmun
mohiyatini bilish muhimdir. Uning ta’limda qo’llanilishi esa o’quv jarayonini
samaradorligini oshirish yo’llaridan biri bo’lib hisoblanadi. Shu jihatdan olganda
ishning muammosi dolzarb hisoblanadi.
Ishning obyekti . o’quv yurtlarida informatikani o’qitishda grafik
organayzerlarni qo’llash jarayoni , ularni amaliyotga joriy etish va foydalanish.
Ishning predmeti . o’quv jarayonida informatikani o’qitishda grafik
organayzerlarni qo’llash va undan foydalanish muammolari va istiqbollari .
4

Bitiruv malakaviy ishining asosiy maqsadi:
- informatikani o’qitishda grafik organayzerlarni qo’llash imkoniyatlarini
aniqlash;
Buning uchun quydagi vazifalarni amalga oshirish lozim:
- zamona viy pedagogik texnologiyalarni informatikani o’qitish jarayoniga
ko’maklashish samaradorligi bo’yicha ishlarni tahlil etish;
- grafik organayzerlar ning tuzilishi va imkoniyatlarini o’rganish ;
- grafik organayzerlar ni informatikani o’qitish jarayoniga foydalanish bo’yicha
ko’rsatmalar tayyorlash.
Ishning ilmiy yangiligi : grafik organayzerlarni informatikani o’qitish jarayoniga
ko’maklashish samadorligini aniqlash va undan foydalanish bo’yicha ko’rsatmalar
ishlab chiqish.
Ishning nazariy ahamiyati
1 . O’qitish jarayoniga ko’maklashishga yo’naltirilgan grafik organayzerlarni
informatikani o’qitishda foydalanish bo’yicha ko’rsatmalar va tamoyillari aniqlangan;
Ishning amaliy ahamiyati
1. Ish natijasidan akademik litsey, kasb-hunar kollejlari, hamda oliy o’quv
yurtlarida foydalanish mumkin.
5

I BOB. INFORMATIKA VA UNI O'QITISHNI TASHKIL ETISH
1. 1 Axborotlashgan jamiyat haqida.
Kompyuter texnikasi va axborot texnologiyalarining keskin rivojlanishi turli
xil axborotdan foydalanishga qaratilgan va axboro tlashgan jamiyatning rivojlanishiga
turtki bo‘ldi. Axborotlashgan jamiyat haqida olimlar turlicha fikrdalar. Yapon
olimlarining hisoblashlaricha, axborotlashgan jamiyatda kom- pyuterlashtirish
jarayoni odamlarga ishonchli axborot manbayidan foydalanish, ishlab chiqarish va
ijtimoiy sohalarda axborotni qayta ishlashni avtomatlashtirishning yuqori darajasini
ta’minlashga imkon beradi. Jamiyatni rivojlantirishda harakatlantiruvchi kuch moddiy
mahsulot emas, balki axborot ishlab chiqarish bo‘lmog‘i lozim. Moddiy mahsulotning
esa tannarxi ancha qimmat bo'ladi. Bu uning qiymatida innovatsiya, dizayn va
marketing ulushining oshishini anglatadi.
Axborotlashgan jamiyatda nafaqat ishlab chiqarish, balki butun turmush tarzi ham
o‘zgaradi. Bu jamiyatning sanoat jamiyatidan farqi shundaki, axborotlashgan
jamiyatda intellekt, bilimlar ishlab chiqiladi va iste’mol etiladi. Shuning uchun bu
jamiyatda aqliy mehnat darajasi oshadi. Insondan ijodiy qobiliyat talab etiladi,
bilimlarga ehtiyoj oshadi.
Axborotlashgan jamiyatning moddiy va texnologik negizini kompyuter texnikasi
va kompyuter tarmoqlari, axborot tex- nologiyalari, telekommunikatsiya aloqalari
asosidagi turli xil tizimlar taslikil etadi.
Axborotlashgan jamiyat — faoliyat ko'rsatuvchilarning ko’pchiligi axborotni,
ayniqsa uning oliy shakli bo‘lmish bilimlarni ishlab chiqish, saqlash, qayta ishlash va
iste’molchilarga yetkazib berish bilan band bo‘lgan jamiyatdir.
6

Rivojlangan mamlakatlarda axborotlashgan jamiyat negizlari asta-sekin namoyon
bo‘lmoqda. Istalgan turar joy turli elektron uskunalar va kompyuterlashgan
moslamalar bilan jihozlanmoqda. Axborotlashgan jamiyatda insonlar faoliyati asosan
axborotni qayta ishlashga qaratiladi, moddiy ishlab chiqarish va energiya ishlab
chiqarish esa mashinalarga yuklanadi.
Axborotlashgan jamiyatga o‘tishda kompyuter va telekommunikatsiya axborot
texnologiyalari negizida yangi axborotni qayta ishlash sanoati yuzaga keladi.
Axborotlashgan jamiyatning quyidagi xususiyatlarini ko‘rsatish mumkin:
 axborot inqirozi muammosi hal etilgan, ya’ni axborot mo‘l- ko‘lligi va
axborot taqchilligi o‘rtasidagi ziddiyat yechilgan;
 boshqa zaxiralarga qiyoslanganda axborot ustuvorligi ta’minlangan;
 jamiyat rivojlanishining asosiy shakli axborot iqtisodiyoti bo‘ladi;
 eng yangi axborot texnika va texnologiyalari yordamida avtomatlashtirilgan
hoida bilimlarni hosil qilish, saqlash, qayta ishlash va foydalanish jamiyati
shakllanadi;
 axborot texnologiyasi inson faoliyatining barcha sohalarini qamrab olib,
global xususiyatga ega bo‘ladi;
 butun insoniyat tarixining axborot birligi shakllanadi;
 zamonaviy axborot vositalari yordamida har bir insonning axborot
zaxiralariga erkin kirishi amalga oshadi.
Ijobiy tomonlardan tashqari salbiy oqibatlarni ham ko‘rsatish mumkin:
 ommaviy axborot vositalarining jamiyatga tobora ko‘proq ta’sir ko‘rsatishi;
 axborot texnologiyalari odamlar va tashkilotlarning shaxsiy hayotini buzib
yuborishi;
 sifatli va ishonchli axborotni tanlash muammosining mavjudligi;
 ko‘pgina odamlarning axborotlashgan jamiyat muhitiga moslashishining
qiyinligi;
 axborotlarni qayta ishlash bilan shug'ullanuvchi odamlar va iste’molchilar
orasida muammolar vujudga kelishi xavfi.
AQSH, Yaponiya, Angliya, Germaniya kabi axborot sanoati rivojlangan
7

mamlakatlarni axborotlashgan jamiyat deyish mumkin.
Jamiyatning rivojlanishi natijasida inson, guruh, jamoa va tashkilotning faoliyati
uning qay darajada axborotlashganiga va shu axborotdan oqilona foydalanishga
bog‘liq bo‘lib qolmoqda.
Yangi faoliyatni boshlashdan oldin, shu faoliyat to‘g‘risida katta hajmga ega bo‘lgan
ma’lumotlami to'plash va uni qayta ishlash, tushunib yetish va tahlil qilish kerak
bo‘ladi. Bu vazifalarni bajarish uchun esa maxsus texnik vositalarni jalb qilish kerak.
Axborot hajmining oshib ketishi natijasida axborotni to‘la tushuna olmaslik holati
vujudga keladi. Har kuni paydo bo‘layotgan yangi axborot oqimida to‘g‘ri yo‘nalishni
tanlash qiyinlashib boradi. Katta hajmdagi axborotlarning paydo bo'lishiga quyidagilar
sabab bo‘ladi:
 ilmiy tadqiqot va tajriba konstruktorlik ishlariga bag‘ishlangan hujjatlar,
hisobotlar, dissertatsiyalar, ma’ruzalar sonini yuqori sur’atda ko'payishi;
 insoniyat faoliyatining turli sohalariga bag'ishlangan davriy nashrlar
sonining doimiy ravishda ko'payishi;
 magnit tasmalariga yozilgan va kommunikatsiya tizimiga kiritish qiyin
bo‘lgan turli ma’lumotlarning paydo bo‘lishi.
Yuqoridagi sabablar natijasida axborot inqirozi (portlashi) yuzaga keladi. Bu
inqirozning asosiy ko‘rinishlari quyidagicha:
 insonning axborotni qabul qilish, qayta ishlash imkoniyati bilan katta
hajmdagi axborot o‘rtasida ziddiyat paydo bo‘lmoqda. Masalan, umumiy
bilimlar hajmi awal asta-sekinlik bilan o'zgardi, lekin 1900-yildan boshlab
bilimlar to‘plami har 50 yilda ikki martaga ko‘paydi, 1950-yilga kelib har 10
yilda, 1970-yilga kelib 5 yilda va 1990-yildan boshlab esa har yili bilimlar
to'plami ikki martaga ko‘paymoqda;
 axborotni to‘g‘ri qabul qilishga xalal beruvchi me’yoridan ortiq axborotlar
paydo bo‘lmoqda;
 axborotning tarqalishiga xalaqit beradigan iqtisodiy, siyosiy va boshqa
ijtimoiy to'siqlar yuzaga kelmoqda.
Yuqoridagi sabablarga asosan quyidagi holat paydo bo‘ladi: dunyoda juda katta
8

hajmga ega bo‘lgan axborot manbayi yaratilgan, lekin undan insonlar to‘liq
foydalanish imkoniyatiga ega emaslar. Axborot inqirozi jamiyat oldiga bu ziddiyatni
bartaraf etish yo‘llarini topish vazifasini qo‘ydi. Faoliyatlarining turli sohalariga
elektron hisoblash mashinalarini (EHM), axborotni saqlash, qayta ishlash va uzatish
zamonaviy qurilmalarini qo‘llash bilan insoniyat jamiyatida yangi evolutsion jarayon
boshlandi. Bu jarayon axborotlashtirish jarayoni deb ataladi.
Jamiyatni axborotlashtirish — axborot zaxiralarini shakl lantirish va undan
foydalangan holda jamiyatning axborol iste’molini optimal to‘yintirishga qaratilgan
ijtimoiy-iqtisodiy va ilmiy-texnik jihatdan tashkil qilingan jarayondir.
Axborotlashtirish jarayonining tarixi AQSH da 1960-yillar- dan, Yaponiyada
hamda G‘arbiy Yevropa mamlakatlarida 1970- yillardan boshlangan.
Jamiyatni axborotlashtirish zamonaviy ijtimoiy jarayonning tarkibiy bir qismidir.
Bu atama oldin ishlatib kelingan «jamiyatni kompyuterlashtirish» atamasini siqib
chiqarmoqda. 0‘zaro yaqin bo‘lgan bu atamalar bir-biridan farq qiladi. Jamiyatni
kompyuterlashtirishda asosiy yo‘nalish sifatida kompyuterning texnik bazasini
takomillashtirish va tatbiq etish masalalari ko‘riladi. Jamiyatni axborotlashtirishda
esa insoniyat faoliyatining har bir sohasida to'liq ishlatiladigan ishonchli, mukammal
va zamonaviy bilimlarni olishga qaratilgan tadbirlar majmuasiga asosiy e’tibor
beriladi. Shuning uchun «jamiyatni axborotlashtirish» tushunchasi «jamiyatni
kompyuterlashtirish» tushunchasiga nisbatan kengroq tushuncha hisoblanadi.
«Jamiyatni axborotlashtirish» tushunchasida urg‘uni texnik qurilmalariga emas, balki
ijtimoiy-texnik jarayonning mohiyatiga va maqsadiga berish kerak.
Axborotlashgan jamiyatga o‘tish davridagi yuqorida ko‘rsatilgan muammolarni hal
qilishdan tashqari yana bir muammo — insonni tayyorlash borasidagi vazifani ham
hal qilish kerak. Inson katta hajmdagi axborotni qabul qilishga va qayta ishlashga
qodir bo‘lishi, zamonaviy qurilmalarda, usullarda va texnologiyalarda ishlay olishi
kerak bo‘ladi. Undan tashqari, yangi ish sharoitida bir odamning axborot bilan
ta’minlangani boshqa odamlarning axborot bilan ta’minlanganligiga bog‘liq bo‘lib
qoladi. Shuning uchun insonning axborotlarni to‘plashda va qayta ishlashda o‘zi
mustaqil ish olib borishi yetarli bo‘lmay qoladi. Buning uchun u jamoa bilimlari
9

