Iqtisodiyotni modernizatsiyalash sharoitida maxalliy budjetlarning davlat ijtimoiy siyosatini amalga oshirishdagi rolini kuchaytirish masalalari - Экономика - Курсовые работы

Информация о документе

Цена	20000UZS
Размер	79.2KB
Покупки	0
Дата загрузки	03 Июнь 2025
Расширение	docx
Раздел	Курсовые работы
Предмет	Экономика

Продавец

Nurali Axmedov

Дата регистрации 24 Октябрь 2024

35 Продаж

Iqtisodiyotni modernizatsiyalash sharoitida maxalliy budjetlarning davlat ijtimoiy siyosatini amalga oshirishdagi rolini kuchaytirish masalalari

Купить

M U N D A R I J A

KIRISH

1-BOB. Iqtisodiyotni modernizatsiyalash sharoitida maxalliy
budjetlarning davlat ijtimoiy siyosatini amalga oshirishdagi rolini
kuchaytirish masalalari
1.1 Davlat budjeti daromadlarining mazmuni, mohiyati va shakllantirilishining
tamoyillari
1.2 Budjet daromadlari shakllaishida soliq mexanizmining ahamiyati
II-BOB. Iqtisodiyotni modernizatsiyalash sharoitida maxalliy
budjetlarning davlat ijtimoiy siyosatini
2.1 Budjet daromadlarini tavsiflovchi ko’rsatkichlar tahlili
2.2 Budjet soliqli daromadlari shakllanishi amaliyoti
Xulosalar
Foydalanilgan adabiyotlar ro’yhati

KIRISH

Bitiruv malakaviy ish mavzusining dolzarbligi . Iqtisodiyotni
modernizatsiyalash sharoitida mamlakat ijtimoiyiqtisodiy taraqqiyotiga
budjet daromadlarini shakllantirish mexanizmi, xususan budjet
daromadlarini shakllantirish darajasini qay holatda bo’lishi muhim ahamiyat
kasb etadi. Zero, prezidentimiz ta’kidlaganidek, “Bugungi kunda,
dunyoning ko’plab mamlakatlarida davlat qarzining ortib borishi bilan
bog’liq muammolar saqlanib qolayotgan bir sharoitda, O’zbekistonimiz
chetdan qarz olish bo’yicha puxta o’ylangan siyosat olib borishi natijasida
davlatimiz qarz hajmining ulushini nisbatan past darajada ushlab qolishga
va o’z majburiyatlariga to’liq javob beradigan mamlakat sifatida barqaror
obro’e’tiborini saqlab qolishga erishdi"* 1
. Mamlakatda soliq yuki aholining
moliyaviyiqtisodiy faoliyatini cheklashi yoki rag’batlantirishga erishishi
mumkin.
Mamlakatning ijtimoiy–iqtisodiy taraqqiyotida bozor
mexanizmlarining barcha elementlari mukammal ishlashi, aynan shu
yo’nalishda soliqlarning o’rni va soliq mexanizmining mukammalligiga
ham ko’riladigan samara darajasi bevosita bog’liqdir. Jahon tajribasidan
ma’lumki, soliqlar davlatning iqtisodiy asosi bo’lishi bilan birgalikda
iqtisodiyotning barqaror rivojlanishini tartibga soluvchi va kafolatlovchi
dastaklardan biridir. Chunonchi, mamlakatimiz
Prezidentimiz I.A.Karimov “ ...O‘tgan yil yakunlarini sarhisob qilar
ekanmiz, avvalambor shuni ta’kidlashimiz kerakki, global jahon
iqtisodiyotida haliberi saqlanib qolayotgan jiddiy muammolarga
qaramasdan, 2012yilda O‘zbekiston o‘z iqtisodiyotini barqaror sur’atlar
bilan rivojlantirishni davom ettirdi, ... davlat budjetining daromadlar qismi
bo‘yicha ko‘rsatkichlari to‘liq bajarildi, erishilgan profitsit yalpi ichki
mahsulotga nisbatan 0,4 foizni tashkil etdi. ” 2
deb ta’kidladilar.
1

Byudjet daromadlarining juda katta qiyinchiliklar evaziga
shakllantirilayotganligi, hamma vaqt ham budjet mablag’laridan oqilona
foydalanilmayotganligi, budjet defitsiti darajasini belgilangan me’yorlar
darajasida ushlab turishning zarurligi, budjet daromadlarini shakllantirish
mexanrizmini takomillashtirishning muhimligi mazkur bitiruv malakaviy
ishining dolzarbligini belgilaydi.
Bitiruv malakaviy ish mavzusining maqsad va vazifalari. Bitiruv
malakaviy ishi mavzusining asosiy maqsadi budjet daromadlarini
shakllantirish uslubiyotini nazariy va amaliy jihatdan tanqidiy o’rganish
asosida, O’zbekistonda budjet daromadlarini shakllantirish mexanizmini
takomillashtirish masalalari buyicha tamoyillar va takliflar tizimini ishlab
chiqishdan iborat. Ushbu maqsadga erishish uchun quyidagilar tadqiqotning
vazifalari qilib belgilandi:
• Byudjet daromadlarini shakllantirilishining nazariy va tashkiliy
asoslarini
o’rganish va aniqlashtirish;
• Mamlakatimizda budjetning soliqli va soliqsiz daromadlarini
shakllantirishning amaliy jihatlarini ko’rib chiqish va mavjud muammolarni
o’rganish;

1-BOB. Iqtisodiyotni modernizatsiyalash sharoitida maxalliy
budjetlarning davlat ijtimoiy siyosatini amalga oshirishdagi rolini
kuchaytirish masalalari
1.1 Davlat budjeti daromadlarining mazmuni, mohiyati va
shakllantirilishining tamoyillari

