Ipak yo'lining o‘rta asrlardagi rivoji - Tarix - Kurs ishlari

Dokument ma'lumotlari

Narxi	25000UZS
Hajmi	527.0KB
Xaridlar	0
Yuklab olingan sana	19 Mart 2026
Kengaytma	doc
Bo'lim	Kurs ishlari
Fan	Tarix

Sotuvchi

Shoxa

Ro'yxatga olish sanasi 19 Mart 2026

0 Sotish

Ipak yo'lining o‘rta asrlardagi rivoji

Sotib olish

O‘ ZBEKISTON RESPUBLIKASI
OLIY TA’LIM, FAN VA INNOVATSIYALAR VAZIRLIGI
JAHON TARIXI
fanidan
“Ipak yo ‘lining o‘rta asrlardagi rivoji ”
mavzusidagi
KURS ISHI
Ilmiy rahbar:

Toshkent – 20 __- o quv yilʻ i

2MUNDARIJA
Kirish……………………………………………………………………………2-4
I BOB. BUYUK IPAK YO‘LINING JAHON SIVILIZATSIYASI TARIXIDA
TUTGAN O‘RNI
1.1 Buyuk ipak yo‘lining shakllanishi va yo‘nalishlari……………..…………5-13
1.2 Buyuk ipak yo‘li manbalarda yoritilishi……………………………….….14-20
II BOB. ShARQ – G‘ARB ALOQA TIZIMINING IQTISODIY, MADANIY
VA ILMIY RIVOJIDA BUYUK IPAK YO‘LINING AHAMIYATI.
2.1 O‘rta asr davlatlarining savdo – siyosiy, manfaatlarida Ipak yo‘lining xalqaro
ahamiyati………………………………………………………………………21-31
2.2 Savdo yo‘lining madaniy, diniy va ilmiy bilimlar rivojidagi roli…………32-34
XULOSA…………………………………………………………………...…35-36
FOYDALANILGAN ADABIYOTLAR………………..………………..….37-38

3Kirish
Mavzuning dolzarbligi. Miloddan avvalgi I ming yillikning oxiri - milodiy I ming
yillikning boshlariga kelib Tinch okeanidan Atlantika okeanigacha cho‘zilgan
ulkan geografik hudud madaniyati yuksak rivojlangan sivilizatsiyalarning yagona
tizimiga birlashadi. Bu hududda joylashgan davlatlar - Xitoydagi Xan saltanati,
Kushon podsholigi, Qang‘ davlati, Parfiya davlati, Rim saltanatining chegaralari
bir-biriga tutuash edi. Ushbu zabardast saltanatlar va sivilizatsiyalar markazlari
insoniyat tarixida birinchi bo‘lib “Buyuk ipak yo‘li” deb nomlanuvchi bir yo‘l
bilan bog‘landilar. Umumiy uzunligi 12 ming km bo‘lib, Xitoydan O‘rta Yer
dengizining shimoliy qirg‘oqlariga qadar cho‘zilgan bu yo‘l orqali ko‘pgina
xalqlar va elatlar turli tomonlama munosabatlar o‘rnatdilar.
Podsholarning o‘zaro elchilar yuborishlari, bir-biriga har xil sovg‘alar
in’om etishlari an’anaga aylandi. Sharq bilan G‘arb madaniyatining bir-biriga
ta’siri kuchaydi. Prezidentimiz Sh.M. Mirziyoyev 2017 - yilning 14 - 15 may
kunlari Xitoy Xalq Respublikasi poytaxti Pekin shahrida bo‘lib o‘tgan “Bir makon,
bir yo‘l” xalqaro forumida “Bir makon, bir yo‘l” – manfaatlarimiz mushtarak”
mavzuida so‘zlagan nutqida “Biz qayta tiklayotgan Buyuk ipak yo‘lida
Samarqand, Buxoro, Xiva kabi bir necha ming yillik tarix va boy madaniyatga ega
bo‘lgan shaharlar joylashgan”, deb e’tirof etgan edi 1
. Shavkat Mirziyoyev. Milliy
taraqqiyot yo’limizni qat’iyat bilan davom ettirib, yangi bosqichga ko’taramiz.
O‘rta Osiyoning ichki va tashqi aloqalari tizimida O‘zbekistonning tutgan o‘rnini
yoritib berish vatanimiz tarixshunosligida muhim ahamiyatga ega masaladir. Bu
O‘zbekiston hududining Sharq va G‘arb dunyosi o‘zaro muloqotga kirishadigan
muhim tranzit yo‘llar kesishgan chorrahada joylashganligi bilan izohlanadi. Dunyo
fani va madaniyatining ravnaqiga, hunarmandchilik va sanoat markazlarining
tarkib topishiga, ham ijobiy ta’sir ko‘rsatgan ipak yo‘lining ko‘pgina qirralari
hanuzgacha jumboqligicha qolmoqda.
1
Shavkat Mirziyoyev. Milliy taraqqiyot yo‘limizni qat’iyat bilan davom ettirib, yangi bosqichga ko‘taramiz. 1-jild.
– Toshkent, “O‘zbekiston”, 2017.

4So‘nggi paytlarda bu masalaga dunyo olimlar, sayyohlari, umuman
keng jamoatchilikning e’tibori ancha kuchaydi. Darhaqiqat, O‘zbekiston Sharq
bilan G‘arbni birlashtiruvchi Buyuk ipak yo‘lining muhim bo‘g‘inida joylashgan.
Shuning uchun ham Respublika O‘lkashunoslar Jamiyati a’zolari, shuningdek keng
jamoatchilik Buyuk ipak yo‘li tarmoqlarini atroflicha tadqiq etishga katta e’tibor
bermoqda. Bu xayrli ishda ilmiy ekspeditsiyalar tarkibidagi arxeolog, tarixchi,
geograf, geolog, biolog, zoolog, etnograf, shifikor, sayyoh, alpinist, kinorejissor
kabi ko‘plab kasb egalari faol ishtirok etishmoqda.
1990 - yilgi ilmiy ekspeditsiyalar davrida to‘plangan ma‘lumotlar
hamda maxsus adabiyotlarda keltirilgan dalillarga qaraganda karvon yo‘llaridagi
yirik shaharlarda, karvonsaroylardagi savdo-sotiq jarayonida ko‘plpb ipak, shoyi,
chinni buyumlar, ko‘zgu, zebu-ziynatlar, rangli ma‘danlar (oltin, mis, kumush va
hakozo) va ulardan yasalgan buyumlar, qimmatbaho toshlar, gilam, so‘zana, zotli
ot, tuya, qandolat, tuz, shifoboxsh o‘simliklar, sharob kabi xilma – xil mahsulotlar
ayirboshlangan. Buyuk ipak yo‘lining O‘zbekiston hududi bo‘ylab barpo etilgan
shaharlar tarixini o‘rganish mavzuning dolzarbligini tashkil qiladi.
Mavzuning o‘rganilganlik darajasi. Buyuk ipak yo‘lida joylashgan
O‘zbekiston shaharlari tarixi masalasi mamlakat tarixini o‘rganishdagi yangi
yo‘nalishlardan biri hisoblanadi. Buyuk ipak yo‘lida joylashgan shaharlar tarixi
bo‘yicha ilmiy amaliy ishlar mustaqillikka erishgandan so‘ng ko‘proq o‘rganila
boshlandi. Buyuk ipak yo‘lining shakillanishi yo‘nalishlari, uning butun jahon
taraqqiyotiga qo‘shgan hissasi kabi masalalarni o‘rganishda ko‘pgina olimlarimiz
ilmiy tadqiqotlar olib borogan. Bulardan A.K.Qirg‘izboyevning “O‘zbekiston
Respublikasining Osiyo mamlakatlari bilan xalqaro hamkorligi” monografiyasida
O‘zbekistonning Buyuk ipak yo‘lini tiklash borasida Osiyo mamlakatlari bilan
hamkorligi chuqur tahlil qilib berilgan. Bundan tashqari Ablat Xo‘jayevning
“Buyuk ipak yo‘li”, O‘zbekiston FA akademigi E.Rtveladzening “Buyuk ipak
yo‘li” ensiklopedik ma’lumotnomasini aytishimiz mumkin. Buyuk ipak yo‘lini
o‘rganish va qayta tiklash masalalari Birinchi Prezidentimiz Islom Karimov va
Prezidentimiz Shavkat Mirziyoyev asarlari va ma’ruzalarida bayon etilgan.

5Mavzuning maqsad va vazifasi. Buyuk ipak yo‘lining O‘zbekiston
hududida barpo etilgan shaharlar tarixini yangi manbalar asosida o‘rganish, tadqiq
etish ishning maqsadi hisoblanadi. Buyuk ipak yo‘lining shakllanishi va
yo‘nalishlarini tarixiy tadqiqotlarga asoslangan holda tadqiq qilish. Buyuk ipak
yo‘li manbashunosligiga oid manbalarga izoh berish. Buyuk ipak yo‘lida
joylashgan O‘zbrkiston shaharlari tarixini tarixiy ma‘lumotlar asosida tahlil qilish.
O‘zbekistonning Buyuk ipak yo‘li bo‘yida joylashgan karvonsaroy va sardabolar
tarixini o‘rganish. Buyuk ipak yo‘lining rivojlanishini o‘rganish O‘zbekiston
Respublikasining hozirgi zamon tarix fani oldidagi ahamiyatini ko‘rsatib berish.
Mavzuning obyekti va predmeti sifatida Buyuk ipak yo‘lida
joylashgan shaharlar tarixini O‘zbekiston shaharlari misolida yangi manbalar
asosida yoritib berish hisoblanadi. Buyuk ipak yo‘lining jahon sivilizatsiyasi
tarixida tutgan o‘rni va O‘zbekistonning Buyuk ipak yo‘li an‘analarini qayta
tiklash va rivojlantirishdagi ishtiroki, O‘zbekistonning Buyuk ipak yo‘lib bo‘yida
joylashgan shaharlari tarixini o‘rganish natijalari ishning predmetini tashkil qiladi.
Kurs ishining tuzilishi: Kirish, Ikkita bob, to‘rtta reja, xulosa va
foydalanilgan adabiyotlardan iborat.

6I BOB. BUYUK IPAK YO‘LINING JAHON SIVILIZATSIYASI
TARIXIDA TUTGAN O‘RNI
1.1 Buyuk ipak yo‘lining shakllanishi va yo‘nalishlari
Ayrim tadqiqotchilarning fikrlariga qaraganda Yaqin va O‘rta Sharqdagi
turli o‘lkalar va tarixiy-madaniy viloyatlarni bog‘lab turuvchi ma‘lum ma‘nodagi
karvon yo‘llari tartibi hamda madaniy, siyosiy, mafkuraviy va iqtisodiy aloqalari
ildizi neolit davri (miloddan avvalgi VI - IV ming yilliklar) bilan bog‘lanadi.
Chunki aynan mana shu davrda O‘rta Osiyoda ilk dehqonchilik madaniyati paydo
bo‘lib yangi yerlar aholi tomonidan jadallik bilan o‘zlashtirib boriladi. Bu jarayon
bronza davriga kelib yanada kuchayadi. Bronza davrga kelib O‘rta Osiyoda ko‘p
sonli qabilalar va etnik guruhlar joylashgan bo‘lib, Qoraqum va Qizilqum
cho‘llarining ichki hududlari hamda Pomir va Oloyning yuqori mintaqalaridan
tashqari barcha hududlar o‘zlashtirib bo‘lingan edi. Bu hududlardagi moddiy
madaniyat umumiy holatda ikki guruh chorvachilik xo‘jaligi sohiblari bo‘lgan
Andronova tarixiy-madaniy jamoalari(shimoliy mintaqa) va dehqonchilik xo‘jaligi
yuritgan Namozgoh tarixiymadaniy jamoalariga (janubiy mintaqa) bo‘linadi. Ular
va ularga qo‘shni bo‘lgan hududlar o‘rtasida almashinuv savdo munosabatlarining
jadallashuviga imkoniyat yaratdi. 2
Ma’lum hududlarda tayyorlangan mahsulotlar yoki xom ashyoning boshqa
bir hududlardan topilishi shu jarayondan dalolat beradi. Misol uchun Andronova
madaniyatiga xos idishlar Marg‘iyona, Baqtriya, So‘g‘diyona hududlaridan
topilgan bo‘lsa, Xorazmda tayyorlangan sopol va metall shimoliy hududlarda
ko‘plab uchraydi. Zamonbobo va Gujayli yodgorliklaridan Badaxshon
lojuvardidan tayyorlangan mahsulotlar topilgan (Zamonbobo - quyi Zarafshon
bo‘yi, Gujayli - quyi Qashqadaryo). Savdo-sotiqda asosiy vositachi sifatida tanga
pullar ishlatilganga qadar muomalada qanday buyumlar ishlatilgan. Qadimgi tosh
asrid ayirboshlash muomalasi asosan tosh qurollar bilan chegaranilgan.
Kavkazortiga xos buyumlarning shimoliy hududlarda uchrashi yoki Qrim yarim
oroli makonlaridagi qurollarning Rus tekisligida paydo bo‘lishi bunga misol bo‘ldi
2
Jabborov I. Buyuk Ipak yo‘li chorrahasidagi tarixiy obidalar. Moziydan sado. 2004. - 218 b.