asosida tayyorlanadigan va qabul qilinadigan qarorlar asosida ishlaydigan yangi
texnologiyani o‘rganishi kerak. Bu esa insondan ma’lum darajada axborot bilan
ishlash madaniyatini talab qiladi.
Axborot madaniyati — axborot bilan maqsadga yo‘naltirilgan faoliyat olib borish
va axborotni to‘plash, qayta ishlash hamda uzatish uchun kompyuter axborot
texnologiyalaridan, zamonaviy texnik vositalaridan, usullaridan foydalana olish
mahoratidir.
Axborot madaniyati umumiy madaniyatning bir qismi sifatida insonni axborotlar
oqimida to‘g‘ri yo‘l topishi uchun xizmat qiladi. Axborot madaniyati insonning
ijtimoiy tabiati bilan bog‘liq bo‘ladi. U insonning ijodiy qobiliyati mahsuli bo‘lib,
quyidagilarda:
 texnik qurilmalar (telefonlar, shaxsiy kompyuterlar va kompyuter
tarmoqlari) ni ishlatish ko‘nikmasida;
 o‘z faoliyatida kompyuter axborot texnologiyalarini ishlatish qobiliyatida;
 turli manbalar (davriy nashrlar va elektron kommuni- kasiyalar)dan
axborotlarni olish, uni kerakli shaklda ko‘rsatish hamda samarali ishlatish
mahoratida;
 axborotni analitik qayta ishlash asoslarini bilishida;
 turli axborotlar bilan ishlash qobiliyatida o‘z aksini topadi;
 o‘z faoliyat sohasidagi axborot to‘plamining xususiyatlarini bilishida.
Axborot madaniyati kibernetika, informatika, axborot naza- riyasi, matematika,
ma’lumotlar bazasini loyihalash nazariyasi va boshqa fanlarning bilimlariga tayangan
holda paydo bo‘ladi. Axborot madaniyatining tarkibiy qismi bu yangi axborot
texnologiyalarini bilishdan va ularni qo‘llashdan iborat bo‘ladi.
Jamiyatning axborot imkoniyatlari :
•Axborot zaxiralari
•Axborot mahsulotlari va xizmat ko‘rsatish
•Axborot mahsulotlari va xizmat ko‘rsatish bozori
Axborot zahiralari.
Moddiy ishlab chiqarishga yo'naltirilgan sanoat jamiyatida bir necha asosiy
10

iqtisodiy zaxira turlari ma’lum, ya’ni:
Moddiy zaxiralar — ijtimoiy mahsulot ishlab chiqarish jarayonida foydalanish
uchun mo’ljallangan mehnat predmetlari yig'indisidir, masalan, xomashyo,
materiallar, yoqilg‘i, energiya, yarimtayyor mahsulotlar, detallar va hokazolar.
Tabiiy zaxiralar — kishilarning moddiy va ma’naviy ehtiyoj- larini qondirish
uchun jamiyat tomonidan foydalaniladigan tabiat obyektlari, sharoitlaridir.
Mehnat zaxiralari — jamiyatda ishlash uchun umumiy ma’lu- mot va kasbiy
bilimlarga ega kishilardir.
Moliyaviy zaxiralar — davlat yoki tijorat tuzilmalari ixtiyorida bo‘lgan pul
mablag‘laridir.
Energetika zaxiralari — energiya quwati mavjud mahsulotlar, masalan, ko‘mir,
neftp mahsulotlari, gaz, gidroenergiya, elektr energiyasi va hokazolar.
Axborotlashgan jamiyatda yuqorida ko‘rsatilgan an’anaviy zaxiralarga nisbatan
axborot zaxiralariga e’tibor ortadi. Axborot zaxiralari awal ham mavjud bo'lsa ham,
ularni iqtisodiy yoki boshqa kategoriyaga kiritish, ta’rif berish kabi ishlar
bajarilmagan edi.
Jamiyatni axborotlashtirishda muhim tushunchalardan biri axborot zaxiralari
tushunchasidir. Axborot zaxirasi tushunchasiga oid bir nechta maqolalar,
monografiyalar va boshqa ishlan malar yozilgan. Bularga asoslanib, quyidagi ta’rifni
keltiramiz.
Axborot zaxiralari — hujjatlar va hujyatlar to‘plamlari, axborot tizimlari
(kutubxona, arxiv, fond, ma’lumotlar banklari, boshqa axborot tizimlari)dagi hujjatlar
va hujjatlar to‘plamlaridir.
Axborot zaxiralaridan axborot mahsulotlarini yaratishda manba sifatida
foydalaniladi. Axborot mahsuloti insonning aqliy faoliyati natijasi bo‘lib, u fizik
xususiyatga ega bo‘lgan hujjatlar, maqolalar, dasturlar, kitoblar va boshqalar
ko'rinishida ifodalangan bo‘lishi kerak.
Axborot mahsuloti — muayyan va mavhum shakllarda tarqatish uchun ishlab
chiqaruvchi tomonidan tayyorlangan axborotlar to‘plamidir.
Axborot mahsuloti boshqa mahsulotlar kabi xizmat ko‘rsatish usuli bilan
11

tarqatiladi.
Xizmat ko‘rsatish — inson va tashkilotlarning turli xil mahsulotlarga bo‘lgan
ehtiyojini qondirish maqsadida odamlarning va muassasalarning ishlab chiqarishga
qaratilmagan faoliyati natijasidir.
Axborot xizmat ko‘rsatish — axborot mahsulotlarini foydalanuvchiga yetkazib
berish va undan olish xizmatidir.
Axborot xizmat ko'rsatish ma’lumotlar bazasi bo‘lgandagina kompyuter yoki
kompyutersiz shakllarida tashkil qilinadi.
1.2. K ompyuterning dastur ta’minoti haqida ma’lumotlar
Kompyuterning ishlashi uchun zarur bo’lgan barcha dasturlarni bir so’z bilan
dastur ta’minoti deb yuritiladi. Dastur ta’minoti:
- sistemali dasturlar;
- amaliy dasturlar;
- dasturlash tillari va boshqalarga bo’linadi.
Sistemali dasturlar kompyuterning barcha qurilmalarini, sistemalarini o’z’aro
bog’liqli holda ishlashini, hamda foydalanuvchi bilan kompyuter orasidagi muloqotni
osonlikcha tashkil etishni ta’minlaydi.
Kompyuterni mikroelektron (fizik) va dasturiy manbalarini samarali
taqsimlash, boshqarish uchun mo’ljallangan o’ta yuqori satxdagi dasturga operasion
sistema deyiladi. Sistemali dasturlar turiga operatsion sistemalar kiradi.
Hozirgi kungacha turli operatsion sistemalar yaratilgan bo’lib, ularga misol
tariqasida MS DOS, UNIX, DRD, WARP, Windows XP, Macintosh va boshqalarni
keltirib o’tish mumkin.
Amaliy yoki standart dasturlar foydalanuvchi tomonidan ma’lum bir turdagi
ishni bajarishda qo’llaniladigan dasturlar to’plamidir. Boshqacha aytganda ular
qatoriga Microsoft office dasturlari paketini keltirish mumkin. Bu dasturlar paketiga
MS Word, MS Excel, MS Access, Power Point va boshqalar kiradilar.
Dasturlash tillari foydalanuvchi uchun istalgan bir masalani dastur tuzish
orqali kompyuterda hal etish imkonini beradi. Dasturlash tillari qatoriga Beysik,
Paskal, Ada, Prolog, SI, Delphi, Clipper, FoxPro, Oracle, HTML, Visual Basic for
12

$Aplication va boshqalar kiradi. Fizik, matematik masalalarga dastur tuzishda asosan o’quv jarayoni uchun muljallangan dasturlash tillari Beysik, Paskal, SI, Delphilardan keng foydalaniladi. Iqtisodiy masalalarni hal etishda Clipper, FoxPro, Oraclelarni ishlatish maqsadga muvofiq. HTML, Front Page, Java Script, Visual Basic for Aplication tillari kompyuter uchun Web sahifalar, elektron ma’ruzalar va qo’llanmalar yaratishda ishlatilishi mumkin. Shaxsiy kompyuterlar uchun operatsion sistemalar. Shaxsiy kompyuterning ishlashi uchun eng avvalo uning xotirasida operatsion sistema qismlari o’rnatilgan bo’lishi lozim. Dastlabki paytlarda sakkiz razryadli shaxsiy kompyuterlar yaratilgan bo’lib, ular uchun birinchi operatsion sistema CP/M-80 (Control Programm for Microcomputers, ya‘ni mikrokompyuterlar uchun boshqaruvchi dasturlar) nomi bilan yuritilgan. Microsoft (Maykrosoft) kompaniyaining asoschisi va prezidenti Bill Geyts rahbarligidagi bir guruh mutaxassislar tomonidan 16 razryadli shaxsiy kompyuterlar uchun MS DOS (Microsoft Disk Operation System-Maykrosoftning Diskli Operatsion Sistemasi) 1981 yilda yaratildi. Keyingi paytlarda bu operatsion sistemaga o’zgartirishlar, qo’shimchalar kiritilib, tez-tez yangilandi va bir qancha versiya (variant) lari kompyuterlarda qo’llanilmoqda. MS DOS shaxsiy kompyuter ishga tushirilishi zahoti avtomatik tarzda uning tezkor xotirasiga yuklanadi. Yuklash jarayoni muvaffaqiyatli tugallansa, ekranda C:\  ko’rinishidagi taklif belgisi chiqadi. Bunday belgi joylashgan satrga buyruqlar satri deyiladi. Klaviatura yordamida foydalanuvchi tomonidan kiritiladigan barcha buyruqlar shu satrda yoziladi va har bir buyruq “Enter” klavishini bosish bilan yakunlanadi. Foydalanuvchi biron bir axborotni MS DOS ning buyruqlaridan foydalanib kompyuterda saqlashi, zarur bo’lganda uni o’zgartirishi, qog’ozlarda chop etishi va boshqa ishlarni amalga oshirishi mumkin. Ixtiyoriy belgilar ketma-ketligining xotirada biror nom bilan saqlangan sohaga fayl deb yuritiladi. Faylning to’liq nomi ikki qismdan iborat bo’lib, unda fayl nomi va nuqta bilan ajratib yozilgan faylning kengaytmasi yoziladi. Masalan, Command.com, 13$

autoexe.bat, system.com, matematik.bas, amaliy.txt, fizik.pas, biolog.tx1, io.sys va
boshqalar.
Bu yerda Command, autoexe, system, matematik, amaliy, fizik, biolog, io lar
faylning nomlari deyiladi. com, bat, bas, txt, pas, tx1 va sys lar esa faylning
kengaytmalaridir. Fayl atributlari deganda, faylning nomi, turi, hosil qilingan sanasi
va vaqti tushuniladi.
Papka (Katalog) ham fayl singari nomlanadi. Ammo unda kengaytma
bo’lmaydi.
1998 yilning 1 martida Microsoft firmasi tomonidan Windows-XP operatsion
sistema yaratilgan bo’lib, u eng mukammal operatsion sistemalardan biri sifatida
zamonaviy professional shaxsiy kompyuterlarda qo’llaniladi.
Windows-XP operatsion sistemasi vinchesterning sistema fayllar sohasida
joylashib, kompyuter elektr tarmoqqa qo’shilishi bilan Windows-XP ning avtomatik
ishga tushishi ko’zatiladi va foydalanuvchi uchun uning barcha imkoniyatlari
mujassam bo’ladi.
Windows XP foydalanuvchi ixtiyoriga quyidagi imkoniyatlarni tavsiya etadi:
Dasturlarni ishga tushurish, hujjatlarni ochish, saqlash, disklar bilan ishlash,
server, tarmoqlar bilan ishlashni juda oson amalga oshirish va boshqalar.
1.3 Pedagogik texnologiya konsepsiyasining rivojlanish tarixi
Hozirgi kunda ta ’ lim jarayonida zamonaviy axborot va pedagogik
texnologiyalaridan samarali foydalanish har bir o ’ qituvchining asosiy vazifasi bo ’ lib
qolmoqda .
Bugun malakatimiz istiqloli sharofati tufayli barcha fan sohalarini
rivojlangan davlatlarda to ‘ plangan tajribalar asosida tahlil qilish va yanada
takomillashtirish imkoniyatlari mavjud . Umuminsoniy qadriyatlarni ijodiy o‘rganish
va hayotimizga tatbiq etish davri keldi. Milliy dasturda ta’kidlanganidek, yaqin
kelajakda «kadrlar tayyorlash sohasidagi hamkorlikning xalqaro huquqiy bazasi
yaratiladi, xalqaro hamkorlikning ustivor yo‘nalishlari ro‘yobga chiqariladi, xalqaro
ta’lim tizimlari rivojlantiriladi» .
14