Budjet daromadlari davlatning markazlashtirilgan moliyaviy resurslari
bir qismidan iborat bo’lib, davlatning funktsiyalarini bajarish uchun
zarurdir. Ular pul mablag’lari fondlarini shakllantirish jarayonida vujudga
keladigan iqtisodiy (moliyaviy) munosabatlarni o’zida ifoda etadi va turli
darajadagi hokimiyat organlarining ixtiyoriga kelib tushadi.
Qayd etilganlarni inobatga olgan holda budjet daromadlarining
ma’nomazmunini ifodalovchi unga quyidagicha ta’rif berish mumkin: pul
mablag’lari fondlarini shakllantirish jarayonida vujudga keluvchi iqtisodiy
(moliyaviy) munosabatlarni o’zida ifoda etadigan, hokimiyat organlarining
turli darajalari ixtiyoriga kelib tushadigan, davlatning funktsiyalarini
bajarish uchun zarur bo’lgan davlat markazlashtirilgan moliyaviy
resurslarining bir qismi budjet daromadlari deyiladi.
Mamlakatlarning davlat tuzilishiga bog’liq ravishda budjet daromadlari
quyidagicha farqlanadi:
1) markaziy (davlat) budjet(i) daromadlari;
2) unitar (yagona) davlatlardagi mahalliy budjetlar daromadlari.
Federativ (ittifoqchilik) tuzilish(i)ga ega bo’lgan davlatlarda budjet
daromadlarining bu ikki ko’rinishi federatsiya a’zolari budjetlarining
daromadlari bilan to’ldiriladi.
Byudjet daromadlari davlatning daromadlariga nisbatan torroq
bo’lgan tushunchadir. Chunki davlat daromadlari hokimiyat barcha
darajalari budjetlarining moliyaviy mablag’lari bilan birgalikda yana
o’zining tarkibiga davlat nobudjet fondlari va barcha davlat sektoriga
tegishli bo’lgan boshqa resurslarni ham qamrab oladi.

Byudjet daromadlarining asosiy moddiy manbai milliy daromaddir.
Agar davlatning moliyaviy ehtiyojlarini qondirish uchun milliy daromad
etarli bo’lmasa, davlat bunday ehtiyojni qondirishga milliy boylikni jalb
etishi mumkin. Bu erda milliy boylik deyilganda ma’lum bir davrda
jamiyatning ixtiyorida bo’lgan, hozirgi va o’tgan avlodning mehnatlari
evaziga yaratilgan moddiy ne’matlar hamda kengaytirilgan takror ishlab
chiqarish jarayoniga jalb qilingan tabiiy resurslar majmui nazarda
tutilayapti.
Byudjet daromadlari mamlakat yalpi ichki (milliy) mahsulotini taqsimlash
va qayta taqsimlash umumiy jarayonining elementlaridan biri bo’lib, oraliq
(tranzit) xarakterga ega. Ular yuridik va jismoniy shaxslarga tegishli
bo’lgan daromadlar va jamg’armalarning bir qismini budjetga o’tkazilishi
natijasida vujudga keladi. Byudjet daromadlarining moddiybuyumlashgan
mazmunini davlatning ixtiyoriga borib tushgan pul mablag’lari tashkil
etadi. Bu moliyaviy (budjet) kategoriyaning namoyon bo’lish shakli
budjetga borib tushuvchi turli soliqlar, to’lovlar, yig’imlar, bojlar va
ajratmalardan iborat.
Miqdoriy jihatdan budjetning daromadlari yaratilgan (ishlab chiqarilgan)
yalpi ichki (milliy) mahsulotda (milliy daromadda) davlatning ulushini
ko’rsatadi. Ularning absolyut hajmi va salmog’i mamlakatning yalpi ichki
(milliy) mahsuloti (milliy daromadi)ning umumiy hajmi, u yoki bu davrda
davlatning oldida turgan siyosiy, iqtisodiy, ijtimoiy, mudofaa va boshqa
vazifalar bilan belgilanadi. Ana shularga muvofiq ravishda budjetda
mablag’larni kontsentratsiya qilish (to’plash, yig’ish) miqdori va ularni
undirishning shakl va metodlari aniqlanadi.
Byudjet daromadlarini shakllantirish jarayonining quyidagi printsiplarga
asoslanishi maqsadga muvofiqdir:
sub’ektlarning mustaqil faoliyat ko’rsatishiga rioya etish (sharoit yaratish).
Buning ma’nosi shundan iboratki, sub’ektlarga tegishli bo’lgan mablag’lar
bir qismining budjetga olinishi ularning mustaqil rivojlanishiga salbiy ta’sir

ko’rsatmasligi kerak. Bu chegaradan oshib ketish sub’ektlarning
mustaqilligini yuqotishga, kasodga uchrash hollarining vujudga kelishiga,
ichki rezervlarni qidirib topishga va ishlab chiqarishning o’sish sur’atlarini
ta’minlashga intilishning susayishiga, xufyona iqtisodiyotning
rivojlanishiga olib keladi; sub’ektlarning hattiharakati va intilishiga
bog’liq bo’lmagan holda vujudga kelgan daromadlarning to’liq yoki qisman
budjetga olinishi. Ma’lum bir xarajatlarni amalga oshirmasdan turib olingan
barcha daromadlar sub’ektlarning ixtiyoriga qoldirilmasdan davlatning
ixtiyoriga o’tishi kerak. Bu printsipning ta’siri ostiga sub’ektlar
ma’muriyatining noto’g’ri, noqonuniy harakati (masalan, davlat
standartlarini buzish va boshqalar) natijasida olingan daromadlar ham
kiritilmog’i lozim; ishlab chiqarishni kengaytirish va boshqa maqsadlar
uchun korxonaning rejalashtirilgan ehtiyojidan ortgan summalarni budjetga
olish. Bu printsip budjet daromadlarini davlat korxonalarining mablag’lari
hisobidan tashkil etishda qo’llanilishi mumkin. U davlat korxonalarining
moliyaviy holatini tartibga soladi va bir vaqtning o’zida ijtimoiy
ehtiyojlarni qondirishda davlatning manfaatlarini ta’minlaydi; budjet
mexanizmining rag’batlantiruvchi ta’sirini ta’minlash. Sub’ektlar
ixtiyoridan mablag’larning budjetga olinishi ularning samarali faoliyat
ko’rsatishini rag’batlantirishi kerak. Bu erda qo’yilgan vazifa faqatgina
budjet daromadlarini miqdoriy jihatdan ta’minlash emas, balki shu orqali
korxonada faoliyat ko’rsatayotgan mehnat jamoalarining manfaatlariga, ular
faoliyatining sifat ko’rsatkichlariga to’lovlarning ta’sirchanligini
kuchaytirishdir; budjet daromadlarini shakllantirishda ulushli ishtirok
etish. Bu printsip aholi mablag’lari hisobidan budjet daromadlarini
shakllantirishda qo’llanilib, uning natijasida aholi daromadlarining bir
qismi ular olgan daromadlarining darajasiga bog’liq ravishda budjetga
o’tkaziladi.

