Информация о документе

Цена 40000UZS
Размер 79.4KB
Покупки 0
Дата загрузки 31 Октябрь 2026
Расширение docx
Раздел Курсовые работы
Предмет Психология

Продавец

DocX Seller

Дата регистрации 31 Октябрь 2026

0 Продаж

Internet o‘yinlarining bolalar psixikasiga ta’siri

Купить
O‘ZBEKISTON RESPUBLIKASI OLIY TA’LIM , FAN VA INNOVATSIYALAR VAZIRLIGI MIRZO ULUG‘BEK NOMIDAGI O‘ZBEKISTON MILLIY UNIVERSITETI UMUMIY PSIXOLOGIYA FANIDAN KURS IS H I MAVZU: Internet o‘yinlarining bolalar psixikasiga ta’siri Ta’lim yo‘nalishi: 60310900 – Psixologiya (Yoshlar psixologiya si) Bajardi: Ilmiy rahbar: Toshkent 2025 1 MUNDARIJA KIRISH – 3-4 I BOB. INTERNET TARMOG‘I VA UNING INSONGA TA’SIRI HAQIDA UMUMIY TUSHUNCHA 1.1 Internet tarmog‘idagi o‘yinlar va ularning inson hayotiga kirib kelishining psixologik omillari – 5- 9 1.2 Internet o‘yinlarining bolalar o‘rtasida tarqalishi – 10- 13 II BOB. INTERNET O‘YINLARINING BOLALAR HAYOTI VA KELAJAGIGA TA’SIRI 2.1. Internet o‘yinlarining bolalarga ta’sir ko‘rsatuvchi ayrim salbiy va ijobiy jihatlari – 14-17 2.2. Virtual o‘yinlariga ruju qo‘yishning oldini olish bo‘yicha chora-tadbirlar tavsifi – 18-21 2.3.Glossariy XULOSA FOYDALANILGAN ADA BIY O TLAR RO‘YXATI 2 KIRISH Mavzuning dolzarbligi: Hozirgi kunda texnologik rivojlanishning jadalligi tufayli internet o‘yinlari bolalar hayotining ajralmas qismiga aylanib bormoqda. Bu o‘yinlar bolalar bo‘sh vaqtini mazmunli o‘tkazishga yordam berishi bilan birga, ularning psixologik va jismoniy salomatligiga salbiy ta’sir ko‘rsatishi mumkin. Internet o‘yinlarining bolalar psixologiyasiga ijobiy va salbiy ta’sirlarini o‘rganish, jamiyatda sog‘lom axborot muhitini yaratish va ota-onalar hamda pedagoglarga yo‘l-yo‘riq ko‘rsatish muhimdir. Mavzuning o‘rganilganlik darajasi: Internet o‘yinlarining bolalar psixikasiga ta’sirini o‘rganish bo‘yicha ko‘plab ilmiy izlanishlar olib borilgan. Xususan:  Jahon sog‘liqni saqlash tashkiloti (WHO) tomonidan bolalarda "o‘yinlarga qaramlik sindromi"ning mavjudligi va uning psixikaga salbiy ta’siri haqida hisobotlar chop etilgan;  Mahalliy va xalqaro psixologik tadqiqotlarda internet o‘yinlarining bolalarda agressiya, stress, diqqatni jamlashda qiyinchiliklar keltirib chiqarishi haqida ko‘plab ma’lumotlar keltirilgan;  Shu bilan birga, ba’zi o‘yinlar bolalarning ijodkorligini rivojlantirishi, mantiqiy fikrlash va strategik rejalashtirish qobiliyatlarini oshirishga yordam berishi haqidagi tadqiqotlar ham mavjud; Mavzu bo‘yicha mavjud ilmiy ishlanmalarni umumlashtirish va mahalliy sharoitda o‘tkazilgan kuzatuvlar natijasida bolalarga internet o‘yinlarining ta’sirini chuqurroq tahlil qilish zarur. Bu mavzuda psixologlar, pedagoglar va ota-onalar uchun amaliy tavsiyalar ishlab chiqish dolzarb vazifalardan biridir. Kurs ishi maqsadi: Internet o‘yinlarining bolalar psixikasiga ta’sirini o‘rganish, ularning ijobiy va salbiy jihatlarini aniqlash, ota-onalar, pedagoglar va psixologlarga tavsiyalar ishlab chiqish orqali bolalarda sog‘lom psixologik rivojlanishni ta’minlashga yordam berish. 3 Kurs ishi vazifalari: Kurs ishi quyidagi birlamchi vazifalarni o’z ichiga olgan:  Nazariy asoslarni o‘rganish: Internet o‘yinlarining psixologik ta’siri bo‘yicha mavjud ilmiy-adabiy manbalarni tahlil qilish;  Salbiy ta’sirlarni aniqlash: Internet o‘yinlarining bolalar psixikasiga salbiy ta’sir qiluvchi asosiy omillarni aniqlash (qaramlik, agressiya, stress, va boshqalar);  Ijobiy ta’sirlarni o‘rganish: Internet o‘yinlarining bolalarning ijodkorligi, mantiqiy fikrlash va boshqa ijobiy jihatlariga ta’sirini o‘rganish;  Xulosa va tavsiyalar ishlab chiqish: O‘tkazilgan tadqiqotlar natijalariga asoslanib, ota-onalar, pedagoglar va psixologlar uchun internet o‘yinlarini boshqarish bo‘yicha amaliy tavsiyalar ishlab chiqish; Kurs ishi predmeti: Internet o‘yinlarining bolalar psixikasiga bo‘lgan ta’sirini o‘rganish, ushbu ta’sirning psixologik, ijtimoiy va axloqiy jihatlarini aniqlash. Kurs ishining nazariy va amaliy ahamiyati : Kurs ishi nazariy va amaliy jihatdan quyidagicha ahamiyatga ega:  Internet o‘yinlarining bolalar psixikasiga ta’sirini ilmiy asosda o‘rganish;  O‘yinlarning ijobiy va salbiy jihatlarini tizimlashtirish;  Ota-onalar va pedagoglar uchun bolalarning sog‘lom rivojlanishi bo‘yicha tavsiyalar ishlab chiqish;  O‘yinlarga qaramlikning oldini olish va salbiy ta’sirlarni kamaytirish usullarini ko‘rsatish;  Psixologik salomatlikni ta’minlash uchun foydali o‘yinlardan foydalanish yo‘llarini taklif qilish 4 I BOB. INTERNET TARMOG‘I VA UNING INSONGA TA’SIRI HAQIDA UMUMIY TUSHUNCHA 1.1 Internet tarmog‘idagi o‘yinlar va ularning inson hayotiga kirib kelishining psixologik omillari Internet tarmog‘i zamonaviy jamiyatning ajralmas qismiga aylangan bo‘lib, uning ta’siri kundalik hayotning turli jabhalarida namoyon bo‘lmoqda. Xususan, internet orqali taqdim etiladigan o‘yinlar (onlayn o‘yinlar) zamonaviy madaniyat va texnologiya sohasida o‘ziga xos fenomen hisoblanadi. Onlayn o‘yinlar internet tarmog‘i orqali global auditoriyaga xizmat qiladi va bu o‘yinlar jamiyatning turli qatlamlari uchun turli xil maqsadlarda qo‘llaniladi. Ularning inson hayotiga kirib kelishi bir necha asosiy omillar bilan bog‘liq: 1. Texnologik rivojlanish: Mobil qurilmalar, kompyuterlar va yuqori tezlikdagi internetning keng tarqalishi onlayn o‘yinlarga kirishni osonlashtirdi. Bu imkoniyat har qanday yoshdagi odamlar uchun internetda vaqt o‘tkazishning yangi usullarini yaratdi. 