Bu faslda biz pedagogik texnologiya nazariyasining v u judga kelishi va
rivojlanishi tarixiga nazar tashlaymiz.
30-yillarda «pedagogik texnika» tushunchasi maxsus adabiyotlarda paydo
bo‘ldi va u o‘quv mashg‘ulotlarini aniq va samarali tashkil etishga yo‘naltirilgan usul
va vositalar yig‘indisi sifatida qaraldi. Shuningdek, bu davrda PT deb o‘quv va
laboratoriya jihozlari bilan muomala qilishni uddalash, ko‘rgazmali qurollardan
foydalanish tushunildi.
40-50-yillarda o‘quv jarayoniga o‘qitishning texnik vositalarini joriy etish davri
boshlandi. Ayniqsa kino, radio, nazorat vositalari, ulardan foydalanish metodikasi
PTga tenglashtirildi.
60-yillarning o‘rtalarida bu tushuncha mazmuni chet el pedagogik nashrlarda
keng muhokamaga tortildi. 1961 yildan boshlab AQShda «Pedagogik texnologiya»
(Educational Technol-ogy), 1964 yildan Angliyada «Pedagogik texnologiya va
dasturli ta’lim» (Technology and programmed Learning). Yaponiyada esa 1965
yildan «Pedagogik texnologiya» (Educational Technology) jurnallari chop etila
boshlandi. 1971 yilda xudi shu nomli jurnal Italiyada chiqarila boshlandi.
PT muammosining o‘ta dolzarbligi hisobga olinib, uning ilmiy asoslarini tadqiq
qilish maqsadida maxsus korxonalar tuzildi. Misol uchun, 1967 yilda Angliyada
pedagogik texnologiya Milliy Kengashi (National council for Educational
Technology) tashkil etildi va 1970 yildan boshlab «Pedagogik texnologiya jurnali»
(Journal of Educational Technology) chiqa boshladi. AQShning qator universitetlari
va ilmiy markazlarida ham PT muammolariga jiddiy e’tibor berildi. 1971 yilda
maxsus «Kommunikatsiya va texnologiya Assotsiatsiya»si (Association for
Educational Communications and Technology) faoliyat ko‘rsata boshladi. Hozirgi
kunda bu tashkilotning barcha shtatlarda va Kanadada 50 dan ziyod filiallari ishlab
turibdi.
Yaponiyada PT muammolari bilan to‘rtta ilmiy jamiyat shug‘ullanmoqda, faol
harakatdagi pedagogik texnologiya Markaziy Kengashining 22 ta davlat
universitetlarida markazlari mavjud. Har uch oyda yapon tilida chiqadigan
«Pedagogik texnologiya sohasidagi tadqiqotlar» (Educational Technology Research)
15

jurnallarida yirik olimlarning ilmiy ishlari o‘z o‘rnini topmoqda. Yaqinda
Umumyapon pedagogik texnologiya Markaziy Kengashi (The Japanese Council of
Technology Centers) tuzilib, bu sohada xalqaro aloqalar o‘rnatish ishlari bilan mahur.
Didaktikaning bu yo‘nalishiga e’tibor nihoyatda oshib borishini 70-yillarda
o‘tkazilgan qator xalqaro konferensiyalar tasdiqlaydi. Shunday xalqaro
konferensiyalar 1966 yildan boshlab har yili bahorda Angliyada o‘tkazilib kelinadi va
anjuman materiallari «Pedagogik texnologiya jihatlari» (Aspects of Educational Tec-
hnology) nomida nashr qilinadi.
Shu kabi ma’lumotlarni keltirishni g‘arb davlatlari misolida yana ham davom
ettirish mumkin, biroq 1 – chizma bunga ehtiyoj qoldirmaydi. Yuqoridagilarning
o‘ziyoq PT pedagogika nazariyasi va amaliyoti sohasidagi alohida hodisa sifatida
diqqat markazda turganligini, 60-yillardan boshlab chet ellarda yangi yo‘nalish
sifatida shakllanganligini ta’kidlab turibdi. Taxlillarning ko‘rsatishicha, bu davrda PT
ikki yo‘nalishda muhokama qilinadi va rivojlantiriladi: birinchisi – o‘quv jarayoniga
texnik vositalarini qo‘llash bilan bog‘liq bo‘lsa (shu jumladan dasturli ta’limning
texnik vositalari), ikkinchisi – o‘qitish texnologiyasi masalalarini, ya’ni o‘quv
materiallarni tahlil qilishdan tortib ta’lim jarayonini turlicha nashrli va texnik
vositalardan jamuljam foydalangan holda tizimli tashkil etishga qadar bo‘lgan keng
doiradagi muammolarni qamrab oladi.
1.4 Pedagogik texnologiyaning ilmiy asoslari.
O‘zbekistonda ta’lim – tarbiya sohasini isloh qilishning asosiy omillaridan biri
“shaxs manfaati va ta’lim ustivorligi”dir. Bu omil davlatimizning ijtimoiy siyosatini
belgilab berganligi tufayli ta’limning yangi modeli yaratildi.
Prezidentimiz Islom Karimov tomonidan bu modelni amalga oshirish bilan
hayotimiz jabhalarida ro‘y beradigan “portlash effekti” natijalari ro‘yi-rost ko‘rsatib
berildi, ya’ni:
-ijtimoiy-siyosiy iqlimga ijobiy ta’sir qiladi va natijada mamlakatimizdagi
mavjud muhit butunlay o‘zgaradi.;
- insonning hayotdan o‘z o‘rnini topish jarayoni tezlashadi;
- jamiyatda mustaqil fikrlovchi erkin shaxsning shakllanishiga olib keladi;
16

- jamiyatimizning potensial kuchlarini ro‘yobga chiqarishda juda katta ahamiyat
kasb etadi;
- fuqarolik jamiyati qurishni ta’minlaydi, model vositasida dunyodan munosib
o‘rin olishga, o‘zbek nomini yanada keng yoyib tarannum etishga erishiladi
«Portlash effekti» sari shijoat bilan qadam tashlash, yo‘llarda uchraydigan
qiyinchiliklarni bosqichma-bosqich va izchil hal etish masalalari nafaqat pedagog
nazariyachi va amaliyotchilarni junbushga keltiradi, balki jamiyatimizni to‘liq
pedagoglashtirish muammosini ijtimoiy buyurtma sifatida keltirib chiqaradi. Demak,
jamiyatimizning har bir fuqarosini tarbiya asoslari bilan tanishtirish, yosh avlodni
barkamol inson qilib voyaga yetkazish jarayonini yangi pedagogik «qurol» va
vositalar bilan ta’minlash davr taqazosidir.
Pedagogik texnologiya (PT) – shunday bilimlar sohasiki, ular yordamida 3 –
ming yillikda davlatimiz ta’lim sohasida tub burilishlar yuz beradi, o‘qituvchi
faoliyati yangilanadi, talaba yoshlarda hurfikrlilik, bilimga chanqoqlik, vatanga mehr-
muhabbat, insonparvarlik tuyg‘ulari tizimli ravishda shakllantiriladi.
Ma’lumotlilik asosida yotuvchi bosh g‘oya ham tabiat va inson uzviyligini
anglab yetadigan, avtoritar va soxta tafakkurlash usulidan voz kechgan, sabrbardoshli,
qanoatli, o‘zgalar fikrini hurmatlaydigan, milliy-madaniy va umuminsoniy qadriyatlar
kabi shaxs sifatlarini shakllan-tirishni ko‘zda tutgan insonparvarlik hisoblanadi. Bu
masalaning yechimi qaysi darajada ta’limni texnologiyalashtirish bilan bog‘liq?
Dastlab «texnologiya» tushunchasiga aniqlik kiritaylik. Bu so‘z tenikaviy
taraqqiyot bilan bog‘liq holda fanga 1872 yilda kirib keldi va yunoncha ikki so‘zdan
– «texnos» (techne) – san’at, hunar va «logos» (logos) – fan so‘zlaridan tashkil topib
«hunar fani» ma’nosini anglatadi. Biroq bu ifoda zamonaviy texnologik jarayonni
to‘liq tavsiflab berolmaydi. Texnologik jarayon har doim zaruriy vositalar va
sharoitlardan foydalangan holda amallarni (operatsiyalarni) muayyan ketma-ketlikda
bajarishni ko‘zda tutadi. Yanada aniqroq aytadigan bo‘lsak, texnologik jarayon – bu
mehnat qurollari bilan mehnat obyektlari (xom ashyo)ga bosqichma-bosqich ta’sir
etish natijasida mahsulot yaratish borasidagi ishchi (ishchi-mashina)-ning faoliyatidir.
Ana shu ta’rifni tadqiqot mavzusiga ko‘chirish mumkin, ya’ni: PT – bu o‘qituvchi
17

(tarbiyachi)ning o‘qitish (tarbiya) vositalari yordamida o‘quvchi(talaba)larga
muayyan sharoitda ta’sir ko‘rsatishi va aks ta’sir mahsuli sifatida ularda oldindan
belgilangan shaxs sifatlarining jadal shakllanishini kafolatlaydigan jarayondir.
Yuqorida keltirilgan ta’rifdan ko‘rinib turibdiki, PT tushunchasini izohlashda
texnologiya jarayoni asos qilib olindi. Aslini olganda ham bu tushunchaga berilgan
ta’riflar soni pedagogik adabiyotlarda nihoyatda ko‘pdir. Pedagogik nashrlarda
«texnologiya» atamasining xilma-xil ko‘rinishlarini uchratish mumkin: «o‘qitish
texnologiyasi», «o‘quv jarayoni texnologiyasi», «ma’lumot texnologiyasi» va hokazo.
O‘qitish texnologiyasi PTga yaqin tushuncha bo‘lsa-da, aynan o‘xshash
ma’noni anglatmaydi, chunki u ma’lum predmet, mavzu va savollar doirasidagi aniq
o‘quv materialini o‘zlashtirish yo‘lini muayyan texnologiya atrofida ifoda etadi. U
ko‘proq xususiy metodika bilan bir jinslidir.
PT esa ma’lumot texnologiyasini joriy etish taktikasini ifodalaydi va
«o‘qituvchi – moddiy muhit – o‘quvchi (talaba)» funksional tizim qonuniyatlariga
tegishli bilimlar asosida quriladi.
Hozirgi kunda o‘qituvchilar metodikani ko‘p hollarda texnologiyadan ajrata
olmayaptilar. Shu boisdan bu tushunchalar-ni aniqlashtirish kerak bo‘ladi. Metodika
o‘quv jarayonini tashkil etish va o‘tkazish bo‘yicha tavsiyalar majmuasidan iborat.
Metodikadan ko‘zlangan aniq maqsad predmet mavzulariga oid nazariyalarni aniq
hodisalar tekisligiga ko‘chirishdir. Misol uchun, gaz qonunlari tushunchalarini
shakllantirish metodikasi yoki energiyaning saqlanish qonunini fizika kursining elektr
bo‘limida qo‘llash metodikasi va h.k.
PT o‘qitish jarayonining o‘zaro bog‘liq qismlarini tashki-liy jihatdan tartibga
keltirish, bosqichlarini qurish, ularni joriy etish shartlarini aniqlash, mavjud
imkoniyatlarni hi-sobga olgan holda belgilangan maqsadga erishishini ta’minlay-di.
Yoxud PT o‘qituvchining kasbiy faoliyatini yangilovchi va ta’limda yakuniy natijani
kafolatlaydigan muolajalar yig‘in-disidir. Texnologiya o‘zining egiluvchanligi,
natijalarning turg‘unligi, samaradorligi, oldindan loyihalanish zarurati bilan
metodikadan farqlanib turadi.
18