Byudjet daromadlarining asosiy qismi soliqlar yordamida budjetga
undirilishi tufayli ularga nisbatan bu jarayonda quyidagi printsiplardan
foydalaniladi:
soliqlarning budjetga olinishi mamlakat milliy boyligi manbalarining
tugashiga olib kelmasligi kerak;
soliqlar ularni to’lovchilar o’rtasida teng (adolatli) taqsimlanmog’i
lozim; soliqlarning ishlab chiqaruvchilar aylanma fondlari hajmiga ta’sir
ko’rsatmasligi; soliqlarning sof daromadga nisbatan hisoblanishi; davlat
uchun soliqlarning undirilishi iloji boricha arzonroq bo’lishi lozim;
soliqlarning undirilish jarayoni xususiy sektorni siqib chiqarmasligi
kerak.
Byudjet daromadlari o’zlarining manbalari, ijtimoiyiqtisodiy
xarakteri, mulkchilik shakli, soliq va to’lovlarning turi, mablag’larning
tushish shakli, ularni budjetga undirish metodlari va hokazolarga muvofiq
klassifikatsiya qilinishi mumkin.

1.2 Budjet daromadlari shakllaishida soliq mexanizmining
ahamiyati

Boshqa ijtimoiyiqtisodiy sohalar qatori soliq tizimini isloh qilishda
ham bozorga o’tishning O’zbekiston modeliga xos bo’lgan eng muhim
xususiyatlari o’zgarishlarning izchilligi, evolyutsionligi namoyon
bo’lmoqda. SHuning uchun ham O’zbekiston mustaqillikni qo’lga
kiritganidan keyin uning soliq tizimi bozor iqtisodiyotining rivojlantirish
ehtiyojlariga muvofiq o’zgardi va 1998 yil 1 yanvarda kuchga kirgan Soliq
kodeksida rasman o’z ifodasini topdi. Islohotlarning keyingi bosqichida yuz
bergan o’zgarishlarni hisobga olgan holda, Soliq kodeksi yangi tahrirda
tasdiqlandi va 2008 yil 1 yanvardan kuchga kirdi.
Ma’lumki, rivojlanayotgan mamlakatlarning soliq tizimlari xozirgi
vaqtida o’zining rag’batlantiruvchi xususiyati bilan ajralib turadi. Ular
jamiyat uchun foydali bo’lgan faoliyat turlarini yoki korxonalar
faoliyatidagi ijtimoiy yo’naltirilgan yondashuvlarni rag’batlantirish uchun
soliq to’lovchilarning ayrim toifalariga imtiyozlar beradilar. SHu tufayli
soliqlar umum davlat muammolarini hal qilish maqsadida aholidan pul
undirish vositasidan birinchi navbatda ustuvor tarmoqlar va yo’nalishlar
rivojini ta’minlash uchun ayrim mintaqalarning iqtisodiy taraqqiyotini
baravarlashtirishi hamda ijtimoiy himoyalash muammolarini hal qilish
uchun xo’jalik faoliyatini tartibga soluvchi nozik vositaga aylanadi.
Hozirgi paytda O’zbekistonda tarkib topgan soliq solish tizimida bir
qator jiddiy rag’batlantiruvchi imtiyozlar nazarda tutilgan bo’lib, o’zining
muhim jihatlari bilan yuqorida tilga olingan jahon tamoyillariga mos keladi.
Prezidentimiz ta’kidlaganidek, “2012 yilda soliq yukini kamaytirish siyosati
davom ettirildi. Kichik korxona va mikrofirmalar uchun yagona soliq
to’lovi stavkalari 6 foizdan 5 foizga tushirilgani, yakka tartibdagi

tadbirkorlar uchun belgilangan soliq stavkasi esa sezilarli tarzda, ya’ni
o’rtacha ikki barobar kamaytirilgani buni yaqqol tasdiqlaydi”. 2

2012 yilda soliq yukini kamaytirish siyosati davom ettirildi. Kichik
korxona va mikrofirmalar uchun yagona soliq to’lovi stavkalari 6 foizdan 5
foizga tushirilgani, yakka tartibdagi tadbirkorlar uchun belgilangan soliq
stavkasi esa sezilarli tarzda, ya’ni o’rtacha ikki barobar kamaytirilgani buni
yaqqol tasdiqlaydi.
Prezidentimiz o’z ma’ruzasida o’tgan yilda mamlakatimizda soliq yuki
sezilarli darajada pasaytirilganiga qaramasdan, davlat budjetining
daromadlar qismi bo’yicha ko’rsatkichlar to’liq bajarilgani, erishilgan
profitsit yalpi ichki mahsulotga nisbatan 0,4 foizni tashkil etganini ta’kidlab
o’tdi (1-rasm).
5-rasm
Davlat budjeti ko’rsatkichlarining bajarilish darajasi, foizda 3

2 “Bosh maqsadimiz – keng ko’lamli islohotlar va modernizatsiya yo’lini qat’iyat bilan davom
ettirish”
O’zbekiston Respublikasi Prezidenti Islom Karimovning 2012 yilning asosiy yakunlari va 2013
yilda O’zbekistonni ijtimoiy-iqtisodiy rivojlantirishning ustuvor yo’nalishlariga bag’ishlangan
O’zbekiston Respublikasi Vazirlar Mahkamasining majlisidagi ma’ruzasidan. // “Xalq so’zi”
gazetasi, 2013 yil 21 yanvar.
3 I.A.Karimovning 2012 yilning asosiy yakunlari va 2013 yilda O’zbekistonni ijtimoiy-iqtisodiy
rivojlantirishning ustuvor yo’nalishlariga bag’ishlangan O’zbekiston Respublikasi Vazirlar
Mahkamasining majlisidagi “Bosh maqsadimiz – keng ko’lamli islohotlar va modernizatsiya
yo’lini qat’iyat bilan davom ettirish” mavzusidagi ma’ruzasini o’rganish bo’yicha o’quv
qo’llanma. – T.: “O’qituvchi” NMIU. – 2013. 372 б .

