Информация о документе

Цена 40000UZS
Размер 77.2KB
Покупки 0
Дата загрузки 31 Октябрь 2026
Расширение docx
Раздел Курсовые работы
Предмет Психология

Продавец

DocX Seller

Дата регистрации 31 Октябрь 2026

0 Продаж

Inson ehtiyojlari

Купить
KURS ISHI MAVZU: INSON EHTIYOJLARI M U N D A R I J A KIRISH . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 3 I BOB. EHTIYOJ VA UNING OLIMLAR TOMONIDAN KELTIRILGAN TASNIFI . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 1.1 § Ehtiyoj - shaxs xatti - harakatining ichki regulyatori sifatida . . . . . . . 5 1.2 § Chet el psixologiyasida ehtiyoj masalasiga doir nazariyalar . . . . . . 9 1.3 § Rossiya psixologiyasida ehtiyoj klassifikatsiyasi . . . . . . . . . . . . . . 12 I BOB yuzasidan xulosalar . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 19 II BOB. EHTIYOJNING TUZILISHI VA RIVOJLANISHI . . . . . . . . . . 2.1 § Gumanizm psixologiyasi namoyondasi A . Maslouning ehtiyojlar iyerarxik nazariyasi . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 20 2.2 § Inson ehtiyojlarining M . S . Kvetnoy tomonidan keltirilgan klassifikatsiyasi . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 25 2.3 § Inson ehtiyojlarning rivojlanishi . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 28 II BOB yuzasidan xulosalar . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 32 XULOSA . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 33 GLOSSARIY . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 34 2 ADABIYOTLAR RO‘YXATI . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 36 KIRIS H Mavzuning dolzarbligi : Tirik mavjudotlarning evolyutsiyasini o‘z atrof- muhitiga faqat moslashish bilan izohlab bo‘lmaydi. Faoliyat har doim himoyadan ko‘ra muhim bo‘lib kelgan. Ehtiyojlar tirik mavjudotlar faolligining manbai hisoblanadi. Bu atrof-muhitni o‘zlashtirishga qaratilgan genetik dasturlardir. Tirik organizmning qancha ehtiyoji ko‘p bo‘lsa, u shunchalik faol bo‘ladi va mavjudlik uchun kurashda raqobatbardoshligi ham yuqori bo‘ladi. Yer yuzida yashovchi barcha tirik organizmlardan insonlar eng ko‘p ehtiyojga ega. Qadimgi Yunoniston va Qadimgi Rim faylasuflari inson ehtiyojlarini o‘rganishni o‘sha vaqtlardayoq asosiy masala ekanligini bilishgan. Qadimgi faylasuflar ehtiyojlarni inson faoliyatining asosiy motivatsion kuchlari deb tan olishgan. Masalan, Demokrit ehtiyojni inson ongini taraqqiy ettirgan til, nutq va mehnatni egallashga imkon yaratgan asosiy harakatlantiruvchi kuch deb hisoblagan. Ehtiyoj bo lmasa, inson yovvoyi sharoitdan chiqa olmas edi. XVIIʻ asr oxiridagi fransuz materialistlari inson faoliyatining asosiy manbalari sifatida ehtiyojlarga katta ahamiyat berganlar. Insonning ehtiyojlari to xtovsiz bo lib, bu ʻ ʻ holat uning doimiy faolligi manbai hisoblanadi. XX asrning birinchi choragida ehtiyojlar masalasi falsafa, sotsiologiya, iqtisod va psixologiyaning mustaqil ilmiy muammosi sifatida ko‘rib chiqa boshladi. Hozirda ehtiyojning mohiyati 3 haqida ko‘plab turli nuqtai nazarlar mavjud. Ko‘plab olimlar orasida yagona o‘xshashlik shundaki, deyarli barchasi ehtiyojni inson harakatlarining asosiy motiv kuchi deb tan olishadi. Bunday holat uni noqulaylik sababini izlashga, odamda nima yetishmasligini bilishga majbur qiluvchi va insonni harakatga hamda faolikka undovchi manba deb qaraladi. Yer yuzida yashovchi har bir mavjudot atrofidagi yashashi uchun zarur bo‘lgan sharoitlardagina to‘liq yashay oladi. Hozirgi vaqtda go‘zal kiyim-kechak, tanqis taomlar, moda va obro‘ga intilishga bo'lgan ehtiyojlar dolzarbdir. Mehnat bozorida ish bilan ta‘minlash, ham yirik, ham kichik biznesning rivojlanishi ularga bog‘liq bo‘lib qoldi. Har bir inson faoliyatining maqsadi ehtiyojlarning qondirilishidir. Inson o‘zini oziq- ovqat, kiyim-kechak, dam olish va o‘yin-kulgi bilan ta‘minlash uchun harakat qiladi. Ushbu kurs ishi mavzusining dolzarbligi shundaki, ehtiyojlar tushunchasi va mohiyatini o‘rganish har bir inson uchun o‘zini yaxshiroq tushunish va hayotiy ustuvor yo‘nalishlarni to‘g‘ri belgilashga harakat qilish uchun zarurdir. Ayniqsa, ushbu mavzu boshqaruv psixologiyasi uchun dolzarb masala hisoblanadi. Psixolog tomonidan rahbar va ishchi xodimlarning ehtiyojlarini o‘rganish natijasida ishlab chiqarish unumdorligini oshirish va ishchi tarkibning psixologik holatini yaxshilashga oid zaruriy shart-sharoitni yaratish imkonini beradi. Mavzuning o‘rganilganlik darajasi : Ehtiyojlarning eng to‘g‘ri guruhini aniqlashning qiyinligi va noaniqligi ko‘plab tadqiqotchilarni ehtiyojlarning eng mukammal klassifikatsiyasini izlashdan to‘xtatmayapti. Insonning ehtiyojlari cheksizdir, chunki bir ehtiyoj qondirilar ekan, boshqa biri insonda paydo bo‘ladi. Shu sababli inson ehtiyojlarini to‘liq tasniflash shu kungacha imkonsiz bo‘lib kelgan. Hozirda ehtiyojning mohiyati va turlari haqida ko‘plab turli nuqtai nazarlar mavjud. Jumladan, A.Maslou, E.Fromm, V.Makdugall, S.V.Orlov, V.A.Krutetskiy, P.A.Rudik, A.V.Petrovskiy, P.V.Simonov, M.S . Kvetnoy va 4 ko‘plab boshqa olimlar tomonidan ehtiyoj tushunchasiga ta‘rif berilgan va uning klassifikatsiyalari taklif etilgan. Kurs ishi maqsadi : Inson ehtiyojlarini o‘rganishdan iborat Kurs ishi vazifalari : 1. Ehtiyoj tushunchasining mohiyatini ochib berish; 2. Ehtiyojning olimlar tomonidan taklif etilgan turlarini tasniflash; 3. Ehtiyojning rivojlanish jarayonini o‘rganish. Kurs ishi predmeti : Inson ehtiyojlari Kurs ishi tuzilishi va hajmi : 37 betdan iborat bo‘lib, ular: kirish qismi, ikki bob, oltita paragraf, xulosa, glossariy, adabiyotlar ro‘yxatini tashkil etadi. I BOB. EHTIYOJ VA UNING OLIMLAR TOMONIDAN KELTIRILGAN TASNIFI 1.1 § Ehtiyoj- shaxs xatti-harakatining ichki regulyatori sifatida Ehtiyoj – obyektiv sharoitlar va predmetlarga zaruriyat holati bo‘lib, usiz tirik organizmlarning mavjudligi va rivojlanishi hamda ularning hayotiy faolligi imkonsizdir. Ehtiyoj shaxsning maxsus psixik holati, “Noroziligi”, “Noqulaylik” holati bo‘lib, shaxs tomondan sezilgan va anglangan, faoliyatning ichki va tashqi sharoitlari o‘rtasidagi qarama-qarshilikni yengishga intilgan kuch sifatida qaraladi. Ehtiyojlar inson faoliyatining manbalaridir. Shaxs ichki regulyatsiyasining ham ilk komponenti sifatida ehtiyoj turadi. Ehtiyoj bor ekan insonda xohish va uni qondirishga imkon beruvchi faollik bo‘ladi. Ushbu faollik yordamida insonda paydo bo‘lgan “Diskomfort” hissini bartaraf etishga qaratilgan harakat paydo bo‘ladi. Harakat esa insonni bir yerda qolmasligiga va takomillashuviga olib keladi. Ehtiyojlar qondirilgan so‘ng esa yana yangi ehtiyojlar vujudga keladi. Shu orqali inson o‘z imkoniyatlar chegarasini oshirib boradi. Yer yuzida yashovchi barcha tirik organizmlardan insonlar eng ko‘p 5 ehtiyojga ega. Qadimgi faylasuflar ehtiyojlarni inson faoliyatining asosiy motivatsion kuchlari deb tan olishgan. Psixologik nuqtayi nazardan borliq to‘g‘risida mulohaza yuritilganda, tirik mavjudotlarning (oddiy tuzilishga ega bo‘lganidan tortib, to murakkabgacha) tevarak-atrof bilan hayotiy ahamiyatga ega bo‘lgan, turli xususiyatli bog‘lanishlarni ta‘minlab turuvchi faoliyati (qaysi darajasi, shakli ekanligidan qat‘iy nazar) ularning barchasi uchun umumiy bo‘lgan xususiyat hisoblanadi. Ularning faolligi tufayli murakkab tuzilishli faoliyat yuzaga kelib, turli-tuman mohiyatli, har xil ko‘rinishdagi ehtiyojlarni qondirish