7O‘zbekiston hududida savdo-sotiqning dastlabki ko‘rinishlari (Navoiy viloyati)
Uchtut ustaxonalarida ishlangan mehnat qurollarida kuzatiladi
Yuqori paleolit va ayniqsa mezolit (o‘rta tosh) asridan boshlab mol
ayirboshlash va muomalada suyakdan yasalgan qurollar va hayvonlar ham ishlatila
boshlagan. Eneolit va ayniqsa bronza asridan boshlab hunarmandchilikning
ixtisoslashuvi tufayli mintaqalararo savdo va ayirboshlash yuzaga keldi. O‘lkalarni
iqtisodiy jihatdan bog‘lab turgan tabiiy savdo yo‘llari paydo bo‘ldi. Tanga pullar
paydo bo‘lgunga qadar savdo-sotiq va ayirboshlash jarayonida qoramol,
qimmatbaho toshlardan yasalgan taqinchoqlar,quyma kumush va oltin yombilar
ekvialent bo‘lib xizmat qildi. Ko‘pchilik tadqiqotchilar bu yo‘lni “Lojuvard yo‘li”
(Lazurit, La’l) deb ataydilar. Bronza davridagi O‘rta Osiyoning savdo yo‘llaridan
biri Baqtriya va Marg‘iyonani qadimgi Xorazm, So‘g‘diyona, Markaziy
Qozog‘iston va Ural bilan bog‘lagan.
Miloddan avvalgi III - ming yillikda Messopatamiyada Badaxshon
lojuvardi mashhur bo‘lgan.Tadqiqotchilarning fikricha o‘sha davrdagi yana bir
yo‘l Badaxshondan janubi-sharqqa tomon Afg‘oniston orqali O‘rta Osiyoning
qadimgi xalqlarini Mesopotamiyaning shaharlari - Ur, Uruk, Kesh, Lagash va
boshqalar bilan bog‘lagan. Miloddan avvalgi II - ming yillikka kelib Farg‘ona va
Shosh hududlari ham qadimgi Sharq bilan aloqalar o‘rnatadi.Arxeologik
tadqiqotlar natijalariga ko‘ra bu davrda Mesopotamiya shaharlaridan chiqqan
savdo yo‘llari Eron va Janubiy Turkmaniston orqali Baqtriya va So‘g‘diyonadan
o‘tib Farg‘onaga kelgan. Bu yo‘lning bir tarmog‘i Farg‘onadan sharqqa Dovon
orqali Sinszyan, Shimoliy Xitoyga ketgan. Bronza davri yo‘llarida qatnagan ot,
eshak, tuya karvonlari orqali qimmatboho toshlar, fil suyagi va undan ishlangan
buyumlar, taqinchoqlar, ba‘zi hollarda mayda chorva va g‘alla tashilgan. Turli
hududlardan topilgan arxeologik topilmalar shu jarayonlardan dalolat beradi 3
.
Miloddan avvalgi I - ming yillikning birinchi yarmiga kelib ahmoniylar davlati
ko‘pgina davlatlar, xalqlar va eletlarning turli tomonlama munosabatlarida muhim
ahamiyatga ega bo‘ldi.
3
Jabborov I. Ipak yo‘li afsonalari. - Toshkent, “Fan”, 1993. - 256 b.

8Bu o‘rinda ayniqsa bu davrda paydo bo‘lgan va tarixiy adabiyotlarda
“Shox yo‘li” deb ataluvchi yo‘lning ahamiyatini ham ta‘kidlash joizdir. Bu
yo‘lning bir tarmog‘i miloddan avvalgi VI - IV asrlarda Kichik Osiyo shaharlarini
hamda O‘rta Yer dengizi bo‘yidagi Efes, Sardi shaharlarini Eronning
markazlaridan biri Suza bilan bog‘lagan bo‘lsa, yana bir tarmog‘i Eronddan
Baqtriya orqali So‘g‘diyona, Toshkent vohasi va Qozog‘iston hududlaridan o‘tib
Oltoygacha borgan. “Shoh yo‘li” dan tashqari “Cho‘l”, “Nefrit”, “Oltin” yo‘llari
ham mavjud edi. “Oltin yo‘li” akademik A.Sagdullayevning fikricha Qurama va
Oltoy tog‘lari boyliklari sharafiga bu nom qo‘yilgan bo‘lib, Zarafshon orqali Pop
va Zarkentga borar edi. Yana bir akademik olimimiz Ahmadali Asqarov fikricha
bu yo‘l sibirga yo‘l edi 4
.
Dovon (Farg‘ona) dan o‘tib, Issiqko‘l qirg‘oqlaridan oltin tashilgan.
“Kumush yo‘l” orqali Markaziy Osiyo kumushi bilan karvonlar Bolgar davlati,
Kiyev va Yevropa davlatlariga borar edi. G‘arb bilan Sharqning bir necha ming
yillar davomida bir-biriga bog‘lab kelgan ana shunday qadimgi yo‘llardan biri –
“Buyuk ipak yo‘li” dir. Ushbu yo‘l fanga “Ipak yo‘li” nomi bilan XIX asrning 70 -
yillaridan boshlab nemis olimi Ferdinand fon Rixtgofen tomonidan kiritildi. Unga
qadar bu yo‘l “G‘arbiy meridional yo‘l” deb atalar edi. Qadimgi karvon yo‘llaridan
kimlar yurganligi ham diqqatga molik. Shubhasiz, bular orasida savdogarlar,
elchilar va hajga boruvchilar ko‘pchilikni tashkil etgan. Bundan tashqari,
sayyohlar, darveshlar, xat tashuvchilar, jangchilar ham bu qadim yo‘llardan
foydalanishgan, qaroqchi – yo‘lto‘sarlar izg‘ib yurgan. Buyuk ipak yo‘lining
asosiy va tarmoqli qismlarini tabiiy va iqtisodiy geograiya, etnografiya,
arxeologiya, ekologiya kabi fanlarning nazariy va metodologik asoslariga tayanib
tadqiq etish, karvon yo‘llarining har ikkala tomonida tutashgan maydonlarning
tabiiy - ekologik va o‘lkashunoslikka oid xaritalarini tuzish, unga noyob tabiat va
kishilar qo‘li bilan bunyod etilgan tarixiyarxeologik obida va yodgorliklarni,
qadimgi yo‘llarning ko‘rinishlarini tushirish lozim.
4
Mamarahimov. B ‘‘Buyuk ipak yo‘li sivilizatsiyalararo muloqot yo‘li’’., Toshkent., 2010. - 98 b.

9Qadimgi G‘arb – Rim, Afina dunyoning eng sharqiy chegarisi deb O‘rta
Osiyo hududlarini xuddi shuningdek, Sharq - Xitoy esa “G‘arbiy mamlakatlar” deb
aynan bizning diyorimizni bilar edilar. Demak, O‘zbekiston G‘arb bilan Sharq
uchrashgan diyor, ikki dunyoning yaqinlashuvida,insoniyat sivilizatsiyasi
yaxlitligida O‘zbekistonning xizmati buyukdir. Darhaqiqat, G‘arb – Yevropa va
Sharq – Osiyo sivilizatsiyasi qachon bir-biri bilan uchrashdi. Miloddan avvalgi VI-
V asrlarda yashagan yunon tarixchisi Gekatey “Yerning ko‘rinishi” asarida Osiyo,
Sharq dunyosining ta‘rifini bergan. Yunonlar Hindistonning g‘arbiy hududlari va
Pomir tog‘larini Osiyoning chegarasi sifatida, u yerlardan sharqda esa hayot yo‘q,
qorong‘ulik va zulmatdan iborat cheksiz Okean deb tasavvur qilishgan. Xuddi
shuningdek, Gekateydan yarim asr keiyn, miloddan avvalgi V asr o‘rtalari o‘zining
“Tarix” asarini yaratgan, tarix ilmining otasi nomi bilan mashhur bo‘lgan Gerodot
ham Xitoyning borligini bilmas edi. “Quyosh chiqishidagi birinchi xalq bu-
hindulardir, ularning sharqroq hududlari qumli sahrolardan iborat bo‘lib, u
yerlarning qandayligini hech kim ayta olmaydi ”, - deb yozadi Gerodot. Lekin
yunonlar va Rim tarixchilari bizning yurtimizni - “Baqtri”, “Xorazm”,
“So‘g‘diyona”, “Marokanda”, “Ksenippa”, “Nautaka”, “Sisimetr qoyasi”,
“Saklar”, “Oks va Yaksart”, “Oksiart va Rokshanak”larni dunyoga mashhur
qildilar. Demak, ming yillar davomida G‘arb dunyoning sharqiy chegaralari deb
bizning yurtimiz hududlarini bilgan. Xitoy sivilizatsiyasi uzoq asrlar davomida
tashqi dunyodan ajralgan holda mustaqil rivojlandi. Ushbu alohidalik hatto
miloddan avvalgi VI - V asrlarda yashagan Konfutsiy falsafasida ham o‘z aksini
topdi. Unga ko‘ra, dunyoning asosi mutanosiblik va nomutanosibliklardan iborat
bo‘lgan. Bu nima degani? Konfutsiy tilga olgan bu tushunchalar dunyoga emas,
faqat Xitoyga taalluqlidir. Mutanosiblik, bu Xuanxe va Yanszi daryolari
havzalaridagi unumdor yerlar va u yerlarda joylashgan o‘troq dehqonlar bo‘lib,
miloddan avvalgi II asrda Xitoyda hukmronlik qilgan Xan sulolasi ma‘lum siyosiy
maqsadlar bilan Turkistonga Chjan Szyanni elchi qilib yuborgan.

10Elchiga (Xitoy manbalarida Dayueji - ulug‘ elchi) toxariylar davlatiga
borib uning hukmdorini Xun imperiyasiga qarshi kurashda hamkorlik qilishga
da’vat etish nomutanosiblik esa vohaning shimoli va g‘arbiy chegaralaridagi qumli
sahro hamda dashtlar, u yerlarda umrguzaronlik qiladigan ko‘chmanchi
chorvadorlar edi. Bu ikki dunyo bir-birlariga qarama - qarshi qo‘yilgan edi va shu
sababdan ham ularning o‘zaro munosabatlari aksariyat davrlarda tinimsiz janglar
tarixidan iborat bo‘ldi. Xitoyning “G‘arbiy mamlakatlar”ni kashf etishi “Buyuk
ipak yo‘li”ning ochilishi bilan uzviy bog‘liqdir. “Buyuk ipak yo‘li” qachon va
qayerda shakllandi? Ushbu 1877 - yili Germaniyada, nemis geografi Ferdinand fon
Rixtgofenning “Xitoy” asari nashrdan chiqdi va ushbu kitobda ilk bor “Buyuk Ipak
yo‘li” atamasi tilga olindi. Nemis olimining niyati oqligidanmi yoki butun dunyo
geograflari tilining uchida turgan atamani joyiga qo‘yib, o‘z vaqtida aytganidanmi
“Buyuk ipak yo‘li” atamasi tez orada ommalashib ketdi va tarixda abadiy qoldi.
Savolga javob qidirish uchun bir - biri bilan bog‘liq ikki voqelikni eslashni joiz
deb bilamiz. Birinchi voqelik. Miloddan avvaalgi II asrda Yanszi va Xuanxe
daryolari oralig‘ida vujudga kelgan Xan davlati kuch-qudratga to‘layotgan bir
davrda, “Samoviy imperiya” tuzish niyatida yon-atrofiga hamla qilayotgan
hukmdor “sirli G‘arb” o‘lkalariga Chjan Szyan nomli shaxsni elchi o‘rnida
jo‘natgan. U 13 yillik safardan so‘ng, miloddan avvalgi 126 - yili omon - eson
imperator saroyiga qaytib keldi. So‘zsiz Chjan Szyan juda iste’dodli va o‘ta
sinchkov shaxs edi. Ma‘lumki unga josus vazifasi topshirilgandi. Ammo mazkur
davlatga borish uchun u albatta Xunlar ta‘siridagi hududlardan o‘tishi lozim edi.
Chjan Szyan Xitoyning poytaxti Chang’andan miloddan avvalgi 138 - yili yo‘lga
chiqib, miloddan avvalgi 127 - yili Farg‘ona davlatiga yetib kelgan. Shu oradagi 11
yil davomida u Xunlar yurtida asirlikda bo‘lgan. Xitoy elchisi asirlikdan
qutulgandan so‘ng, farg‘onaga yetib keladi. Bu yerda u ko‘p yangiliklar bilan
tanishadi.Shirinlikda tengi yo‘q bo‘lgan Farg‘ona uzumi va uning suvidan
tayyorlangan ichimlik shifobaxsh ekanligi Chjan Szyanni hayratga soldi 5
.
5
Mirzayev R. Ibn Fadlan: turklar mamlkatiga safar. Moziydan sado. 2005 yil, 1 - son