2. Ijtimoiy bog‘liqlik: Onlayn o‘yinlar ko‘pincha ijtimoiy tarmoqlar bilan integratsiyalangan bo‘lib, foydalanuvchilarni do‘stlar va begonalardan iborat global hamjamiyat bilan bog‘laydi. Bu ijtimoiy aloqalarni rivojlantirish yoki mustahkamlash imkonini beradi. 3. Psixologik omillar: O‘yinlar insonlarda qiziqish, raqobat, muvaffaqiyat va qoniqish hissini uyg‘otadi. Onlayn o‘yinlar, ayniqsa, real hayotda erishib bo‘lmaydigan maqsadlarga erishish imkoniyatini yaratib, insonlarni o‘ziga jalb qiladi. 4. Biznes va iqtisodiyot: Onlayn o‘yinlar nafaqat ko‘ngilochar vosita, balki katta iqtisodiy sektor hisoblanadi. O‘yinlarni ishlab chiqarish, ularga xizmat ko‘rsatish va reklama orqali milliardlab dollar foyda olinadi. Tijorat o‘yinlari 1950-yillarda texnologiya va fan ko‘rgazmasi orqali kashf etilgan (Spring, 2015). Shundan beri bu soha ko‘p milliard dollarlik ko‘ngilochar 5 sanoatga aylangan. Axborot texnologiyalari va mobil texnologiyalarning rivojlanishi tufayli video o‘yinlarning o‘sishi va ahamiyati yanada oshdi, bu esa o‘yinchilar o‘rtasida ko‘proq bog‘liqlikni ta’minlaydi. 1980-yillarda video o‘yinlar ommabop madaniyatga aylanib, dunyo bo‘ylab keng tarqaldi. Eng dastlabki o‘yinlardan biri “Space War” (“Samo jangi”) bo‘lib, u ko‘plab o‘smirlarni o‘ziga jalb qilgan. Bu davr arkada video o‘yinlarining oltin davri deb atalgan. Ushbu davr 1978-yildan 1982-yilgacha davom etgan. Spring (2015) ta’kidlashicha, video arkadalar savdo markazlarida tanga bilan ishlaydigan avtomatlar sifatida mavjud bo‘lgan. Keyinchalik arzon uy o‘yin konsollari paydo bo‘ldi, masalan, Intellivision va Atari 2600. Bu konsollar uyda televizorlar orqali ishlatilgan. 1980-yillarda qo‘shimcha rivojlanishlar amalga oshirildi va bu LCD o‘yinlar hamda o‘yin kompyuterlari paydo bo‘lishiga olib keldi. Video o‘yinlarning ikkinchi avlodi 1976-yildan 1992-yilgacha, uchinchi avlodi esa 1983-yildan 1995-yilgacha davom etgan (Champion, 2016). To‘rtinchi avlod 1987-yildan 1999-yilgacha bo‘lgan davrda kuzatilgan. 3 D davrining boshlanishi 1990-yillarning oxirida Sony PlayStation , Nintendo 64 , va Sega Dreamcast taqdimoti bilan ommalashganida, o‘yinlar haddan tashqari murakkablik darajalaridan uzoqlashib, kashfiyot, jumboqlar, muammolarni hal qilish va rolli o‘yin mexanizmalariga ko‘proq e’tibor qaratishga kirishdi. Bu o‘yinchilarning vaqt sarfini uzaytirish maqsadida amalga oshirilgan (Desjardins, 2017). 1 Zamonaviy o‘yinlar davrida bu formula o‘z cho‘qqisiga yetdi. Hozirgi Triple A (eng mashhur) o‘yinlarining aksariyati yakunlash uchun sezilarli mahorat yoki qobiliyatlarni talab qilmaydi. Aksincha, ular vaqtni behuda sarflashga 1 Susan Landau, Trent Nguyen “Effects of Gaming on Children’s Brains: Depression and Social Isolation”, Sep. 25, 2019, Advances in Social Sciences Research Journal – Vol.6, No.9 6 mo‘ljallangan, miyaning rivojlanish ehtiyojlarini qondirish uchun ishlab chiqilgan mantiqsiz faoliyatlar bilan to‘ldirilgan (Nichols, 2017). Yolg‘on qiyinchiliklar osonlikcha yengilsa ham, ular miyaning xuddi shu qismini qondiradi. Shu sababli, so‘nggi o‘n yil ichida o‘yin qaramligi tushunchasini qo‘llab-quvvatlovchi ko‘proq holatlar ommaga ma’lum bo‘ldi (Nichols, 2017). 2 Yangi avlod o‘yinchilari mobilroq (harakatchan) va raqobatbardoshroq bo‘lib bormoqda, chunki internet kabi texnologiyalar o‘yinlarni yoshlar uchun yanada qiziqarli va raqobatli qiladigan ballar tablolariga va boshqa ma’lumotlarga oson kirishni ta’minlaydi. Fisch (2013) ta’kidlaganidek, o‘yinlar jozibador va katta auditoriyani qamrab olishi bilan birga, ularga qaramlik rivojlanish ehtimoli ham oshadi. Zamonaviy video o‘yinlarning namunalaridan biri Angry Birds va Candy Crush bo‘lib, ular amerikalik o‘yinchilarning 42% dan ortig‘i tomonidan zavq bilan o‘ynaladi (Champion, 2016). Dastlabki o‘yinlar sodda bo‘lib, ko‘proq simulyatsiyalarga qaratilgan edi. O‘yinlar 1970 va 1980-yillarda tijoratlashtirilib, ommaviylashdi. O‘sha davrdagi texnologik taraqqiyotning sustligi bilan bog‘liq ravishda o‘yinlarning o‘sishi sekinroq bo‘lgan. 1980-yillarda boshqaruv pultlari, joystik va tugmalar kabi o‘yin konsollari ishlab chiqarila boshlandi. Bu birinchi avlod uy konsollarining rivojlanishini o‘z ichiga olgan bo‘lib, ular orasida mashhur Pong o‘yini ham mavjud edi (Spring, 2015). 