uchun xizmat qiladi. Xuddi shu boisdan faollik faoliyatining asosiy mexanizmlaridan birinchi bo‘lib, tirik mavjudotlarning o‘z imkoniyati darajasida tashqi olam ta‘sirlariga javob qilish uquvchanligining tarkibi sanaladi. Borliqdagi jonli mavjudotlarning o‘ziga xos tarzda, muayyan yo‘nalishda, ma‘lum darajadagi kuch bilan xatti-harakatni amalga oshirishga undovchi ehtiyojlar ular uchun faollik manbai vazifasini bajaradi. Psixiologik manbalarga asoslanib fikr yuritganimizda, ehtiyoj- jonli mavjudot hayot kechirishining yaqqol shart-sharoitlariga uning shularga tobe ekanligini ifoda etuvchi va mazkur shart-sharoitlarga nisbatan faolligini namoyon qiluvchi holat tariqasida ifodalanadi. Predmetiga qarab, insonning moddiy va ma’naviy ehtiyojlari ajralib turadi. Ularning kelib chiqishiga ko‘ra, sivilizatsiya rivojlanish darajasi, inson hayoti va faoliyatining o‘ziga xos xususiyatlari tufayli tabiiy (oddiy), ijtimoiy va madaniy (murakkab) ehtiyojlar ajralib turadi. Ishtirokchisiga qarab, ehtiyojlar individual, guruhiy yoki jamoaviyga bo‘linadi. Insonning yetakchi, asosiy ehtiyojlarini qondirishning iloji yo‘qligi uning mavjudligiga tahdid soladi, organizmning fiziologik tizimlarining yo‘q qilinishiga, shaxsning degradatsiyaga uchrashiga va boshqalarga ta’sir etadi. Ikkinchisi, hayotiy bo‘lmagan muhim ehtiyojlardir, ammo muayyan sharoitlarda ular inson xatti-harakatlarini aniqlashda yetakchi rol o‘ynashi mumkin. 6 Inson ehtiyojlarini tasniflash uchun boshqa asoslar mavjud. Masalan, ehtiyojlar ijtimoiy foydali, zararli va asotsial bo‘lishi mumkin. Ehtiyojlarda aks ettirilgan obyektiv voqelikning mazmuniga qarab, ular professional, axloqiy, siyosiy, huquqiy, estetik, diniy, ekologik va boshqalarga bo‘linishi mumkin. Ehtiyojlar vaqtiga qarab: uzoq muddatli, qisqa muddatli va vaziyatga qarab paydo bo‘luvchi ehtiyojlarga bo‘linadi. Nazariy (bilish, o‘rganish va h.k.) va amaliy (amaliy faoliyat, sport va boshqalar) ehtiyojlarga ham ajraladi. Ehtiyojlar dominant bo‘lib, u yoki bu vaqtda yoki ma‘lum bir vaqt ichida shaxsning xulq-atvori chizig‘ini belgilaydi va dominant bo‘lmagan- bilvosita birinchisini amalga oshirish darajasiga ta‘sir qiladi. Aslida, har bir ehtiyoj ma‘lum bir vaziyatda, muayyan sharoitlarda dominant bo‘lishi mumkin. Psixologiyada insonning dominant ehtiyojlarining uchta turi mavjud: a) situatsion, qisqa muddatli ehtiyojlar; b) nisbatan uzoq davomiy va hayot chizig‘ini belgilaydigan hayotiy ehtiyojlar; c) inson xulq-atvorini belgilaydigan ehtiyojlar. Shubhasiz, shaxsning ijtimoiy xulq-atvori, uning ijtimoiy pozitsiyalari va ahamiyati yuqorida aytib o‘tilgan ehtiyojlar guruhlaridan qaysi biri odamda dominant bo‘lishiga qarab farq qiladi. Odamlarning ehtiyojlari turlicha bo‘lishi mumkin: - tarkibiga qarab (insonga nima yetishmayotganini bilib); - kuchi bilan (berilgan ehtiyojning odam uchun ahamiyati nimada, uni amalga oshirishga qanchalik intilishi); - miqdoriy (ma‘lum bir ehtiyojni qondirish uchun inson o‘zining jismoniy va ma‘naviy salohiyatini qanchalik o‘stirishi) Kundalik hayotda ko‘pincha ehtiyojlarning kuchi va kattaligi teskari proportsional bog‘liqlikda bo‘ladi. Odamda mavjud bo‘lgan ehtiyojlarning kattaligi va soni qancha ko‘p bo‘lsa, ularning har birini amalga oshirish uchun 7 shunchalik kam kuch ko‘rsatiladi. Shuning uchun maslahat: o‘z potentsialingizni bir vaqtning o‘zida bir nechta (ko‘p) ehtiyojlarni qondirishga sarflamang, chunki kuchlar bekorga sarf bo‘ladi. Sa ’ y-harakatlarni birinchi navbatda shaxsning yetakchi, asosiy, belgilovchi ehtiyojlarini muvaffaqiyatli amalga oshirishga qaratish muhimdir. Psixologiyaning ilgari ko‘rib chiqilgan tamoyillariga va birinchi navbatda determinizm printsipiga asoslanib, insonning ehtiyojlari tashqi holatlar, obyektlar va hodisalar bilan belgilanadi. Inson uchun ehtiyojga aylangan obyekt uning faoliyatiga jalb qilinadi, uning maqsadiga aylanadi, odamni qo‘zg‘atadi va faollashtiradi. Ehtiyojlar obyektlari odatda bir nechta turli xil inson ehtiyojlarini qondirishga qodir. Shaxsning o‘ziga xos ehtiyojlarini qondirishga xizmat qiladigan obyektning, odatda, ehtiyoj obyektlari deb ataladi. Ehtiyoj obyektlari inson uchun har xil ahamiyatga ega bo‘lishi mumkin, bu, bir tomondan, ma‘lum bir obyektda amalga oshiriladigan ehtiyojning inson uchun ahamiyati, boshqa tomondan, ushbu obyekt bilan o‘zaro ta‘sir orqali inson qondirishi mumkin bo‘lgan ehtiyojlar miqdori bilan bog‘liq. Shaxs uchun ehtiyoj obyektining shaxsiy ahamiyati uning imkoniyatlariga mos kelishi bilan belgilanadi, ular haddan tashqari oshirilgan yoki kam baholanishi mumkin, bu uning subyektiv bahosiga va unga bo‘lgan munosabatiga bog‘liq. Insonning fiziologik va psixologik rivojlanishi, shaxs sifatida takomillashuvi bilan uning ehtiyojlari rivojlanadi va o‘zgaradi. Shu bilan birga, insonning o‘z ehtiyojlarini qondirish jarayoni uning atrof-muhit bilan, ehtiyoj obyektlari bilan o‘zaro ta‘siri, ushbu o‘zaro ta‘sirning turli vositalari va usullaridan foydalanish bilan bog‘liq. Shaxsni takomillashtirish va rivojlantirishning yana bir ajralmas sharti-bu odamning mehnatga bo‘lgan ehtiyojini tarbiyalash. Axir, mehnat moddiy va ma‘naviy ne’matlar, umuman madaniyat manbai hisoblanadi. Odamda bunday ehtiyojning yo‘qligi (yoki minimallashtirilishi) jamiyatning moddiy va ma‘naviy salohiyatining torayishiga olib keladi va shaxsning jamiyatga bo‘lgan 8 iste’molchi munosabati uning tanazzulga uchrashiga olib keladi. Shaxsning barcha ehtiyojlarini qondirish uni boyitishga emas, balki buzuqlikka olib keladi. Akademik A. V. Petrovskiyning ta’kidlashicha, mehnat bilan tartibga solinmagan nomaqbul ehtiyojlar antisotsial va hatto jinoiy xatti-harakatlarning manbai bo‘ladi. 1.2 § Chet el psixologiyasida ehtiyoj masalasiga doir nazariyalar Xorijiy psixologlar ehtiyojlarni quyidagicha tasniflaydilar. Masalan, V.Makdugall (W. McDougall, 1923) ehtiyojlarni instinkt sifatida tushunishga asoslanib, quyidagi instinktga o‘xshash motivatsion dispozitsiyalarni ajratib ko‘rsatgan: - oziq-ovqat topish - oziq-ovqat qidirish va to‘plash; - jirkanish - zararli narsalarni rad etish va ulardan qochish; - jinsiy munosabat - uchrashish va nikoh munosabatlari; - qo‘rquv - og‘riq va azob-uqubatlarga yoki tahdidli ta’sirlarga javoban qochish; - qiziquvchanlik - notanish joylar va narsalarni o‘rganish; - homiylik va ota-onalarning vasiyligi - yoshlarni boqish, himoya qilish va boshpana berish; - munosabat - teng huquqli jamiyatda bo‘lish va yolg‘iz qolish; - o‘zini ko‘rsatish - boshqalar oldida hukmronlik qilish, yetakchilik qilish,; - bo‘ysunish - ustun kuchni namoyish etadiganlarga bo‘ysunish, itoatkorlik, harakatsizlik; 9 - g‘azab - har qanday erkin amalga oshirishga xalaqit beradigan to‘siqlarni agressiv yo‘q qilish; - yordamga chaqirish - o‘z harakatlari to‘liq muvaffaqiyatsizlikka uchraganda yordam so‘rash; - yaratish - boshpana va asboblarni yaratish; - egalik qilish - foydali yoki jozibali ko‘rinadigan har qanday narsani sotib olish va himoya qilish; - kulgi - atrofimizdagi odamlarning kamchiliklari va muvaffaqiyatsizliklarini masxara qilish; - qulaylik - noqulaylik tug‘diradigan narsalarni yo‘q qilish yoki undan qochish; - dam olish va uxlash - charchoq holatida dam olish va uxlash; - daydish - yangi tajribalarni qidirish. G. Myurrey (N. Murrey, 1938) quyidagi psixogen ehtiyojlarni ikki guruhga