11Elchi miloddan avvalgi 126 - yilda Chang’anga (hozirgi Shian shahri)
qaytib borganida Xan sulolasi hoqoni Udiga ( miloddan avvalgi 140 – 85 - yillar)
uzumning shirinligi va shifobaxsh ekanligi, undan tayyorlangan musallas ham
inson sog‘ligi uchun foydali ekanligi haqida mamnuniyat bilan so‘zlab bergan va
bu o‘simlikni mo‘jiza deb ta‘riflagan. Bu haqda xitoy tarixchisi Lyu Yingsheng
quyidagilarni yozadai: “Chjan Szyan g‘arbiy mamlakatlarga elchi bo‘lib borganida
Doonda uzumdan ko‘p miqdorda aroq ishlab chiqarilishini, boylar saqlaydigan
uzum arog‘ining hajmi ba‘zida 10 ming puddan oshishini ko‘rgan. Qadimda
Xitoyda ishlab chiqarilagn aroqning quvvati nisbatan past bo‘libgina qolmasdan,
balki u osongina achib, buzilib qolar edi. Dovonda boylar saqlagan uzum arog‘i bir
necha yil tursa ham buzilmas ekan. Qaytishda elchi uzum tokidan Xitoyga olib
ketib, Udiga taqdim qildi. Udi uzum tokini saroy bog‘iga ekib qo‘yishni buyurdi”.
Udining farmoni bilan ekilgan tok keyinchalik ko‘paytirilgan. Fikrimizcha, Chjan
Szyan tokni o‘stirish texnologiyasini ham yaxshi o‘rganib kelgan bo‘lishi kerak.
Shundan ma‘lumki, uzumning Xitoyga tarqalganiga 21 asrdan ko‘proq vaqt
bo‘lgan 6
.
Chjan Szyan vataniga qaytib kelganida uzumni zamonaviy xitoy
talaffuzida “putuo, qadimgi talaffuzda “budav”, uzumdan tayyorlangan ichimlikni
esa “putuo jyu” deb atagan. Ikkinchi atamadagi “jyu” aroq so‘zining ekvivalenti
hisoblanadi. Lekin xitoy tilida ushbu atama barcha quvvatli ichimliklarga
ishlatiladigan umumiy nom hisoblanadi. Uzumning Xitoyga tarqalishi bilan uning
nomi xitoy tiliga kirib borgan. Ayrim xitoy olimlari qadimiy forsiy tilda uzum
“buda”, yunon tilida “budruvz” deb atalganligini hisobga olib, Chjang Szyan mana
shu nomlarning birontasidan olgan bo‘lsa kerak, deb taxmin qilishadi. Uzum
o‘stirish Xitoyga tarqalishi bilan birga, ushbu mamlakatda undan musallas ishlab
chiqarish uslubi ham o‘zlashtirildi. Bedaning Xitoyga tarqalishi ham Chjan
Szyanning Farg‘onaga birinchi marta kelishi va bu yerda tezchopar tulpor otlarni
ko‘rishi bilan bog‘liq bo‘lgan.Chjan Szyan Farg‘onada ko‘rgan tulpor otlar
tezlikda va uzoqqa chopishda mo‘g‘ul otlaridan katta farq qilgan.
6
Mirzayev R. Syuan Syan: budda ziyoratgohlariga sayohat. Moziydan sado. 2004 yil. 1 - son.

12Shu bois elchi tulporlarni boqish uslubi bilan yaxshi tanishgan. Chjan Szyanga
farg‘onaliklar tulpor otlarni boqishda ishlatiladigan beda yangilik bo‘lib ko‘ringan.
Vataniga qaytib ketishida u o‘zi bilan beda urug‘ini olib ketgan. Chang’anga
qaytib borgandan so‘ng Chjan Szyan Udi hoqonga tulpor otlar va ularni boqish
uchun ro siyosiy, harbiy, savdo va madaniy yo‘nalishlarda muloqotlar
o‘rnatdilar.muhim ahamiyat kasb etadigan o‘simlik-beda haqida barcha ko‘rgan –
eshitganlarini so‘zlab bergan. Josuslik vazifasini o‘tagan elchining,hatto biror-bir
diqqat e’tiborga arzigulik ikir - chikirlar ham chetda qolmagan hisobotidan
imperator Udi va saroy ahli hayratga tushdi. Imperator Chjan Szyanga “Buyuk
sayohatchi titulini berdi. Ilk bora “Samoviy imperiya” ayonlari sirli, afsonaviy
“G‘arb mamlakatlari” - Davan (Farg‘ona), Kan (So‘g‘diyona), Kanszyuy
(Xorazm), Dasya (Baqtriya), Ansi (Parfiya), Shendu (Hindiston) davlatlari haqida
ajoyib-g‘aroyib hikoyalarni eshitdilar. Ayniqsa, Chjan Szyanning Farg‘onaning
bo‘yi ikki metrdan oshadigan bahaybat, o‘ta baquvvat, yeldek uchadigan “samoviy
otlar”i to‘g‘risidagi axboroti hammani hayratga soldi. Chunki, Xitoy ahli o‘sha
davrlarda odam minganda chavandozning oyog‘i yerga tegib turadigan, harbiy
yurishlar u yoqda tursin, hatto kundalik hayotda ham hech vaqoga yaramaydigan
pakana, mitti poni otlarini bilar edilar. Bu axborot, ayniqsa, imperator Udini
qiziqtirib qoldi. Ikkinchi voqelik. Xitoy hoqoni elchining gapini eshitib darhol
shunday tezchopar otlar bilan qo‘shinni ta‘minlash rejasini tuza boshlagan. Shu
bois Udi tulpor otlarni olib kelishdan oldin ularning asosiy ozuqasi bo‘lgan bedani
ham saroy yonidagi boqqa ekishga va shundan keyin uni ko‘paytirishga farmon
bergan. Oradan ko‘p o‘tmay Xitoyda beda ekish keng tarqala boshlagan 7
. Chjan
Szyan Farg‘onadan qaytib kelgandan so‘ng imperator Udi shimoldan mamlakatga
tahdid solib turgan turkiy Syuan qabilalariga qarshi kurashishda va yurt
sarhadlarini kengaytishda muvaffaqiyat qozonishning yagona imkoniyati, bu o‘z
armiyasini Farg‘ona otlari bilan qurollantirish ekanligini darhol tushundi, va ularni
sotib olish uchun oltin pullar bilan g‘amlangan katta savdo karvonini G‘arbga
7
Mirzayev R. Syuan Syan: budda ziyoratgohlariga sayohat. Moziydan sado. 2004 yil. 1 - son.

13Davonga jo‘natdi. Bu voqelik miloddan avvalgi II asrning so‘nggi choragida yuz
berdi.
Shu davrdan e’tiboran mamlakatlararo savdo yo‘li ilk bora davlat
nazoratida muntazam ishlay boshladi va u so‘nggi “Buyuk ipak yo‘li” nomi bilan
tarixga kirdi. Shu tariqa, Xitoy o‘zi uchun G‘arbni - O‘rta Osiyoni kashf qildi.
Ammo farg‘onaliklar bir - ikkita ot sovg‘a qilish bilan cheklanib, ko‘p miqdorda ot
sotishga rozilik bermaydilar. Shundan keyin, miloddan avvalgi 104 - yili U-di
Farg‘onaga Li Guangli qo‘mondonligida katta qo‘shin yuborib, mahalliy
hukumatni tulpor otlarni berishga majbur qilmoqchi bo‘ladi. Lekin Farg‘onaga
yuborilgan qo‘shin maqsadga erisholmay, Uzgend (Uzgent)dan qaytadi.
Mag‘lubiyatga ko‘nikolmagan Xitoy hoqoni Li Guanglini katta qo‘shin bilan
ikkinchi marta Farg‘onaga yuborib, urush qiladi. Bu urush ham Xitoy hoqoniga u
kutgan natijani bermaydi. Ayrim ma‘lumotlarga qaraganda, miloddan avvalgi 102
- yili Li Guangli 14 ta, boshqa ma‘lumotlarga ko‘ra 30 dan ortiq ot olib qaytib
ketishga majbur bo‘ladi. Shundan boshlab Xitoyda asta - sekin zotli otlar paydo
bo‘la boshlaydi.
Yuqorida zikr qilingan ikki voqelik transkontinental savdo yo‘lining
ochilishi uchun bir turtki, sabab edi, xolos. Aslida, bu muammo mohiyatga borib
taqaladi. Unga ko‘ra,biror bir jamiyat, millat, davlat yakka holda boshqalardan
ajralib rivojlana olmaydi. Buni amalga oshirishning ikkita yo‘li bor, xolos.
Birinchisiharbiy yurishlar, ya’ni urush. Ikkinchisi – madaniy - ma’rifiy hamkorlik.
Miloddan avvalgi II - ming yillardayoq O‘rta Osiyodan Badaxshondan lazurit
muntazam ravishda Xitoyga yetkazilib turilgan. “Buyuk ipak yo‘li” faoliyat
ko‘rsata boshlagandan so‘ng ikki buyuk qo‘shni sivilizatsiyalar – O‘rta Osiyo va
Xitoy aloqalari nihoyatda faollashib ketdi. Samarqandning anjiri, Farg‘onaning
uzumi, bodringi, anori, bedasi Xitoyda madaniylashtirildi va keng yetishtiriladagan
bo‘ldi. Xan, keyinchalik Tan sulolalari davrida saltanat saroylarida so‘g‘dlik va
shoshlik musiqachilar hamda raqqosalarning san‘ati ommaviylashib ketdi. Milodiy
I - II asrlarga kelib Ko‘hna dunyo - Britan orollaridan tortib Tinch okeanigacha
bo‘lgan yerlar faqat to‘rtta, lekin juda buyuk saltanatlar ta’sir doirasiga bo‘lindi:

14G‘arbda Rim imperiyasi, Sharqda Parfiya, Kushonlar imperiyasi va
Xan imperiyalari edi. Milodning I - II asrlarida yashagan rimlik geograflar
Pomponiy Mila, Pliniy va Klavdiylar asarlarida dunyoning sharqiy chegarasi
“ser”lar mamlakati bilan tugar edi. “Ser”lar mamlakti bu Xitoy va xitoyliklar
degani edi. Chunki rimliklar ipakni “serikum”, uni yetishtirganlarni “ser”lar, ya’ni
“ipakli odamlar” deb nomlashgandi. O‘z navbatida, Rimda yasalgan shisha va
kristall buyumlar, zebu – ziynatlar ham savdo yo‘li orqali uzoq sharqqa yetib keldi.
“Buyuk ipak yo‘li” so‘qmoqlaridan savdo karvonlari bilan qo‘shilib g‘oyalar ham
harakatga keldi. Xuddi shu davrlarda eski Termizdagi Qora tepalik missionerlar,
ajdodlarimiz butun O‘zbekiston osha Xitoyga budda dinini olib kirdilar. Ayniqsa,
Tan imperiyasi gullab-yashnagan davrlarda (VII - IX asrlar) “Buyuk ipak yo‘li”
dagi eng mashhur bozor Samarqandda bo‘lib, eng mohir savdogarlar esa
so‘g‘dliklar edi. Shu sababdan ham so‘g‘d tili xalqaro savdo tili vazifasini o‘tagan.
So‘ngra butun tarix davomida “Buyuk ipak yo‘li”ning insoniyat
sivilitsaziyasi taraqqiyotida beqiyos ahamiyatini chuqur his qilgan hukmdorlar, uni
o‘z diqqat markazlarida ushlab turdilar.Chunki u ezgulikka,tinchlikka,
obodonchilikka xizmat qiladi Ayniqsa, sohibqiron Amir Temurning tarix oldidagi
xizmatlaridan biri shuki, uning davrida “Buyuk ipak yo‘li” benihoya darajada rivoj
topdi. Buyuk ipak yo‘li – insoniyatning o‘z tarixiy mavjudligi jarayonida qanday
rivojlanganligi, bir madaniyatdan boshqa madaniyatga qay holda o‘tganligi,
turmush darajasini o‘zgartira olganligini yaqqol na’munasi. U o‘ziga xos “Xalqlar
tarixi kitobi” bo‘lib, savdo- va madaniy faoliyatda umumiy harakatini ko‘rsatib
beradi. Bundan tashqari, Buyuk ipak yo‘li shuni o‘am isbotladiki, xalqlar
o‘rtasidagi o‘zaro aloqa va muomalaning eng ma‘qul usuli aynan savdo, madaniyat
va ilm-fandir. Tarixda O‘zbekiston o‘zining geografik o‘rniga ko‘ra, sivilizatsiyasi,
madaniyatining mohiyatiga ko‘ra G‘arb bilan Sharq o‘rtasidagi buyuk markaz
vazifasini o‘tadi, ularni yaqinlashtirdi, birlashtirdi 8
. Shu sababdan ham Sharq va
8
Rahmonov Sh.A. Buyuk Ipak yo‘lidagi bojxona. Moziydan sado. 2001 yil. 4- son.