Shu bilan birgalikda ma’lum vaqt davomida PT o‘quv jarayonini texnik
vositalar yordamida amalga oshirish, deb qarab kelinadi. Faqat 70-yillardan boshlab
pedagogik adabiyotlarda bu tushunchaning mohiyati yangicha talqin etila boshlandi.
Yapon olimi T.Sakamoto tomonidan «o‘qitish texnologiyasi - bu o‘qitishning
maqbulligini ta’minlovchi yo‘l-yo‘riqlar tizimi bilan bog‘liq bilimlar sohasi» ekanligi
e’tirof etiladi.
Obyektiv borliqni o‘rganishning tizimli yondashish metodi fanda keng
ko‘lamda qo‘llanilgach, uning ta’siri ostida asta-sekinlik bilan PT mohiyatiga ham
aniqlik kiritildi: rus olimasi N.F.Talizina texnologiyani «belgilangan o‘quv
maqsadiga erishishning oqilona usullarini aniqlashdan iborat»deb tushuntiradi.
Shuningdek, olima zamonaviy o‘qitish texnologiya-si haqida fikr yuritib, uni alohida
fan sifatida qarash lozimligini o‘qtiradi: «O‘qitish texnologiyasi – bu o‘quv jarayonini
nima real tavsiflasa o‘sha, o‘qituvchiga o‘rnatilgan maqsadlarga erishish uchun
nimaga tayanish zarur bo‘lsa o‘sha» Bu alohida fan .
PTni fan sifatida e’tirof etish G.K.Selevko tomonidan ham ma’qullandi:
«Pedagogik texnologiya o‘qitishning birmuncha oqilona yo‘llarini tadqiq qiluvchi fan
sifatida ham, ta’limda qo‘llaniladigan usullar, prinsiplar va regulyativlar sifatida ham,
real o‘qitish jarayoni sifatida ham mavjuddir» . Olimning ta’kidlashicha «pedagogik
texnologiya» tushunchasi ta’lim amaliyotida uch iyerarxik darajada ishlatiladi:
Umumpedagogik (umumdedaktik) daraja; umumpedagogik (umumdidaktik,
umumtarbiyaviy) texnologiya ma’lum mintaqada, o‘quv yurtida, ma’lum o‘qitish
bosqichida yaxlit ta’lim jarayonini tavsiflaydi.
Xususiy metodik (predmetli) daraja: xususiy predmetli PT «xususiy metodika»
ma’nosida qo‘llaniladi, ya’ni ta’lim va tarbiyaning aniq mazmunini joriy etish
metodlari va vositalari yig‘indisi sifatida bir predmet, sinf, o‘qituvchi doirasida
qo‘llaniladi (fanlarni o‘qitish metodikasi, o‘qituvchi, tarbiyachining ishlash
metodikasi).
Lokal (modulli) daraja: lokal texnologiya o‘zida o‘quv-tarbiyaviy jarayonning ayrim
qismlarini, xususiy didaktik va tarbiyaviy masalalar yechimini o‘zida
mujassamlashtiradi (alohida faoliyat turlari texnologiyasi, tushunchalarni
19

shakllantirish, alohida shaxs sifatlarini tarbiyalash, dars texnologiyasi, Yangi
bilimlarni egallash, mustaqil ishlash texnologiyasi va boshqa).
I.Y.Lernerning fikricha, PT – «o‘quvchilar harakatlarida aks etgan o‘qitish
natijalari orqali ishonchli anglab olinadigan va Aniqlanadigan maqsadni ifodalashni
taqazo etadi» .
Yuqorida keltirilgan ta’riflardan ko‘rinib turibdiki, PT belgilangan boshlang‘ich
maqsad va mazmun asosida o‘quv jarayonini loyihalash sifatida talqin etilayapti. Bu
bir jihatdan to‘g‘ri, lekin teranroq fikr yuritilsa uning bir yoqlamaligi ko‘zga yaqqol
tashlanadi yoki bunday yondashuvlarda o‘quvchi shaxsi inkor etilayapti. Bu
kamchilikni birinchi bo‘lib akademik V.P.Bespalko payqadi va o‘zining yirik asarida
«PT – bu o‘qituvchi mahoratiga bog‘liq bo‘lmagan holda pedagogik muvaffaqiyatni
kafolatlay oladigan o‘quvchi shaxsini shakllantirish jarayonining loyihasidir» deb
ta’rifladi .
Bu ta’rif mazmunidan muhim ilmiy prinsiplarni alohida ajratib ko‘rsatish mumkin:
- PT o‘quvchi (talaba)larda ma’lum ijtimoiy tajriba elementlarini shakllantirish
uchun loyihalanadi;
- loyihalangan tayyor texnologiyani amalga oshirish fan o‘qituvchisidan katta
mahorat talab etmaydi;
- yakuniy natija, albatta, kafolatlanadi.
PT tushunchasini oydinlashtirishga qaratilgan ta’riflarning xilma-xilligi, bir
tomondan, rivojlangan mamlakatlarda bu mavzuning u yoki bu darajada
yechilganligini ko‘rsatsa, ikkinchi tomondan, PTni amaliyotga joriy etishga bo‘lgan
urinishlar natijasini ifodalaydi.
Qator yillar davomida PT nazariyasi va amaliyoti bir-biriga bog‘liq bo‘lmagan
holda o‘rganilib kelindi. Natijada o‘qitish jarayonini takomillashtirishga yoki
o‘quvchilarning bilish faoliyatini rivojlantirishga qaratilgan u yoki bu ilg‘or
metodikalar texnologiyalar darajasiga ko‘tarila olmay asta-sekinlik bilan o‘z
mavqeini yo‘qotib pedagogika fanidan uzoqlashib ketmoqdalar. Misol uchun, 60-
yillarda katta shov-shuvga sabab bo‘lgan «Dasturli ta’lim» (Programmirovannoye
20

obucheniye) yoki 70-yillarda sobiq ittifoq miqyosidagi «Shatalovchilik harakat»ini
eslash kifoya.
Bugungi kunda mamlakatimizda mutaxassislarning ilmiy salohiyatini
birlashtirishga imkoniyatlar yetarli. Nazariya va amaliyot birligining ta’minlanishi
PTning asl mohiyatini aniqlashga yo‘l ochadi. Fikrimizcha, yangi PT pedagogika
fanining alohida tarmog‘i sifatida yoki faqat ta’lim amaliyotini maqbullashtirishga
yo‘naltirilgan tizim deb qarash mumkin emas. PT bu sohadagi nazariy va amaliy
izlanishlarni birlashtirish doirasidagi faoliyatni aks ettiradi.
Darvoqe, PTga «yangi» so‘zni qo‘shib ishlatilishi nazariyachi olimlar va
o‘qituvchilarni bir qadar o‘ylantirib qo‘ydi, endilikda ta’lim-tarbiya jarayonini
loyihalashga eskicha yondashish mumkin emasligini anglashga harakat qilmoqdalar.
Shunday ekan, «yangi PT» nimani anglatadi? Bu savolning yechimini izohlashga
harakat hilamiz.
Birinchidan, PT ta’lim (tarbiya) jarayoni uchun loyihalanadi va belgilangan
maqsadni yechishga qaratiladi. Binobarin, har bir jamiyat shaxsni shakllantirish
maqsadini aniq belgilab beradi va shunga mos holda ma’lum pedagogik tizim
(maktab, kollej, oliy o‘quv yurti) mavjud bo‘ladi. Bu tizimga uzluksiz ravishda
ijtimoiy buyurtma o‘z ta’sirini o‘tkazadi va ta’lim-tarbiya maqsadini umumiy holda
belgilab beradi. «Maqsad» esa pedagogik tizimning qolgan elementlarini o‘z
navbatida yangilash zaruratini keltirib chiqaradi.
Kadrlar tayyorlash milliy dasturi ta’lim-tarbiyaning maqsadini yangi
yo‘nalishga burdi, ya’ni: «o‘tmishdan qolgan mafkuraviy qarashlar va sarqitdan to‘la
xolis etish, rivojlangan demokratik davlatlar darajasida yuksak ma’naviy va ahloqiy
talablarga javob beradigan yuqori malakali kadrlar tayyorlash» deb belgilanadi.
Demak, ta’lim-tarbiyaning maqsadi butunlay yangilandi, unga mos holda
mazmunning ham, pedagogik jarayonning ham yangilanishi tabiiydir.
Ikkinchidan, fan va texnikaning fivojlanishi bilan inson faoliyati chegarasi
nihoyatda kengayib boryapti, auditoriyaga o‘qitish imkoniyatlari katta bo‘lgan yangi
texnologiyalar (sanoat, qishloq xo‘jaligi, elektron, axborot va boshqa) kirib
kelmoqda. Ro‘y berayotgan sifatiy o‘zgarishlar shundan dalolat beradiki, endilikda
21

«o‘rganish»ning birlamchi jarayonlari an’anaviy metodika va o‘qitish vositalari
romiga sig‘may, o‘qituvchining individual qobiliyatlariga mos kelmay qoldi. Yangi
metodikalarni talab etadigan va ta’lim jarayonining ajralmas qismiga aylanib
borayotgan va unga o‘zining ma’lum xususiyatlarini joriy etadigan yangi texnikaviy,
axborotli, poligrafik, audiovizualli vositalar mavjudki, ular yangi PTni real voqelikka
aylantiradi.
PT mohiyat jihatdan boshqa tenologiyalar bilan bir safda turadi, chunki ular
ham boshqalari qatori o‘z xususiy sohasiga, metodlari va vositalariga ega, ma’lum
«material» bilan ish ko‘radi. Biroq PT inson ongi bilan bog‘liq bilimlar sohasi sifatida
murakkab va hammaga ham tushunarli bo‘lmagan pedagogik jarayonni ifoda etishi
bilan ishlab chiqarish, biologik, hatto axborotli texnologiyalardan ajralib turadi.
Uning o‘ziga xos tomonlari – tarbiya komponentlarini mujassamlashtirganidir.
PT boshqa sohalardagi texnologik jarayonlar bilan uzluksiz boyib boradi va
an’anaviy o‘quv jarayoniga, uning samarasini oshirishga ta’sir ko‘rsatishning yangi
imkoniyatlarini egallab oladi. Afsuski, bu jarayon hozirgi ta’lim tizimida juda qiyin
kechyapti, haqiqiy kompyuterli PT o‘zining ilmiy ishlanmasini kutyapti:
«kompyuterlarning shu kundagi qo‘llanishi-ekstensivlik xolos: an’anaviy o‘quv
kurslari shunchaki ekran monitoriga joylashtirilyapti».Shu yerda PT va axborot
texnologiyasi o‘rtasidagi o‘zaro munosabatni oydinlashtirish lozim bo‘ladi. Keyingi
vaqtlarda ba’zi bir olimlar (ayniqsa informatika fani vakillari) PTni
axborotlashtirishga qo‘shish yoki tenglashtirish (ba’zan ustun qo‘yish)ni
yoqlamoqdalar. Bu urinishlar agar xato bo‘lmasa, shubhasiz «podadan oldin chang
chiqarishdir». O‘quv-tarbiyaviy jarayonni texnologiyalashtirish tarixiy (ayniqsa XX
asrning ikkinchi yarmidan boshlab) voqelik va jarayondir. Axborotlashtirish bu
jarayondagi inqilobiy «burilish», uning muhim bosqichidir. Oddiy til bilan aytganda
ta’limda axborot texnologiyasi – bu «o‘quvchi-kompyuter» o‘rtasidagi muloqotdir.
Axborotli texnologiya PTning tarkibiy qismi, texnik vositalarning
mukammallashgan zamonaviy turi sifatida ta’lim jarayonida qo‘llanila boshlandi.
Kelajakda iqtisodiy bo‘hronlar ortda qolib o‘quv yurtlari dasturli «mashina» bilan
yetarli darajada ta’minlanadi. Shundagina axborotli texnologiya asosida o‘quvchi
22