3 Yillar davomida tobora ommalashib borayotgan virtual o‘yinlar taraqqiyoti 2020-yildagi COVID-19 virusi pandemiyasi tufayli tezlashib ketdi. Bu holat , ayniqsa, bolalar va o‘smirlar o‘rtasida yaqqol ko‘zga tashlanib , uzoq vaqt telefon va kompyuter bilan mashg‘ul bo‘lish tufayli ularda bir qancha psixologik 2 Susan Landau, Trent Nguyen “Effects of Gaming on Children’s Brains: Depression and Social Isolation”, Sep. 25, 2019, Advances in Social Sciences Research Journal – Vol.6, No.9 3 Susan Landau, Trent Nguyen “Effects of Gaming on Children’s Brains: Depression and Social Isolation”, Sep. 25, 2019, Advances in Social Sciences Research Journal – Vol.6, No.9 7 o‘zgarishlar yuzaga kela boshladi. Bu holatda asosiy tashvishlardan biri onlayn ta'limga o‘tish bilan bolalar orasida internetdan foydalanishning ortishi hisoblanadi 4 . Maktabga borish odatining yo‘qligi sababli bolalar ijtimoiy tarmoqlardan foydalanish va o‘yin o‘ynashga ko‘proq vaqt ajratishi mumkin 5 . Ayniqsa, o‘yin o‘ynash pandemiyadan oldin ham bolalar orasida so‘nggi o‘n yillikda sezilarli ravishda ommalashgan edi. 2017-yilda dunyo bo‘ylab o‘smirlar orasida o‘yin qaramligining umumiy tarqalishi taxminan 5% ni tashkil qilgan 6 . Lokdaun choralari qo‘llanilganidan keyin 2020-yil mart oyida Yevropada mobil o‘yin yuklab olish bo‘yicha rekord daraja qayd etildi 7 . Ayniqsa, pandemiya sharoitida ko‘pchilik "xavfsiz" faoliyatlar elektron qurilmalardan foydalanishni o‘z ichiga olgan holda muammoli o‘yin o‘ynash bilan bog‘liq xavflar haqida tashvishlar paydo bo‘ldi. Hozirgi kunda dunyo bo‘yicha 3,2 milliard video o‘yin o‘ynovchilar mavjud bo‘lib, ulardan 1,17 milliard kishi onlayn o‘yin o‘ynaydi.Bo‘sh vaqtini o‘yin o‘ynashga bag‘ishlayotgan odamlar soni tez sur’atlarda oshib bormoqda. Pandemiya davrida odamlar stressni yengillashtirish, do‘stlar bilan muloqot qilish va bo‘sh vaqtlarini mazmunli o‘tkazish uchun o‘yinlarga murojaat qila boshladilar. 2025-yilga kelib, global onlayn o‘yin auditoriyasi 1,3 milliarddan oshishi kutilmoqda. 8 Insonlar hayotiga kirib kelgan ushbu virtual o‘yinlar ularga nafaqat psixik ta’sir ko‘rsatdi , balki butun boshli hayotiy yo‘lni ham tanlashga olib kela boshladi. Hozirgi kunda insonlar o‘rtasida geymerlar (o‘yin o‘ynovchi shaxslar) , otaku va 4 Chen CY, Chen IH, Hou WL, et al. The relationship between children’s problematic internet-related behaviors and psychological distress during the onset of the COVID-19 pandemic: A longitudinal study. J Addict Med. 2022;16(2): e73. 5 Chen CY, Chen IH, Hou WL, et al. The relationship between children’s problematic internet-related behaviors and psychological distress during the onset of the COVID-19 pandemic: A longitudinal study. J Addict Med. 2022;16(2): e73. 6 Stevens MW, Dorstyn D, Delfabbro PH, King DL. Global prevalence of gaming disorder: A systematic review and meta-analysis. Aust N Z J Psychiatry. 2021;55(6):553-68. 7 Broughton M. Europe mobile game revenue hits record high; riot acquires hypixel. Available at: https://www.thegamingeconomy.exchangewire.com/2020 /04/17/europe-mobile-game-revenue-hits-record-high riot-acquires-hypixel/ 8 https://academyofanimatedart.com/gaming-statistics 8 xikikomori (Yaponiya ) kabi insonlar keng tarqalgan. Ularning kundalik faoliyati bevosita internetdagi o‘yinlar bilan bog‘liq bo‘lib , ularda garchi yuqori IQ kuzatilsa-da, ijtimoiy deprivatsiya va depressiya kabi psixik , shuningdek , bosh qismining deformatsiyasi, bo‘yin va bel mushaklarining tortishishi kabi anatomik hamda fiziologik o‘zgarishlar yuzaga kelmoqda.O’zbekiston Respublikasida ham so‘nggi yillarda internet o‘yinlarini o‘ynash alohida madaniyatga aylanib , bu bilan shug‘ullanuvchi alohida klublar va o ‘yingohlar ko‘paymoqda. Ayniqsa , 2020-yildan keyin o‘tkazilgan va yoshlar o‘rtasida mashhurlikka erishgan virtual o‘yinlar bo ‘yicha musobaqa va kuboklar ham buning isboti hisoblanadi. Shu bilan birga , maktab o‘quvchilarining vaqtini mazmunli tashkil etish va salomatligini ta’minlash maqsadida ushbu klublarda dars vaqtida o‘yin o‘ynashini cheklash chora-tadbirlari ham tashkil etilgan. Bu holat virtual o‘yinlarning ijobiy tomonlari bilan ma’lum kontrast kashf etgan holda , dunyo bo‘ylab kundalik hayotning ajralmas bo‘g‘iniga aylangani sir emasdir. Xulosa qilib aytganda , internet o‘yinlarining rivoji insoniyat rivoji bilan chambarchas bog‘liq bo‘lib , yangi kashfiyotlar , moddiy foyda va qiziqarli mashg‘ulot bilan yangi do‘st orttirish , dunyoqarashni kengaytirish , o‘z iste’dodini namoyon qilish imkoniyatini ham ochib beradi. 9 1.2 Internet o‘yinlarining bolalar o‘rtasida tarqalishi Internet o‘yinlari o‘zining asosiy audiyoriyasi sifatida o‘smirlarni tanlagan bo‘lsa-da , hozirgi kunda turli o‘yinlar bolalar o‘rtasida ham keng tarqalgan. Ushbu o‘yinlarning mashhurligi, ayniqsa, ota-onalari kam e’tibor qaratuvchi yoki kundalik vaqti , asosan , uyda o‘tuvchi bolalar hissasiga to‘g’ri keladi. Bunda ushbu bolalar toifasi uyatchan , ijtimoiy xavotir darajasi yuqori , depressiyaga moyil bo‘lishi holatlari ham kuzatiladi. Shu bilan birga , aksincha , ota-onasi ko‘p janjallashadigan, oilaviy notinch , jamiyatga qo‘shilishga qiynaladigan bolalarda video o‘yinlar yangi do‘stlar orttirish, salbiy stressing oldini olish va vaqtini qiziqarli narsaga sarflash imkonini beradi. Hozirgi kunda dunyo bo‘ylab aksariyat do‘st orttirish foizi aynan onlayn o‘yin va ijtimoiy tarmoq orqali ekanligi ham buning isbotidir. Bolalar COVID-19 pandemiyasi keltirib chiqargan stressni yengillashtirish uchun o‘yin o‘ynashga ko‘proq vaqt ajratgan, bu esa ularda muammoli videoo‘yin o‘ynash (MVG) xavfini yanada oshirgan. MVGning muhim xususiyati shundaki, onlayn o‘yinlarga haddan tashqari ko‘p vaqt ajratilishi ijtimoiy, mehnat va akademik faoliyatga xalaqit beradi. Pandemiyadan oldin ham haddan tashqari ko‘p o‘yin o‘ynash bolalar orasida ijtimoiy izolyatsiya, kayfiyat o‘zgarishlari va uyqu buzilishlari bilan bog‘liq edi . Izolyatsiya bu ta’sirni kuchaytirgan bo‘lishini taxmin qilish bilan birga tizimli tadqiqotlar shuni ko‘rsatdiki, izolyatsiyaning bolalarga psixologik ta’siri bo‘yicha juda kam tadqiqotlar mavjud . Shuning uchun MVG bilan bog‘liq salbiy oqibatlarni yaxshiroq tushunish amaliy tavsiyalarni taqdim etishi mumkin. Shu bilan birga , bu holatda ushbu lokdaun bolalar va o‘smirlarga kuchli psixologik ta’sir ko‘rsatganini inkor etib bo‘lmaydi. 