15G‘arbga oid bo‘lgan umuminsoniy qadriyatlar millatimiz qalbida barobor aks
etgan.
XX asrda Mustaqilligimizning dastlabki yillaridayoq
O‘zbekistonning Birirnchi Prezidenti Islom Karimov dunyo ahli oldida “Buyuk
ipak yo‘li” ni qayta tiklash g‘oyasini ilgari surdi va bu yo‘lda behad ulug‘
tashkilotchilik qildi. Qisqa vaqt ichida ushbu missiya o‘z mevasini berdi. “Buyuk
ipak yo‘li” g‘oyasi dunyo miqyosida obro‘ - e’tibor topdi. Xalqaro savdo va iqtisod
rivojlanishining asosi bo‘lishi bilan bir qatorda, millatlar, davlatlar va
sivilizatsiyalar muloqotiga, tinchlikka, Sharq va G‘arb yaxlit dunyo ekanligining
e’tirofiga qaytadan xizmat qilmoqda. Buyuk ipak yo‘li asl mazmunini tashkil etgan
ipak qachon va qayerda paydo bo‘ldi, degan savol masalasida fanda har xil
qarashlar bor. Ammo, ipakning Vatani Xitoy bo‘lganligi shak-shubhasizdir. “Ipak
yo‘li” Xitoydagi ana shu ipak savdosi bilan bog‘langan yo‘ldir 9
.
Xitoyda ipakchilikning dastlab keng tarqalgan joyi Xuanxe
daryosining quyi havzasida joylashgan Shandun viloyatidir. Qadimgi Xitoydagi
Sian (Shensi viloyati) Ipak yo‘lining boshlanish nuqtasi hisoblanadi. Yunon
muarrixlarining ma‘lumotlariga qaraganda, Xitoy ipagi Shimoliy Qora dengiz va
Yaqin Sharq mamlakatlarida miloddan avvalgi V asrdan boshlab ma‘lum.
Markaziy Osiyo hududida esa, Sopollitepada olib borilgan izlanishlarga qaraganda,
ipakchilik janubiy viloyatlarda bronza davridan (miloddan avvalgi II - ming yillik
o‘rtalaridan) mavjud bo‘lgan. Sopollidan topilgan ipak matolari Xitoydan
keltirilganmi yoki shu yerning o‘zida ishlangan matolarmi, degan masala
hozirgacha javobsiz qolmoqda. Miloddan avvalgi 111 – 105 - yillarda Xitoy
imperatori Udi Parfiya (Xitoy manbalarida Ansi) podsholariga, Qang‘ hukmdorigi,
keyinroq esa Baqtriya yerlariga (Kushonlar) o‘z elchilarini jo‘natib ular bilan
diplomatik savdo aloqalarini o‘rnatadi. Shu tariqa milodda avvalgi II - I asrlarda
Sharq bilan G‘arbni bog‘lovchi Buyuk ipak yo‘liga asos solinadi. O‘z davrida
nihoyatda katta ahamiyatga ega bo‘lgan bu yo‘lning dastlabki tarmog‘i Xitoydagi
9
Rahmonov Sh.A. Tavka. Turon-Movarounnahr sivilizatsiyasi. – Toshkent, A.Qodiriy nomli xalq merosi
nashriyoti, 2001. - 23 b.

16Sian shahridan boshlanib, Sharqiy Turkiston, O‘rta Osiyo, Eron, Messopatamiya
orqali O‘rta Yer dengizigacha cho‘zilgan.
Akademik Ahmadali Asqarov ma‘lumotlariga qaraganda “Buyuk
ipak yo‘li” yuqorida ta‘kidlanganidek, Xitoyning qadimg markazi Siandan
boshlanib, Lanchjou orqali Dunxuanga keladi. Bu yerda u ikkiga ajraladi: 1.
Janubi-g‘arbiy tarmoq. 2.Shimoli-g‘arbiy tarmoq. Ipak yo‘lining janubi - g‘arbiy
tarmog‘i Taklamokon sahrosi orqali Xotanga(Xo‘tan), undan Yorkentga kelib,
Pomir tog‘ining daralari orqali Voxanga, undan Baqtriyaning bosh shahri -
zariaspga (Balx) kelgan. Balxdan yo‘l yana uch tarmoqqa ajraladi. G‘arbiy
tarmog‘i Marvga, janubiy tarmog‘i Hindistonga, shimoliy tarmog‘i Termiz orqali
Darband, Nautak, Samarqandga qarab ketadi. Ipak yo‘lining shimoli - g‘arbiy
tarmog‘i esa Dunxuandan Bami, Kuchi, Turfon orqali Tarim vohasiga- Qoshg‘arga
boradi. U yerdan Toshqo‘rg‘on orqali O‘zgan, O‘sh,Quva, Axsikent, Popga, undan
keyin Asht orqali Xo‘jand, Zomin, Jizzaxga, so‘ngra Samarqandda Nautak yo‘li
bilan birlashadi. Yo‘l Samarqanddan g‘arbga – Dobusiyaga, Malik cho‘li orqali
Buxoro va Romitonga, undan Varaxsha orqali Boykent va Forobga borib Amul
shahriga o‘tadi. Amulda Marvdan Urganch tomon Amu bo‘ylab kelayotgan yo‘lga
qo‘shilgan. Ipak yo‘lining asosiy karvon yo‘llaridan tashqari ichki savdo yo‘llari
ham mavjud edi. Qadimda Marv shahri o‘zining qadimiy an‘analari va turli
geografik qulayliklariga ko‘ra ipak yo‘lidagi eng yirik shahar edi. Shuning uchun
ham Marvda mahalliy din zardushtiylik ibodatxonalaridan tashqari Hindistonning
budda, Vizantiya xristian olamining tayanchlari bor edi. Karvon yo‘llarining
yo‘nalishi faqatgina geografik shart-sharoitlarga bog‘liq bo‘lmagan, ba‘zi vodiylar
vaqt o‘tishi bilan yo‘qolib ham ketar edi. Tabiiyki, karvon so‘qmoqlari o‘tadigan
davlatlardagi hokimiyatning tuzilishi va xarakter ham bunda o‘z ta‘sirini
o‘tkazmay qolmagan. Buyuk ipak yo‘lining janubiy yo‘nalishida joylashgan
Baqtriya hududidan topilgan Tillatepa (milodning (I - II asrlar) va Bagram
(milodiy III) yodgorliklaridan buyumlar tadqiqotchilar uchun qimmatli
ma‘lumotlarni taqdim etdi. Topilmalar orasida, ellin madaniyatiga mansub

17ashyolar - zargarlik buyumlari, bronza va shisha mahsulotlari, gipsdan yasalgan
muhrlar, tangalar alohida ajralib turadi.
1.2 Buyuk ipak yo‘li manbalarda yoritilishi
“Buyuk ipak yo‘li” qachon paydo bo‘lgan degan masala hanuzgacha munozarali
bo‘lib kelmoqda. Ayrim tadqiqotchilar Xitoy manbalariga tayanib mazkur yo‘l
miloddan avvalgi II asrda Xitoy elchisi Chjan Szyanning Turkistonga kelishi
munosabati bilan ochilgan deb, aytishgan. Bu fikr to‘g‘ri deb ayta olmaymiz,
chunki elchi bu yo‘lning qadimiy Xitoy bilan Turkiston shaharlarigacha bo‘lgan
qismini ochib bergan. Elchigacha bo‘lgan ming yildan ortiqroq davr davomida
Yevropa va Yaqin Sharq davlatlaridan O‘zbekiston orqali Xitoyga boradigan
savdo yo‘li mavjud edi. Unda asosan turkistonliklar faoliyat ko‘rsatgan. Xitoy
manbalariga chuqurroq yondashilsa, Buyuk ipak yo‘li kamida 3 – 4 - ming yillik
tarixga ega ekanligi ma‘lum bo‘ladi. Buni arxeologik manbalar ham tasdiqlaydi 10
.
So‘nggi 30 yil davomida Xitoy arxeologlari tomonidan qadimiy Xitoy
viloyatlaridan topilgan ashyoviy dalillar ushbu fikrni to‘la isbotlaydi. Chunonchi,
1976 yili Xenan o‘lkasi An‘an viloyatida joylashgan In xonligi hukmdori
Udingning (miloddan avvalgi 1365 – 1324) kanizagi Fu Xao qabri Xitoy
arxeologlari tomonidan ochilganda, uning ichidan ko‘p miqdorda qosh toshidan
yasalgan buyumlar topilgan. Maxsus tekshirish va tadqiqotlar natijasida qabr
ichidan olingan 1928 ta buyumdan 756 tasi oq, qora, yashil, novot va sariq rangli
qosh toshlaridan nihoyatda ustalik bilan yasalgan buyum va taqinchoqlar bo‘lib,
bundan 3,5 - ming yil muqaddam Xitoy bilan Xo‘tan orasida savdo yo‘li mavjud
bo‘lganlgining isbotidir. Hozirgi Shinjong Uyg‘ur Muxtr o‘lkasi hududida ham
miloddan avvalgi IV - III asrlarga oid qabrlar ichidan Xitoyda lakdan yasalgan
likopcha, bronza va boshqa metalldan yasalgan oynaklar topilgan. Ushbu ashyoviy
dalillar Chjan Szyangacha ham qadimiy Xitoydan g‘arb tomonga qarab yuriladigan
yo‘llar mavjud ekanligini ko‘rsatadi. Miloddan avvalgi IV - III asrlarda qadimiy
Xitoyda ishlab chiqarilgan ipak matolarning Hindiston va Yevropa mamlakatlarida
10
Sulaymonova F. ‘‘Sharq va G‘arb. - Toshkent’’, 1997. - 58 b.

18keng tarqalishi ham Chjan Szyanning Farg‘onaga borishidan avval Xitoyda
Janubiy Osiyo va Yevropa mamlakatlariga O‘zbekiston orqali o‘tadigan qadimiy
savdo yo‘li bo‘lganligini ko‘rsatadi.
Buyuk ipak yo‘lida amalga oshirilgan ikki tomonlama harakatlar
to‘g‘risida Hind daryosi yuqori qismlaridan topilgan ko‘p sonli qoyatosh yozuvlari
va suratlaridan ko‘pgina qimmatli ma‘lumotlarni olishimiz mumkin. Ular
milodning I - VIII asrlariga tegishli bo‘lib ko‘pchilik qismi kushon davrida – I - II-
III asrlarda yozib qoldirilgan yozuvlar turlicha shakldagi hind xatlari bilan bitilgan.
Shuningdek Baqtriya, parfiya va xitoy yozuvlari ham mavjud. Ularning ko‘pchiligi
so‘g‘d tilida, Ushbu yodgorliklar harbiy askarlar, kushon, so‘g‘d, xitoy
savdogarlari, rassomlar, budda monaxlari, ziyoratchilar tomonidan qoldirilgan
bo‘lib, ipak yo‘lidan foydalanuvchilarning o‘ziga xos “qaydnomalar daftarchasi”
sifatida namoyon bo‘ladi.
Buyuk ipak yo‘lining janubiy yo‘nalishida joylashgan Baqtriya
hududidan topilgan Tillatepa (milodning (I - II asrlar) va Bagram (milodiy III )
yodgorliklaridan buyumlar tadqiqotchilar uchun qimmatli ma’lumotlarni taqdim
etdi. Topilmalar orasida, ellin madaniyatiga mansub ashyolar-zargarlik buyumlari,
bronza va shisha mahsulotlari, gipsdan yasalgan muhrlar, tangalar, Hind
yodgorliklaridan bo‘lgan ishlov berilgan fil suyaklari, bronza oynalar,
lakbo‘yoqlar, zargarlik buyumlari kabi Xitoyda yasalgan yodgorliklar alohida
ajralib turadi. Ularning har biri qay uslubda yasalganligi, qaysi xalq unga ishlov
berib, tovarga aylantirganini yaqqol ko‘rsatadi. Savdo karvonlari bilan birgalikda
ipak yo‘li tarmoqlari bo‘ylab ko‘chib yurgan turli shakl va ko‘rinishdagi tangalar
ham biz uchun qimmatli manbadir. Ular tarix ifodachisi, o‘ziga xos yilnoma.
Hozirgi kunda ham arxeologlar ushbu tarixiy savdo yo‘li trassalaridan ko‘pgina
xazinalarni topmoqda. Topilayotgan tangalar bizga ma‘lum davr haqida va
asosiysi, savdoning xarakterini aniqlab beradigan barcha tarixiy jarayonlarda
ishtirok etgan turli mamlakatlar o‘rtasidagi munosabatlar haqida aniq ma‘lumotlar
bera oladi. Masalan, Termizdan Rim tangalar xazinasi, kushonlar tangalari O‘rta
Yer dengizi atrofi hududlaridan topilgan. Yuqorida aytib ‘tilganidek, Xitoy

19manbalariga chuqurroq yondashilsa. Buyuk ipak yo‘li kamida 3 – 4 - ming yillik
tarixga ega ekanligi ma‘lum bo‘ladi. Buning dalili sifatida ana shu manbalardagi
ayrim ma‘lumotlarga murojaat qilish o‘rinli, deb hisoblaymiz.
Dastavval Buyuk ipak yo‘lini Xitoy elchisi Chjan Szyan ochgan degan
fikrni qo‘llovchi mualliflar ishora qilgan Xitoy manbalariga sinchiklab e’tibor
berib ko‘raylik. Darhaqiqat, miloddan avvalgi II asrdan keyin bitilgan ayrim xitoy
manbalarida va tarixiy adabiyotlarida avvalgi Xan imperiyasi (Chyan Xan –
miloddan avvalgi 206, milodiy 208), elchisi Chjan Szyanning Farg‘onaga (qadimgi
manbalarda Dayyuan yoki Davan), Kangqa (Kangkiya) kabi mamlaktlarga borib
kelishidan oldin xitoyliklar ushbu davlatlar va ularga boradigan yo‘l haqida aniq
ma‘lumotlarga ega emas edi. Ular faqat o‘zlarining shimoliy va g‘arbiy tomonidagi
yon qo‘shnilarnigina bilishar edi. Buning sababi birinchidan, Xitoyda tarqoqlik va
o‘zaro urushlar davom etib turgan bir paytda uning g‘arbiy va shimoliy tomonida
yashagan xalqlar kuchli davlat tuzumiga ega bo‘lgan edi. Miloddan avval tashkil
topgan Xunlar imperiyasi va undan ham oldin mavjud bo‘lgan Yueji davlati ana
shular jumlasidandir 11
.
11
Xo‘jayev A. - Buyuk ipak yo‘li. “O‘zbekiston milliy ensiklopediyasi” Davlat ilmiy nashriyoti. Toshkent. 2007.-
18 b.