(talaba)larning bilish faoliyatini tashkil etish va boshqarish imkoniyati tug‘iladi va u
o‘qituvchining yaqin ko‘makdoshiga aylanadi yoki uning funksiyalarini to‘liq
bajarishi mumkin.
Ta’limni texnologiyalashtirish obyektiv jarayon ekanligini, zamonaviyligi esa
ilmiy-texnik taraqqiyot yo‘nalishi bilan belgilanishini e’tirof etgan holda PTning
o‘ziga xos tomonlari va yaqin kelajakda u bilan bog‘liq vazifalarni belgilashga
harakat qilamiz:
ko‘p bosqichli ta’lim tizimida PTning o‘rnini asoslash va zaruriy tavsiyanomalar
ishlab chiqish:
zamonaviy sanoat, tibbiyot, iqtisodiyot, ekologiya, ergonomiya kabi soha
texnologiyalari bilan PTlarni muntazam ravishda yangilab bori shva
tabaqalashtirilgan yondashuv asosida ularni qo‘llash mezonlarini aniqlash;
istiqboli o‘qitish vositalarini yaratish va ularga tayangan holda ilg‘or PTlarni
loyihalash, amaliyotga joriy etish, ommalashtirish va samarasini aniqlash;
tegishli boshqaruv organlari (Ta’lim markazlari) tomonidan o‘quv muassasalari
faoliyatida yangi PTlarni tatbiq etilishi darajasini nazorat qilish va baholash;
respublikamizdagi oliy (o‘rta maxsus, kasb-hunar, maktab) ta’lim tizimida faoliyat
ko‘rsatayotgan professor-o‘qituvchilarni malaka oshirish va qayta tayyorlash
kurslarida ilg‘or pedagog va axborot texnologiyalari bo‘yicha yangi bilimlar tizimi
bilan qurollantirishni uzluksiz tashkil etish;
respublikamizda faoliyat ko‘rsatayotgan ijodkor o‘qituvchilar ish uslublarini
muntazam o‘rganib bori shva ular tomonidan yaratilgan metodikalarni Yangi
pedagogik texnologiya darajasiga ko‘tarish borasidagi ishlarni amalga oshirish;
o‘qituvchi faoliyatini pedagogik texnologiya qonuniyatlariga moslashtirish
muammolari va boshqalar.

23

II BOB grafik organayzerlar mohiyati va undan foydalanish
2.1 Grafik organayzerlar mohiyati
“ Baliq skeleti” Grafik organayzeri.
Grafik organayzer o’quvchi (talaba)larda mavzu yuzasidan muayyan masala
mohiyatini tasvirlash va yechish qobiliyatini shakllantiradi. Uni qo’llashda o’quvchi
(talaba)larda mantiqiy fikrlash, mavzu mohiyatini yorituvchi tayanch tushuncha,
ma’lumotlarni muayyan tizimga keltirish, ularni tahlil qilish ko’nikmalari rivojlanadi.
Undan foydalanish quyidagicha amalga oshiriladi:
1) O’qituvchi o’quvchi (talaba)larni GOni qo’llash sharti bilan tanishtiradi;
2) O’quvchi (talaba)lar kichik guruhlarga biriktiriladi;
3) Guruhlar topshiriqlarni bajaradi;
4) Guruhlar o’z yechimlarini jamoaga taqdim etadi;
5) Jamoa guruhlarning yechimlari yuzasidan muhokama uyushtiradi.
O’quvchi (talaba)lar topshiriqlarni quyidagi tasvir asosida bajaradi:
1-yechim
(omil) 3-yechim
(omil) 5-yechim
(omill)

4-yechim
24 Tahlil
qilinadigan
muammo

(omil)

2-yechim
(omil)

“ Venn diagrammasi ” Grafik organayzeri .
Grafik organayzer o ’ quvchi ( talaba ) larda mavzuga nisbatan tahliliy
yondashuv , ayrim qismlar negizida mavzuning umumiy mohiyatini o ’ zlashtirish
( sintezlash ) ko ’ nikmalarini hosil qilishga yo ’ naltiradi . U kichik guruhlarni
shakllantirish asosida aniq sxema bo’yicha amlaga oshiriladi.
Yozuv taxtasi o’zaro teng to’rt bo’lakka ajratiladi va har bir bo’lakka quyidagi
sxema chiziladi:
Grafik organayzer o’quvchi (talaba)lar tomonidan o’zlashtirilgan o’zaro yaqin
nazariy bilim, ma’lumot yoki dalillarni qiyosiy tahlil etishga yordam beradi. Undan
muayyan bo’lim yoki boblar bo’yicha yakuniy darslarni tashkil etishda foydalanish
yanada samaralidir.
Uni qo’llash bosqichlari quyidagilardan iborat:

25 1 2
3
O’quvchi (talaba)lar to’rt guruhga
bo’linadi
Yozuv taxtasiga yopshiriqni bajarish
mohiyatini aks ettiruvchi sxema chiziladi
Har bir guruhga o’zlashtirilayotgan mavzu (bo’lim, bob)
yuzadidan alohida topshiriqlar beriladi

Grafik organayzer ni qo’llash jarayonida har bir guruh muayyan mavzuga oid
topshiriqlarni bajaradi. O’quvchi (talaba)larning e’tiborlariga quyidagi jadvalni
taqdim etish mumkin:
Guruhlar Diagrammaning
tartib raqami Topshiriqlar mazmuni
1-guruh 1-diagramma
2-diagramma
3-diagramma
2-guruh 1-diagramma
2-diagramma
3-diagramma
3-guruh 1-diagramma
2-diagramma
3-diagramma
4-guruh 1-diagramma
2-diagramma
3-diagramma
“ Bilaman. Bilishni hohlayman. Bilib oldim(BBB) grafik organayzer
26

Grafik organayzer o’quvchi (talaba)larga muayyan mavzular bo’yicha bilimlari
darajasini baholay olish imkonini beradi. Uni qo’llashda o’quvchi (talaba)lar guruh
yoki jamoada ishlashlari mumkin. guruhda ishlashda mashg’ulot yakunida guruhlar
tomonidan bajarilgan ishlar tahlil qilinadi.
Guruhlar faoliyti quyidagi ko’rinishda tashkil etilishi mumkin:
O’quv faoliyati bevosita yozuv taxtasi yoki ish qog’ozida o’z aksini topgan
quyidagi sxema asosida tashkil etiladi:
Bilaman Bilishni xohlayman Bilib oldim
Grafik organayzerdan foydalanish uch bosqichda amalga oshiriladi:
27Har bir guruh umumiy sxema
asosida o’qituvchi tomonidan
berilgan topshiriqlarni bajaradi;
mashg’ulot yakunida loyiha
bo’yicha guruhlarning
munosabatlari umumlashtiriladi. Guruhlar umumiy sxemaning
alohida bandlari bo’yicha
o’qituvchi tomonidan
berilgan topshiriqlarni
bajarib, g’oyalarni
umumlashtiradi.
O’quvchilarning o’rganilishi
rejalshtirilayotgan mavzu bo’yicha
tushunchalarga egalik darajalari aniqlanadi
O’quvchilarning mavzu bo’yicha mavjud bilimlarini
boyitishga bo’lgan ehtiyojlari o’rganiladi

Bosqichlar bo’yicha amalga oshirilgan harakatlarning tafsiloti quyidagicha:
1) O’quvchi (talaba)lar kichik guruhlarga biriktiriladi;
2) O’quvchi (talaba)larning yangi mavzu bo’yicha tushunchalarga egalik darajasi
o’rganiladi;
3) O’quvchilar tomonidan qayd etilgan tushunchalar loyihaning 1-bandiga yozib
boriladi;
4) O’quvchi (talaba)larning yangi mavzu bo’yicha mavjud bilimlarini boyitishga
bo’lgan ehtiyojlari o’rganiladi;
5) O’quvchi (talaba)larning ehtiyojlari sifatida bayon etilgan tushunchalar
loyihaning 2-bandiga yozib qo’yiladi;
6) O’qituvchi yangi mavzuga oid umumiy ma’limotlardan o’qituvchilarni
xabardor qiladi;
7) O’quvchi (talaba)lar tomonidan o’zlashtirilgan yangi tushunchalar aniqlanadi;
8) Bayon etilgan yangi tushunchalar loyihaning 3-bandiga yozib qo’yiladi;
9) Mashg’ulot yakunida yagona loyiha yaratiladi.
“Jadval” Grafik organayzeri.
Grafik organayzer o’quvchi (talaba)larda o’rganilayotgan mavzu, muhokama
etilayotgan masala yoki muammoning nazariy mohiyatini jadval yordamida aks
ettirish qobiliyatini shakllantirishga xizmat qiladi. Uni qo’llashda o’quvchi (talaba)lar
mavzu (masala, muammo) mohiyatini og’zaki bayon yoki yozma matn ko’rinishida
emas, balki asosiy g’oya, tayanch tushuncha, muhim
jihatlarni jadvalda aniq, qisqa ifodalash ko’nikmalarini o’zlashtiradi.
Mashg’ulotda grafik organayzerni qo’llash bo’yicha o’quvchi (talaba)larga
quyidagi jadval namunasini taqdim etish mumkin:
28O’quvchilar mavzuga oid ma’lumotlar bilan batafsil tanishtiriladi

Mohiyati Ijtimoiy tarbiya turlari
Ma’naviy-
ahloqiy tarbiya Aqliy
tarbiya Jismoniy
tarbiya Estetik
tarbiya Mehnat
tarbiyasi
Maqsadi
Vazifalari
O’ziga xos
jihatlari
“T-Jadval” Grafik organayzeri.
Grafik organayzer tayanch tushunchalarni bir-biri bilan o’zaro solishtirish,
qiyoslash asosida o’rganilayotgan mavzu yoki masalaning muayyan jihatini bir necha
sosiy belgilarga ko’ra batafsil yoritish maqsadida qo’llaniladi. Ko’p hollarda grafik
organayzer mavzu mazmunida yoritiladigan bir necha holatlarning afzallik yoki
kamchiliklarini, samaradotli yoki samarasizligini, bugunki kun va istiqbol uchun
ahamiyatini taqqoslash maqsadida qo’llaniladi.
Texnologiyani qo’llash quyidagi tartibda amalga oshiriladi:
29O’quvchi (talaba)lar e’tiboriga o’rganiladigan mavzu havola etiladi
O’quvchi (talaba)lar GOni qo’llash tartibi bilan tanishtiriladi
O’quvchi (talaba)lar guruh (juftlik)larga biriktiriladi
Belgilangan vaqtda o’quvchilar jadval asosida topshiriqqa ko’ra
qiyoslashni amalga oshiradi (jadvalning chap va o’ng tomonlarida bir-
biriga zid holatlar ko’rsatiladi)
Guruh (juftlik)lar tomonidan to’ldirilgan jadvallar o’zaro solishtiriladi
Masalaning yechimi bo’yicha yakuniy xulosaga kelinib, yagona jadval
shakllantiriladi