10 Jismoniy va ruhiy salomatlikka salbiy ta’sirlariga qaramay zamonaviy bolalar uchun video o‘yinlarning eng muhim xavfi - ularning ijtimoiy izolyatsiyaga olib kelish xususiyatidir. Garchi onlayn ko‘p o‘yinchili o‘yinlar aloqa va hamkorlikni osonlashtiradigan moslashuvchan yo‘lni ta’minlaydi, ammo kuzatishlar shuni ko‘rsatadiki, introvert bolalarni shakllantiradigan va ularni o‘z real jamoalarining faol a’zolari bo‘lishdan uzoqlashtiradigan eng asosiy o‘yin janri yakka o‘yinchi rolli o‘yinlar (RPGlar) shaklidir (Levine, 2015). Shuningdek, Gorvat va boshqalar (2018) bu holatni internetga qaramlik bilan bog‘liq bo‘lgan yuqori darajadagi qo’shimcha ruhiy kasalliklarni rivojlantirish yo’li sifatida tasvirlaydi. Ushbu kasallik bipolyar buzilish, xavotirlanish spektrili buzilish, depressiv buzilish va diqqat yetishmovchiligi va giperfaollik buzilishi (ADHD) bilan bog‘liq. Bundan tashqari, o‘yin o‘ynash bilvosita “elektron ekran sindromi” deb ataladigan holatning asosiy sababchisi hisoblanadi. Bavelier va boshqalar (2011) ta’kidlashlaricha, o‘yin o‘ynashga sarflangan vaqt insonning tashqi ijtimoiy faoliyatlarga jalb qilinishi uchun zarur bo‘lgan vaqtni olib qo‘yadi. 9 Hozirgi paytda bolalar uchun ekran vaqti 3 soatni tashkil qilib , bu kunning sakkizdan bir qismiga to‘g‘ri keladi. Ushbu vaqt davomidan o‘ynalgan o‘yinlar bolaning tafakkuri o‘sishi va intellektual salohiyatiga ijobiy ta’sir qilishi aniqlangan. Shunday bo‘lsa-da , hozirda ota-onaning bee’tiborligi yoki bolaning individual xususiyatlari (xarakter , qobiliyat) tufayli bu qoidaga unchalik ham amal qilinmaydi. Shu sababli olimlar , har bir bolaning hayotiga internet o‘yinlari individual ravishda qanday psixologik ta’sir ko ‘rsatishi mumkinligini aniqlashga harakat qilgan. Misol uchun , Joelving (2011), Amso va Skerif (2015) kabi tadqiqotchilar birgalikda zamonaviy avlod bolalari kuniga o‘rtacha yetti soatdan ortiq vaqtini elektron qurilmalarda, jumladan video o‘yinlar o‘ynashda sarflashini ta'kidlaydi; 12-17 yoshdagi o‘smirlarning 97% har kuni video o‘yinlar o‘ynaydi. Bu esa, 9 Susan Landau, Trent Nguyen “Effects of Gaming on Children’s Brains: Depression and Social Isolation”, Sep. 25, 2019, Advances in Social Sciences Research Journal – Vol.6, No.9 11 o‘yinlarga ijtimoiy yengillik vositasi sifatida haddan tashqari qaramlikni keltirib chiqaradi. Uzoq muddatda, bunday ijtimoiy xatti-harakatlar miya rivojlanishiga ta'sir ko‘rsatib, natijada ijtimoiy xavotir buzilishi yoki ijtimoiy fobiya tufayli izolyatsiya darajasining oshishiga olib keladi. Bu holat, shuningdek, sezilarli darajada o‘yin qaramligi bilan ham bog‘liq bo‘lishi mumkin (Bogmann va Shupp, 2016). Natijada, o‘yinlar dastlab ijtimoiy jihatdan uyatchan bo‘lgan bolalar uchun ijtimoiy yig‘inlarga qatnashish yoki yuzma-yuz muloqot qilishdan qochish uchun bir bahona bo‘lib qoladi. Bunday ijtimoiy izolyatsiya yoshlarning o‘yinlarga ko‘proq jalb bo‘lishiga olib keladi va ular ijtimoiylashuv qo‘rquviga qarshi kurashishdan chetlashadi. Uzoq muddatdan so‘ng uyatchan bolalar o‘yinlarning ularning ruhiy muammolarini hal qilolmasligini tushunib yetadilar. Antiijtimoiy xatti-harakatlar qurboni ekanliklarini anglash ularni ruhiy tushkunlikka olib keladi. Bu esa, o‘z navbatida jamiyatdan qochish va izolyatsiyani yanada kuchaytirishi mumkin, hatto o‘z joniga qasd qilish fikrlari yoki boshqa o‘ziga zarar yetkazish xatti-harakatlariga sabab bo‘lishi mumkinligi aniqlangan (Nakamuro, Inui, Seno va Hiromatsu, 2015). Ba‘zi tadqiqotchilar ijtimoiy izolyatsiyani bolaning ruhiy kayfiyatidagi o‘zgarishlar bilan bog‘lashgan. Zo‘ravonlik o‘yinlarini o‘ynaydigan bolalarning ko‘pchiligi tajovuzkorlikka moyil bo‘lishadi. Biroq, bu fikr bahsli bo‘lib, bolalardagi zo‘ravonlikni faqat atrof-muhit omillari yoki o‘yinlarning miyada ko‘rsatadigan ta’siri bilan izohlash qiyinligi sababli, aniq xulosaga kelish qiyin. Umuman olganda, bolalar o‘rtasida o‘yinlar tarqalishining bir necha omillarini sanab o‘tish mumkin: - q ulaylik va ochiqlik imkoniyati : Internetga ulanish va mobil qurilmalarning keng tarqalishi bolalarga o‘yinlarga osongina kirish imkonini beradi; 12 - i jtimoiy o‘zaro ta’sir : Onlayn o‘yinlar bolalarga do‘stlari bilan virtual muloqot qilish va o‘zaro hamkorlik qilish imkonini beradi; - o ‘yinlarning jozibadorligi : Rang-barang grafika, qiziqarli ssenariylar va mukofot tizimlari bolalarni o‘ziga jalb qiladi; - s tressdan xalos bo‘lish : O‘yinlar ko‘pincha bolalar uchun dam olish va kundalik hayotdagi stressni kamaytirish vositasi sifatida xizmat qiladi; - qo‘shimcha moddiy foyda: hozirda bolalar o‘zaro o‘yin orqali pul ishlash bilan ham shug‘ullanadi; O‘zbekistondagi holat ko‘zdan kechirilganda mamlakatimizda ham bolalar o‘rtasida o‘yin o ‘ynovchilar soni oshganini ta’kidlash mumkin. Hozir umumiy aholi sonidan taxminan, 4 million kishi internet o‘yinlari