Rasmdan ko’rinadiki, 2000-2004 yillar davomida mamlakatimiz davlat
budjeti taqchilligini 1 foizdan 0,4 foizga pasaytirish, 2005-2008 yillar
davomida esa davlat budjeti taqchilligiga barham berib, davlat budjeti
profitsitini 0,1 foizdan 1,5 foizga oshirishga erishildi.
II-BOB. Iqtisodiyotni modernizatsiyalash sharoitida
maxalliy budjetlarning davlat ijtimoiy siyosatini
2.1 Budjet daromadlarini tavsiflovchi ko’rsatkichlar tahlili

Bugungi kunda davom etayotgan va tobora jiddiylashib borayotgan
jahon moliyaviyiqtisodiy inqirozi har bir mamlakat xukumati oldiga
makroiqtisodiy barqarorlik va izchil o’sish sur’atlarini ta’minlashga
yo’naltirilgan izchil iqtisodiy siyosatni yuritish vazifasini qo’ymoqda.
Bunda samarali iqtisodiy o’sishini rag’batlantirishga yo’naltirilgan fiskal
siyosat yuritish masalasi markaziy o’rinni egallamoqda. Shu bilan birga
umumiy iqtisodiy munozanatni ta’minlashga yo’naltirilgan yahlit davlat
siyosati bilan bog’liq muammolar ham aynan davlatning fiskal siyosati
instrumentlariga bog’liq bo’lmoqda. 4

4 I.A.Karimovning 2012 yilning asosiy yakunlari va 2013 yilda O’zbekistonni ijtimoiy-iqtisodiy
rivojlantirishning ustuvor yo’nalishlariga bag’ishlangan O’zbekiston Respublikasi Vazirlar

Rivojlagan mamlakatlarda kuzatilayotgan moliyaviyiqtisodiy
inqirozning tobora keskinlashib borayotganiga qarmasdan,mamlakatimizda
kuzatilayotgan barqaror iqtisodiy o’sish sur’tlarining ta’minlanishida izchil
olib borilayotgan budjetsoliq siyosatining ahamiyati g’oyat yuksakdir. Buni
o’z navbatida keyingi yillarda kuzatilayotgan budjet profitsiti,
rejalashtirilgan davlat budjeti daromad ko’rsatkichlarining orttirib
bajarilayotgani, davlat budjeti ijrosining g’aznachilik tizimi yanada
rivojlantirilishi natijasida budjet xarajatlarining manzilli va maqsadli
sarflanayotgani bilan izohlash mumkin (1-jadval).
1-jadval ma’lumotlaridan ko’rinib turibdiki, jami markazlashgan
jamg’armalar tarkibida maqsadli fondlarsiz davlat budjeti daromadlarining
salmog’i 2013 yilda 69,4 foizni tashkil etishi mo’ljallanmoqda. Bu o’z
navbatida davlat fiskal siyosatida maqsadli fondlarsiz davlat budjeti
markaziy o’ringa ega ekanini tasdiqlaydi.
1-
jadval Jamlanma budjet daromadlarining asosiy
parametrlari 5

Asosiy budjet ko’rsatkichlari 2012 yil 2013 yil 2013 yilda
jamiga
nisbatan
foizda
Maqsadli fondlarsiz davlat budjeti
daromadlari
20614,1 25104,9 69,4
Maqsadli jamg’armalar daromadlari 10499,8 13571,9 32,7
Moliya vazirligi huzuridagi sug’oriladigan
erlarning meliorativ holatini yaxshilash
jamg’armasi daromadlari
210,0 227,5 0,5
Mahkamasining majlisidagi “Bosh maqsadimiz – keng ko’lamli islohotlar va modernizatsiya
yo’lini qat’iyat bilan davom ettirish” mavzusidagi ma’ruzasini o’rganish bo’yicha o’quv
qo’llanma. – T.: “O’qituvchi” NMIU. – 2013. 372 б .
5 O’zbekiston Respublikasi Markaziy Banki ma’lumotlari http://cbu.uz/uzc/node/39959

O’zbekiston Respublikasi Tiklanish va
taraqqiyot jamg’armasi daromadlari
4747,6 2618,5 6,3
Jami markazlashgan jamg’armalar 36071,5 41522,8 100

Mamlakatimizda amalga oshirilayotgan ijtimoiyiqtisodiy islohotlarda
budjetdan tashqari maqsadli jamg’armalarning ham ahamiyat yuqori
bo’lmoqda. Bu hol ularning ular daromadlari shakllanish ko’lamida yaqqol
namoyon bo’ladi. Xususan, maqsadli jamg’armalar daromadlari 2012 yilda
10499,8 milliard so’mga rejalashtirilgan bo’lsa, 2013 yilda bu ko’rsatkich
13571,9 milliard so’mni tashkil etishi ko’zda tutilgan. Sug’oriladigan
erlarning meliorativ holatini yaxshilash davlat dasturida belgilangan ustuvor
vazifalarning samarli ijrosini ta’minlash maqsadida tashkil etilgan
jamg’armaning daromadlari 2012 yilda 210 milliard so’mni tashkil etgan
bo’lsa, 2013 yil uchun bu jamg’armaning daromadlari 227,5 milliard
so’mga rejalashtirilgan.
2.2 Budjet soliqli daromadlari shakllanishi amaliyoti