2.2. Informatikaning asosiy tushunchalarini o’rgatishda grafik
organayzerlardan foydalanish.
Shaxsga yo’naltirilgan o’qitish dasturlarining maqsadi o’quvchilar yodlab
olishlari uchun tayyor bilimlarni berish emas, balki doimiy ravishda ularning ilmiy
izlanish, ijodkorlik tajribasini boyitib borish, har bir o’quvchi(talaba)da bo’lajak
professional sifatida o’zini tadqiqotchi qilish mexanizmini shakllantirishni nazarda
tutadi. Talabalarni innovatsion faoliyatga jalb etish, ularda ijodiy pedagogik
vazifalarni aniqlash, ta’riflash, tahlil qilish va yechish qobiliyatlarini shaklllantirish,
ya’ni oldin o’zlashtirilgan bilim va ko’nikmalarni yangi vaziyatga ko’chirish, tanish
vaziyatda obyektning yangi funksiyasida muammoni ko’rish, obyekt tuzilishini
aniqlash, yechim alternativasini toppish, oldin o’zlashtirilgan faoliyat turlarini paydo
bo’lgan muammoli vaziyatdagi faoliyatida birgalikda qo’llash, tanqidiy fikrlashni
rivojlantirishdan iborat. Innovatsion ta’lim texnologiyalari bunday pedagogik
vazifalarni samarali amalga oshirish imkonini beradi.
Aniq fanlarni o’qitishda ilg’or pedagogic texnologiyalarning qo’llanishi belgili
muammolar tug’diradi. Buning sababi aniq fanlarda diskussiya, bahs, alternative
g’oyalarni rag’batlantiruvchi mavzular kamdan-kam uchraydi. Aniq fanlar aniq
faktlarga, argumentlarga tayanadi va qo’yilgan masalalarni aniq qoida, formula yoki
algoritm bo’yicha yechishni o’rgatadi. Shu sababli bunday fanlarda ta’lim
oluvchilarning bilimini baholashda ko’pincha reproduktiv test, aniq shablon bo’yicha
misol yechish, aniq algoritm bo’yicha dastur turidagi topshiriqlar beriladi. Albatta,
ta’lim maqsadlarini amalgam oshirishda belgili me’yorlarda bunday topshiriqlar ham
30O’qituvchi guruh (juftlik)larning ishini baholab, mashg’ulotga yakun
yasaydiO’qituvchi jamoa yordamida barcha ishlarni tahlil qilib, eng yaxshi ishni
aniqlaydi

Grafikli organayzerlar (tashkil etuvchilar) - fikriy jarayonlarni ko’rgazmali taqdim etish vositasi
Ma’lumotlarni tarkibiy bo’lib chiqish, o’rganilayotgan
tushuncha (voqea va hodisalar, mavzular) o’rtasidagi
aloqa va o’zaro bog’liqlikni o’rnatish usul va vositalari:
Klaster, Toifalash jadvali, Insert, B.B.B. jadvalizarur, lekin yuqorida aytib o’tilgan zonaviy pedagoglar oldida turgan buyuk
missiyani bajarishimiz uchun, ya’ni ijodiy fikrlashga qodir yoshlrni tarbiyalashiimiz
uchun biz ularga ko’pincha real turmushda uchraydigan vaziyat bilan bog’liq
muammolarni yechish yo’llarini toppish, bu yechimlarning eng optimal bo’ladiganini
tanlash kabi topshiriqlar berishimiz maqsadga muvofiq bo’ladi. O’qituvchining
vazifasi ta’lim oluvchilarga bunday topshiriqlarni bajarish uchun zarur bo’lgan
axborotni toppish texnikasi, tadqiqot vositalariri bilan qurollantirish va jarayonni
boshqarishdan iborat bo’ladi.
Informatika darslarida ta’lim oluvchilarning analitik qobiliyatlari, taqqoslash
orqali mantiqiy aloqalar, umumiy qonuniyatlarni o’rnatish, tizimli fikrlash
qobilitatlari, muammoli masalalar yechish ko’nikmalari rivojlantirish kerak. Buning
uchun fan o’qituvchilari ma’lumotlarni tartiblashtirish, taqqoslash, o’zaro aloqalarni
o’rnatish imkonini beruvchi metodlardan va vositalardan foydalansa bo’ladi. Bunday
qobiliyatni rivojlantirishda grafikli organayzerlar yordam beradi.
Quyida grafikli organayzerlarni Informatika va axborot texnologiyalari,
fanlarini o’qitishda qo’llashga doir misollar keltirilgan.
31

“ Qanday ?” iearxiyali diagramma ta ’ lim oluvchilarning tizimli va ijodiy fikrlash ,
izlanuvchanlik , tashkilotchilk qobiliyatlarini rivojlantiradi . “Qanday?” diagrammasi
muammoni amaliy jihatdan yechish strategiyasini bosqichma bosqich ishlab chiqish
ishlatiladi. Bunda yuqoridan pastga qarab quyi darajada amalga oshiriladigan har bir
bosqich uchun “Bu qanday amalga oshiriladi?” – degan savolga javob berib boriladi.
Diagramma bo’yicha eng pastki bosqichdan yuqoriga qarab harakatlarni
bajarish muammoning yechilishini ta’minlaydi.
Konseptual sxema – o’rganilayotgan vaziyat, hodisa, tushuncha, g’oyalarni bir
necha jihatlari bo’yicha taqqoslash orqali tizimli fikrlash, ma’lumotlarni tuzilmaga
keltirish, tartiblashtirish ko’nikmalarini rivojlantiradi.
Operats
ion
sistemal
ari Xarakteristikalari, toifalari, ajralib turadigan belgilari
Foydalanuvchi
interfeysi Masalalar yechish Programmalararo aloqa
MS
DOS - Buyruqlar, fayl,
kataloglarning
aniq nomlarini
xotiramizda
saqlashimiz
shart.
- Kiritish
klaviaturada
terish orqali.
- Bir
foydalanuvchi.
- Maxsus
bilimlar talab
etiladi - Bir masalali.
- Operatsion
sistema
o’rnatish.
- “Qo’ldan”
dasturlash.
- … - Bir-biri bilan
aloqa yo’q.
- …
WIND
OWS - Do’stona
interfeys.
Rangli,
grafikali
dizayn. Oynalar
universal,
ishlash oson.
- Disk, fayl,
kataloglar - Ko’p masalali.
- Har xil amaliy
programmalar
paketi.
- Vizual
dasturlash
- … - OLE funksiyasi
(programmalararo
almashuv buferi).
- Bir
programmadan
boshqasiga o’tish
oson.
32

Muammoni aniqlash va uni keltirib chiquvchi kichik muammolarga bo’lib yechish usuli.
Tizimli fikrlash ma’lumotlarni strykturalash, tartiblashtirish, tahlil qilish, faktlarning o’zaro bog’liqliklarini o’rnatishga yordam beradi. Xulosa chiqarish va yechimlar qabul qilish ko’nikmalarini rivojlantiradi.
Talaba – o’quvchilar organayzerini chizish qoidalari bilan tanishdi. Keyin kichik guruhlarda “Baliq”ning boshida yozilgan muammoni mayda muammolarga ajratadi va ularni “baliq”ning yuqoridagi yuzgichlariga yozadi.
Har bir kichik muammoga aniq faktlar, dalillar keltiradi va ularni baliqning pastki yuzgichlariga yozadi
Kichik guruhlar birlashadi va sxemalarni taqqoslaydi, birgalikda muhokama qiladi. Ish natijalarini yakuniy sxemaga keltiradi
Guruh taqdimotiro’yhati
chiqariladi.
- Buyruqlar mish
orqali
bajariladi.
- Ko’rgazmalik,
multimedia.
- Internetga
chiqish.
- Ko’p
foydalanuvchili
.
“Baliq skeleti” grafikali organayzerlardan foydalanish.
“Baliq skeleti” organayzeridan foydalanishga misol qilib quyidagi sxemani taqdim
etamiz. Bunday topshiriqlarni mustaqil bajarish uchun “case study” sifatida yakka
tartibda yoki kichik guruhlarda bajarish uchun topshirish mumkin.
“POWER” Kompyuter qayta
knopkasini Monitor ishga yuklanayapti Kompyuter qayta
33

Kompyuter ishlamayapti bosganda ishga tushirilmayapti yuklanishda qotib
tushirilmaydi qoldi
(qora fon, oq yozuv)
Blok pitaniya CPU qizib ketadi Bios to’g’ri
ishlamaydi Yaxshi qo’shilmagan Yoki o’rnatilmagan
Yoki Yoki Operativ xotira Yoki
Knopka ishlamaydi Videokarta to’g’ri ishlamaydi Qurilmalar bir-biriga
Yoki o’rnatilmagan Yoki mos emas
Matplata yaxshi Operativ xotiralar Yoki
qo’shilmagan bir-biriga mos kelmayapdi DDR yoki HDD buzilgan
2.3. “ Takrorlash operatorlari” mavzusini o’qitish.

Ma’lumki, o’rta umumiy ta’lim maktablari, kasb- hunar kollejlari, akademik
litseylarda informatika va axborot texnologiyalariga oid bir qator fanlar o‘qitiladi.
Unda dasturlash asoslarini o’qitish ham ko’da tutilgan. Paskal, Delphi, C++
dasturlash tillari shular jumlasidandir. Bularni o‘qitishda ayrim muammoli
vaziyatlarga duch kelinadi. Bunday vaziyatlar sifatida mavzuni yoritib berish, dars
jarayonini qiziqarli tashkil etish, darsga nisbatan o’quvchi( talaba)larda qiziqish
uyg‘otish va boshqalarni keltirish mumkin.
O‘qituvchidan ta’lim jarayonda muntazam ravishda mavzuga mos metodlardar,
innovatsion ta’lim texnologiyalarini tatbiq etib borishi lozimi.
Buning uchun o‘qituvchidan yuqori mahorat, nnovatsion ta’lim
texnologiyalarini dars jaronida o’z o’rnida qo‘llashni bilish talab etiladi.
Venn diagrammasi grafik organayzeridan Paskal tilining takrorlash (sikl)
operatorlari” mavzusuni o‘rgatishda qo‘llashni keltiramiz.
34

Agar hisoblash jarayoni, unda ishtirok etadigan miqdorni, har xil qiymatlari
uchun biror matematik bog‘lanishli takrorlanadigan hisoblashlarni o‘z ichiga olsa, u
holda bu jarayon takrorlanuvchi jarayon deb ataladi. Hisoblashlarning
takrorlanadigan qismini sikl (takrorlanish) tanasi , siklda o’zgaradigan o’zgaruvchi esa
sikl parametri deyiladi.
Parametrli sikllar va parametrli sikl operatori. Bu operatorning dasturda
yozilishi quyidagicha bo’ladi:
FOR <sonli o’zgaruvchi> := <1-ifoda> TO <2- ifoda> DO <sikl tanasi>;
Bu yerda FOR (uchun) sikl operatorining boshi deyiladi. <sonli o’zgaruvchi>
- sikl parametri deb yuritiladi va uning o’rniga sonli o’zgaruvchining nomi yoziladi.
<1-ifoda> - sikl parametrning boshlang‘ich qiymati
<2-ifoda> - sikl parametrning chegara qiymati
Bunda o’zgarish qadami +1 ga teng. DO xizmatchi so’zidan keyin siklda
bajariluvchi operatorlar yoziladi. Ular bir nechta bo’lsa, begin va end ichida yoziladi.
Sikl operatori quyidagicha ishlaydi. Dastlab sikl parametriga uning
boshlangich qiymati beriladi, bu qiymat sikl parametrining chegara qiymati bilan
kichik yoki tenglikka taqqoslanadi. Shart qanoantlantirganda sikl tanasi bajariladi va
parametrning qiymatiga o’zgarish qadami 1 qo‘shilib parametrning yangi qiymati
yana uning chegara qiymati bilan yuqoridagidek taqqoslanadi va hakazo. Bu jarayon
parametr qiymati chegara qiymatidan katta bo‘lishi bilan tugallanadi va boshqarish
navbatdagi operatorga uzatiladi.
Yuqoridagi operatorning TO xizmatchi so’zi o’rniga DOWNTO xizmatchi
so’zi yozilsa sikl parametri teskari tartibda -1 qadam bilan o’zgaradi. Uni umumiy
ko’rinishda quyidagicha yozish mumkin:
FOR <sonli o’zgaruvchi>:=<1-ifoda> DOWNTO <2- ifoda> DO <sikl tanasi>;
Sharti oldin sikl operatori. Siklik jarayonlarni dasturlashda shunday hollar
ham uchraydiki, bunda siklning takrorlanishlar soni oldindan aniq bo’lmasligi
mumkin. Ularda faqatgina sikl tamom bo’lish sharti beriladi. Bunday siklik
algoritmlarning dasturlarini tuzish uchun maxsus sharti oldin tekshiriladigan va sharti
keyin tekshiriladigan sikl operatorlari ishlatiladi.
35