20II – BOB. ShARQ – G‘ARB ALOQA TIZIMINING IQTISODIY,
MADANIY VA ILMIY RIVOJIDA BUYUK IPAK YO‘LINING
AHAMIYATI.
2.1 O‘rta asr davlatlarining savdo – siyosiy, manfaatlarida Ipak yo‘lining
xalqaro ahamiyati
Qadimgi Buyuk ipak yo‘li bir necha asrlar davomida Sharq va G‘arbni
bog‘lab turdi. Miloddan avvalgi II asrdan boshlab savdo yo‘llarining birikmasi
Xitoy bilan Rim imperiyasini bog‘lar edi. Xitoy elchisi Chjan Szyan nomi bilan
bog‘liq Ipak yo‘li I - II asrlarda keng rivojlandi. Xitoy bilan asosan O‘rta Osiyolik
savdogarlar – dallollar savdo qilishardi. Qadimda Ipak yo‘li munosabati bilan I - II
asrlarda, ya’ni 105 – 115 - yillarda Xitoy Parfiya bilan aloqa bog‘ladi. Parfiyaliklar
katta qiziqish bilan ipakni xarid qilar edilar. Parfiyaliklardan ipak haqida rimliklar
bilishdi. Tarixchi Florning ma‘lumotiga qaraganda rimliklar ko‘rgan birinchi mato
eramizdan avvalgi 53 - yil Mark Litsiniy Krasni mag‘lubiyatga uchratgan
forslarning bayrog‘i bo‘lgan. Savdo yo‘llarining asosiy qismlari siyosiy vaziyatga
qarab o‘zgarib turardi. Aleksandr Makedonskiy imperiyasi tashkil topgandan so‘ng
savdo aloqalari kuchaydi. Salavkiylarning davrida Ellin hukmdorlarining Oks
ortidagi davlatlarga qiziqishlari ortdi 12
.
Salavk buyrug‘i bilan Demodam eramizdan avvalgi 293 – 280 - yillarda
Yaksartga hujum qildi. U yerda Yaksart orti Antioxiya shahri qurildi. Arxeologlar
fikricha bu shahar Xonqa yaqinidagi (Toshkent viloyati, Oqqo‘rg‘on tumani) yoki
bu shaharning o‘zi qadimgi Antioxiya bo‘lishi mumkin. Sirdaryo ham asosiy suv
yo‘li sanalardi. Yaksartdan tepaga Chochdan Orol dengiziga undan Girkan
(Kaspiy) dengiziga keyinchalik Volga bo‘ylab, Tanansiga borilardi. Antik davr
mualliflari ma‘lumotlarida Oksdan G‘arbga hind mahsulotlari yetkazilardi.
Salavkiylar davridagi ikkinchi ekspeditsiya Patrokiya nomi bilan bog‘liq. Aristobul
12
Xo‘jayev A. Farg‘ona vodiysining Xitoy bilan savdo aloqalari. Moziydan sado. 2005 yil. 1-son

21va Stratosfen patrokiya so‘ziga tayanib, Oks Osiyodagi yirik daryo deyishdi.
Undan Girkan dengiziga ko‘pgina narsalar olib borilardi. Strabon ma’lumotiga
ko‘ra Oksdan o‘tuvchi 25 ta kechuv joylari aniqlangan.
Hindistonga boruvchi boshqa savdo yo‘li O‘rta Yer dengizidan Buxoro
Baqtriyaga yoki Marg‘iyona (Turkmaniston), Drangean (Eron) va Afg‘onistonga
borgan. Savdoning rivojlanishi shaharlar va aholi madaniyatining rivojlanishiga
olib keldi. Miloddan avvalgi IV - II asrda Buxoro so‘g‘dida, Poykent, Varaxsha,
Ramish kabi shaharlar vujudga keldi. Ularning eng mashhuri Poykent bo‘lib, uni
savdogarlar shahri deb atashardi. Ko‘pincha savdogarlar savdo yo‘lining
oxirigacha borishmas edi, ular kerakli narsalarni yarim yo‘lda sotib olishar edi.
Choch, Samarqand va Buxoroda Xitoy savdogarlari mahalliy aholiga
mahsulotlarni sotib kerakli narsalarni sotib olishgan. Ipak yo‘lining shimoliy
yo‘nalishi bo‘yicha Xitoy, O‘rta Osiyo va Xind tovarlari Kavkaz va qadimgi rus
shaharlari: Kiyev, Novgorodga borar edi. Miloddan avvalgi I asrda xitoyliklarning
yanada uzoqroqda joylashgan savdo sherigi Parfiya davlati bo‘lgan. Bu davrda
Eron, Xitoy, Hindiston bilan Parfiya davlati o‘rtasida muhim tijoriy-iqtisodiy
aloqalar mavjud bo‘lgan: “Ipak yo‘li” dan – Vaxsh, Qorategin va Oloy vodiysi
orqali Qashqarga; G‘arbiy yo‘l Parfiyadan Ekbatanga (Eron) bo‘ylab davom etgan;
“Oltin yo‘l” - Dovon (Farg‘ona) orqali Issiqko‘ldan o‘tib Sibirga tomon
cho‘zilgan. Hindistondan zirovarlar, mushkianbarlar, Xitoydan ipak matolar, temir
nikel, mo‘yna keltirilgan. Markaziy Osiyoliklar va eronliklar Xitoy bilan Vizantiya
yoki Xitoy bilan Yaqin Sharq davlatlari o‘rtasida bevosita savdo aloqalarining
rivojlanishidan hech qachon manfaatdor bo‘lmaganlar. Chunki bu harakatning
ostida katta iqtisodiy manfaat siyosati bor edi. Shu boisdan ham ipak yo‘li uchun
III asrdan boshlab Eron bilan Markaziy Osiyo o‘rtasida hayot - mamot kurashi
kuchaydi. Eron va Parfiya o‘rtasida qattiq janglar bo‘ldi. Kushon podshohlari
davrida O‘rta Osiyo xalqlari hayotida bir qator omillar tufayli katta o‘zgarishlar
yuz berdi: - birinchidan: ulkan markazlashgan quldorlik davlati tashkil topdi; -
ikkinchidan:shaharlar ko‘payib, xalqaro savdo aloqalari kengayib bordi. Savdo
aloqalari quyidagi yo‘nalishlarda rivojlandi: “Ipak yo‘li” sharqda Xitoy, janubda

22Hindiston, G‘arbda - Eron orqali Suriya va Rim, shimolda - Xorzam va alanlar
mamlakati orqali Sharqiy Yevropa bilan olib borildi.
Yana bir yo‘l – Sibir “Oltin yo‘li” mavjud edi. Eftalitlar (V - VI asrlar)
xalqaro tijorat sohasida Eron, Vizantiya, Hindiston, Xitoy bilan keng aloqada
bo‘lishgan. Ipak, shisha, dorivorlar, qimmatli tosh va bo‘yoqlar bilan savdo
qilishgan. Eftalitlar davrida rangli oyna ishlab chiqarish rivojlangan. U O‘rta
Osiyodan asosan Xitoyga tashilar edi. “Ipak yo‘li savdosida Xitoy manbalariga
qaraganda” II I- VII asrlarda Markaziy Osiyo va O‘rta Sharq orqali o‘tgan ipak
yo‘lining nazorati so‘g‘dlarning qo‘lida bo‘lgan. Binobarin, Vey sulolasi tarixining
102 - bobida “So‘g‘d davlati savdogarlari ilgari ko‘proq Lyang zaminiga kelib
tijorat qilar edi” 13
. Guzangda (Lyang va Guzang hozirgi Uvey shahri bo‘lib, ular
qadimda Xesi koridoridagi yirik savdo markazlari bo‘lgan) ularni ko‘plab
uchratish mumkin edi”, deb yozilgan. Milodiy IV asrda Xesi koridorida yashovchi
so‘g‘diylarning soni ko‘payadi. Binobarin, ayni zamonda, Xitoyda o‘zaro urush
bo‘layotganligi tufayli savdo ishlariga katta putur yetgan. Xesi koridori hukmdori
ana shunday qaltis vaziyatda ham savdo ishlariga katta e’tibor berib, so‘g‘diylarga
qulay va imtiyozli sharoitlar yaratishga harakat qilardi. Natijada, so‘g‘d
savdogarlari bu yerda yashashni ma‘qul topib, Markaziy va G‘arbiy Osiyo
mamlakatlaridan olib kelingan mollarni Xitoyning boshqa o‘lkalariga tarqatishda
faol harakat qilishardi. Oradan ko‘p o‘tmay Markaziy Xitoyning bir qator
shaharlarida ham so‘g‘diy mahallalar tashkil topgan. “Tan sulolasining yangi
tarixi” (Sin tangshu) ning “G‘arbiy mamlakatlar” nomli bobida zikr etilishicha,
So‘g‘d davlati yemirilgandan keyin uning ta‘siri ostida hududda bir qancha mayda
xonliklar tashkil topgan. Ana shu davrda Xesi koridoriga kelib joylashib tijorat
bilan shug‘ullanganlar soni ko‘paydi. Mazkur manbada so‘g‘diylar “savdo
ishlariga qobil keladi, erkaklari 20 yoshga to‘lgan zahoti o‘zga mamakatlarga borib
o‘z rizqlarini terishga harakat qiladilar”, deb ko‘rsatilgan. Vang Chjengya, Guan
Lyanji, Li Mingvey Chen Aychju va Jin Yue kabi bir guruh xitoy olimlari
13
Zokirov Sh., Soatov A. Bu qadim yo‘llar. Fan va turmush, 1991 yil. 7-son.

23so‘g‘diylarning Buyuk ipak yo‘li orqali bo‘lgan savdo va madaniy aloqalarda katta
rol o‘ynaganligiga katta baho berishgan:
“So‘g‘diylar miloddan avvalgi V asrlardan boshlab to milodiy X
asrgacha bo‘lgan taxminan 1500 yillik davr davomida Ipak yo‘li orqali bo‘lgan
aloqalarni rivojlantirishda nihoyatda ulkan hissa qo‘shgan”. So‘g‘diylar, ayniqsa,
Dunxuan viloyatida ko‘p edi. So‘nggi yillarda mazkur viloyat hududida amalga
oshirilgan arxeologik qazilmalar natijasida ko‘pgina ashyoviy dalillar topilgan:
so‘g‘d tilida yozilgan hujjatlar, savdo ishlariga oid tizim daftarlari hamda o‘sha
davrga oid ashyolar shular jumlasidandir. Chunonchi, Dunxuan viloyatida topilgan
R - 3559 raqamli tizimlash daftarida quyidagilarni uchratish mumkin: “Dunxuan
viloyatida jami 13 ta qishloq mavjud bo‘lib,ularning biri Sungxua qishlog‘i deb
ataladi, unda yashovchilar orasida xo‘rlar nihoyatda ko‘p. Sao Syaosyao, Sao
Tulichji, Kang (Samarqand) davlatidan kelgan Kang FU, An davlatidan (Buxoro)
kelgan An Xaozi, An Jyasha, Shi (Shosh, Toshkent) davlatidan kelgan Shi
Sho‘lo‘dan, Shi Mono‘, Mi (Zarafshon daryosi janubidagi Samarqand davlatiga
qarashli kichin xonlik) davlatidan kelgan Mi Fo‘chjengyan, Mi Yuyvan ismliklar
yashaydi”. R - 3929 raqamli ikkinchi bir hujjatda Dunxuanda yashagan
so‘g‘diylarning olovga topinganligi va ularning ibodatxonasi borligi zikr etilgan.
Shuning bilan birga, bu yerdagi so‘g‘diylar ibodatxonasi hovlisining kattaligi eniga
100 qadam kelishi ham ko‘rsatilgan. Xitoy tarixchisi Li Min Veyning yozishicha,
Dunxuan viloyatining Sungxua qishlog‘i va Ancheng shahri so‘g‘diylar eng ko‘p
yashaydigan joylar hisoblangan.
Lyu Yinsiengning yozishicha IV asrning birinchi yarmida Dunxuanda
yashagan “xushang” (xo‘r savdogarlari) ning soni 100 kishidan ortiq bo‘lgan. Vey
(220 – 265 - yillar) va Jin (317 – 420 - yillar) sulolari davrida so‘g‘diylar Ipak
yo‘lidagi Uvey (Lyangjou) shahrida ko‘paygan. So‘nggi yillarda Datang viloyatida
topilgan Shimoliy Vey sulolasi davriga oid so‘g‘d madaniyatiga xos buyumlarning
jumladan, kumush va tilladan yasalgan idish - tovoqlarning topilishi bunga isbot
bo‘ladi. Xitoy manbalaridagi ayrim ma‘lumotlarga qaraganda qadimiy Xitoyning
poytaxti Chang’an (Sian) ham so‘g‘diylar ko‘p joylashgan shahar hisoblangan.