Miqdoriy jihatdan Davlat budjetining daromadlari yaratilgan yalpi ichki
(milliy) mahsulotda (milliy daromadda) davlatning ulushini ko’rsatadi.
Ularning absolyut hajmi va salmog’i mamlakatning yalpi ichki (milliy)
mahsuloti (milliy daromadi)ning umumiy hajmi, u yoki bu davrda
davlatning oldida turgan siyosiy, iqtisodiy, ijtimoiy, mudofaa va boshqa
vazifalar bilan belgilanadi. Ana shularga muvofiq ravishda Davlat budjetida
mablag’larni kontsentratsiya qilish (to’plash, yig’ish) miqdori va ularni
undirishning shakl va metodlari aniqlanadi.
Milliy iqtisodiyotda qo’llanilayotgan Davlat budjeti daromadlari tizimining
samaradorligi mablag’larning budjetga tushumini tashkil etishga bevosita
bog’liq.
Bu narsa o’z ichiga quyidagilarni oladi:
– budjetga tegishli bo’lgan daromadlarni (soliqlar, to’lovlar, bojlar;

– ajratmalar va boshqalar) huquqiy jihatdan rasmiylashtirish;
– mablag’lar tushumining hajmi va muddatlarini aniqlash tartibi;
– daromadlarni (to’lovlarni) budjetga o’tkazish tartibi;
– budjetga daromadlarni to’lovchilarni hisobga olish;
– budjetga daromadlarni to’lovchilarning javobgarligi; – budjetga
daromadlarni o’z vaqtida va to’liq o’tkazilishini ta’minlashga
yo’naltirilgan choratadbirlar tizimi;
– budjetga daromadlarni undirishda soliq organlarining huquq va
majburiyatlari.
Keltirilgan nazariy ma’lumotlarga asoslangan holda so’nggi yillarda davlat
budjeti daromadlar tarkibini tahlilini ko’rib chiqamiz.
Davlat budjetining daromadlari asosan soliqlar vositasida shakllanadi
O’zbekiston Respublikasi davlat budjeti daromadlarining asosiy salmog’i
rivojlanayotgan davlatlar printsipi asosida egri soliqlarga to’g’ri kelib, ular jami
davlat budjeti daromadlarining 2012 yilga qadar o’rtacha 5054% ni tashkil etgan,
2013 yilda esa bu soliqlardan tushumlar 51,9% ni tashkil etishi rejalashtirilgan.
Egri soliqlardan eng yirigi bu qo’shilgan qiymat solig’i bo’lib, agar ushbu
soliq 2009 yilda jami budjet daromadlarining 29,7 % ini, 2010 yilda 30,4%ni,
2011 yilda 32,3% ni, 2012 yilda esa 33,0 % ni tashkil etigan bo’lsa, 2013 yilda
30,8% ni tashkil etishi rejalashtirilgan. Yana bir asosiy tushumga ega bo’lgan
soliqlarimizdan biri bu aktsiz solig’i bo’lib, 2009 yilda 14,4%ni 2012 yilda 15,0%
ni tashkil etgan. 2013 yilda 14,8% ni tashkil etishi rejalashtirilgan. Umuman 2013
yilgi budjet daromadlarining shakllanishida to’g’ri soliqlar va resurs soliqlarining
jami budjet daromadlari tarkibidagi ulushi ortib bormoqda.
O’zbekiston Respublikasi davlat budjeti daromadlari jamlangan budjet
daromadlari negizida bo’lib, umumiy asosda davlat budjetin va davlat maqsadli
jamg’armalari daromadlari mujassamlashgan.
Budjet amaliyotida to’g’ri soliqlarning tarkibi va dinamikasi 7-jadval
ma’lumotlaridan ko’rinadiki, 2012 yilda 2009 yilga nisbatan yuridik shaxslardan

olinadigan daromad (foyda) solig’ining to’g’ri soliqlar umumiy hajmidagi
salmog’i sezilarli darajada (0,62 foizli punktga) pasaygan.
Agar ushbu soliqni to’g’ri soliqlar tarkibida yuqori salmoqqa ega ekanligini
hisobga oladigan bo’lsak, u holda 2009-2012 yillar mobaynida to’g’ri soliqlarning
davlat budjeti daromadlarining umumiy hajmidagi salmog’ini pasayish
tendentsiyasiga ega bo’lganligining asosiy sababi, yuridik shaxslardan olinadigan
daromad (foyda) solig’ining to’g’ri soliqlar hajmidagi salmog’ini pasayishidir,
degan xulosani shakllantirish mumkin. Buning ustiga, to’g’ri soliqlar tarkibida
sezilarli salmoqni egallaydigan er solig’i bo’yicha pasayish tendentsiyasi ham
tahlil qilingan davr mobaynida kuzatildi. Natijada ikkala soliq turining to’g’ri
soliqlarning umumiy hajmidagi salmog’i 2012 yilda 2009 yilga nisbatan 12,02
foizli punktga pasaydi. Ushbu davrda to’g’ri soliqlarning asosiy turlaridan biri
7-jadval
O’zbekiston Respublikasi budjet amaliyotida to’g’ri soliqlarning tarkibi va
dinamikasi, (foizda) 6

№
kursatkichlar 2009 2010 2011 2012 2012da
2009 yilga
nisbatan
o’zgarishi,
punktda
1
Tugri(bevosi) soliklar
100 100 100 100 X
1
Yuridik shaxslarning foyda soligi 20,09 19,58 18,87 19,46 0,62
2 Savdo va umumiy
ovkatlanishkorxonalari uchun
yagona solik tulovi buyicha davlat
budjetiga ajratma 20,09 8,03 8,68 12,44 7,64
3 Davlat budjetiga yagona solik tulovi
buyicha ajratma, shu jumladan
mikrofirma va kichik korxona uchun 8,09 9,24 8,92 8,92 0,82
4 Jismoniy shaxslarnig daromadiga
solik 49,42 46,28 42,22 42,22 7,19
5 Tadbirkorlik faoliyati bilan
shugillanuvchi yuridik va jismoniy 4,54 3,92 8,77 4,42 0,12
6 I.A.Karimovning 2012 yilning asosiy yakunlari va 2013 yilda O’zbekistonni ijtimoiy-iqtisodiy
rivojlantirishning ustuvor yo’nalishlariga bag’ishlangan O’zbekiston Respublikasi Vazirlar
Mahkamasining majlisidagi “Bosh maqsadimiz – keng ko’lamli islohotlar va modernizatsiya yo’lini
qat’iyat bilan davom ettirish” mavzusidagi ma’ruzasini o’rganish bo’yicha o’quv qo’llanma. – T.:
“O’qituvchi” NMIU. – 2013. 372 б .