bilan mashg‘ul ekanligi aniqlangan.Bundan tashqari, 2027-yilga kelib videoo‘yinlar bozorida foydalanuvchilar soni 5,1 millionga yetishi kutilmoqda.Bu foydalanuvchilar bazasining o‘sib borayotganini va O‘zbekistonda video o‘yinlarning mashhurligini ko‘rsatuvchi dalil bo‘lib xizmat qiladi. Bozorning turli segmentlari orasida eng yirik segment — Mobil o‘yinlar bo‘lib, u 2025-yilda 82,22 million AQSh dollari hajmiga yetishi kutilmoqda. Bu O‘zbekistonning video o‘yin sanoatida mobil o‘yinlarning yetakchi mavqeini ko‘rsatadi. O‘zbekistonda video o‘yinlar bozori texnologiyaga kirish imkoniyatining ortishi va onlayn ko‘p foydalanuvchili o‘yinlarga qiziqishning oshishi tufayli tez sur’atlarda o‘sib bormoqda. Yakunda shui aytish mumkinki , hozirda bolalar o ‘rtasida avj olayotgan video va boshqa onlayn o‘yinlar IT sohasiga bo ‘lgan qiziqish , bolalarning texnologiyalar bilan erta tanishishi va kundalik hayotda o‘yin o‘ynovchi insonlarning o‘z auditoriyalari (YouTube , Instagram kabi platformalarda) orqali ularni tobora bu o‘yinlarga qiziqtirayotgani bilan mashhurlikka erishmoqda . Shu 13 bilan birga , ushbu holatda ularda kundalik hayot vazifalari va o‘yin soatlarini to‘g‘ri tashkil etishni o‘rgatish , o‘z salomatligiga zarar yetkazmaslik va internet o‘yinlarining ijobiy hamda salbiy tomonlarini yodda tutgan holda noj‘oya oqimlarga qo‘shilib ketmaslik bo‘yicha to‘g ‘ri tushuncha berish nafaqat ota-ona , balki psixologlar va pedagoglar, umuman , jamiyatdagi har bir insonning vazifasi hisoblanadi. II BOB. INTERNET O‘YINLARINING BOLALAR HAYOTI VA KELAJAGIGA TA’SIRI 2.1. Internet o‘yinlarining bolalarga ta’sir ko‘rsatuvchi ayrim salbiy va ijobiy jihatlari Internet o ‘yinlari bolalarga turli xil psixologik va fiziologik ta’sir ko‘rsatib, ularni salbiy va ijobiy toifalarga ajratish mumkin. Albatta, bolalarga bo‘ladigan ushbu ta'sirlar o‘yinlarning turiga, o‘ynash muddati va bolalarning o‘yinlarga bo‘lgan munosabatiga bog‘liq. Quyida ulardan bir nechtasini izohlash mumkin: Internet o‘yinlarining bolalarga bo‘lgan ijobiy ta‘sirlari: 1. Kognitiv rivojlanish:  Internet o‘yinlari bolalarga mantiqiy fikrlash, strategiya ishlab chiqish va muammolarni hal qilishda yordam berishi mumkin;  Ba'zi o‘yinlar bolalarning xotira va diqqatni jamlash qobiliyatlarini rivojlantiradi; 2. Hamkorlik va jamoa ishini o‘rganish:  Ko‘p o‘yinlar, ayniqsa onlayn o‘yinlar, bolalarga boshqa o‘yinchilar bilan birgalikda ishlash, jamoa tuzish va kommunikatsiya qilishni o‘rgatadi;  O‘yinlar doirasida bolalar tengdoshlar bilan o‘zaro aloqada bo‘lib, yangi do‘stlar orttirishi mumkin; 14 3. Yaratuvchanlik va tasavvur:  Ko‘pgina o‘yinlar, ayniqsa, rolli o‘yinlar (RPG), bolalarga tasavvurini kengaytirish, o‘zlarini turli xarakterlar sifatida ko‘rsatish imkonini beradi;  O‘yinlar bolalarning tasavvurini va yaratuvchanligini rivojlantiradi; 4. Stressni kamaytirish:  O‘yinlar ba'zan bolalar uchun stress va xavotirni kamaytirishda yordam beradi, ular o‘ynash jarayonida o‘zlari da ko‘proq dam olish va zavqlanish his qilishadi; 5. Kreativ fikrlash:  O‘yinlarda turli qiyinchiliklar va ssenariylar bolaning ijodiy fikrlash qobiliyatini rivojlantiradi. 6. O‘ziga bo‘lgan ishonch:  Ba’zi o‘yinlarda muvaffaqiyatga erishish hissi bolaning o‘ziga bo‘lgan ishonchini oshiradi. Shu bilan birga internet o ‘yinlari quyidagi bir qancha salbiy jihatlarga ham ega: 1. Ijtimoiy izolyatsiya:  O‘yinlarga haddan tashqari vaqt ajratish bolalar o‘z tengdoshlaridan ajralishiga va ijtimoiy ko‘nikmalarni rivojlantirishda qiyinchiliklarga olib kelishi mumkin;  Internetda o ‘ ynash haqiqiy dunyo aloqalarining o ‘ rnini egallab qolishi mumkin , bu esa bolalarning ijtimoiy aloqalarini kamaytiradi ; 2. Sog‘liq muammolari:  Ko‘p vaqtni ekranda o‘tkazish bolalarning ko‘zlarida kuchli zo‘riqish, bosh og‘rig‘i va uyqusizlikka olib kelishi mumkin; 15  Fiz iolog ik faollikning kamayishi, uzoq vaqt kompyuter yoki telefon ekrani oldida o‘tirish ortiqcha vazn va boshqa sog‘liq muammolariga sabab bo‘lishi mumkin. 3. Addi ksiya (qaramlik):  Ba'zi bolalar o‘yinlarga haddan tashqari qaram bo‘lishi mumkin. Bu ularning o‘qishga, sportga, oilaviy vaqtga yoki boshqa ijtimoiy faoliyatlarga qiziqishlarini kamaytiradi;  O‘yinlarga qaramlik o‘qish, ijtimoiy aloqalar va boshqa muhim faoliyatlarni e'tiborsiz qoldirishga olib kelishi mumkin; 4. Aggressiya va xulq-atvor muammolari:  Ba'zi o‘yinlar, ayniqsa, zo‘ravonlikni targ‘ib qiluvchi o‘yinlar, bolalarda agressiv xulq-atvorni rivojlantirishi mumkin;  Bunday o‘yinlar bolalarning boshqa insonlarga bo‘lgan xatti- harakatlariga salbiy ta'sir ko‘rsatishi va ularda zo‘ravonlikka moyillikni oshirishi mumkin; 5. Emotsional muammolar:  O‘yinlarning ko‘plab real hayotdan uzoq o‘zgacha dunyo va voqealar bilan bog‘liq bo‘lishi bolalar uchun haqiqiy dunyo bilan muomala qilishda qiyinchiliklar tug‘dirishi mumkin;  O ‘ yinlardagi xatolar yoki mag ‘ lubiyatlar bolalarda g ‘ azab , tushkunlik va depressiya holatlarini keltirib chiqarishi mumkin . Dunyo bo‘ylab olimlar so‘nggi yillarda bolalarga internet o‘yinlarining ta’sirini o‘rganib , bir qancha xulosalarga kelishgan. Misol uchun , tinimsiz o‘yin o‘ynash bolalarda antisosial xatti-harakatlarni shakllantiradi, ular o‘yinlardan yangi ko‘nikmalar, ayniqsa tajovuzkorlikni o‘rganadilar. Haddan tashqari o‘yin o‘ynash bolaning "jang yoki qochish" javobini kuchaytirish bilan birga, "dizregulyatsiya" deb nomlangan holatni, ya‘ni atrofdagi muhitga mos ravishda kayfiyat, e’tibor yoki 16 hissiy faollik darajasini boshqarish qobiliyatining yo‘qolishini keltirib chiqarishi mumkin (Paturel, 2014). Bu, ayniqsa, o‘tmishdagi yoki kelajakdagi vaziyatlarga nisbatan qo‘rquvga moyil bo‘lgan bolalar uchun xavfli. Garchi elektron ekran orqali taqdim etilgan narsa bolaning haddan tashqari qo‘zg‘alishiga olib kelishi mumkin bo‘lsa-da, o‘yin o‘ynash va uning salbiy ta‘siri haqiqiy hayotda sodir bo‘lmaydigan g‘ayrioddiy voqealar bilan boyitilgan bo‘lsa, yanada og‘irroq bo'lishi mumkin (Paturel, 2014). 