ajratadi: a) birlamchi ehtiyojlar – tabiat tomonidan o‘rnatilgan muhim ehtiyojlar (suv, ovqat, kislorod va hk.); b) ikkilamchi ehtiyojlar – psixologik asosga ega ehtiyojlar (g‘amxo‘rlik, mustaqillik, muvaffaqiyatga intilish va hk.) Psixogen ehtiyojlar ro‘yxati quyidagilardan iborat: 1. Muvaffaqiyatga intilish ehtiyojlari; 2. Moddiy ehtiyojlar; 3. Vayron qilish ehtiyoji; 4. Bog‘lanib qolishlik ehtiyoji; 5. Axborot ehtiyoji. E. Fromm (1998) inson quyidagi ijtimoiy ehtiyojlarga ega deb hisoblaydi: 1. Aloqa o‘rnatish ehtiyoji - o‘zini guruhga qo‘shish, "biz" hissi, yolg‘izlikdan qochish; 2. Yengib o‘tish ehtiyoji - har bir inson o‘zining hayvoniy passiv tabiatini yengib o‘tish uchun o‘z hayotini ijodiy yaratishi bilan buni ustidan chiqadi; 10 3. Ildizlarga ehtiyoj – odamlar o‘zlarini dunyoning ajralmas qismi kabi his qilishga intilishadi. Frommga ko‘ra, bu ehtiyoj inson tug‘ilishidan boshlab, ona bilan biologik aloqalar uzilishi bilan paydo bo‘ladi. Shuning uchun odamlar hayoti davomida bolaligida onasi bilan aloqada bo’lgan xavfsizlik tuyg‘usiga o‘xshash ildizlar, barqarorlik tuyg‘ulariga ehtiyoj sezadilar; 4. Identivlikka ehtiyoj – “Men-bu men” deb ayta oladigan daraja inson o‘zining individualligi to‘g‘risida aniq ma‘lumotga ega bo‘lishi kerak. O‘zlarini o‘z hayoti egalari deb tan olishga bo‘lgan ehtiyoj. 5. Qarashlar va sadoqat tizimiga ehtiyoj – har bir inson dunyoning tuzilishini tushuntirish uchun doimiy va barqaror e‘tiqodlar va qarashlar to‘plamiga zarurat sezadi. Fromm, shuningdek, odamlar sadoqat obyektiga, o‘zlarini biror narsaga yoki kimgadir (eng yuqori maqsad yoki Xudoga) bag‘ishlashga muhtoj, bu narsa ular uchun hayot mazmuni bo‘lishi ham mumkin, deb ta‘kidlaydi. D.K.Makklelland yuqori darajadagi ehtiyojlarning uch turini ajratgan: a) hokimiyat; b) muvaffaqiyat; c) tegishli bo‘lish. Hokimiyat ehtiyojlari boshqa odamlarga ta’sir o‘tkazish istagida namoyon bo‘ladi. Ushbu ehtiyoji bor bo‘lgan odamlar o‘zlarini baquvvat, qarama- qarshilikdan qo‘rqmaydigan, o‘z pozitsiyalarini himoya qilishga intilayotgan odamlar sifatida namoyon etishadi. Ular boshqalardan ko‘proq e‘tibor talab qiladilar. Yetakchilik hokimiyatga muhtoj odamlarni o‘ziga jalb qiladi, chunki u hokimiyatni qo‘lga kiritish imkoniyatini beradi. Hokimiyatga bo‘lgan ehtiyoj boshqa odamlarga ta’sir etish istagi sifatida namoyon bo‘ladi. Muvaffaqiyatga bo‘lgan ehtiyoj muvaffaqiyatni namoyon etish va tan olish bilan emas, balki ishni muvaffaqiyatli yakunlash jarayoni bilan qondiriladi. Muvaffaqiyatga intiluvchi odamlar mas’uliyatni o‘z zimmalariga olishlari mumkin bo‘lgan muammolar bilan shug‘ullanishni afzal ko‘rishadi. 11 Tegishli bo ‘ lish ehtiyoji aslida Maslouning ijtimoiy ehtiyojiga to‘g‘ri keladi. Tegishli b o‘lish ehtiyojlari: do‘stona munosabatlarni o‘rnatadigan hamkasblar, sheriklar doirasini shakllantirish bilan kechadi. Yuqori ehtiyojlar: ushbu ehtiyojlar insonning har tomonlama rivojlanishini ta ’ minlaydi. Ular orasida quyidagilar: kognitiv ehtiyojlar, badiiy ehtiyoj, san ’ at bilan shug‘ullanish ehtiyojlari, madaniy va hordiq chiqarish ehtiyojlar, ijodkorlik ehtiyoji, o‘zini namoyon qilish ehtiyoji; ijtimoiy-siyosiy va axloqiy ehtiyojlar ajralib turadi. 1.3 § Rossiya psixologiyasida ehtiyoj klassifikatsiyasi Inson ehtiyojlarining turli klassifikatsiyalari mavjud bo‘lib, ular organizmning (yoki shaxsning) ba ’ zi obyektlarga bog‘liqligi bilan asoslanadi. 1956-yilda A. N. Leontiev shunga ko‘ra ehtiyojlarni obyektiv va funksionalga ajratgan. Ehtiyojlarni birlamchi (asosiy, tug‘ma) va ikkilamchi (ijtimoiy, orttirilgan)ga bo‘ladi. Rus psixologiyasida ehtiyojlar ko‘pincha moddiy (oziq-ovqat, kiyim- kechak, uy-joyga bo‘lgan ehtiyoj), ma’naviy (atrof-muhitni va o‘zini bilish zarurati, ijodkorlik, estetik lazzatlar va boshqalar) va ijtimoiy (muloqot, ish, ijtimoiy faoliyat, boshqa odamlar tomonidan tan olinishi va boshqalar)ga bo‘linadi. Moddiy ehtiyojlar birlamchi deb ataladi, ular inson hayotining asosidir. Bu ehtiyojlar insonning filogenetik ijtimoiy-tarixiy rivojlanishi jarayonida shakllangan va uning umumiy xossalarini tashkil etadi. Insonning tabiat bilan kurashining butun tarixi, avvalo, moddiy ehtiyojlarning qondirilishi uchun kurash bo‘ldi. Ma ’ naviy va ijtimoiy ehtiyojlar insonning ijtimoiy mohiyatini, uning ijtimoiylashuvini aks ettiradi. Biroq shuni ta’kidlash kerakki, moddiy 12 ehtiyojlar ham umuminsoniy ijtimoiylashuv mahsuli hisoblanadi. Hatto insonning oziq-ovqatga bo‘lgan ehtiyoji ham ijtimoiylashgan shaklga ega: axir inson hayvonlar kabi oziq-ovqat xomini iste ’ mol qilmaydi. A.V.Petrovskiy (1986) ehtiyojlarni quyidagicha ajratadi: - kelib chiqishi bo‘yicha — tabiiy va madaniy; - subyekt (obyekt) bo‘yicha — moddiy va ma ‘ naviy. P.A.Rudik (1967) ijtimoiy va shaxsiy ehtiyojlarni ajratadi, ammo bu mantiqan to‘g‘ri emas: har bir ehtiyoj shaxsiydir. Inson ehtiyojining qondirilishiga qanday maqsadlar turtki berishiga ko‘ra ajratish (ijtimoiy yoki shaxsiy) to‘g‘ri bo‘ladi. Ammo bu ehtiyoj emas, balki motivni xarakterlaydi. V.A.Krutetskiy (1980) ma’lumotlariga ko‘ra, ehtiyojlar tabiiy, ma’naviy va ijtimoiy ehtiyojlarga bo‘linadi. S.V.Orlovga ko‘ra ehtiyojlar klassifikatsiyasi biologik ehtiyojlar insonning funktsionalligini (uy-joy, oziq-ovqat, kiyim-kechak, tug‘ilish), tananing fiziologik ehtiyojlarini saqlab qolish uchun zaruriy ehtiyojlar to‘plamidir. Biologik ehtiyojlarning qondirilishining ijtimoiy mohiyati- muloqotdir. Ijtimoiy ehtiyojlar biologik komponent, insonning ijtimoiy kollektiv, guruh yoki jamiyat a ‘ zosi sifatidagi ehtiyojlari bilan yaqindan bog‘liqdir. Ijtimoiy o‘ziga xoslik va referent guruhlar, ijtimoiy statusga bo‘lgan ehtiyojlar, tan olish va o‘z-o‘zini namoyon etish, tegishlilik va ijtimoiy ahamiyatga egalik shular jumlasidandir. Ijtimoiy ehtiyojlar shaxsning jamiyat a’zosi, kollektiv yoki ijtimoiy guruh sifatidagi hayoti bilan bog‘liqdir. Ular odamlarning turmush tarzidan kelib chiqadi. Maxsus ijtimoiy ehtiyoj o‘z-o‘zini ifoda etish, o‘z-o‘zini tasdiqlash va o‘z-o‘zini anglash vositasi sifatida ijodiy va mazmunli faoliyatga bo‘lgan ehtiyojni o‘z ichiga oladi. Bunday ehtiyoj mavjud bo‘lganda ish insonga quvonch va baxt keltiradi, inson esa bunday mehnatdan bosh tortolmaydi. Moddiy ehtiyojlar moddiy va biologik (oziq-ovqat, uy-joy) ta’minlash bilan bog‘liq bo‘lgan barcha ehtiyojlardir. Moddiy va ijtimoiy (mehnat faoliyati, mehnat almashinuvi, kommunikatsiya) ehtiyojlari kiradi. 