shaxslarning daromadiga katiy
belgilangan solik
6 Obodonlashtirish va ijtimoiy
infratuzilmani rivojlantirish uchun
solik 9,78 12,93 12,51 12,51 2,72

bo’lgan savdo va umumiy ovkatlanishkorxonalari uchun yagona solik tulovi
hajmidagi salmog’i 7,64 foizli punktga pasaygan. Bu esa, ,to’g’ri soliqlarning
davlat budjeti daromadlari hajmidagi salmog’ining tahlil qilingan davr mobaynida
12,02 foizli punktga pasayishiga imkon berdi.
Tahlil natijalaridan ma’lumki, hozirgi vaqtda to’g’ri soliqlar ichida salmog’iga
ko’ra birinchi o’rinni jismoniy shaxslarnig daromadiga solik egallaydi. Buning
asosiy sababi shundaki, mazkur soliq ko’proq o’zining fiskallik funktsiyasini
bajarmoqda. Bu holat soliq stavkalarini nisbatan yuqori ekanligida va eng past
stavkalarini daromadlarning katta bo’lmagan qismiga nisbatan o’rnatilganligida
namoyon bo’ladi. 2012 yilda jismoniy shaxslardan olinadigan daromad solig’ining
eng past stavkasi 10 foiz bo’lib, u eng kam ish haqining 5 barobarigacha
miqdoridagi daromad solig’iga nisbatan qo’llanildi. 2012 yillda mazkur soliq
bo’yicha eng yuqori soliq stavkasining darajasi 22 foizni tashkil etadi.
Jismoniy shaxslarning daromadini soliqqa tortish tizimini
takomillashtirishning asosiy maqsadi soliq stavkalarini pasaytirish kontsepsiyasini
davom ettirish va 3 pog’onali soliq stavkalaridan 2 pog’onali soliq stavkalariga
o’tish hisoblanadi.
Tahlil natijalaridan ko’rinadiki, Respublikamiz budjet amaliyotida to’g’ri
soliqlarning umumiy hajmida salmog’iga ko’ra ikkinchi o’rinni yuridik
shaxslardan olinadigan foyda solig’i egallaydi. Mazkur soliqlarning salmog’ini
pasayish tendentsiyasining yuzaga kelganligi asosan, soliq stavkalarini 2009-2012
yillar mobaynida sezilarli darajada pasaytirilganligi bilan izohlanadi. Masalan,
2009 yilda yuridik shaxslardan olinadigan foyda solig’ining eng kam stavkasi 10
foizni tashkil etgan bo’lsa, 2012 yilga kelib bu ko’rsatkich 9 foizni tashkil etdi.

Respublikamizda to’g’ri soliqlarning umumiy hajmida sezilarli salmoqni
egallaydigan soliq turlaridan biri davlat budjetiga yagona soliq tulovi buyicha
ajratma, shu jumladan mikrofirma va kichik korxona olinadigan yagona soliq
hisoblanadi. 2011 yilda mazkur soliqning to’g’ri soliqlar tarkibidagi salmog’i 8,92
foizni tashkil qildi. Shunisi xarakterliki, ushbu holat respublikamizda kichik biznes
va xususiy tadbirkorlar tomonidan yaratilgan mahsulotlarning YaIMdagi ulushini
tahlil qilingan davr mobaynida sezilarli darajada o’sganligi bilan izohlanadi.
Masalan, 2009 yilning 1 yanvar holatiga mazkur ko’rsatkich respublika bo’yicha
1,2 foizni tashkil etgan bo’lsa, 2011 yilning 1 yanvar holatiga kelib uning darajasi
1,62 foizni tashkil qildi.
Egri (bilvosita) soliqlar budjet daromadining - 55 foizidan ortig’ini tashkil
etmoqda, uning tarkibida juda katta xissaga ega bo’lgan soliq turi qo’shilgan
qiymat solig’i bo’lib hisoblanadi, u jami budjet daromadiga nisbatan 25
foizgachani egallab kelmoqda.
Soliq siyosati maqsadlari va imkoniyatlari o’rtasidagi oqilona balansning
mavjud bo’lishi budjetning barqaror faoliyat ko’rsatishini pirovardida esa uzoq
muddatli strategik maqsadlarni amalga oshirish va ta’minlash shartidir.
8-jadval
O’zbekiston Respublikasi budjet amaliyotida egri soliqlarning tarkibi va
dinamikasi (foizda) 7

№

Ko’rsatkichlar 2009 2010 2011 2012 2012yilda
2009 yilga
nisbatan
o’zgarishi,
punktda
Egri soliqlar (bilvosita
soliqlar) 100 100 100 100 X
QQS 56,03 59,93 57,18 60,40 4,36
7 I.A.Karimovning 2012 yilning asosiy yakunlari va 2013 yilda O’zbekistonni ijtimoiy-iqtisodiy
rivojlantirishning ustuvor yo’nalishlariga bag’ishlangan O’zbekiston Respublikasi Vazirlar Mahkamasining
majlisidagi “Bosh maqsadimiz – keng ko’lamli islohotlar va modernizatsiya yo’lini qat’iyat bilan davom ettirish”
mavzusidagi ma’ruzasini o’rganish bo’yicha o’quv qo’llanma. – T.: “O’qituvchi” NMIU. – 2013. 372 б .