Sharti oldin tekshiriladigan sikl operatorining ko’rinishi quyidagicha bo’ladi:
While <shart> Do <sikl tanasi>;
Ma‘lumki, sikl tanasida bittadan ortiq operator bo’lsa ular Begin va End
operatorlarining ichiga olib yoziladi; WHILE - toki degan ma‘noni anglatadi.
Sharti keyin tekshiriladigan sikl operatori. Bu operatorda berilgan shart sikl
tanasini tashkil etuvchi operatordan keyin hisoblanadi va tekshiriladi. Bunday sharti
keyin tekshiriladigan sikl operatorining umumiy ko’rinishi quyidagicha bo’ladi:
REPEAT
<Operatorlar;>
UNTIL <shart>
Bu operator quyidagicha bajariladi. Toki Until xizmatchi so’zidan keyingi
<shart> bajarilmaguncha Repeat xizmatchi so’zidan keyingi <operatorlar>
bajarilaveradi. Agar <shart>ning bajarilishi (ROST) bo’lsa, shu ondayoq boshqarish
keyingi operatorga uzatiladi. REPEAT operatorining bajaradigan amallari WHILE
operatorining bajaradigan amallariga o’xshash, lekin bunda shartni tekshirish kamida
bir marta sikl bajarilib bo’lgandan keyin amalga oshiriladi.
Ma’lumki, Paskal dasturlash tilida uch xil ko‘rinishdagi , ya’ni for, while
do,REPEAT-UNTIL takrorlash operatorlari mavjud bo‘lib, ularning har birining
o‘ziga xos jihatlariga ega. Shu bilan birga o‘xshash jihatlari ham mavjud.
36

Takrorlash operatorlari uchun Venn diagrammasi grafik organayzeri.
O‘qituvchi mavzuni yoritishda bu jihatlarni aniq tasvirlab berishda Venn
diagrammasi grafik organayzeridan foydalanishi dars jarayonini samarali bo’lishini
ta’minlaydi.Tushuntirishda ko’rgazmalilik amalga oshadi.
O’qituvchi darsni mustahkamlach uchun misollar keltiradi.
Parametrli takrorlash operatoriga misol .
1 dan 100 gacha butun sonlarning yigindisini hisoblash dasturi Natijani S deb
belgilaymiz.
а ) Program hisoblash;
Var i: integer; S: real;
Begin
S:0;
for i:=1 to 100 do S:=S+i;
Write ( ' S', S);
End.
b) Program summa;
Var i: integer; S: real;
37

Begin
S:0;
for i:=100 downto 1 do S:=S + i;
Write ('S', S);
End.
Yuqoridagi a) va b) dasturlarning natijasi bir xil bo’ladi. Takrorlanishlar soni
oldindan ma‘lum bo’lgan sikllarni tashkil etishda ham FOR operatoridan foydalanish
mumkin. Biror y=f(x) funktsiyani argumentning aniq bir [a; b] oralirda h qadam
bilan o’zgarishi natijasida hosil bo’ladigan qiymatlarini hisoblash zarur bo’lganda
argumentning har bir qiymatida bajariladigan operatorning k takrorlanishlar soni
quyidagicha formula bilan aniqlanadi:
K=[(b-a)/h]+1.
Bunda [ ]- natijaning kasr qismini tashlab yuborish bilan butungacha
yaxlitlashni bildiradi.
Bu formuladan foydalangan holda funktsiyaning qiymatini hisoblovchi dasturni
quyidagicha yozish mumkin:
Program h1;
Var k, i: integer;
a, b, h, у , х : real;
Begin
Read (a, b, h);
x:=a;
k:=trunc ((b-a)/h)+1;
For i:=1 to k DO
Begin
y:=f(x);
writeln (x, y);
x:=x+h;
end; end.
38

Ushbu dasturni kompyuterda bajartirish uchun dasturdagi f(x) funktsiyaning
ko’rinishi foydalanuvchi tomonidan aniq berilishi lozim bo’ladi.
Y=(x 2
-2x+2)/(x-1) funktsiyaning x o’zgaruvchi [-4, +4] oraliqda h=0,2
qadam bilan o’zgargandagi qiymatini hisoblash dasturi tuzilsin. Bunda siklning
takrorlanishlar soni k=[(4-(-4))/0.2]+1=41. Dastur quyidagicha bo’ladi:
Program h2;
Var k, i: integer;
a, b, h, у , х : real;
Begin
Read (a, b, h);
x:=a;
k:=trunc ((b-a)/h)+1;
For i:=1 to k do
Begin
y:= (x*x -2*x+2)/(x-1);
writeln (x, y);
x:=x+h;
end; end.
Ushbu dasturni bajarishda kiritiladigan a, b, h o’zgaruvchilarning qiymatlarini
foydalanuvchi klaviaturadan mos ravishda -4.0, 4.0 va 0.2 sonlarini terib kiritadi.
2-Misol . 1 dan n gacha butun sonlar kvadratlarining yigindisini hisoblovchi
dasturni while operatoridan foydalanib tuzish.
Program toki;
Var i, n: integer;
s: real;
begin
Read (n);
s:0; i:=1;
While i<=n do
Begin
39

s:=s+sqr(i);
i:=i+1;
End;
Write (s);
End.
Misol. 2 dan n gacha bo’lgan juft sonlarni yig’indisini chiqarish dasturini
REPEAT-UNTIL operatorlari yordamida tuzilsin.
Program juft (output);
Var i, n: integer;
Begin
i:0;
Repeat
i:=i+2;
Write (i);
Until i<=n;
End.
Yuqorida keltirilgan misollar bilan dars mustahkamlanadi .
2.4 Mashgulotning metodik ishlanmasi.
Mavzu: Microsoft Windows XP “Ish stoli” tuzilishi va unga o’zgartirish kiritish.
Dars maqsadi:
a)tarbiyaviy maqsadi: o’quvchilarni mehnatga,izlanishga,jamoa bo’lib ishlash,o’zaro
yordam va vazifalarni bajarishga ma’suliyat ko’nikmalarini shakllantirish
b)ta’limiy maqsadi: o’quvchilarga Microsoft Windows XP “Ish stoli” bilan ishlash
haqida ma’lumot berish, Microsoft Windows XP “Ish stoli” bilan ishlash
ko’nikmasini hosil qilish.
c)Rivojlantiruvchi maqsad: o’quvchilarni mustaqil ishlash,ijodiy izlanish orqali
bilim olish,xotirani mustahkamlash,fikrni aniq ifodalashga o’rgatish,amaliy ko’nikma
hosil qilish.
40

d)Kasbga yo’llovchi maqsad: o’quvchilarni Microsoft Windows XP “Ish stoli”
bilan ishlash tadbirkorlik,hisobchi va barcha kotibliklardagi ahamiyati haqida
ma’lumot berish.
2.Dars didaktikasi: darslik,tayanch so’zlar,savollar,tarqatma materiallar( Microsoft
Windows XP “Ish stoli” laridan namunalar).
3.Dars turi: Aralash dars. O’tiladigan mavzuni o’quvchilarga
to’liq tushuntirib berish.
Dars metodi: FSMU
Darsning jixozi: Kompyuter,video proektor, slaydlar.
TASHKILIY QISM (5 daqiqa): Salomlashish,yoqlama qilish.
O’tilgan dars yuzasidan savol-javob (15 daqiqa):
1.Microsoft Windows XP qanday dastur?
2.Hozirgi kunda Windows XP Operatsion tizimining qanday nashrlari mavjud?
3.Agar kompyuterda ikkita operatsion tizim o’rnatilgan bo’lsa qanday ishga
tushiriladi?
Javoblar:
1.Microsoft Windows XP operatsion tizim (OT) hisoblanib, kompyuter tarkibiy
qismlari,ichki va tashqi qurilmalarining faoliyatini hamda dasturlarning
bajarilishini boshqarib turadi.
2.Hozirgi kunda Windows XP operatsion tizimining ikkita nashri mavjud. Bular
Windows XP Professional va Windows XP Home Edition operatsion
tizimlaridir.
3.Agar kompyuterda ikkita operatsion tizim o’rnatilgan bo’lsa, tanlash darchasi
paydo bo’ladi. Bu darchadan kerakli operatsion tizimni klaviaturaning harakat
tugmalari yordamida tanlab, ENTER tugmasi bosilishi bilan operatsion tizim
yuklanishi davom etadi.
Yangi mavzuning bayoni(45 daqiqa).
Mavzu: Microsoft Windows XP “Ish stoli” tuzilishi va unga o’zgartirish
kiritish. Reja:
1.Microsoft Windows XP operatsion tizimi “Ish stoli” ko’rinishi.
41

2. Microsoft Windows XP topshiriqlar paneli.
3. Microsoft Windows XP “Ish stoli”ga o’zgartirishlar kiritish.
1.Windows XP operatsion tizimida ish stoli mavjud. Windows XP ish stoli
“ Пуск ” menyusi va topshiriqlar panelidan tashkil topgan(1-rasm).
2.Topshiriqlar paneli dasturlarni tez ishga tushirish bo’limi, ochilgan dastur va
fayllar joylashuvi, til,vaqt va kunni ko’rsatuvchi bo’limlardan tashkil topadi.
Kun va vaqtni ko’rsatuvchi bo’lim ustida sichqonchaning chap tugmasini ikki
marta bosilsa,kun va vaqtni o’zgartirish darchasi namoyon bo’ladi
(2-rasm).
Bu darchadan kun (oy,yil,kun) va vaqtni (soat,daqiqa va soniya) o’zgartirish
imkoniyati namoyon bo’ladi.Kun va vaqtni o’zgartirish darchasi vaqt kengligini
42

( часовой пояс ) o’zgartirish bo’limida (GMT +05:00) Islamabad,Karachi, Tashkent
bandini tanlash bilan vaqtni Toshkent vaqtiga o’zgartirish mumkin.
3.“Ish stoli”ning bo’sh qismida sichqonchaning o’ng tugmasi bosilganda 3-rasmdagi
kabi ko’rinishdagi darcha paydo bo’ladi. Bu darchada Свойства bo’limini tanlash
lozim. 3-rasm.
Bu bo’lim tanlangandan keyin Свойства : Экран darchasi
ochiladi (4-rasm).
Paydo bo’lgan darchada Темы bo’limini tanlash lozim. Темы bo’limida operatsion
tizimda ochiladigan darchalarning ko’rinishini o’zgartirish mumkin. Buning uchun
43

bo’limning Tema darchasida K лассическая va Windows XP ko’rinishlarini tanlash
ham mumkin(5-rasm)
Odatda, Windows XP operatsion tizimida Windows XP ko’rinishi tanlangan bo’ladi.
K лассическая ko’rinishi nisbatan sodda ko’rinishga ega bo’lib, Windows XP ga
qaraganda operativ xotiraning kamroq qismini band qiladi. Albatta, bu ko’rinish
kompyuterning tez ishlashiga ta’sir ko’rsatadi. C войства : Экран darchasi Рабочий
стол bo’limida(7-rasm) ish stoliga kerakli rasm tadbiq qilish mumkin.Buning uchun
Фоновий рисунок darchasi kerakli rasm tanlanadi va OK tugmasi bosiladi. Фоновий
рисунок darchasi rasmlar ro’yxatida keltirilmagan rasmni ro’yxatga qo’shish uchun
Обзор tugmasi bosiladi.Ochiladigan Обзор darchasidan kerakli rasm joylashgan joyni
ochib, rasm tanlanadi va Открыть tugmasi bosiladi.