13 Ma ’ naviy ehtiyojlar bilimga, tajribaga, taassurotlarga bo‘lgan ehtiyojlardir. Ular to‘rt tomondan shakllanadi: anglashga ehtiyoj, ta’limga ehtiyoj, tarbiyaga ehtiyoj, mazmunli hayotiy ehtiyojlar. Bilish jarayoni ham falsafaning asosiy masalalaridan biridir. Atrofimizdagi dunyo haqida ma’lumot olish ijtimoiy shaxs uchun zarur, chunki bu madaniyat va jamiyatdagi o‘zgarishlarga moslashishga yordam beradi. Bilish jarayoni faqat dunyoning ilmiy ko rinishi bilan chegaralanmaydi. Atrofdagiʻ dunyoni bilish badiiy obrazlarni idrok qilish orqali namoyon bo‘lishi mumkin: adabiyot va san’at insoniyatning ijtimoiy tajribasini sezilarli darajada o‘z ichiga oladi, xatti-harakatlarning me’yorlari va modellarini shakllantiradi, go‘zallik g‘oyalarini yaratadi. Ta ’ limga bo‘lgan ehtiyojni qondirish orqali inson o‘z malakasini oshirishi mumkin. Ijtimoiylashuv jarayonida ta ’ lim bilan bir qatorda yana bir muhim ehtiyoj - tarbiyaga bo‘lgan ehtiyoj ham muhim rol o‘ynaydi. Yaqin atrof - muhitning tarbiya jarayonida ahamiyati ham nihoyatda yuqori: yaqin atrof - muhit orqali inson o‘z manfaatlari doirasini shakllantiradi va o‘z muloqot doirasini yaratadi. Hayotda ma’noga bo‘lgan ehtiyoj eng qiyinlaridan biridir. Inson bir tomondan doimo o‘z maqsadi va hayotdagi o‘rni haqida o‘ylaydi. Boshqa tomondan esa hayotning ma’nosi eng dono faylasuflarning ko‘pchiligini qiziqtirgan bo‘lsa-da, uning murakkabligi ko‘plab talqin va variantlarni o‘z ichiga oladi. Hayotning ma’nosi haqidagi fikrlarning shakllanishi insonning shaxsiy hayotining maqsad va vazifalari, hayot yo‘lidagi istiqboli va vazifalari bilan ko‘rsatiladi. Bu ehtiyojlar bevosita ijtimoiylashuv jarayonida inson shaxsining shakllanishiga bog‘liq. Individual ehtiyojlar – muayyan shaxsning o‘ziga xos biologik va psixologik xususiyatlari, organizmning anatomik va fiziologik xususiyatlariga ega bo‘lgan ehtiyojlari. Ular biz aniqlashimiz kerak bo‘lgan bir qator omillar bilan belgilanadi. Avvalo, bu shaxsiy manfaat omilidir: muayyan imtiyozlarga 14 (moliyaviy foyda, martaba o‘sishi va boshqalar) qarab, shaxs ehtiyojlar doirasini shakllantiradi. Ikkinchidan, ta ’ lim va tarbiya jarayonlarining natijalari: qadriyatlar va an ’ analar, xatti-harakatlarning modellari, hayotiy strategiyalar va boshqalar . Uchinchidan, shaxs o‘zini anglagan ijtimoiy-madaniy makon muhim ahamiyatga ega: kollektiv yo‘naltirilgan jamiyatlarda (Xitoy, Yaponiya, Shimoliy Koreya va h.k.) individual ehtiyojlarga kollektiv qadriyatlar prizmasi orqali qaraladi, individualistik jamiyatlarda esa (masalan, G‘arbiy Yevropa va AQShda) xususiy mulkning qadriyatlari nazarda tutiladi. Shaxsiy mustaqillik hukmronlik qiladi. Shu bilan birga, shaxsning o‘z qadri, shaxsiy hayoti, inson farovonligi darajasi zamonaviy jamiyatlarda muhim ehtiyojlar hisoblanadi. Ijtimoiy ehtiyojlar xalq manfaati, shaxslarning ko‘pchiligining ehtiyojlari bilan bog‘liq bo‘lgan ehtiyojlardir. Institutsional vositalar (ta’lim, siyosiy institutlar) muayyan davlatning parametrlariga mos keladigan fuqaroni shakllantirishga qaratilgan. Bunday ehtiyojlarga quyidagilar misol bo‘ladi: ekologik muvozanatni saqlash (sho‘r suv muammosi, o‘simlik va faunaning noyob turlarini saqlash), tinchlikni saqlash va harbiy mojarolarning oldini olish, tibbiy xizmat, ta’lim xizmatlari, so‘z erkinligi, din va boshqalar. Agar biz muayyan davlatning chegaralari bo‘yicha fikrlaydigan bo‘lsak, u holda ijtimoiy ehtiyojlarni davlat manfaatlarining himoyasi, uning hududiy yaxlitligi, turmush darajasining yaxshilanishi, muhtojlar sonini kamaytirish va boshqa ko‘plab insonlar sifatida tushunishimiz mumkin. Kollektiv ehtiyojlar mehnat faoliyati natijalarining sifatini, yakuniy mahsulot sifatini, mehnat sharoitlarini, korxona madaniyati darajasini, jamoaning psixologik salomatligini oshirish, shular jumlasidandir. Bularning barchasi, oxir-oqibat, jamoadagi xodim uchun qulay shart-sharoitlarni shakllantiradi: jamoadan hurmat, shaxsning jamoadagi rolini tan olish, xodimning moliyaviy barqarorligi, psixologik holati yaxshilaydi. An’anaga ko‘ra, kichik ijtimoiy guruhlar umumiy ijtimoiy faoliyat bilan birlashgan kichik guruh (3 dan 15 kishigacha) deb tushuniladi. Bevosita muloqotda bo‘lib, hissiy munosabatlarning paydo bo‘lishiga hissa qo‘shadi. 15 Bunday guruhlar doirasida, shuningdek, individuallar ustidan kollektiv qadriyatlar hukmron bo‘lgan vaziyat mavjud, eng keng tarqalgan misol - oiladir. Bu yerda jamoat manfaatlari (oilani saqlash, bolalar, farzand tarbiyasi uchun sharoitlar) shaxsiy qulaylik va shaxsiy manfaatlar sharoitlaridan ustun turadi. Odatiy ehtiyojlar har kunlik hayotda oddiy narsalar va xizmatlarning kundalik iste ’ moli. Kreativ ehtiyojlar - bu yangi, moddiy va ma ’ naviy qadriyatlarni yaratish yoki allaqachon ma’lum bo‘lgan narsalarni mustaqil ravishda tushunish va qayta ishlash ehtiyojlari. Ijod inson hayotining asosi, barcha moddiy va ma ‘ naviy manfaatlarning manbaidir. Shaxs faoliyatining oliy shakli. Intellektual faoliyat orqali yaratish zarurligi. Ijodkorlik jarayoni: mavjud ijtimoiy tajriba (to‘plash, tasniflash), qo‘shimcha ma‘lumot izlash, ijodiy g‘oyani yaratish, g‘oyani tekshirish va takomillashtirish bilan kechadi. P.V.Simonov (psixofiziolog, biofizik va psixolog, 1926-2002) biologik ehtiyojlarni miyada fiziologik substrat, ya ’ ni quyida keltirilgan funktsiyalar uchun mas ’ ul bo‘lgan quyi tizimning ma’lum bir qismi yoki bo‘limi mavjudligiga qarab ajratishni taklif qildi. Tug‘ma ravishda belgilangan xulq- atvor dasturlari, ularning har biri uchun o‘z miya markazlari ajratilgan, uch guruhga bo‘linadi: 1. Vital (hayotiy). 2. Zoosotsial (tur ichidagi o‘zaro ta’sir). 3. O‘z-o‘zini rivojlantirish (kelajakka yo‘naltirilgan). Biologik tur sifatida insonga xos bo‘lgan hayotiy ehtiyojlar. Bu oziq- ovqat, suv, uyqu, naslni davom ettirish, tashqi xavflardan himoya qilish va hokazolarga bo‘lgan ehtiyojdir.bunga maqsadga erishish uchun minimal kuch sarflashga undaydigan energiya tejashning eng muhim ehtiyoji ham kiradi. Quvvatni tejash zarurati ixtirochilik va texnologiyani takomillashtirishni boshlaydi, ammo o‘zini o‘zi qoniqtiradigan qiymatga ega bo‘lishi va dangasalikka aylanishi mumkin. 16 Hayotiy ehtiyojlar ro‘yxati: 1. Oziq-ovqat va ichimlik. 2. Passiv-mudofaa (qo‘rquv, tashvish). 3. Faol mudofaa (tajovuz). 4. Gomeostatik (nafas olish, qon aylanishi, termoregulyatsiya, uyqu va uyg‘onish). 5. Energiyani tejash (dangasalik). 6. Gruming (tanani parvarish qilish). Har bir guruh odatda tug‘ma dasturlar to‘plamini o‘z ichiga oladi: oddiy va murakkab, biologik foydali va biologik zararli stimullar tomonidan qo‘zg‘atiladi. Ijtimoiy ehtiyojlar - ijtimoiy guruhga mansub bo‘lish va unda ma’lum bir joyni egallash, boshqa odamlarning e’tiboridan, hurmatidan va sevgisidan bahramand bo‘lish zarurligini nazarda tutadi. Ushbu guruhda qabul qilingan me’yorlarga rioya qilish zarurati juda muhimdir, ularsiz har qanday jamoa printsipial jihatdan kerak bo‘lmay qoladi. Zoosotsial ehtiyojlar: 1. Jinsiy xatti-harakatlar. 2. Onalik (ota-ona) xatti-harakati. 3. "Bolalarcha" xatti-harakatlar (ota-ona bilan munosabat qurish istagi). 4. Hududiy xatti-harakatlar (aholining haddan tashqari ko‘payishidan himoya qilish). 5. Ierarxik xatti-harakatlar (yetakchilikka intilish va yetakchiga bo‘ysunish istagi). 6. Empatiya reaktsiyalari (boshqa shaxs boshdan kechirgan his- tuyg‘ularni o‘ziga “O‘tkazish”). 17 Ideal ehtiyojlar (o‘z-o‘zini rivojlantirish), uning eng yorqin misol o‘zini, atrofdagi dunyoni, bu dunyodagi o‘rnini, yerdagi mavjudligining ma’nosi va maqsadini bilish ehtiyoji. Xuddi shu ehtiyoj, ayniqsa, odamlarni san’at asarlarini yaratishga va ulardan bahramand bo‘lishga undaydi. O‘z-o‘zini rivojlantirish ehtiyojlari: 1. Tadqiqot: yangi ma‘lum otlarni to‘plash,qiziqish. 2. Taqlidchi: “buni xuddi shunday qil...”. 3. “Erkinlik refleksi” (cheklovlarni yengib o‘tish). 