Aktsiz soligi 32,78 29,13 31,41 28,66 4,11
Bojxona bojlari 6,93 6,99 6,87 5,96 0,97
Jismoniy shaxslardan transport
vositalariga benzin, dizel
yoqilg’isi va gaz ishlatganlik
uchun olinadigan soliq 4,25 3,936 4,52 4,97 0,71

O’zbekiston Respublikasi soliq amaliyotida QQS egri soliqlarning asosiy turi
sifatida muhim o’rin tutadi. 2009-2012 yillar mobaynida QQSning egri soliqlar
hajmidagi salmog’ini yuqori darajasi saqlanib qolingan. 2012 yilda bu ko’rsatkich
2009 yilga nisbatan 4,36 punktga kutarilgan.( 8-jadval). Lekin shuni e’tirof etish
lozimki, ushbu soliqlar ichida aktsiz solig’i bo’yicha tushumlar summasini 2012
yilda 2009 yilga nisbatan mutlaq summada va salmoq jihatdan pasayganligi muhim
amaliy ahamiyat kasb etadi. Chunki, aktsiz solig’i egri soliqlarning tarkibida
yuqori salmoqni egallaydi va hajmiga ko’ra QQSdan keyingi o’rinda turadi. Soliq
siyosati maqsadlari va imkoniyatlari o’rtasidagi oqilona balansning mavjud
bo’lishi budjetning barqaror faoliyat ko’rsatishini pirovardida esa uzoq muddatli
strategik maqsadlarni amalga oshirish va ta’minlash shartidir.
Iqtisodiyotni erkinlashtirish sharoitida soliqlarning iqtisodiyot taraqqiyotiga
ta’sir etish mexanizmini takomillashtirish aytish lozimki, bugungi kunning dolzarb
vazifalaridan biridir.

O’zbekiston Respublikasining ijtimoiy yo’naltirilgan bozor iqtisodiyoti sari
yo’l tutishi davrida Davlat budjetining mamlakatni ijtimoiyiqtisodiy
rivojlantirishdagi roli yanada oshadi. Byudjet daromadlarini shakllantirish
iqtisodiyotni modernizatsiyalash va yangilash sharoitida respublika va uning
hududlarini rivojlantirishda muhim ahamiyat kasb etadi.
Davlatning iqtisodiy barqarorligi budjet daromadlarining darajasi bilan
belgilanadi, uning asosiy manbalari soliqlar hisoblanadi. Mamlakatimizdagi
islohotlarning hozirgi sharoitida asosiy e’tiborni budjet tizimini rivojlantirish va

soliq siyosatini samarali yo’nalishlarini ishlab chiqish va amalga oshirishga e’tibor
qaratish muhim vazifalardan biridir.
Mamlakatda pul mablag’lari fondlarini shakllantirish jarayonida vujudga
keluvchi moliyaviy munosabatlarni o’zida ifoda etadigan, hokimiyat organlarining
turli darajalari ixtiyoriga kelib tushadigan, davlatning funktsiyalarini bajarish
uchun zarur bo’lgan davlat markazlashtirilgan moliyaviy resurslarining bir qismi
budjet daromadlari deyiladi .
“Byudjet daromadlari» moliyaviy kategoriyaning namoyon bo’lish shakli
budjetga borib tushuvchi turli soliqlar, to’lovlar, yig’imlar, bojlar va ajratmalardan
iborat. Davlat budjetining daromadlarining absolyut hajmi va salmog’i
mamlakatning Yalpi ichki mahsulotining umumiy hajmi, muayyan davrda
davlatning oldida turgan siyosiy, iqtisodiy, ijtimoiy, mudofaa va boshqa vazifalar
bilan belgilanadi. Yuqoridagilardan kelib chiqqan holda, Davlat budjetida
mablag’larni to’plash miqdori va ularni undirishning shakl va uslublari aniqlanadi.
O’zbekiston Respublikasining «Byudjet tizimi to’g’risidagi qonuniga asosan,
budjet ehtiyojlarini hisobga olish va budjet daromadlari bilan moliyalashtirish
muvofiqlashtiradi. Byudjet daromadlarining rejasini shakllantirish va
mablag’larini xarajat qilish miqdori Davlat budjeti to’g’risidagi qarorlar bilan
tasdiqlanadi.
O’zbekiston Respublikasi Soliq kodeksi talablariga asosan soliqlar,
yig’imlar, va majburiy to’lovlar har oyning yakunida tushadi, bu esa
g’aznachilikda budjet xarajatlarida uzilish paydo bo’lishiga sabab bo’ladi. Shu
bois, asosiy vazifa amaldagi soliq qonunchiligini tanqidiy nuqtai nazardan
tahlil qilish,
O’zbekiston Respublikasi Soliq kodeksiga o’zgartirishlar kiritish bilan budjet
daromadlarini o’z vaqtida shakllantirishni takomillashtirish zarur.
Bizning fikrimizcha, iqtisodiyotni modernizatsiyalash sharoitida budjet
tizimini rivojlantirish strategiyasi va g’aznachilik tizimini xalqaro tajribalarga
bog’lagan holda Davlat budjeti daromadlarini shakllantirish mexanizmini
takomillashtirish maqsadga muvofiq bo’ladi.

O’zbekiston Respublikasida olib borilayotgan iqtisodiy islohotlarning
pirovard maqsadi – barqaror iqtisodiy o’sishni ta’minlash, aholi turmush darajasini
yaxshilash, milliy ishlab chiqarishni rivojlantirish va tadbirkorlik faoliyatini
rivojlanishi uchun qulay sharoit yaratishdir. Soliq yukining optimal darajasi,
tadbirkorlik faoliyati va iqtisodiyot rivojlanishiga to’siq bo’lmasligi, soliqqa
tortiladigan ob’ektlarni yashirishga majburiy ehtiyoj tug’dirmasligi, soliq
to’lagandan keyin qolgan daromadlar korxonalar moliyaviy barqarorligini va
aholining yaxshi turmush darajasini ta’minlashi kerak.
Iqtisodiyotni erkinlashtirish davrida soliq tizimini mos ravishda
takomillashtirib borish ko’zlangan maqsadga erishish uchun zamin yaratadi. Soliq
tizimi ayni paytda egiluvchan, tadbirkorlik sub’ektlari faoliyatlarini rivojlanishiga
to’siq bo’luvchi omil bo’lmasligi kerak. Chunki, tadbrkorlik sub’ektlari tomonidan
yangidan yaratilayotgan qiymatni mulkdorlar va davlat o’rtasida taqsimlash
soliqlar hamda ularga tenglashtirilgan majburiy to’lovlar orqali amalga oshiriladi.
Shuning uchun ham hamma vaqt soliq siyosatiga ehtiyotkorona yondashiladi.
Ma’lumki, soliq yuki davlat soliq siyosatining natijasi bo’lib, har qanday soliq
tizimining sifat tavsifini ifodalaydi. Soliq tizimini optimallashtrishda korxonalar
zimmasidagi soliq yukini kamaytirish muhim ahamiyat kasb etadi. Soliq yukini
pasaytirish birinchi navbatda, davlat xarajatlarini qisqartirish va ijtimoiy
xizmatlarning to’lovlilik darajasiga bog’liq bo’ladi.
Shuning uchun soliq yukini pasaytirish ishlab chiqarish faoliyatini
kuchaytirish imkoniyatini yuzaga keltiradi, tadbirkorlik sub’ektlarining moliyaviy
holatini mustahkamlaydi va investitsiya faoliyatini jonlantiradi. Natijada, bundan
keyingi tub tarkibiy o’zgarishlar uchun ishlab chiqarish va texnologik asos bo’lib
xizmat qiladi.