24Ularning ko‘pchiligi yirik savdogarlar sifatida faoliyat ko‘rsatishgan.
Chang’anda bir necha bozor bo‘lganligi va so‘g‘diylar odatda bozorga yaqin
joylarda yashaganligi chun shaharning bir qator joylarida zardushtiylar
ibodatxonasi mavjud bo‘lgan. Turk xoqonligi davrida (VI - VIII asralar) O‘rta
Osiyo Eron bilan savdo-sotiq aloqalari yaxshi emas edi. Turklar Vizantiya bilan bu
borada bog‘lanish uchun 568 – 569 - yillar o‘z elchilarini Istambulga yuborishdi.
Ular Kaspiy dengizining shimoli Kavkaz orqali o‘tishi kerak edi. VI asr 70 -
yillarida Vizantiya va Eron o‘rtasida urush boshlandi.
Turk xoqonligi bu paytda kuchayib bir necha bor Xitoyga yurish qildi.
Va xitoyliklarni kuniga 1000 bo‘lak ipak miqdorida o‘lpon to‘lashga majbur etdi.
VI asr 80 - yillarida xoqonlik sharqiy va g‘arbiy qismga bo‘linib ketdi. VII asr
boshlarida g‘arbiy xoqonlik yana yuksala boshladi va Xitoy bilan birlashuvi
kuchaydi. 627 – 647 - yillar Xitoyga O‘rta Osiyodan sovg‘a - salomlar bilan 9
marta savdo elchilari yuborildi. VII asrning 30 - yillari O‘rta Osiyoga xitoylik
ziyoratchi Syuan - Szyan keladi. U bu to‘g‘risida o‘z kechmishlarini yozib
qoldirgan. Syuan-Szyan Issiqko‘l, Chu vodiysi, Choch, Samarqand, Buxoro va
Amudaryo bo‘ylab sayohat qildi. 630 - yili g‘arbiy Turk xoqonligining yuksalish
davri boshlandi. Uning chegarasi eftalitlar davridagi kabi Hind daryosi
qirg‘oqlarigacha edi. Shaharlarning ko‘payishi Xitoy, Eron bilan savdo-sotiqni
jonlantirdi. Karvonlar Marv orqali Chorjo‘y, Buxoro, Samaraqand, Choch, Isfijob,
Talas, Siyob va so‘ng Sharqiy Turkiston vohasiga o‘tishgan. VIII asr o‘rtalariga
kelib “Ipak yo‘li” ning g‘arbiy qismi arablar nazoratiga o‘tadi 14
.
Tohiriylar va Somoniylar davrida (IX - X asrlar) Movoraunnahrning
asosiy viloyatlari, chunonchi Zarafshon vodiysi xo‘jalik jihatidan ilg‘or edi. Shahar
bilan qishloq o‘rtasida, qishloq dehqonchilik rayonlari bilan ko‘chmanchi dasht
o‘rtasida muttasil ortib boruvchi mol ayirboshlash, shuningdek, karvon
savdosining gurkirashi qishloq xo‘jaligining, konchilik va hunarmandchilikning
rivojlanishiga imkon berdi. Movarounnahrda dehqonchilik va bog‘dorchilikka ham
14
Shirinov T. G‘arb bilan Sharq uchrashgan diyor. “Xalq so‘zi”, 2004 yil 16 - oktabr. - 114 b.

25katta e’tibor berilgan. Shaharlarda ham, qishloqlarda ham hunarmandchilik ishlab
chiqarishda ko‘plab odamlar mashg‘ul bo‘lishgan.
Zandona (Buxoro viloyatida) qishlog‘ida bo‘z to‘qilgan va bunday
mahsulot Iroq, Eron, Hindistonga ham yuborilgan. Iskijkat qishlog‘idan bo‘z
matolarni boshqa joylarga ko‘p miqdorda olib ketilardi. Buxorodan qo‘y juni,
yog‘, soch moyi, mehmonxonalarga to‘shaladigan matolar, Ushmun matolari, egar,
Tabariston matolari, go‘sht va qovunning alohida turlari olib ketilar edi.
Samarqanddan Samarqand matolari, simgin (kumushrang) matolar, kimxoblar,
Mamarajil deb ataladigan qizil matolar, sinizi matolari, har xil shoyilar, ro‘mollar,
uzangilar, sovluqlar, qayishlar, katta mis qozonlar, yong‘oq va shu kabilar olib
ketilar edi. Shosh yoki Choch viloyati a’lo sifatli charmi va charm mahsulotlari
bilan mashhur edi. Shoshdan boshqa yerlarga ot terisidan ishlangan baland egarlar,
o‘qdonlar, chodirlar, xom terilar, shuningdek chakmonlar, joynamoz gilamchalar,
g‘alla, kamon, igna va qaychilar chiqarilar edi. Sharqiy Yevropa Somoniylar
mo‘ynasi, oq suvsar mo‘ynasi, tulki, quyon, echki mo‘ynalari, shuningdek sham,
o‘q, oq terak po‘stlog‘i, uzun qalpoqlar, baliq yelimi, baliq tishlari, kanakunjut
moyi, anbar, ot terisidan ishlangan charm, asal, yong‘oq, qalqon, qayin po‘sti,
slavyan qullari, qo‘ylar va sigirlar – bularning bari bulg‘orlardan olingan. Bundan
tashqari, Xorazmda quruq mevalar, targ‘il movut, qand - qurs, gilamlar, sovg‘abop
kimxoblar, qulflar, baliq, qayiqlarni ko‘plab xarid qilish mumkin edi.
Somoniylar davrida Movarounnahrda janubi - sharqiy Yevropa,
shuningdek Eron va Kavkazni O‘rta Osiyo orqali Mo‘g‘iliston va Xitoy bilan
bog‘lab turuvchchi karvon savdosi katta ahamiyat kasb etdi. Agar VII - IX asrlarda
karvon yo‘llari orqali faqat zeb-ziynat byumlari tashilgan bo‘lsa, Somoniylar
davrida (X asr) eng zarur narsalar ko‘proq uchraydigan bo‘ldi: bular oziq - ovqat
mag‘sulotlari hunarmandchilik xom ashyolaridir. Old Osiyoni Mo‘g‘uliston va
Xitoy bilan tutashtirgan karvon yo‘li Bag‘doddan boshlanib, Hamadon, Nishopur,
Marv, Omul (Chorjo‘y), Buxoro, Samarqand, Shosh (Toshkent), Taroz (Jambul),
Qulon (Lugovaya bekati), Marki, Balosog‘un, Suyob, Issiqko‘lning janubiy sohili

26orqali o‘tib, keyin Sharqiy Turkiston orqali Xitoyga borar edi. O‘rta Osiyodan
Yevropaga olib boradigan yo‘lning ahamiyati katta edi.
Xazar podsholigiga qarshi kurash davrida bu yo‘l Marv, Buxoro va
Xorazm orqali, ya’ni O‘rta Osiyo yo‘llari orqali o‘tgan. Savdogarlar Buxorodan
Jayhun (Amudaryo) tomon yurib, so‘ngra daryo bilan Qiyot (Xorazm), keyin
Urganchga (Jurjoniyaga), bu yerdan Zamjanga borganlar, so‘ngra Elba, Ural,
Samara, Kinel, Cherelishan daryolaridan o‘tib, Bulg‘orga yetib borganlar.
Xorazmning Xazar podsholigining Itil va boshqa viloyatlari bilan madaniy va
boshqa savdo iqtisodiy aloqalari ham mustahkam bo‘lgan. X asrda savdogarlar
savdo uyushmalariga birlashgan, savdo - sotiqda cheklar ko‘p qo‘llanar edi. Katta
miqdordagi pulni biror shaharda biror sarrofga berib, uning evaziga undan chek
olish va mo‘ljallangan joyga borish bilan shu chekni ko‘rsatib, o‘sha chekda
ko‘rsatilgan miqdordagi pulni to‘la ravishda qaytarib olish mumkin edi.
Savdo asosan mol ayirboshlash yo‘li bilan olib borilar, pul esa hisob -
kitob birligi bo‘lib xizmat qilardi, xolos. Savdogarlar o‘z mollariga muayyan narx
qo‘yar va boshqalarning ham shunday narx qo‘yilgan moliga o‘z mollarini
ayirboshlab olar edilar. Masalan, Xitoyda kumush dirhamlarni qabul qilmay, faqat
molga mol ayirboshlaganlar. Sharqiy Yevropada esa dirhamlar ham pul, ham mol
o‘rniga o‘tgan. Karvon savdosi murakkab xizmatni talab etardi. Shahar va
qishloqlarda karvonsaroylar qurilgan, ularda savdogarlar va karvonga xizmat
qiluvchi xodimlar uchun hujralar, tuyalar, otlar, xachirlar, eshaklar uchun
og‘ilxonalar bo‘lgan. Zarur yem - xashak va oziq - ovqat saqlanar edi. Xitoydan
O‘rta Osiyoga kimxob va shoyi, arzon matolar, oltin va kumush aralashtirib
to‘qilgan zarboj matolar olib kelinar edi. O‘rta Osiyodan Xitoyga shisha yuborilar,
ayniqsa Samarqand shishasi o‘zining yuqori sifatliligi bilan yuqori baholanardi.
Ilgari shisha zeb - ziynat buyumi hisoblangan. O‘rta Osiyodan Xitoyga otlar ham
sotib turilgan. Sharqiy Yevropaga, ikki yirik bozor: Itil va Bulg‘orga O‘rta
Osiyodan zarb etilgan dirhamlar, sholi, ip - gazlama, jun va shoyi matolar olib

27ketilgan. Xorazmga Sharqiy Yevropadan ko‘plab teri, mo‘yna, mo‘ynali
hayvonlar, teri oshlashda ishlatiladigan po‘stloq, qoramol va qullar olib kelingan 15
.
Shimoliy Yevropadan mo‘yna va teridan tashqari asal va qullar
keltirilgan. XII asrning ikkinchi yarmiga kelib Xorazm xalqaro savdoning yirik
markaziga aylanib qoldi. Bu yerda savdogarlar Volgabo‘yi, Hindiston, Erondan
kelishar, bu yerdan esa savdo karvonlari Yaqin Sharq, Sharqiy Turkiston va
Xitoyga yo‘l olar edi. Xorazm poytaxti Urganchdan yo‘llar Mo‘g‘ulistonga,
qipchoq dashtlari orqali esa Volga mansabidagi port shahar Saksiyaga rus
knyazliklariga va Yevropaga yo‘nalgan.
XIII asrga kelib “Ipak yo‘li”ning barcha tamoqlari bo‘ylab nazoratni
Chingizxon o‘z qo‘liga oladi. Bu holat to XIV asr o‘rtalarigacha davom etdi.
So‘ngra “Ipak yo‘li” Temur va temuriylar nazorati ostiga o‘tdi. XV asrda
Temuriylar davlati uzoq va yaqin qator qo‘shni mamlakatlar: Xitoy, Hindiston,
Tibet, Eron, Rossiya, Volga bo‘yi va Sibir bilan muntazam savdo - sotiq qilardi.
Xitoydan asosan ipak, shoyi matolar, xususan atlas va parchalar, chinni, la’l,
gavhar va mushk; Hindistondan nafis oq rangli ip matolar, nil bo‘yoqlar, xushbo‘y
ziravorlar; Erondan surp, marvarid, durlar, Rossiya, Tatariston va Sibirdan
qimmatbaho mo‘yna, teri va mo‘m olib kelinar edi. Yevropa mamlakatlaridan
Samarqandga olib kelingan mollar orasida farang gazmollari, movuti, Cherkas
pichog’i bor edi. Samarqanddan chet mamlakatlarga, xususan Rossiya, Tatariston
va Sibirga arzon narxli ip matolar, asosan bo‘z, duxoba, shoyi gazlama, qog‘oz,
quruq meva, guruch, paxta va kalavalar chiqarilgan. Chet davlatlar bilan o‘zaro
savdo - sotiqni kengaytirishda temuriylarning qo‘shni mamlakatlar bilan olib
borgan elchilik aloqalari katta rol o‘ynadi. XIV – XV asr oxirida Temur va
temuriylar davlati markazi Movarounnahr juda ko‘p karvon yo‘llari orqali
Yevropa, Yaqin va Uzoq sharqning yirik shahar hamda mamlakatlari bilan
bog‘langan edi. Serg‘ayrat ko‘chmanchilar, turli mamlakatlarning jur’atli
savdogarlari va qo‘rqmas sayyohlari tomonidan ancha ilgari va ko‘rib
15
Каримов Ш., Шамсутдинов Р. Ватан тарихи. - Тошкент, “Ўқитувчи”, 1997. - 49 B .