4. O‘yin (harakat ko‘nikmalarini o‘rgatish). Tug‘ma xulq - atvor dasturlarining har bir guruhi odatda uning chuqur (qadimiy) tuzilmalarida miya ichidagi maxsus nerv hujayralarining ishlashi bilan ta’minlanadi. Bunday tuzilmalarning , eng muhimi gipotalamus bo‘lib, u “Ongsizlik markazi”deb nomlanadi. Mindalivid tana faoliyati ham juda katta ahamiyatga ega. Ehtiyoj markazlarining faoliyati quyidagilarga bog‘liq: 1. Tananing ichki muhitidan signallar; 2. Tashqi muhitdan signallar; 3. Gormonal fon; 4. Genlar; 5. Individual tarix. Gipotalamusda ochlik va tashnalik, qo‘rquv va tajovuz va jinsiy xatti- harakat markazlari mavjud. Oziq- ovqat va tashnalikka bo‘lgan ehtiyojlar markazlari gipotalamusning o‘rta qismida joylashgan va mindalivid tana bilan ozgina bog‘liq. Jinsiy va ota-onalarning xatti-harakatlari markazlari gipotalamusning old qismi va mindalivid tana bilan birgalikda ishlaydi, bir qator gormonlar kontsentratsiyasining o‘zgarishiga “javob beradi”. 18 I bob yuzasidan xulosalar Ushbu bobda ehtiyoj- jonli mavjudot hayot kechirishining yaqqol shart- sharoitlariga uning shularga tobe ekanligini ifoda etuvchi va mazkur shart- sharoitlarga nisbatan faolligini namoyon qiluvchi holat tariqasida ifodalanishini ko‘rib chiqishimiz mumkin. Rossiya va chet el psixologiyasining yetakchi namoyondalarining ehtiyoj mavzusiga oid bildirgan fikrlari, taklif etgan ehtiyoj klassifikatsiyasi bilan yaqindan tanishib chiqdik. Shuni ko‘rishimiz mumkinki, chet el psixologiyasining ba’zi olimlari ehtiyojlarga instinkt kabi munosabat bildirgan holda ularni bir nechta guruhga ajratishadi, ammo rus psixologlari esa ehtiyoj ham tug‘ma ham orttirilgan deb qaralib, ularni ta’lim va tarbiya orqali 19 tarbiyalash mumkinligi ta’kidlanadi. Lekin chet el va rus psixologiya olimlarini birlashtirib turuvchi tushuncha bu ehtiyojga faollik va kuch sifatida qaralishidir. II BOB. EHTIYOJNING TUZILISHI VA RIVOJLANISHI 2.1 § Gumanizm psixologiyasi namoyondasi A.Maslouning ehtiyojlar iyerarxik nazariyasi Inson xulq-atvoriga nima turtki bo‘ladi? Maslouning ehtiyojlar piramidasi motivatsiya mavzusidagi eng mashhur nazariyalardan biri hisoblanadi. Gumanizm maktabi psixologi Abraham Maslouning fikricha, bizning xatti- harakatlarimiz ma’lum bir ehtiyojlarni qondirishga yo‘nalgan. Maslou o‘zining ehtiyojlar piramidasi nazariyasini ilk bor 1943-yilda chop etilgan “Shaxs motivatsiyasi nazariyasi” nomli maqolasida va undan keyin nashr etilgan “Motivatsiya va shaxs” asarida keltiradi. A.Maslou nazariyasi bo‘yicha, inson, eng avvalo o‘zining birlamchi ehtiyojlarini qondirish uchun 20 harakat qiladi. Birinchi darajali ehtiyojlar qondirilsa, boshqa darajadagi ehtiyojlar ham asta-sekin ahamiyat kasb etib boradi. Gumanistik yondashuv tarafdori bo‘lgan Maslou hayotda o‘z o‘rnini topish istagi, ya’ni hayotda nimalarga erishishi mumkin bo‘lsa, shularga erishishga bo‘lgan xohish-istak insonda tabiatan mavjud ekanligiga ishonar edi. Birlamchi ehtiyojlar, ya’ni oziq-ovqatga, xavfsizlikka, mehr-muhabbat va boshqalar tomonidan tan olinishga bo‘lgan ehtiyoj qondirilgach, boshqa zaruriyatlar kishilarni yuqori darajadagi ehtiyojlarga qarab harakat qilishga majbur qiladi. Maslouning ehtiyojlar piramidasi besh bosqichdan iborat. Maslou ierarxiyasi ko‘pincha piramida ko‘rinishida tasvirlanadi. Piramidaning eng quyi qismi fiziologik ehtiyojlarni tashkil etsa, eng murakkab turdagi ehtiyojlar piramidaning yuqori qismida joylashgan. Eng muhim fiziologik ehtiyojlar, ya’ni oziq-ovqatga, suvga, kiyim-kechakka, uy-joyga, uyquga bo‘lgan ehtiyoj piramidaning quyi qismidan o‘rin olgan. Birlamchi ehtiyojlar qondirilgach, boshqa zaruriyatlar kishilarni yuqori darajadagi ehtiyojlarga, xususan xavsizlik va himoyaga bo‘lgan ehtiyojga qarab harakat qilishga majbur qiladi. Mehr-muhabbat, do‘stlik va yaqinlikka bo‘lgan ehtiyoj ham birlamchi bosqichdagi ehtiyojning yangi darajasidagi zaruriyatdir. Ular sotsial xarakterdagi ehtiyojlar sirasiga kiradi. Ehtiyojlar piramidasining yuqoriroq bo‘g‘inida hurmatga bo‘lgan ehtiyoj yotadi. Bu ehtiyojlar kishining boshqalar tomonidan tan olinishiga bo‘lgan ehtiyoj, ya’ni mavqe, nufuz, shon-shuhrat, muvaffaqiyat demakdir. Karl Rojers kabi Maslou ham insonning hayotda o‘z o‘rnini topishi masalasiga alohida urg‘u bergan, bu jarayon o‘z yashirin imkoniyatlari haqiqatga aylanishi uchun uning shaxs sifatida o‘sishi va rivojlanishidan iborat. 21 Fiziologik ehtiyojlar. Eng muhim fiziologik ehtiyojlarga yashash uchun zarur bo‘lgan narsalar kiradi. Bunday ehtiyojga quyidagi misollarni keltirish mumkin: 1 Oziq-ovqat ; 2 Suv ; 3 Nafas olish ; 4 Gomeostazis . Fiziologik ehtiyojlarga oziq-ovqat, havo va haroratdan tashqari uy-joy va kiyim-kechaklar ham kiradi. Xavfsizlikka bo‘lgan ehtiyoj. Maslouning ehtiyojlar piramidasining ikkinchi bo‘g‘iniga ko‘tarilib borishimiz bilan, u yangi darajadagi ehtiyojlar bilan murakkablashib boradi. Bu bosqichda xavfsizlikka, ya’ni tinchlik, tartib, himoyaga bo‘lgan ehtiyoj birlamchi ehtiyojga aylanadi. Insonlar o‘z hayotida tartib va nazorat bo‘lishini xohlaydilar. Shu boisdan ushbu bo‘g‘inda xavfsizlik va himoyaga bo‘lgan ehtiyoj xulq-atvorga nihoyatda chuqur ta‘sir ko‘rsatadi. Xavfsizlikka bo‘lgan ehtiyojga quyidagilarni misol qilish mumkin: 1 M oliyaviy ta’minlanganlik ; 2 T ana salomatligi ; 3 Baxtsiz hodisa va shikastlanishdan himoyalanish. Ko‘pincha fiziologik va xavfsizlikka bo‘lgan ehtiyoj birgalikda birlamchi bosqichdagi ehtiyojlar deb yuritiladi. Sevgi va tan olinish ehtiyojlari. Biron ijtimoiy guruhda bo‘lish, boshqa kishilar bilan aloqaga kirishish ehtiyoji piramidaning uchinchi bo‘g‘iniga kiradi. 22 Bu guruhdagi ehtiyojlarni sotsial ehtiyojlar deb ham yuritiladi. Ularning ayrimlari: a) d o‘stlik ; b) s evgi rishtalari ; c) o ila ; d) s otsial guruhlar ; Hurmatga bo‘lgan ehtiyoj. Hurmat va e’zoz topishga bo‘lgan ehtiyoj ehtiyojlar piramidasining to‘rtinchi bo‘g‘inini tashkil etadi. Bu ehtiyojlar kishining boshqalar tomonidan tan olinishiga bo‘lgan ehtiyojidir. Insonlar boshqalar tomonidan qadrlanishlari va dunyoga qandaydir hissa qo‘shayotganliklarini his qilishlari kerak. Hayotda o‘z o‘rnini topishga bo‘lgan ehtiyoj. O‘zligini isbotlash ehtiyoji Maslou piramidasining eng yuqori pog‘onasidan joy olgan. Insonning o‘z yashirin imkoniyatlarini haqiqatga aylantirish ehtiyojiga ishora qilib, Maslou shunday tushuntiradi “Inson nimaga erishishi mumkin bo‘lsa, u shunga erishishi lozim.” Hayotda o‘z o‘rnini topgan shaxs o‘zligini anglagan, boshqalarning fikrlari bilan emas, balki shaxsiy rivojlanish va o‘z imkoniyatlaridan to‘laqonli foydalanish bilan band bo‘ladi. Maslou nazariyasiga bildirilgan tanqidlar. Ushbu nazariyani qo‘llab- quvvatlovchi tadqiqotlar yetarli emasligiga qaramay, ehtiyojlar piramidasi psixologiyada keng o‘rganiladi. 2011-yilda chop etilgan bir ilmiy ishda, Illinois universitetining tadqiqotchilari ehtiyojlar piramidasini sinovdan o‘tkazishga kirishdi. Ularning aniqlashlaricha, ehtiyojlar qondirilishi va baxt hissi darajasi bir- biri bilan uzviy aloqador ekanligiga qaramay, yer yuzidagi turli millat vakillari eng muhim ehtiyojlar qondirilmagan sharoitda ham, hayotda o‘z o‘rnini topish va sotsial ehtiyojlar muhim ekanligini ta’kidlashgan. 