XULOSA
Davlat byudjetining muvozanatlanganligi muammolari iqtisodoyotning
modernizatsiyalashuvi sharoitida iktisodiyotni davlat tomonidan me’yorlashtirish
uchun juda muxim axamiyatga ega. Bu muammolar orasida soliqlar yordamida
amalga oshadigan byudjetning daromad qismini shakllantirish aloxida axamiyatga
ega. Soliqlarning fiskal vazifasiga e’tiborni karatidigan bo’lsak, uning moxiyati
davlat xarajatlarini qoplash uchun turli darajadagi byudjetlarga zaruriy mablag’lar
tushumini ta’minlashdan iborat.
Umuman, byudjet daromadlari tarkibida soliqli daromadlar o’rta muddatli
istiqbolini belgilash muammolarini tadqiq etish muhim ahamiyatga ega. Biroq
soliqbyudjet amaliyotining eng tortishuvli masalasi hozirgi kunda hududlarning
ijtimoiyiqtisodiy rivojlanishini zarur mablag’lar bilan ta’minlashdirki, u hududlar
soliq tushumlari istiqbolini hisoblashning zarurligini, davlatning hududiy
rivojlanish dasturlari vazifalarini o’zaro muvofiqlashtirishni hamda davlat
moliyasini uzoq muddatli taxminlashtirish zaruriyatini ko’rsatadi. Iktisodiyotni
boshqarishning hozirgi zamon amaliyoti aynan mahalliy soliq siyosati hamda
joylarda soliq tushumlari istiqbolini oshirishning muhim ahamiyatga ega ekanligini
tasdiqlamoqda.
Yuqoridagi keltirilgan fikrlarimizni natijasida biz tomonimizdan qo’yidagi
xulosalar tizimi ishlab chiqildi. Xulosa sifatida Davlat budjeti daromadlarini
shakllantirishda e’tibor beriladigan asosiy yo’nalishlarni sanab o’tmoqchimiz:
- O’zbekiston Respublikasi davlat byudjeti daromadlarining manbalari
tarkibida to’g’ri soliqlarning salmog’ini egri soliqlarning salmog’iga nisbatan
ustuvorligini ta’minlash zarur. Buning natijasida davlat byudjeti daromadlarining
barqarorlik darajasi oshadi, egri soliqlarning baho mezanizmi orqali yuridik
shaxslarning foydasiga nisbatan yuzaga keladigan salbiy ta’siriga barham beriladi.

FOYDALANILGAN ADABIYOTLAR RO’YXATI

1. O’zbekiston
Respublikasi
Konstitutsiyasi. T.:
O’zbekiston, 2011.-
39b.
(o’zgartirish va qo’shimchalar bilan)
2. “Budjeti
tizimi to’g’risida”gi
O’zbekiston
Respublikasi qonuni.
14.12.2010.
(o’zgartirish va
qo’shimchalar bilan)
3. “ Davlat
budjetining g ’ azna
ijrosi
to ’ g ’ risida ”» gi
O ’ zbekiston
Respublikasi Qonuni. 26.08.20 1 4. (o’zgartirish va qo’shimchalar bilan)
4. “Davlat
budjetining g’azna
ijrosi tizimini yanada
rivojlantirish
choratadbirlari
to’g’risida”gi
Prezident Qarori. PQ-
594-son, 28.02.2007.
5. O’zbekiston
Respublikasi
Prezidentining “Davlat
xaridi tizimini

optimallashtirish va
unga kichik biznes
sub’ektlarini jalb
qilishni kengaytirish
to’g’risida”gi PQ-
1475 – sonli Qarori,
07.02.2011 y.
6. “O’zbekiston
Respublikasining 2012
yilgi asosiy
makroiqtisodiy
ko’rsatkichlari
prognozi va davlat
budjeti parametlari
to’g’risida”gi
Prezident qarori. PQ-
1449-son 24.12.2010.
7. “O’zbekiston
Respublikasining 2012
yilgi asosiy
makroiqtisodiy
ko’rsatkichlari
prognozi va davlat
budjeti parametlari
to’g’risida”gi
Prezident qarori. PQ-
1675-son 30.12.2011.
8. “O’zbekiston
Respublikasining 2013

yilgi asosiy
makroiqtisodiy
ko’rsatkichlari
prognozi va davlat
budjeti parametlari
to’g’risida”gi
Prezident qarori. PQ-
1887-son 25.12.2012.
9. “Budjet
tashkilotlarini mablag’
bilan ta’minlash
tartibini
takomillashtirish
to’g’risida”
O’zbekiston
Respublikasi Vazirlar
Mahkamasining 1999
yil 3 sentyabr 414-son
Qarori (O’zbekiston
Respublikasi Vazirlar
mahkamasining
16.06.07. 148-son
qarori bilan
tasdiqlangan yangi
tahriri).

Iqtisodiyotni modernizatsiyalash sharoitida maxalliy budjetlarning davlat ijtimoiy siyosatini amalga oshirishdagi rolini kuchaytirish masalalari

Купить