“Ish stoli” elementlarini boshqarish uchun Настройка рабочего стола … tugmasini
bosish lozim.Ochilgan Елементы рабочего стола darchasida kerakli elementlarni
44

“Ish stoli” ga chiqarish yoki olib tashlash va bu elementlarning ko’rinishlarini
o’zgartirish mumkin(7-rasm).
Свойства : Экран darchasining Заставка bo’limi yordamida kerakli Заставка
taqdim qilish mumkin(8-rasm)
Заставка deb, belgilangan muddat ichida foydalanuvchi sichqoncha yoki klaviaturada
harakatni amalga oshirmagan vaziyatda ekranda paydo bo’ladigan rasmlar yoki
rasmlar ketma-ketligiga aytiladi.Bu bo’limda kerakli ketma-ketlikni belgilash uchun
Заставка darchasidan ketma-ketlik tanlanadi. Интервал darchasida qancha vaqt
(daqiqalarda) davomida foydalanuvchi sichqoncha yoki klaviaturada harakatni amalga
oshirmaganda Заставка ishga tushishini belgilab qo’yish mumkin. Заставка паролем
darchasida belgi qo’yiladigan bo’lsa, Заставка bo’limidan chiqib ketilgan paytda qayd
varag’iga kirish parolini so’raydi. Заставка rejimidan chiqib ketish uchun
sichqonchani harakatlantirish yoki klaviaturaning ixtiyoriy tugmasini bosish mumkin.
Свойства : Экран darchasi Оформление bo’limi yordamida operatsion tizimi
darchalari rangini,shriftini va effektlarini o’zgartirish mumkin(9-rasm).
45

Ekran tiniqlik darajasini o’zgartirish uchun Свойства : Экран darchasi Параметры
bo’limini ochish lozim(10-rasm).

Разрешение экрана bo’limida slayderni kamroq ( меньше ) yoki ko’proq ( больше )
tomonga harakatlantirib, mos ravishda ekran tiniqlik darajasini ( разрешение )
kamaytirish yoki oshirish mumkin.
“Ish stoli”ni tartibga keltirish uchun ixtiyoriy bo’sh joyga sochqonchaning o’ng
tugmasi bosiladi. Paydo bo’lgan darchada (11-rasm) Упорядочить значки bo’limini
tanlash lozim. Bu bo’limda “Ish stoli” dagi fayllar,yorliqlar va hujjatlarni alfavit
( Имя ), hajmi ( Размер ) fayl turi ( Тип ) va o’zgartirilgan vaqti ( Изменен )
ko’rsatkichlari bo’yicha ketma-ketlikda tartiblab chiqish mumkin.
46

Yangi mavzuni mustahkamlash qismi(15-min)
FSMU texnologiyasi
Ushbu texnologiya munozarali masallarni hal etish hamda о ‘quv jarayonini bahs-
munozarali о ‘tkazishda q о ‘llaniladi, chunki bu texnologiya о ‘quvchilarni о ‘z fikrini
himoya qilishga, erkin fikrlash va о ‘z fikrini boshqalarga о ‘tkazishga, bahslashishga
hamda bahslashish madaniyatini shakllantirishga о ‘rgatadi.
О‘tkazish tartibi:
 Har bir о‘quvchiga FSMU texnologiyasining 4 bosqichi yozilgan qog‘ozlar
tarqatilib, unda о‘quvchilar о‘z fikrlarini aniq, qisqa ifoda etgan holda tasdiqlovchi
dalililar yoki inkor etuvchi fikrlarni bayon etadilar.
F – fikringizni bayon eting.
S – fikringiz bayoniga sabab k о ‘rsating.
M – k о ‘rsatilgan sababingizni isbotlovchi dalil (misol ) keltiring.
U - fikringizni umumlashtiring.
 О ‘qituvchi bahs – mavzusini belgilab oladi.
 Kichik guruhlarga b о ‘linib, FSMU texnologiyasining 4 bosqichi yozilgan
katta formatdagi qog‘oz tarqatiladi.
 Kichik guruhlarga har birlari yozgan qog‘ozlardagi fikr va dalillar 4 bosqich
b о ‘yicha yozishlari taklif etiladi.
 Kichik guruhlarni yozgan fikrlari о ‘qib, himoya qilinishi s о ‘raladi
 О ‘qituvchi tomonidan muammo b о ‘yicha fikrlar umumlashtirilib, baholanadi.
О ‘qituvchi bahs – mavzusini belgilab oladi. Bahs-munozara mavzusi:
Windows oynalari foydalanuvchilar uchun kerakmi?
Kichik guruhlarga b о ‘lingan о ‘quvchilar fikrlarini katta formatdagi qog‘ozlarga
bayon etadilar . Guruhning bir a’zosi guruh fikrini himoya qiladi.
47 F – fikringizni bayon eting. Ha! Foydalanuvchilar uchun
Windows oynalari kerak.
 S – fikringiz bayoniga sabab ko’rsating. Kompyuterda oson
ishlash uchun, vaqtdan yutishda,va hamma piktogrammalarning
rasmi berilganligi,hattoki kompyuter olamiga yangi qadam bosayotgan
foydalanuvchilar uchun ham qulaylik tug’diradi.
 M – ko’rsatilgan sababingizni isbotlovchi dalil ( misol ) keltiring.
Windows XP,Winndows 2007 va h.k. oynalarida barcha
programmalar va piktogrammalar rasm ko’rinishida berilgan.

О‘qituvchi bildirilgan fikrlarni umumlashtirib, baholaydi.
DARSNING YAKUNI (7-MIN)
UYGA VAZIFA (3-MIN)
Свойства : Экран darchasi Оформление bo’limida joylashgan Эффекты … va
Дополнительно bo’limlari qanday imkoniyatlarga ega ekanligi to’g’risida
daftaringizga yozib keling.
Yuqoridagilardan tashqari axborot texnologiyalaridan о‘quv
mashg‘ulotlarini tashkil etishda labirint, bumerang, 3x3, loyiha, muammoli о‘qitish va
hokazo texnologiyalardan foydalanish dars samaradorligini oshirilishiga olib keladi.
XULOSA
Xulosa qilib aytish mumkinki , grafikli organayzerlar yordamida bajariladigan
topshiriqlar ta ’ lim oluvchilarga muammolarning original va optimal yechimini
topishga yordam beradi .
Zamonaviy texnologiyalar qo’llanilgan mashg’ulotlar ta’lim oluvchilar
bilimlarni o’zlari qidirib topishlariga, mustaqil o’rganib, tahlil qilishlariga, hatto
xulosalarni ham o’zlari keltirib chiqarishlariga qaratilgan. O’qituvchi bu jarayonda
shaxs va jamoaning rivojlanishi, bilim olishi va tarbiyalanishiga sharoit yaratadi, faol
o’quv faoliyatini yo’naltiradi, boshqaradi. Qaysi (ijtimoiy yoki aniq) bo’lishidan
48 F – fikringizni bayon eting. Ha! Foydalanuvchilar uchun
Windows oynalari kerak.
 S – fikringiz bayoniga sabab ko’rsating. Kompyuterda oson
ishlash uchun, vaqtdan yutishda,va hamma piktogrammalarning
rasmi berilganligi,hattoki kompyuter olamiga yangi qadam bosayotgan
foydalanuvchilar uchun ham qulaylik tug’diradi.
 M – ko’rsatilgan sababingizni isbotlovchi dalil ( misol ) keltiring.
Windows XP,Winndows 2007 va h.k. oynalarida barcha
programmalar va piktogrammalar rasm ko’rinishida berilgan.

qat’iy nazar, pedagogik texnologiya asosida o’tkaziladign mashg’ulotlar yoshlarning
muhim hayotiy yutuq va muammolariga o’z munosabatlarini bildirishlariga
intilishlarini qondirib, ularni fikrlashga, o’z nuqtayi nazarlarini asoslashga imkoniyat
yaratadi. Mazkur b itiruv malakaviy ishda quyidagi natijalarga erishildi:
1) Z amona viy pedagogik texnologiyalarni informatikani o’qitish jarayoniga
ko’maklashish samaradorligi bo’yicha ishlarni tahlil eti ldi ;
2) G rafik organayzerlar ning tuzilishi va imkoniyatlarii o’rgani ldi ;
3) G rafik organayzerlar ni informatikani o’qitish jarayoniga foydalanish bo’yicha
ko’rsatmalar tayyorla ndi .
4) Grafikli organayzerlar yordamida bajariladigan topshiriqlar ta’lim oluvchilarning
tizimli fikrlashini rivojlantiradi.
Ish natijasidan o’rta umuy ta’lim maktablar, akademik litsey, kasb-hunar kollejlari,
o’quv jarayonida foydalanish mumkin.

Foydalanilgan adabiyotlar ;

1. Karimov I.A. O‘zbekiston XXI asrga intilmoqda. - Т .: O £
zbekiston, 1999. - 48 b
2. Karimov I.A. Yuksak ma’naviyat – yengilmas kuch. – T.: «Ma’naviyat», 2008.
3. «Kadrdlar tayyorlash Milliy dasturi». «Ma’rifat»-1998 yil 1aprel
4. Кларин М.В. Педагогическая технология в учебном процессе. – М.: Знание.
1989. 75 с.
5. Ochilov M. Yangi pedagogik texnologiyalar. – Qarshi. Nasaf. 2000. 80 b.
49

6. Sayidahmedov N. Pedagogik mahorat va va pedagogik texnologiya. – T.: O‘zMU.
2003. - 66 bet.
7. Sayidahmedov N. Pedagogik amaliyotda yangi texnologiyalarni qo‘llash
namunalari. – T.: RTM. 2000. – 46 bet.
8. Farberman B.L. Ilg‘or pedagogik texnologiyalar. – T.: O‘z. R.FA. Fan. 2000. – 128
bet.
9. Азизходжаева Н.Н. Педагогические технологии и педагогическое мастерство.
– Т., 2005. – 199 с.
10. Azizxodjayeva N.N. Pedagogik texnologiyalar va pedagogik maxorat. – T., 2005.
– 202 b.
11. A . A . Abduqodirov , A . X . Pardayev Ta ’ lim jarayonini texnologiyalashtirish
hazariyasi va metodologiyasi . Toshkent – 2012.-104 b.
12. A.A. Abduqodirov, A. G. Hayitov, R. R. Shodiyev. «Axborot texnologiyalari».
Akademik litsey va. kasb — hunar kollejlari uchun darslik. — Toshkent,
«O‘qituvchi», 2002 yil.
13.Никишина И.Б Использование интерактивных форм и метод в процессе
обучения учащихся и педагогов. 2-у изд., стереотип. – Волгоград: «Учитель»,
2008. – 91с
14.Монахов В.М Технологически e основы проектирования и конструирования
учебного процесса. – Волгоград, 1995.
15. Eshmuxammedov R . O ’ quv jarayonida interfaol uslublar va pedagogik
texnologiyalarni qo ’ llash uslubiyati . – T .: RBIMM , 2008. – 68 b .
16.U.Yuldashev, R.Boqiyev, F.Zokirova. "Informatika o‘qitish metodikasi".
O‘qituvchilar uchun qo‘llanma. — T:, Talqin.2005. — 160 bet.
17. R.Boqiyev, N.Qayumova. «Axborot texnologiyalarini o’qitish metodikasi o‘quv
metodik qo‘llanma». —T:, 2006.-80 bet
18.Ro’ziyeva D.,Usmanboyeva M.,Holiqova Z. Interfaol metodlar:mohiyati va
qo’llanilishi. metodik qo’llanma.-T., TDPU. 2013.-116 b.
19. www.ziyonet.uz
50

Купить

Информация о документе

Продавец

Informatika o’qitishda grafik organayzerlardan foydalanish

Похожие документы