23 Bundan xulosa qilib shuni aytish mumkinki, ehtiyojlar shaxs xulqiga ta’sir ko‘rsatuvchi kuchli motivatsiya bo‘lishi mumkin, ammo bu ehtiyojlar shaxs hayotida, Maslou ta’riflaganidek, ierarxik ahamiyat kasb etmaydi. Muayyan shaxsni rag‘batlantirish uchun rahbar unga butun tashkilotning maqsadlariga erishishga yordam beradigan harakat yo‘li orqali uning eng muhim ehtiyojlarini qondirish imkoniyatini berishi kerak. Yaqin yillarda rahbarlar bo‘ysunuvchilarni deyarli faqat iqtisodiy rag‘batlantirish bilan harakatga undashi mumkin edi, chunki odamlarning xatti-harakatlari asosan ularning quyi darajadagi ehtiyojlari bilan belgilanardi. Bugungi kunda, hatto tashkilotning ierarxik zinapoyasining pastki pog‘onalarida bo‘lgan odamlar ham Maslou ierarxiyasining nisbatan yuqori pog‘onalarida turishadi. Rahbar qanday faol ehtiyojlar ularni boshqarishini hal qilish uchun o‘z qo‘l ostidagilarni diqqat bilan kuzatishi kerak. Vaqt o‘tishi bilan bu ehtiyojlar o‘zgarganligi sababli, bir marta ishlagan motivatsiya har doim samarali ishlamasligi mumkin. Rahbar ma’lum bir xodim mukofot tizimida nimani afzal ko‘rishini va bo‘ysunuvchilaridan ba’zilari boshqalar bilan hamkorlik qilishdan bosh tortishiga nima sabab bo‘lishini bilishi kerak. Agar rahbar o‘z qo‘l ostidagilarni samarali rag‘batlantirmoqchi bo‘lsa, u ularning individual ehtiyojlarini aniqlashi kerak. Yuqori darajadagi ehtiyojlarni qondirish usullari: Ijtimoiy ehtiyojlar. 1. Xodimlarga muloqot qilish imkonini beradigan ishlarni bering. 2. Ish joylarida bitta jamoaning ruhini yarating. 3. Bo‘ysunuvchilar bilan davriy uchrashuvlar o‘tkazing. 4. Agar ular tashkilotga haqiqiy zarar yetkazmasa, paydo bo‘lgan norasmiy guruhlarni yo‘q qilishga urinmang. 24 5. Tashkilot a’zolarining ijtimoiy faoliyati uchun uning doirasidan tashqarida sharoit yarating. Hurmatga bo‘lgan ehtiyojlari. 1. Ularga erishilgan natijalar bilan ijobiy fikr bildiring. 2. Bo‘ysunuvchilar erishgan natijalarni yuqori baholang va rag‘batlantiring. 3. Maqsadlarni shakllantirish va yechimlarni ishlab chiqish uchun bo‘ysunuvchilarni jalb qiling. 4. Qo‘shimcha huquq va vakolatlarni bo‘ysunuvchilarga topshiring. 5. Qo‘l ostidagilarni korporativ zinapoyaga ko‘taring. 6. Malaka darajasini oshiradigan trening va qayta tayyorlashni ta’minlang. O‘zini ifoda etish ehtiyojlari. 1. Bo‘ysunuvchilarga o‘z imkoniyatlaridan to‘liq foydalanishga imkon beradigan ta’lim va rivojlanish imkoniyatlarini taqdim eting. 2. Qo‘l ostidagilarga ulardan to‘liq daromad olishni talab qiladigan murakkab va muhim ishlarni bering. 3. Bo‘ysunuvchilarda ijodkorlikni rag‘batlantiring va rivojlantiring. 2.2 § Inson ehtiyojlarining M.S.Kvetnoy tomonidan keltirilgan klassifikatsiyasi Biologik ehtiyoj odamni hayotiy resurslarni o‘zlashtirishga undaydi. Moddiy ehtiyoj o‘zining predmeti sifatida barcha ehtiyojlarni qondirishning moddiy vositalariga ega, ijtimoiy ehtiyoj odamni boshqa odamlar bilan aloqa shakllarini o‘zlashtirishga undaydi. 25 Ma’naviy ehtiyojning predmeti ma’naviyatdir. Ammo ma’naviyat nima? Ma’naviyat-bu kundalik hayotdan tashqari, diniy tuyg‘u, estetik dunyoqarash, dunyoni har tomonlama falsafiy anglashdan iborat ongning yuqori shakli. Ma’naviyat - yuqori maqsadlarga erishish, shaxsiy va ijtimoiy idealga, umuminsoniy qadriyatlarga amal qilish istagi. Ma’naviyat go‘zallikka, tabiat haqida o‘ylashga, adabiyot va san ’ atning klassik asarlariga intilishda ham namoyon bo‘ladi. Ongli ehtiyojlar - bu qondirilishi inson tanasining normal ishlashiga, shaxsning jamiyatdagi obro‘sining o‘sishiga, uning to ‘ g ‘ ri rivojlanishiga, ijtimoiy hayotning barcha jabhalarini insonparvarlashtirishga yordam beradigan ehtiyojlar. Insonning ijtimoiy ehtiyojlarining beshta asosiy turi ijtimoiy ehtiyojlarning eng umumlashtirilgan tavsifini beradi, insonning ijtimoiy namoyon bo‘lishining asosiy yo‘nalishlarini ochib beradi. Asosiy turlarning har biri insonni ijtimoiy mavjudot sifatida amalga oshirishning o‘ziga xos yo‘nalishini ifodalaydi. M.S.Kvetnoy tomonidan keltirilgan klassifikatsiya quyidagicha: 1. O‘zgarishlarga bo‘lgan ehtiyojlar - mavjud faoliyatning o‘zgarishiga, yangi narsalar yoki g‘oyalar, munosabatlar yoki jarayonlarning yaratilishiga olib keladigan inson faoliyatining barcha turlari bilan bog‘liq. O‘zgarishlarga bo‘lgan ehtiyojlarning o‘ziga xos shakllari juda xilma-xil bo‘lishi mumkin. 2. Kognitiv ehtiyojlar - odamni kognitiv faoliyatning turli shakllariga undaydi: kundalik bilim va nazariy (maxsus), ilmiy va ilmiy bo‘lmagan, tabiiy fanlar, texnik va gumanitar, tubdan yangi bilimlarni kashf etish, o‘rganish va shu kabi ehtiyojlarga aytiladi. 3. Qiymatga yo‘naltirilgan ehtiyojlar - insonning narsalar, hodisalar, jarayonlarning ijtimoiy ahamiyatini aniqlash istagini ifodalaydi, ya ’ ni har bir ijtimoiy subyekt tomonidan munosabat, qadriyatlar, ideallar, e ’ tiqodlar, qiymat 26 yo‘nalishlarini ishlab chiqadi. Biror kishi turli xil ehtiyojlari va manfaatlariga nisbatan narsalar, hodisalar, jarayonlarni baholash jarayonida ijtimoiy ahamiyatini belgilaydi. Shuning uchun qadriyatlar subyektiv xarakterga ega, chunki ular insonning (ijtimoiy subyektlarning) irodasi va xohishiga bog‘liq. O‘zlari uchun tashqi obyektlar va hodisalarning biologik zararli yoki foydaliligini aniqlaydigan hayvonlar singari, inson ongli ravishda baholashni amalga oshiradi va hayot jarayonida qadriyatlar va qiymat yo‘nalishlarini rivojlantiradi. Bu baho unga obyektiv ravishda atrofdagi dunyoga to‘g‘ri yo‘naltirish va unga muvaffaqiyatli moslashish uchun zarurdir. 4. Muloqotga bo‘lgan ehtiyoj asosiy individual ehtiyojdir. Shu bilan birga, u ijtimoiy o‘zaro ta’sirning muhim, o‘ziga xos shaklini tashkil etadi. Shaxsning hayoti boshqa odamlar bilan aloqa qilmasdan iloji yo‘q, shuning uchun insom o‘z hayotini amalga oshirish uchun ijtimoiy subyektlar (shaxslar, kichik va katta ijtimoiy guruhlar, tarixiy jamoalar va etnik guruhlar, xalqlar) bilan muloqotga muhtoj. Ijtimoiy faoliyatning har qanday turi xil ijtimoiy guruhlar o‘rtasidagi aloqani o‘z ichiga oladi. Masalan, moddiy-ishlab chiqarish faoliyati ishchilar va muhandislik-texnik xodimlar, menejerlar va ijrochilar, ishlab chiqaruvchilar va sotuvchilar va boshqalar o‘rtasidagi aloqani o‘z ichiga oladi; kognitiv-ta’lim faoliyati talabalar va o‘qituvchilar, universitetlar va moliya organlari ma ’ muriyatlari va boshqalar o‘rtasidagi aloqani anglatadi; siyosiy faoliyat saylovchilar va saylangan organlar, qonun chiqaruvchi organlar va boshqalar o‘rtasidagi aloqani talab qiladi. ijtimoiy subyektlar jamiyatning normal ishlashi uchun zarurdir. 5. Badiiy ehtiyojlar-bu san’at asarlarida (adabiyot, kino, teatr va boshqalar) aks ettirilgan voqelikni ramziy obrazli ehtiyojlar; bu dunyoni maxsus rivojlantirishga bo‘lgan ehtiyoj. “Badiiy rivojlanishning o‘ziga xos xususiyati,- deydi M. S. Kvetna, - ramziy obrazlar nafaqat o‘zidagi haqiqat, balki inson, uning ehtiyojlari, qiziqishlari, maqsadlari va ideallari bilan o‘zaro bog‘liqlikda ideallarini ham ko‘radi. Shuning uchun, badiiy faoliyat jarayonida mavjudotni 27 mukammal qayta qurish amalga oshiriladi, uni faqat obyektiv aloqalar va xususiyatlarda emas, balki ma’lum bir o‘zgartirilgan shaklda qayta tiklaydi.” 