10 Ba‘zan, o‘yinlar bolalarda kognitiv o‘zgarishlarni keltirib chiqaradi, shunda ular kamroq empatiya ko‘rsatadi, ammo antisotsial harakatlarni kuzatgandan so‘ng stress darajasi pasayadi. Bu esa haqiqiy hayotdagi do‘stlar bilan muloqot qilishda buzg‘unchilikka oid yoki qarama-qarshi xulq-atvorni rivojlanishi uchun imkon yaratadi. Xulq-atvordagi keskin o‘zgarishlar do‘stlarning uzoqlashishiga olib keladi va natijada izolyatsiya yuzaga keladi. Shu bilan birga, Amso va Skerif (2015) ta‘kidlashicha, izolyatsiya o‘yinlarga yuqori darajada qaramlikni keltirib chiqaradi, bu esa ijtimoiy yuklarning o‘ziga xos zararli toifasini va salbiy nevrologik o‘zgarishlarni yuzaga keltiradi. Xavotirga moyil bolalar boshlarida hikoyalar yoki xayoliy tushunchalarga oid tashvish va qo‘rquvlarni rivojlantiradi, lekin o‘zlari qarshisidagi haqiqatga e‘tibor qaratmaydi. Garchi o‘yinlar bolalarga doimiy tashvishlardan ideal qochish imkonini bersa- da, vaqt o‘tishi bilan ularni butunlay haqiqatdan uzib qo‘yadi ( Paturel, 2014 ). 11 Mazkur izohlar, haddan tashqari o‘yin o‘ynashning psixologik va ijtimoiy ta’sirlarini chuqurroq tushunish uchun muhimdir. Xulosa qilib aytganda , psixologik jihatdan internet o‘yinlari bolalarning hissiy va kognitiv rivojlanishiga ijobiy ta’sir ko‘rsatishi mumkin, ammo haddan 10 Susan Landau, Trent Nguyen “Effects of Gaming on Children’s Brains: Depression and Social Isolation”, Sep. 25, 2019, Advances in Social Sciences Research Journal – Vol.6, No.9 11 Susan Landau, Trent Nguyen “Effects of Gaming on Children’s Brains: Depression and Social Isolation”, Sep. 25, 2019, Advances in Social Sciences Research Journal – Vol.6, No.9 17 tashqari va nazoratsiz foydalanish salbiy psixologik oqibatlarga olib keladi. Shuning uchun ota-onalar bolalarning o‘yin tanlovi va o‘ynash vaqtini nazorat qilishi, shuningdek, ularga haqiqiy hayotda ham hissiy muvozanatni ta’minlash uchun muhit yaratishi muhimdir. 2.2. Virtual o‘yinlariga ruju qo‘yishning oldini olish bo‘yicha chora-tadbirlar tavsifi Virtual o‘yinlar yuqorida ta’kidlab o‘tilgan jihatlardan kelib chiqqan holda bolalar o‘rtasida me’yorni saqlagan holda o‘ynalishi talab etiladi. Buning uchun psixologik jihatdan bir qancha usullar mavjud bo‘lib, ulardan quyidagilarni sanab o‘tish mumkin: O‘yin vaqtini cheklash va tartibga solish: Bolalarning kunlik o‘yin o‘ynash vaqtini belgilash zarur. Bu ularning haddan tashqari qaram bo‘lishining oldini oladi. Shuningdek, bolalar bilan birgalikda kunlik jadval tuzish va unga rioya qilish muhim. Muqobil mashg‘ulotlar tashkil etish: Bolalar uchun qiziqarli va foydali muqobil faoliyatlar (sport, ijodiy san’at, musiqa, kitob o‘qish yoki tabiatda sayr) taklif qilish lozim. Bu ularga vaqtni mazmunli o‘tkazishga yordam beradi va o‘yinlarga bo‘lgan ehtiyojni kamaytiradi. Ota-onalar bilan sifatli vaqt o‘tkazish: Ota-onalar bolalari bilan birga ko‘proq vaqt o‘tkazishi va ularning hissiy ehtiyojlarini qondirishi lozim. Bu bolalarda internet o‘yinlariga bo‘lgan ehtiyojni kamaytiradi va ular bilan ijtimoiy aloqani mustahkamlaydi. 18 O‘yinlar mazmunini nazorat qilish: Bolalar o‘ynayotgan o‘yinlarning mazmunini tekshirish va zo‘ravonlik, tajovuzkorlik kabi mavzulardan iborat o‘yinlardan uzoqroq bo‘lishlarini ta’minlash muhimdir. Sog‘lom mazmundagi o‘yinlar ularga qiziqish uyg‘otishini ta’minlash lozim. Raqamli detoks dasturlaridan foydalanish: O‘yin va ekran vaqtini nazorat qilish uchun maxsus dasturlardan foydalanish bolalar faoliyatini nazorat qilishda yordam beradi. Emosional muvozanatni rivojlantirish: Bolalarga o‘z hissiyotlarini boshqarish va stressni yengish usullarini o‘rgatish muhim. Meditatsiya, nafas olish mashqlari va ijobiy fikrlash texnikalari bu borada yordam beradi. Ijtimoiy ko‘nikmalarni rivojlantirish: Bolalar uchun do‘stlar bilan real hayotda o‘zaro muloqot qilish imkoniyatlarini yaratish lozim. Guruh mashg‘ulotlari yoki ijtimoiy tadbirlarda ishtirok etish ularga foyda keltiradi. Rol model bo‘lish: Ota-onalar o‘zlari ham ekran vaqtini cheklab, bolalarga yaxshi namuna bo‘lishlari kerak. Agar bolalar ota-onalarining texnologiyadan mas’uliyatli foydalanishini ko‘rsa, ular ham shu odatni qabul qilishlari ehtimoli yuqori bo‘ladi. Raqamli o‘yinlarning ta’limiy versiyalarini tanlash: Bolalarga bilimni rivojlantirishga yordam beradigan o‘yinlarni taklif qilish ularga virtual faoliyatdan foydali tarzda foydalanishga yordam beradi. Psixologik maslahat va qo‘llab-quvvatlash: Agar bolalar o‘yinlarga qaramlik alomatlarini