28chiqilayotgan davrda asos solingan ushbu yo‘llar Temur hamda temuriylapr
davlatining siyosiy – iqtisodiy aloqalarini amalga oshiradigan asosiy aloqa yo‘llari
edi 16
.
XV asrning birinchi choragida Ulug‘bek va Shohruh daavlatlari bilan
Xitoy o‘rtasida muntazam ravishda elchilar almashib turiladi. Xitoy temuriylar
bilan savdo qilishdan manfaatdor edi. Xitoy Movarounnahr va Xurosondan yilqi
sotib olardi. Har ikkala davlat o‘rtasidagi savdo va elchilik aloqalari bu davrda
yanada rivoj topadi. Deyarli har ikki – uch yilda Samarqand bilan Hirotga Xitoy
elchilari va savdogarlari, Xonbaliqqa (pekinga) esa Movarounnahr va Xuroson
elchilari va savdogarlari qatnab turishgan. 1418 - yilda Ardasher boshliq Shohruh
elchchilari Xitoyda bo‘ladilar.
1419 - yilda bunga javoban Li-Do va Jong-Fu Xitoydan Samarqand va
Hirotga elchi bo‘lib keladilar. Elchilar Ulug‘bek va Shohruh nomiga o‘zaro
do‘stlik munosabatlarini rivojlantirish xususidagi takliflar yozilgan maktub va
katta sovg‘a-salomlar topshiradilar. 1420 - yilda Shohruh va Ulug‘bek 530
nafardan iborat elchilik karvonini Xitoyga jo‘natdilar. Temuriylarning elchilari
ikki yildan ortiqroq Xitoyda bo‘lib, 1422 - yilda o‘z vatanlariga qaytib ketadilar.
Movarounnahrdan Xitoyga o‘sha zamonlarda ikki karvon yo‘li orqali borilgan.
Birinchi yo‘l Toshkent, Sayram, Yettisuv va Sharqiy Turkistonning
Turfan va Kumul shaharlari orqali, ikkinchi yo‘l Farg‘ona vodiysi orqali Xo‘jand,
Qo‘qon, Marg‘ilon, Andijon va O‘sh orqali Oloy vodiysi bo‘ylab borgan va
Sharqiy Turkistonning Qoshg‘ar, Xo‘tan, Yorkent shaharlari orqali o‘tgan.
Shohruh bilan Ulug‘bek zamonida Tibet va Hindiston bilan ham yaxshi
qo‘shnichilik munosabatlari o‘rnatiladi. 1421 - yilda Tibetdan Buxoro va
Samarqandga elchilar keladi. 1441 – 1442 - yillarda Shohruh Hindistonga
Bijanagar saroyiga tarixchi Abdurazzoq Samarqandiy boshchiligidagi elchilarni
yuboradi. U Karmon, Ormuz va Fors qo‘ltig‘i orqali Hindistonga qilgan
sayyohatini yozib qoldiradi. Osiyo xalqlari iqtisodiy va madaniy aloqalarining
rivojida Buyuk ipak yo‘lining ahamiyati beqiyosdir. U sharqda Xitoydan
16
https :// api . ziyonet . uz / uploads / books /662/5 b 470 f 44 dee 50. pdf

29boshlangan. Shu sababli shaharlar tarixini o‘rganishni Buyuk ipak yo‘li yo‘nalishi
bo‘yicha boshlasak maqsadga muvofiq bo‘lar edi. Xitoy shaharlaridan Sian,
Dunxuan, Kumul(Xami), Urumchi, Qoshg‘ar, Yorkent, Xotan Buyuk ipak
yo‘lidagi qadimiy shaharlardan hisoblanadi.
Sian - Xitoy davlatlarining qadimiy va o‘rta asrlardagi poytaxti bo‘lib,
bu yerda ko‘plab mashhur tarixiy, arxeologik va arxitektura yodgorliklari mavjud.
Sian shahrida 772 - yil qurilgan budda ibodatxonasi hozirgacha saqlanib qolgan.
Shensi viloyatidagi muzeyning arxeologiya ko‘rgazmasida Sin, Xan, Tan
sulolalariga mansub buyumlar uchraydi. Ular orasida qurollar, terrokata
haykalchalar, idish-tovoqlar ko‘zga tashlanadi. Ko‘rgazmaga qo‘yilgan
buyumlarning aksariyati o‘rta asr Xitoyining Ipak yo‘li orqali savdo aloqalari
haqida shohidlik beradi. Dunxuan - Xitoyning Gansu profinsiyasining g‘arbida
joylashgan shahar. Dunxuan milodning birinchi ming yilligida Xitoyni Janubiy va
G‘arbiy Osiyo bilan hamda G‘arbiy Osiyo orqali Yevropa bilan bog‘laydigan
Buyuk ipak yo‘lida muhim nuqta bo‘lgan. Dunxuandan 14 km janubi - g‘arbda
g‘orlarda joylashgan budda monastri bor. O‘rta asrlarga kelib esa, Ipak yo‘lidagi
savdoda (samarqandliklar) so‘g‘dlar ayniqsa katta rol o‘ynardi. So‘g‘d savdogarlari
O‘rta Osiyo, Shimoliy Gurjiston va Shimoliy Xitoyning asosiy karvon
markazlarida anchagina kaloniyalar va manzilgohlar barpo etgan edilar 17
.
Syanfodun (Ming budda g‘ori 353 – 366) bor. 480 ga yaqin g‘or
saqlanib qolgan. (Eng kattasi Mogao g‘ori), 1899 - yili g‘orlardan birida 20
mingdan ortiq Xitoy, Hindiston, O‘rta va Kichik Osiyoda yashagan xalqlar tilida
yozilgan qo‘lyozmalar topilgan. 1907 - yili bu topilmalarning ko‘pchilik qismi
Aurel Stey ekspeditsiyasi tomonidan Angliyaga olib ketilgan va Britaniya
muzeyiga topshirilgan,bir qismi Pekin kutubxonasida saqlanmoqda. Xami -
(hozirgi Kumul shahri) Shimoliy-g‘arbiy Xitoydagi shahar. Sinszyan – Uyg‘ur
avtonom respublikasining sharqiy qismida.
Lansin temir yo‘li va Lanchjou – Urumchi avtomobil yo‘llari ustidagi
transport punkti. Bu shaharda arxeologik ko‘rgazmasi paleolitdan to o‘rta
17
https :// m . ok . ru / group /55807679332404/ topic /7218286068020

30asrlargacha bo‘lgan davrga mansub turli madaniy ashyolaridan iborat muzey
mavjud. Ko‘rgazmalarda bronzadan ishlangan mehnat qurollari, qurol-yarog‘lar,
taglikda bronza qozoni, xunn davri buyumlari, qadimgi turk madaniyati ashyolari
va hokazolar bor. Sak madaniyati topilmalari alohida xonaga qo‘yilgan.
Xami shahrida Adkara masjidi hamda Tan davrida yashagan va Xitoyda
islom dinining ilk targ‘ibotchilaridan biri bo‘lgan G‘ozixon Vali mozori bor.
Urumchi (xitoycha nomi - Dixua) - Xitoydagi shahar. Sinsyan – Uyg‘ur avtonom
respublikasining ma‘muriy va asosiy sanoat markazi. Tyanshan tog‘larining
shimoliy etagida, Urumchi daryosi vodiysidagi vohada joylashgan. Urumchi shahri
muhim iqtisodiy va madaniy markaz hisoblanadi. Shuningdek transport
yo‘llarining muhim tarmog‘ida joylashgan Qoshg‘ar – Qashg‘ar, Kojg‘ar, Kashi-
Xitoyning g‘arbiy qismidagi shahar. Sin Szyan - Uyg‘ur avtonom respublikasining,
Qashg‘ar daryosi sohilida, Tyanshan tog‘larining janubiy etagida joylashgan.
Shahar to‘g‘risidagi dastlabki ma‘lumotlar miloddan avvalgi manbalarda uchraydi.
Milodiy I asr boshida Qoshg‘ar bir kichik xonlik poytaxti bo‘lgan.
Keyinchalik u xunnlar, kushonlar.eftalitlar davlatlari, Turk hoqonligi (V - VII asr),
Uyg‘ur hoqonligi (VII - IX asr) tarkibiga kirgan. X - XII asrlarda Qoraxoniylar
davlati poytaxti bo‘lgan. Eron orqali Vizantiyaga ipak olib o tish taqiqlanganligiʻ
munosabati bilan sug d savdogarlari Vizantiya va Turk xoqonlari vositachiliklarida
ʻ
Sug d va Xorazmdan Kaspiy dengizini aylanib o tib, Shimoliy Kavkazdagi
ʻ ʻ
dovonlardan oshib Qora dengiz va keyinchalik Konstantinopolgacha olib boruvchi
yangi yo l tarmog ini ochadilar
ʻ ʻ 18
.Bu davrda u sharqiy Turkistonning siyosiy va
madaniy markaziga aylangan. Hozirgi Qoshg‘ar shahri Abu Bakr Dug‘lat davri
(1480 - 1514) da qayta qurilgan. Yorkent xonligi va jung‘orlar hukmronligi
davrida poytaxt Yorkent shahriga ko‘chdi. 1878 - yili manjur-xitoylar Sharqiy
Turkistonni bosib olgach, Qoshg‘ar yana ma‘muriy, madaniy markazga aylandi.
Qoshg‘arda arxitektura yodgorliklaridan Mahmud Qoshg‘ariy, Oppoq Xo‘ja,
Yusuf Xos Hojib kabi allomalarning maqbaralari va budda ibodatxonasi mavjud.
Yorkent - Xitoyning Sinszyan – Uyg‘ur avtonom respublikasidagi shahar. Takla-
18
https :// uz . wikipedia . org / wiki / Buyuk _ Ipak _ yo ʻ li

31Makon cho‘lining g‘arbiy qismida, Yorkentdaryoning o‘ng sohilida, 1200 metr
balandlikda joylashgan, Shahar ikki qism-musulmonlar yashaydigan Yorkent 57 va
xitoylar yashaydigan Shachedan iborat. Yorkent muhim savdo va tranzit punkti
hisoblanadi.
Yorkent orqali qadimda O‘rta Osiyodan Sharqiy Turkistonning boshqa
shaharlari va Hindistonga boriladigan karvon yo‘li o‘tgan. Xo‘tan - Xitoyning
shimoli-g‘arbiy qismidagi shahar. Sinszyan – Uyhur avtonom respublikasidir.
Yurunqosh daryosi vodiysidagi bu shahar Shimoliy Kunlun avtomobil yo‘lidagi
transport punkti hisoblanadi. Xo‘tan shahri Taklamakon cho‘lidagi vohaning
markazi bo‘lib. Qadimda karvon yo‘llarining kesishgan joyi bo‘lgan. XV asrgacha
Xo‘tan orqali Xitoydan Yevropaga ipak olib borilgan. Shahar atrofida ipakchilik
rivojlangan ipak yigirish fabrikasi mavjud. Lohur – Pokistonning shimoli - sharqiy
qismidagi shahar.
2.2 Savdo yo‘lining madaniy, diniy va ilmiy bilimlar rivojidagi roli
Tarixiy taraqqiyot jarayonida savdo yo‘llari faqat iqtisodiy almashinuv
vositasi bo‘lib qolmay, balki xalqlar, sivilizatsiyalar va madaniyatlar o‘rtasida
madaniy, diniy hamda ilmiy bilimlarning tarqalishida muhim omil sifatida
namoyon bo‘lgan. Ayniqsa, qadimgi va o‘rta asrlarda faoliyat yuritgan Buyuk Ipak
yo‘li Sharq va G‘arbni bog‘lovchi eng muhim transkontinental savdo tizimi
sifatida insoniyat tarixida alohida o‘rin egallaydi. Ushbu savdo yo‘li orqali tovarlar
bilan bir qatorda g‘oyalar, bilimlar, e tiqodlar, madaniy qadriyatlar va ilmiyʼ
yutuqlar ham almashib borgan. Mil.avv II asrda paydo bo‘lib, milodning XVI
asriga qadar faoliyat ko‘rsatgan Buyuk ipak yo‘li shu davr ichida Sharq va G‘arb
xalqlarining keng miqiyosidagi o‘zaro madaniy va iqtisodiy aloqalari tarixida katta
ahamiyatga ega bo‘ldi. Bu yo‘l orqali aloqalar qilgan qadimgi xalqlarning o‘zaro
hamkorlik, almashinuv va madaniyatlarining boyib borishi, tinchilik va taraqqiyot
uchun asos bo‘lib xizmat qildi 19
.Savdo yo‘llarining madaniy hayot rivojiga ta‘siri,
19
https :// www . sayyoh . com / uz / buyuk - ipak - yolining - paydo - bolishi - va - rivojlanishi /