2.3 § Inson ehtiyojlarning rivojlanishi Ma’lum muhitda yashovchi hayvonning u yoki bu tarzdagi xatti-harakati aniq ehtiyojni qondirishga qaratilgan bo‘ladi. Shu bois ehtiyoj hayvonni faollikka undash bilan cheklanib qolmasdan, balki faollikning turlari, shakli, 28 harakatlantiruvchi kuchiga ham o‘z ta‘sirini ko‘rsatadi. Hayvonda ovqatlanish ehtiyojining tug‘ilishi unda faollikni vujudga keltiradi, natijada so‘lak bezlari ishlay boshlaydi, o‘lja qidirish, uni poylash, tutish va iste ’ mol qilish bilan bog‘liq holatlar majmuasi yuzaga keladi. Mazkur jarayonlar shartli reflekslar, faollikni keltirib chiqaruvchi yangi qo‘zg‘ovchi va unga muvofiq bo‘lgan yangi harakatlar bilan bog‘lanishi mumkin, biroq hayvon xatti-harakatining tuzilishida hech qanday o‘zgarish yuz bermaydi. Jahon fiziolog va psixologlari tomonidan hayvonlarda shartli reflekslarni shakllantirishga oid tajriba materiallarining ko‘rsatishicha, vosita sifatida foydalanilgan qo‘ng‘iroq chalinishi hayvon uchun tashqi qo‘zg‘atuvchilar ichidan faqat ovqatlanishga bog‘liq signal vazifasini bajaradi, xolos. O‘rgatilgan hayvon tomonidan tepkini bosish jarayoni unga ovqatning berilishi bilan aloqador xatti-harakat tarzida amalga oshiriladi. Shuning uchun hayvon har qanday murakkab shartli reflekslar yordami bilan o‘z xatti- harakatini amalga oshirgan bo‘lishiga qaramay, ehtiyojlar bevosita uning psixikasini aks ettirish, muayyan obyektga yo‘naltirish, xatti-harakatini idora qilish funksiyasini bajaradi. Insonning faoliyati, xulq-atvori, xatti-harakati hayvonlarnikidan tubdan farq qiladi, ularni tarkib toptirish mutlaqo boshqa asosga quriladi. Misol uchun, bolaning ovqatlanishi, xatti-harakati, qoshiqdan foydalanishi, maxsus ajratilgan joyda o‘tirishi, ovqat yeyish qurolini ishlata olishi uning tabiiy ehtiyojlari tufayli yuzaga kelgan deyish haqiqatdan uzoq fikr, chunki uning negizida yotuvchi mexanizmlar siri tushuntirib berilmagan. Ma’lumki, tabiiy ehtiyojni qondirish uchun alohida shart-sharoitlar yaratib o‘tirmasa ham bo‘ladi. Masalan, insonda uyquga ehtiyoj tug‘ilsa, u holda hech qanday yumshoq o‘ringa, divanga talab sezilmaydi, charchagan odam duch kelgan joyda o‘z ehtiyojini qondiraveradi. Madaniy xatti-harakatlar, odatlarning insonda vujudga kelishi ijtimoiy tarbiyaning ta’sirida tabiiy ehtiyojlarni qondirishning vositasi, sharti sifatida gavdalanib, qurollar, buyumlar ularning tarkibiy qismiga aylana boshlaydi. 29 Bunday xatti-harakatlar shaklini keltirib chiqaruvchi asosiy manba tub ma’nodagi ehtiyoj emas, balki uni qondirishning jamiyat taraqqiyoti talab qilgan qoidalari, usullari, kamolot taqozo etuvchi madaniy ko’nikmalar hisoblanadi. Jamiyatning taraqqiyot bosqichlariga binoan tabiiy ehtiyojlarni qondirishning yangidan yangi, yanada takomillashgan vositalari insoniyat tomonidan yaratilaveradi va bular ehtiyojlar tarkibi bilan qorishib ketadi. Madaniy va ma’naviy ehtiyojlar to‘g‘risida ham xuddi shunga o‘xshash o‘zgarishlar yuz beradi , ya’ni shaxsning boshqa kishilar bilan muloqotga kirishishi, bilimlarni o‘zlashtirishida texnik vositalardan foydalanishi, nutqi va kiyinish madaniyatining o‘sishi, ularni qondirishga talab darajasining ortishi mazkur ehtiyojlar rivojlanishini ta ’ minlaydi. Psixologiyada ehtiyojlar rivojlanishining bir necha bosqichlari mavjud ekanligini ta’kidlab o‘tish zarur. Chunki ehtiyojlar inson ontogenezida paydo bo‘lib, umrining oxirigacha o‘zgarib, takomillashib boradi. Kishilik jamiyatida ehtiyojlar bir-biridan ham mohiyat, ham shakl jihatidan tafovutga ega bo‘lganday, yosh davrlariga qarab, ular xuddi shunday mezonlar bo‘yicha o‘zaro farqlanadilar. Bola faolligini rivojlantirishning dastlabki bosqichlaridayoq, biologik ahamiyatga ega buyumlar, aksincha, ularning inson tomonidan foydalanish usullari ehtiyojlarning omillari tariqasida gavdalanadi. Binobarin, mazkur buyumlar, aslahalarning ijtimoiy tajribalarni egallashdagi ahamiyati, o‘rni namoyon bo‘lishning mexanizmlari sifatida maydonga keladi. Bolalarning xuddi shu yo‘sinda egallaydigan xatti-harakatlarining yangi shakllari — bu jamiyat tomonidan ijtimoiy amaliyot vazifalariga munosib ravishda ishlab chiqilgan usullaridan iborat bo‘lib, buyumlar bilan shaxsning munosabati tarzida yuzaga keladi, kishining kundalik faoliyatidan muhim o‘rin egallaydi. Stol atrofida o‘tirish, qoshiq bilan ovqat yeyish, karavotda uxlash, televizor tomosha qilish, o‘yinchoq o‘ynash, kattalar bilan muomala qilish yuqoridagi fikr mohiyatini yanada yorqinroq ochib beradi. 30 Katta yoshdagilar yoshlarga ehtiyojni qondirish vositalaridan foydalanish qoidalarini, ijtimoiy muomala usullari, faoliyatni amalga oshirishning yo‘l- yo‘riqlarini o‘rgatadi. O‘z ehtiyojlarini muayyan buyumlar vositasida qondirishga va ularni muayyan faoliyat turiga tatbiq etishning insoniy shakllarini egallashga o‘rgatish maxsus mashqlar orqali amalga oshiriladi. Demak, bola ehtiyoji qondirilayotgan insoniy shart-sharoitlar ta’siri ostida shaxsning xulq-atvori vositalar ahamiyati bilan emas, balki ularning ijtimoiy qiymati bilan belgilanadi. Ehtiyojlarning qondirilish darajasi uning og‘ir yoki yengil ko‘chishi shaxsning shakllanishida muhim ahamiyatga ega, shu bois ularni qondirish maqsadga muvofiq, oqilona mezonlarga suyanib amalga oshirilsa, ijtimoiy nufuzi yanada ortadi. Insonda madaniy va ma’naviy ehtiyojlar turmush tajribasining ortishi, bilim saviyasining kengayishi, maxsus mashqlar egallanishi, ijtimoiy hayot qoidalariga uzluksiz ravishda rioya qilishi, narsa va hodisalarga munosabatining o‘zgarishi tufayli rivojlana boradi. Odam tobora kamolga yetgan sayin uning oldida yangicha talablar ko‘ndalang qo‘yiladi, ularni bajarish esa ehtiyojning yangi, nisbatan murakkab mohiyat jihatdan teran xususiyat kasb etuvchi shakllarini vujudga keltiradi, ularning qondirilishi esa tuzilishga ega bo‘lgan vositalarni taqozo etadi. Ilmlilik aql - zakovat ko‘rsatkichining yuksalishi, iste ’ dod alomatlarining ro‘yobga chiqishi, faollikning ortishi, xatti-harakat tarkibida keraksiz bo‘g‘inlarning kamayish ehtiyoji takomillashgan shaklining namoyon bo‘lishini ta’minlaydi. Inson har jihatdan qulay turmush (komfort) sari intilar ekan, demakki, unda yangi ehtiyojlar yuzaga keladi, ularning qondirilishi esa yangi bir sifat darajasiga ko‘tariladi. Madaniyatning yangi qirralari ochilishi, ma’naviyatni egallashga istakning kuchayishi, fan va texnikaning taraqqiyoti, millatlararo munosabatlar ko‘lamining kengayishi rang-barang ehtiyoj turlari va shakllari rivojlanishiga muhim shart-sharoitlar yaratadi. Insonning barkamollik sari intilishdagi 31 imkoniyatlarini ro‘yobga chiqarish orzusi ehtiyojlar rivojlanishida harakatlantiruvch i kuchga aylanadi. II bob yuzasidan xulosalar 32 Ushbu bobda A.Maslouning ehtiyojlar iyerarxik nazariyasi atroflicha ko‘rib chiqilgan va rahbar tomonidan qo‘l ostidagilarning har bir ehtiyojini aniqlash va shu orqali mehnat unumdorligini oshirish bo‘yicha bir qator tavsiyalar ham berilgan. Ko‘rishimiz mumkinmi, Maslou bo‘yicha har bir ehtiyojning qondirishi keyingi darajadagi ehtiyojning paydo bo‘lishiga va qondirilishi uchun faollikning vujudga kelishiga zamin yaratadi. Rahbar qanday faol ehtiyojlar ularni boshqarishini hal qilish uchun o‘z qo‘l ostidagilarni diqqat bilan kuzatishi kerak. Vaqt o‘tishi bilan bu ehtiyojlar o‘zgarganligi sababli, bir marta ishlagan motivatsiya har doim samarali ishlamasligi mumkin. Ushbu bobda ehtiyojlarning rivojlanishi ham keltirib o‘tilgan bo‘lib, madaniyatning yangi qirralari ochilishi, ma’naviyatni egallashga istakning kuchayishi, fan va texnikaning taraqqiyoti, millatlararo munosabatlar ko‘lamining kengayishi rang-barang ehtiyoj turlari va shakllari rivojlanishiga muhim shart-sharoitlar yaratadi. Insonning barkamollik sari intilishdagi imkoniyatlarini ro‘yobga chiqarish orzusi ehtiyojlar rivojlanishida harakatlantiruvch i kuchga aylanganligini ko‘ramiz. Ehtiyojlarning turi qancha bo‘lmasin ularni qanday yo‘l bilan qondirishni, albatta, ota-ona farzandlariga tarbiya jarayonida o‘rgatishi hamda o‘zi ham