ko‘rsatsa, psixolog yoki mutaxassis 19 yordamini olish zarur. Bu holatda erta aralashuv qaramlikning oldini olishda muhimdir. Shu bilan birgalikda, psixolog L.N.Nikitina fikricha , voyaga yetmaganlar o‘rtasida kiberaddiksiyaning oldini olishda quyidagi choralar mavjud: voyaga yetmaganlarning kompyuter o‘yinlariga qaramligini oldini olishda umumiy va individual ta’sir ko‘rsatish choralari ajratiladi. Kompyuter o‘yinlariga qaramlikning individual profilaktikasi quyidagilarni o‘z ichiga oladi:  Qaramlikning salbiy oqibatlari haqida tushuntirish suhbatlari shaklida ma’lumot berish;  Voyaga yetmaganlar o‘rtasida kiberaddiktsiyani o‘z vaqtida psixodiagnostika qilish;  Voyaga yetmaganlarning oilaviy yoki maktab muhitida xulq-atvorini kuzatish orqali potentsial xavf guruhini aniqlash;  Stressli holatlarda organizmda yuz beradigan anatomik-fiziologik va psixologik o‘zgarishlar haqida tasavvurlarni shakllantirish orqali atrof- muhitning salbiy ta’siriga qarshi axloqiy-psixologik barqarorlikni rivojlantirish;  Sog‘lom turmush tarziga intilish, salomatlikka ongli va ehtiyotkor munosabatni shakllantirish;  Individual psixoterapiya va psixokorreksiya tadbirlarini o‘tkazish;  Voyaga yetmagan shaxsni ijtimoiy-ijobiy faoliyatga jalb qilish orqali o‘zini namoyon qilish va o‘zini tasdiqlash uchun shart-sharoit yaratish, bu kompyuter o‘yinlariga muqobil sifatida taklif qilinadi. Kompyuter o‘yinlariga qaramlikning guruhiy profilaktikasi quyidagilarni nazarda tutadi:  Kompyuter texnologiyalarining voyaga yetmaganlarning jismoniy va ruhiy salomatligiga ta’siri haqida aholining axborot savodxonligini oshirish; 20  Guruhiy tushuntirish suhbatlari, tematik treninglarni o‘tkazish;  Voyaga yetmaganlarning kompyuter o‘yinlariga qaramligining oldini olish bo‘yicha maxsus dasturlarni ishlab chiqish va amalga oshirish. 12 Bugungi kunda voyaga yetmaganlarning kompyuter o‘yinlariga ruhiy qaramligini davolash muammosi xorijiy mutaxassislar tomonidan ko‘proq o‘rganilgan. Masalan, Xitoy, AQSh, Kanada, Janubiy Koreya va Niderlandiyada ushbu qaramlikni tuzatish bo‘yicha ixtisoslashgan reabilitatsiya markazlari faoliyat ko‘rsatadi. Mutaxassislar ko‘pincha boshqa turdagi qaramliklarni davolashda qo‘llaniladigan usullardan foydalanadilar, psixofarmakologiya, psixoterapiya va o‘n ikki bosqichli dasturlarni birlashtiradilar. Kompyuter o‘yinlariga ruhiy qaramlik shakllanishining oldini olish tizimiga kelsak, bu masala kompyuter o‘yinlarining salbiy ta’siri va ortiqcha ishtiyoq oqibatida yuzaga kelgan o‘lim holatlari ommaviy axborot vositalari orqali keng yoritilganidan so‘ng dolzarb ahamiyat kasb etgan. Shu kabi holatlar oldini olish maqsadida L.N.Nikitina virtual o‘yinlarga ruju qo‘yishning oldini olishda profilaktik chora-tadbirlarni bosqichma-bosqich olib borish kerakligini ta’kidlab o‘tadi. Bunda q abul qilingan tartibga ko‘ra, profilaktika quyidagi turlarga bo‘linadi: Birinchi darajali profilaktika - bu bosqichda kompyuter o‘yinlariga haddan tashqari berilishning salbiy oqibatlarini targ‘ib qilish va sog‘lom turmush tarzini ommalashtirish amalga oshiriladi. Ikkinchi darajali profilaktika - bu bosqichda kompyuter o‘yinlariga psixologik qaramlik rivojlanishi xavfi bo‘lgan voyaga yetmaganlar bilan ishlash nazarda tutiladi. Uchinchi darajali profilaktika - bu bosqichda kompyuter o‘yinlariga qaramlikning yaqqol belgilari, hissiy va xulq-atvor buzilishlari, o‘quv faoliyatida muammolar, atrof-muhitga qisman yoki to‘liq moslashmaslik holatlari kuzatiladigan voyaga yetmaganlar qamrab olinadi. 13 12 Формы и методы профилактики психологической зависимости несовершеннолетних от компьютерных игр- УДК 159.99 Н.Л.Николаевна 13 Формы и методы профилактики психологической зависимости несовершеннолетних от компьютерных игр- УДК 159.99 Н.Л.Николаевна 21 Yakunda shuni aytish mumkinki, virtual o‘yinlarga ruju qo‘yishning oldini olish uchun bolalar va o‘smirlar orasida sog‘lom turmush tarzini targ‘ib qilish, o‘yinlarning zararli oqibatlarini tushuntirish, xavf guruhlariga kiruvchi bolalarni aniqlash va ularga psixologik yordam ko‘rsatish muhimdir. Shu bilan birga, bolalarda ijtimoiy va psixologik barqarorlikni rivojlantirish yaratish zarur hisoblanadi. XULOSA Internet o‘yinlarining bolalar psixikasiga ta’siri ikki tomonlama bo‘lib, salbiy va ijobiy ta’sirlar ko‘rsatiladi. Salbiy ta’sirlar orasida ijtimoiy izolyatsiya, agressiya, stress va uyqu buzilishi mavjud. O‘yinlarga haddan tashqari qiziqish bolalarni ijtimoiy aloqalaridan ajratib qo‘yishi, hissiy beqarorlikka olib kelishi mumkin. Shuningdek, o‘yinlar bolalarning psixologik holatini yomonlashtirishi va xavotirlanish darajasini kuchaytirishi mumkin. Biroq internet o‘yinlari ham ijobiy ta’sirlar ko‘rsatishi sor emas. Masalan, virtual o‘yinlar strategik fikrlash, jamoaviy ish va muammolarni hal qilishni rivojlantirishga yordam beradi. Ko‘p foydalanuvchili o‘yinlar bolalarda ijtimoiy aloqalarni mustahkamlashi va mantiqiy fikrlashni rivojlantirishi mumkin. Internet o‘yinlarining bolalar psixikasiga ta’siri faqat o‘yinlar davomida ko‘rsatiladigan bevosita reaktsiyalar bilan cheklanmaydi, balki uzoq muddatli salbiy oqibatlarga ham olib kelishi mumkin. O‘yinlarda ko‘rsatiladigan zo‘ravonlik, tasavvurlar va real hayotdan ajralish hissi