32eng avvalo, turli xalqlar o‘rtasidagi bevosita muloqotning kuchayishi bilan
izohlanadi. Karvon yo‘llari bo‘ylab joylashgan shaharlar — Samarqand, Buxoro,
Xiva, Toshkent, Balx, Marv, Kashgar, Bag‘dod, Damashq kabi markazlar ko‘p
millatli va ko‘p madaniyatli muhit shakllangan maskanlarga aylangan.
Bu shaharlarda turli xalqlarning urf-odatlari, kiyinish madaniyati,
me‘morchilik uslublari, musiqa va adabiyot an analari o‘zaro uyg‘unlashib, yangiʼ
madaniy makon vujudga kelgan. Savdo yo‘llari orqali tarqalgan madaniy ta‘sirlar,
ayniqsa, shaharsozlik va me‘morchilikda yaqqol ko‘zga tashlanadi. Masalan,
Markaziy Osiyo shaharlarida Sharq va G‘arb me‘moriy an analari sintezi yuzaga
ʼ
kelib, madrasa, masjid, karvonsaroy, hammom va bozorlardan iborat yagona
shahar muhiti shakllandi. Karvonsaroylar nafaqat savdogarlar uchun dam olish
joyi, balki madaniy muloqot markazlari vazifasini ham bajargan. Bu yerda turli
hududlardan kelgan kishilar o‘z tajribasi, urf-odatlari va bilimlarini o‘zaro
almashganlar. Savdo yo‘llari diniy e tiqodlarning tarqalishida ham muhim rol
ʼ
o‘ynagan. Tarixiy manbalarga ko‘ra, buddaviylik Hindistondan Markaziy Osiyo va
Xitoyga aynan savdo karvonlari orqali kirib kelgan. Savdogarlar, rohiblar va
sayohatchilar diniy g‘oyalarni targ‘ib qilib, yangi hududlarda ibodatxonalar va
monastirlar barpo etilishiga zamin yaratganlar. Xuddi shuningdek, xristianlikning
nestoriylik yo‘nalishi ham savdo yo‘llari orqali Sharqqa tarqalgan. Ma'lumki, XV
asrning oxirlarida yuz bergan buyuk geografik kashfiyotlar natijasida xalqaro
dengiz yo‘llarining ochilishi tufayli Yevropa va Osiyo davlatlarining ko‘pchiligi
hayotida, xalqaro aloqalar va savdo yo‘llari tizimida keskin o‘zgarishlar ro‘y bera
boshladi. Undan tashqari XV-XVI asrlarda Usmonli turklarning istilolari ham
G‘arbiy Yevropa xalqlari bilan Markaziy Osiyo o‘rtasida mavjud azaliy aloqa
yo‘llari yo‘nalishlarining o‘zgarishiga olib keldi. Natijada, ulkan hududlarni
qamrab olgan Buyuk Ipak yo‘li XVI asrdan boshlab o‘z ahamiyatini yo‘qota
boshladi 20
.
Islom dini tarqalishida ham savdo yo‘llarining o‘rni beqiyosdir. Arab
savdogarlari va musulmon olimlari orqali islom dini Markaziy Osiyo, Volga bo‘yi,
20
https :// cyberleninka . ru / article / n / buyuk - ipak - yoli - muloqot - va - hamkorlik - yoli

33Hindiston va hatto Janubi-Sharqiy Osiyogacha yetib borgan. Savdo faoliyati bilan
shug‘ullangan musulmonlar o‘z halolligi, adolatparvarligi va axloqiy me‘yorlari
orqali mahalliy aholi orasida islomning keng yoyilishiga sabab bo‘lgan.
Natijada, savdo yo‘llari diniy integratsiya va madaniy yaqinlashuv
jarayonining muhim omiliga aylangan. Savdo yo‘llarining ilmiy bilimlar rivojidagi
roli ham alohida ahamiyatga ega. Qadimgi va o‘rta asrlarda ilm-fan markazlari
savdo yo‘llari bo‘ylab joylashgan bo‘lib, bu bilimlar almashinuvini osonlashtirgan.
Yunon falsafasi, hind matematikasi, arab tibbiyoti va astronomiyasi savdo yo‘llari
orqali bir hududdan boshqasiga ko‘chib o‘tgan. Masalan, qadimgi yunon
olimlarining asarlari arab tiliga tarjima qilinib, keyinchalik Yevropaga qayta kirib
borgan. Bu jarayon ilm-fan tarixida “bilimlar migratsiyasi” sifatida baholanadi.
Tarixda Turk xoqonligi va mo‘g‘ullar davrida Buyuk Ipak yo‘li shimolga
ko‘chirilgan va bu omil O‘rta Osiyo iqtisodiyotining ma’lum jihatdan tushib
ketishiga sabab bo‘lgan. Bu yo‘l uchun Turk xoqonlari, eftaliylar, Erondagi
sosoniylar kurash olib borishgan 21
. Markaziy Osiyo olimlari — Muhammad al-
Xorazmiy, Abu Rayhon Beruniy, Abu Ali ibn Sino, Ahmad al-Farg‘oniy kabi
buyuk allomalar faoliyati ham savdo yo‘llari bilan chambarchas bog‘liq bo‘lgan.
Ularning asarlari Sharqdan G‘arbga, G‘arbdan Sharqqa savdo karvonlari orqali
tarqalib, jahon ilm-fani rivojiga katta hissa qo‘shgan. Ayniqsa, algebra, tibbiyot,
geografiya va astronomiya sohalaridagi bilimlar Yevropa uyg‘onish davriga kuchli
ta‘sir ko‘rsatgan. Savdo yo‘llari orqali yozuv madaniyati va kitobat san ati hamʼ
rivojlangan. Qog‘oz ishlab chiqarish texnologiyasining Xitoydan Markaziy Osiyo
va Yevropaga tarqalishi savdo yo‘llari bilan bog‘liq bo‘lib, bu ilmiy bilimlarning
keng ommaga yetib borishiga xizmat qilgan. Kitob savdosi, kutubxonalar va ilmiy
majlislar savdo yo‘llari bo‘ylab joylashgan shaharlarning muhim madaniy
institutlariga aylangan. Shuningdek, savdo yo‘llari orqali texnologik yangiliklar
ham tarqalgan. Metallga ishlov berish, ipak to‘qish, kulolchilik, shisha ishlab
chiqarish kabi hunarmandchilik sohalaridagi tajribalar xalqlar o‘rtasida almashib
borgan. Bu esa ishlab chiqarish madaniyatining yuksalishiga, shahar
21
https :// www . facebook . com / groups /246149995752425/ posts /297335150633909/? locale = zh _ CN

34iqtisodiyotining rivojlanishiga va ijtimoiy tuzilmalarning murakkablashuviga olib
kelgan.
XULOSA
Xulosa qilib aytganda, savdo yo‘llari insoniyat tarixida faqat iqtisodiy
aloqalar tizimi emas, balki madaniy, diniy va ilmiy taraqqiyotning kuchli
katalizatori bo‘lib xizmat qilgan. Savdo yo‘llari orqali shakllangan madaniy
muloqot va bilimlar almashinuvi bugungi globallashuv jarayonlarining tarixiy
ildizlarini tashkil etadi. Shu bois, savdo yo‘llarining jamiyat taraqqiyotidagi o‘rni
va ahamiyati tarix fanida doimo dolzarb masala bo‘lib qolmoqda. Buyuk ipak yo‘li
faqat karvon yo‘li bo‘lib qolmasdan, Yevrosiyo xalqlari sivilizitsiyasi tarixida
o‘chmas iz qoldirgan, uning har tomonlama taraqqiy etishida ulkan omil bo‘lib
xizmat qilgan jarayondir. Ushbu kurs ishning asosiy qismida bayon etilgan
ma’lumotlarni umumlashtirib quyidagilarni xulosa tariqasida berishimiz mumkin:
1. Qadimiy karvon yo‘llari joylashgan Turon ellarining rivojlanishi, Sharq
bilan G‘arb, Shimol bilan Janub o‘rtasidagi an‘anaviy do‘stona munosabatlarning
yuksalishi, turkiy xalqlar madaniyatining ravnaq topishida Buyuk ipak yo‘lining
hissasi katta bo‘lgan.
2. Dunyo fani va madaniyatining ravnaqiga, hunarmandchilik va sanoat
markazlarining tarkib topishiga, davlatlararo siysiy, iqtisodiy va madaniy
aloqalarning o‘rnatilishiga Buyuk ipak yo‘li ijobiy ta‘sir ko‘rsatgan.
3. Buyuk ipak yo‘li bo‘yida joylashgan O‘zbekistonning qadimiy shaharlari
Samarqand, Buxoro, Farg‘ona, Toshkent, Termiz, Shahrisabz shaharlari
svilizatsiyasida Buyuk ipak yo‘lining ahamiyati beqiyosdir.
4. O‘zbekiston Buyuk ipak yo‘li an‘analarini qayta tiklash va rivojlantirishda
birinchilar qatorida harakat qilayotgan va tashabbus ko‘rsatayotgan davlat
hisoblanadi.
5. Tog‘ qulashi, suv toshqini, zilzila, qor ko‘chkilari kabi tabiiy-iqtisodiy
omillar Buyuk ipak yo‘lining asosiy va yordamchi tarmoqlarining ahamiyati
o‘zgarib borishiga o‘z ta‘sirini ko‘rsatgan. Lekin asosiy o‘zgarish o‘rta asrlardagi

35buyuk gografik kashfiyotlar arafasida boshlandi. diplomatik munosabatlar
o‘rnatishdagi o‘z mavqeini asta - sekin yo‘qota bordi.
6. Mavjud ma’lumotlarga qaraganda, Buyuk ipak yo‘lining eng taraqqiy
etgan davri VI - VII va X - XI asrlarga to‘g‘ri keladi. Lekin Kichik, Markaziy va
Sharqiy Osiyo hamda Sharqiy Yevropa mamlakatlari o‘rtasidagi iqtisodiy va
diplomatik aloqalar o‘z maromida davom etgan.
7. Bosqinchilik urushlari tufayli Buyuk ipak yo‘li va uning muhim
bo‘g‘inlarida hayot inqirozga uchragan paytlari bo‘lgan. Jumladan, arablar va
Chingizxonning qonli urushlari, xonliklarning o‘zaro nizo va urushlari salbiy ta’sir
ko‘rsatgan.
8. O‘lkamiz hududida Buyuk ipak yo‘lining uzil-kesil tanazzulga uchrashi
o‘rta asr o‘rtalaridagi siyosiy-iqtisodiy voqealar bilan bog‘langan. O‘lkamiz
doirasida Buyuk ipak yo‘lining shakllanishi va uning inqirozga yuz tutishigacha
bo‘lgan davrlardagi o‘ziga xos bosqichli tarixiy-geografik silsilasini chuqur tadqiq
etish ham muhim mavzu hisoblanadi.

36FOYDALANILGAN ADABIYOTLAR
I. O‘zbekiston Respublikasi Prezidentining asari.
1. Shavkat Mirziyoyev. Milliy taraqqiyot yo‘limizni qat’iyat bilan davom ettirib,
yangi bosqichga ko‘taramiz. 1 - jild. – Toshkent, “O‘zbekiston”, 2017.
II. Ilmiy manba va adabiyotlar.
2. Jabborov I. Buyuk Ipak yo‘li chorrahasidagi tarixiy obidalar. Moziydan sado.
2004. - 218 b.
3. Jabborov I. Ipak yo‘li afsonalari. - Toshkent, “Fan”, 1993. - 256 b.
4. Mamarahimov. B ‘‘Buyuk ipak yo‘li sivilizatsiyalararo muloqot yo‘li’’.,
Toshkent., 2010. - 98 b.
5. Mirzayev R. Ibn Fadlan: turklar mamlkatiga safar. Moziydan sado. 2005 yil, 1 -
son
6. Mirzayev R. Syuan Syan: budda ziyoratgohlariga sayohat. Moziydan sado. 2004
yil. 1 - son.
7. Rahmonov Sh.A. Buyuk Ipak yo‘lidagi bojxona. Moziydan sado. 2001 yil. 4-
son.
8. Rahmonov Sh.A. Tavka. Turon-Movarounnahr sivilizatsiyasi. – Toshkent,
A.Qodiriy nomli xalq merosi nashriyoti, 2001. - 23 b.
9. Sulaymonova F. ‘‘Sharq va G‘arb. - Toshkent’’, 1997. - 58 b.
10. Xo‘jayev A. - Buyuk ipak yo‘li. “O‘zbekiston milliy ensiklopediyasi” Davlat
ilmiy nashriyoti. Toshkent. 2007.-18 b.
11. Xo‘jayev A. Farg‘ona vodiysining Xitoy bilan savdo aloqalari. Moziydan sado.
2005 yil. 1-son
12. Zokirov Sh., Soatov A. Bu qadim yo‘llar. Fan va turmush, 1991 yil. 7-son.
13. Shirinov T. G‘arb bilan Sharq uchrashgan diyor. “Xalq so‘zi”, 2004 yil 16 -
oktabr. - 114 b.

3714. Каримов Ш., Шамсутдинов Р. Ватан тарихи. - Тошкент, “Ўқитувчи”,
1997. - 49 B .
III. Internet saytlar va resurslar
15. https://api.ziyonet.uz/uploads/books/662/5b470f44dee50.pdf
16. https://m.ok.ru/group/55807679332404/topic/7218286068020
17. https://uz.wikipedia.org/wiki/Buyuk_Ipak_yo liʻ
18. https://www.sayyoh.com/uz/buyuk-ipak-yolining-paydo-bolishi-va-
rivojlanishi/
19. https://cyberleninka.ru/article/n/buyuk-ipak-yoli-muloqot-va-hamkorlik-yoli
20. https://www.facebook.com/groups/246149995752425/posts/
297335150633909/?locale=zh_CN

Ipak yo ‘lining o‘rta asrlardagi rivoji

Sotib olish