namuna bo‘lishi kerak. Zero, farzandlarimiz bizning ichki olamimizni ko‘rsatib beruvchi oynadir. Ushbu bobda asosiy besh turdagi ehtiyojlarni sanab o‘tdik. Ko‘rib turibmizki, bu ehtiyojlar bir-biriga bog‘liq bo‘lib har bir insonning hayotida muhim ahamiyat kasb etadi. Ehtiyojlarni to‘g‘ri qondirish orqali ham jamiyatga zarar keltirmagan holda o‘zimizni turli xil psixik va jismoniy kasalliklardan asrashimiz mumkin. XULOSA 33 Insonning biologik va ijtimoiy ehtiyojlari bir-biri bilan chambarchas bog‘liq. Ular shaxsni turli xil faoliyat turlariga undaydi va ular orqali jamoat tashkilotlari, tizimlari, munosabatlarining mavjudligi va rivojlanishiga xizmat qiladi. Ijtimoiy omillar va birinchi navbatda ehtiyojlar ta’siri ostida eng qadimgi ibtidoiy odamlar ehtiyojlari inson ehtiyojlariga aylandi. Va keyinchalik ijtimoiy ehtiyojlarning (ayniqsa ishlab chiqarish, iqtisodiy) tarixiy rivojlanish darajasini va biologik ehtiyojlarni qondirish xususiyatini belgilab berdi. Bizning davrimizda insoniy ehtiyojlarni o‘rganishda ular integratsiyalashgan yondashuv va ilmiy metodlarning to‘liq arsenalidan foydalanadilar. Ehtiyojlarning paydo bo‘lishi va shakllanishining ishonchli sabablarini va ularning miya faoliyatiga ta‘siri darajasini bilmaslik, quyidagi vazifalarni samarali hal etish mumkin emas: - ruhiy kasalliklarning oldini olish va davolash; - ijtimoiy va noo‘rin xatti harakatlarning oldini olish; - to‘g‘ri tarbiya. Ko‘rinib turibdiki, ehtiyojlarning yuksalishi muqarrar ekan, lekin asosiy muammo ehtiyojlarni qondirishdir. Ehtiyoj yuksalar ekan uni qondirish vositalari ham rivojlanadi. Bu resurslar tabiiy resuslar, mehnat resurslari, pul resurslari, texnika va texnologiya resurslaridir. Xulosa qilib aytadigan bo‘lsak, ehtiyojlar davrlar mobaynida o‘zgarib, ko‘payib inson hayotida tub burilishlarni yasamoqda. Bu ham foyda ham zararga ishlamoqda. Insoniyat ham rivojlanmoqda ham tubanlashmoqda. Bu esa o‘z-o‘zini idora qilish bilan bog‘liqdir. Ehtiyojlar doim bizning yashashimiz uchun muhim. Faqatgina me’yor qoidalariga amal qilsak biz uchun hech qanday ziyon bo‘lmaydi. Ehtiyojlar ortgan sari yuksalish, o‘sish va izlanish ortadi. Insonlarni harakatga undaydi. G LOSSARIY 34 1. Badiiy ehtiyojlar- bu san’at asarlarida (adabiyot, kino, teatr va boshqalar) aks ettirilgan voqelikni ramziy obrazli ehtiyojlar; 2. Dominant ehtiyoj- ayni vaziyat uchun dahldor bo‘lgan yetakchi ehtiyoj; 3. Ehtiyoj- jonli mavjudot hayot kechirishining yaqqol shart- sharoitlariga uning shularga tobe ekanligini ifoda etuvchi va mazkur shart- sharoitlarga nisbatan faolligini namoyon qiluvchi holat tariqasida ifodalanadi; 4. Empatiya – boshqa odamning emotsional holatiga xayrixoh bo‘lish, tushunish; 5. Faoliyat- kishilarning tashqi olamga faol munosabati shakli, insonning o zini o zi maqsadga muvofiq tarzda o zgartirish usuli, insonʻ ʻ ʻ borlig ining muhim xususiyatlaridan biri; ʻ 6. Faollik- mehnatda yoki biror hara-katda, jarayonda jadallik, jonbozlik ko rsatish, ishchanlik; ta sirchanlik; ʻ ʼ 7. Gipotalamus- tana haroratining doimiy bo‘lishini ta’minlaydi va oziq-ovqat iste’molini tartibga soladi.shu bilan birgalikda hissiyotlarning paydo bo‘lishiga ham javob beradi; 8. Gomeostaz- inson ichki organlarining bir maromda turishi (tana harorati); 9. Ijtimoiy ehtiyoj- shaxsning jamiyat a’zosi, kollektiv yoki ijtimoiy guruh sifatidagi hayoti bilan bog‘liqdir; 10. Individual ehtiyojlar- muayyan shaxsning o‘ziga xos biologik va psixologik xususiyatlari, organizmning anatomik va fiziologik xususiyatlariga ega bo‘lgan ehtiyojlari; 11. Instinkt- muayyan sharoitda hayvonlarning bitta turi uchun xos bo lgan murakkab irsiy xattiharakatlari majmui. ʻ 12. Kognitiv ehtiyojlar- odamni kognitiv faoliyatning turli shakllariga undovchi ehtiyojlar; 13. Ma’naviy ehtiyoj- bilimga, kayfiyatga, tajribaga, taassurotlarga bo‘lgan ehtiyojlardir; 35 14. Mindalivid tana- inson miyasining har bir yarimsharida mavjud bo‘lgan va hissiyotlarga javob beruvchi bo‘limdan biri; 15. Moddiy ehtiyoj- moddiy va biologik (oziq-ovqat, uy-joy) ta’minlash bilan bog‘liq bo‘lgan barcha ehtiyojlardir; 16. Motiv – inson faoliyatida muayyan maqsadni bajarishga sabab bo luvchi omil, vaj.ʻ 17. Motivatsiya- bu odamlar va boshqa hayvonlarning ma lum bir ʼ vaqtda xatti-harakatni boshlashi, davom ettirishi yoki to xtatishi sababi; ʻ 18. O‘z-o‘zini namoyon etish ehtiyoji- o‘z potensiali topish, anglash va uni hayotda qo‘llay olishlik ; 19. Referent guruh- kishi uchun e’tiborli bo‘lgan, qadriyatlari , fikrlash xulq-atvor, normalari va qoidalarini so‘zsiz tan oluvchi va ularni o‘zi uchun qabul qiluvchi kishilar guruhidir; 20. Shartli refleks- orttirilgan javob reaksiyasi; 21. Subdominant ehtiyoj- yetakchi ehtiyojni to‘ldirib keluvchi, ammo u ham hayotiy muhim bo‘lgan ehtiyoj ; 22. Vital ehtiyoj- biologik tur sifatida insonga xos bo‘lgan hayotiy ehtiyojlar. Bu oziq-ovqat, suv, uyqu, naslni davom ettirish, tashqi xavflardan himoya qilish; 23. Zoosotsial ehtiyojlar- jinsiy xatti-harakatlar, onalik (ota-ona) xatti- harakati, “bolalarcha” xatti-harakatlar (ota-ona bilan munosabat qurish istagi), hududiy xatti-harakatlar (“aholining haddan tashqari ko‘payishidan himoya qilish”), ierarxik xatti-harakatlar (yetakchilikka intilish va yetakchiga bo‘ysunish istagi), empatiya reaktsiyalari . FOYDALANGAN ADABIYOTLAR RO‘YXATI 1. G‘oziyev.E.G. “Umumiy psixologiya”. T.- 2007. 36 2. Haydarov F. va: Xalilova N. "Umumiy psixologiya" - T.; 2019. 3. Karimova V.M. “Umumiy psixologiya”. T. - 2002. 4. Barotov Sh.R. Psixologik xizmat. Т.,2018 5. Бережной Н.М. Человек и его потребности. – М., 2000.- С.90 6. Дубынин В.А. Лекция «Мозг и потребности человека», 2015. 7. Кветной М.С. Человеческая деятельность: сущность, структура, типы (социологический аспект). – Саратов, 1974. – С. 135). 8. Маклаков А.Г. Общая психология М.; "Питер" 2003. 9. Маслоу А . , Мотивация и личность . Питер 3-издание, 2014. 10. Немов Р.С., Общие основы психологии. — 2-е изд. — М: Владос, 1998. 11. Nishanova Z.T., Alimbaeva Sh.T. Psixologik xizmat. Т.,2019 12. Рубинштейн С. Л. Основы общей психологии.— СПб.: Питер, 1999. 13. Теплов Б. М. Избранные труды: в 2-х т. Т. 1. — М.: Педагогика, 1985. 14. To‘laganova G., Abduraximov Q. Psixologik xizmat nazariyasi va amaliyoti. Т.,2018 . 15. Фромм Э., Бегство от свободы., 1998. 16. Ильин Е.П., Мотивация и мотивы; «Питер» 2011. 17. Zufarova M.E., Umumiy psixologiya; -T., 2008 18. Хьелл Л. и Зиглер Д., Теории личности;- П., 2008. 19. Muhammedova D.G’., Mullabaeva N.M., Rasulov A.I., Umumiy psixologiya; T., 2017. 20. Umarov B.M., Psixologiya; T., 2012. INTERNET SAYTLAR 1. https://studfile.net/preview/6282967/ 37 2. https://psychosearch.ru/napravleniya/cognitivepsy/740- classification-of-needs-by-simonov-pv 3. https://psy.wikireading.ru/64905 4. https://www.psyoffice.ru/8/psichology/book_o018_page_140.html 5. https://studfile.net/preview/5248388/ 38

MUNDARIJA

Kirish

I bob. Ehtiyoj va uning olimlar tomonidan keltirilgan tasnifi

1.1. Ehtiyoj – shaxs xatti-harakatining ichki regulyatori sifatida

1.2. Chet el psixologiyasida ehtiyoj masalasiga doir nazariyalar

1.3. Rossiya psixologiyasida ehtiyoj klassifikatsiyasi

I bob yuzasidan xulosalar

II bob. Ehtiyojning tuzilishi va rivojlanishi

2.3. Inson ehtiyojlarining rivojlanishi

II bob yuzasidan xulosalar

Xulosa

Foydalanilgan adabiyotlar

Купить