bolalarda real dunyoga nisbatan ishonchsizlik va qo‘rquvni kuchaytirishi mumkin. Shuningdek, bu o‘yinlar bolalarda vaqtni samarali boshqarish, o‘qish va ijtimoiy aloqalarni rivojlantirishga bo‘lgan qiziqishni kamaytirishi, ularni o‘z-o‘zini izolyatsiya qilishga olib kelishi mumkin. Shu sababli, bolalarni internet o‘yinlaridan 22 foydalangan holda rivojlantirishda muvozanatni saqlash va ularning psixologik holatini kuzatish zarur. Xulosa qilib aytganda, internet o‘yinlarining bolalar psixikasiga ta’sirini nazorat qilish muhimdir. Ota-onalar va tarbiyachilar o‘yinlarga sarflanadigan vaqtni nazorat qilish, sog‘lom turmush tarzini targ‘ib qilish va bolalarni emotsional qo‘llab-quvvatlashlari kerak. Bu o‘yinlar bolalarga rivojlanish imkoniyatlarini yaratishi mumkin, ammo vaqtni to‘g‘ri boshqarish ushbu holatda eng ahamiyatli jihat hisoblanadi. GLOSSARIY 1. Virtual o‘yinlar – elektron qurilmalarda o‘ynaladigan o‘yinlar, internet orqali bog‘lanish mumkin. 2. Kiberaddiktsiya – internet va virtual o‘yinlarga qaramlik holati, psixologik muammolarni keltirib chiqaradi. 3. Psixologik yordam – shaxsning ruhiy holatini yaxshilash uchun ko‘rsatiladigan terapevtik xizmatlar. 4. Ijtimoiy izolyatsiya – shaxsning jamiyatdan ajralishi va yolg‘iz qolish holati. 5. Sog‘lom turmush tarzini targ‘ib qilish – yaxshi odatlar, faoliyatlar va to‘g‘ri parhezga undash. 6. To‘g‘ri psixologik yondashuv – o‘yinlarga qaramlikni oldini olish uchun to‘g‘ri maslahatlar va chora-tadbirlar. 7. Fikrlar va hissiy holatlarni boshqarish – o‘zgaruvchan hissiy holatlarni nazorat qilishda yordam berish. 8. Qaramlikning salbiy oqibatlari – o‘yinlarga haddan tashqari bog‘lanishning jismoniy va ruhiy zararlari. 23 9. Ijtimoiy faoliyat – jamiyatda o‘zini faol ko'rsatish va boshqalar bilan aloqada bo'lish. 10. Ruhiy va jismoniy salomatlik – shaxsning umumiy sog‘lig‘ini saqlashga qaratilgan choralar. Foydalanilgan adabiyotlar ro’yxati: 1. Формы и методы профилактики психологической зависимости несовершеннолетних от компьютерных игр- УДК 159.99 Н.Л.Николаевна 2. Гришина А.В. Психологические факторы возникновения и преодоления игровой компьютерной зависимости в младшем подростковом возрасте: дис... канд. психол. наук. Нижний Новгород, 2011. 196 с. 3. Друзин В.Н. Педагогическая профилактика игровой компьютерной аддикции подростков: дис. … канд. пед. наук. Ярославль, 2010. 254 с. 4. Психолого-педагогическая безопасность виртуальных игр, рекомендуемых для младших школьников- Т. Н. Березина, А. В. Литвинова, С. Н. Кошелева , Международный электронный научный журнал ISSN 2307-2334 (Онлайн), Дата публикации: 30.06.2022 УДК 37.015; 159.9 5. Amso, D., & Scerif, G. (2015). The attentive brain: insights from developmental cognitive neuroscience. Nature Reviews Neuroscience, 16(10), 606-619. 6. Broughton M. Europe mobile game revenue hits record high; riot acquires hypixel. Available at: https://www.thegamingeconomy.exchangewire.com/2020 /04/17/europe- mobile-game-revenue-hits-record-high riot-acquires-hypixel/ 7. Chen CY, Chen IH, Hou WL, et al. The relationship between children’s problematic internet-related behaviors and psychological distress during the onset of the COVID-19 pandemic: A longitudinal study. J Addict Med. 2022;16(2): e73. 8. Chen IH, Chen CY, Pakpour AH, et al. Problematic internet-related behaviors mediate the associations between levels of internet engagement and distress among 24 schoolchildren during COVID-19 lockdown: A longitudinal structural equation modeling study. J Behav Addict. 2021; 10(1):135-48. https://doi.org/10.1556/2006.2021.00006 PMid:33570506 PMCid:PMC8969851 9. Gentile, D. A. (2009). Video games affect the brain—for better and worse. Cerebrum: The DANA Foundation. Available at: http://www.dana.org/Cerebrum/2009/Video_Games_Affect_the_Brain_for_Better_and_ Worse/ 10. Joelving, F. (2011). Do video games fuel mental health problems? Available at: https://www.reuters.com/article/us-video-games/do-video-games-fuel-mental-health- problems idUSTRE70G29M20110117 11. Nakamuro, M., Inui, T., Senoh, W., & Hiromatsu, T. (2015). Are television and video games really harmful for kids? Contemporary Economic Policy, 33(1), 29-43. 12. Susan Landau, Trent Nguyen “Effects of Gaming on Children’s Brains: Depression and Social Isolation”, Sep. 25, 2019, Advances in Social Sciences Research Journal – Vol.6, No.9 13. Stevens MW, Dorstyn D, Delfabbro PH, King DL. Global prevalence of gaming disorder: A systematic review and meta-analysis. Aust N Z J Psychiatry. 2021;55(6):553- 68. 14. https://www.statista.com/outlook/dmo/digital-media/video-games/uzbekistan 15. https://academyofanimatedart.com/gaming-statistics 25

MUNDARIJA

KIRISH

I BOB.INTERNET TARMOG‘I VA UNING INSONGA TA’SIRI HAQIDA UMUMIY TUSHUNCHA

1.1 Internet tarmog‘idagi o‘yinlar va ularning inson hayotiga kirib kelishining psixologik omillari

1.2 Internet o‘yinlarining bolalar o‘rtasida tarqalishi

II BOB.INTERNET O‘YINLARINING BOLALAR HAYOTI VA KELAJAGIGA TA’SIRI

2.1. Internet o‘yinlarining bolalarga ta’sir ko‘rsatuvchi ayrim salbiy va ijobiy jihatlari

2.2. Virtual o‘yinlariga ruju qo‘yishning oldini olish bo‘yicha chora-tadbirlar tavsifi

2.3.Glossariy

XULOSA

FOYDALANILGAN ADABIYOTLAR RO‘YXATI

Купить