Iroda jarayoni haqida maʼlumot. Iroda jarayonining kasalliklarda buzilishi - Психология - Курсовые работы

Информация о документе

Цена	20000UZS
Размер	63.5KB
Покупки	0
Дата загрузки	15 Июнь 2024
Расширение	docx
Раздел	Курсовые работы
Предмет	Психология

Продавец

ISROILJONOVLAR

Дата регистрации 31 Май 2024

24 Продаж

Iroda jarayoni haqida maʼlumot. Iroda jarayonining kasalliklarda buzilishi

Купить

Iroda jarayoni haqida ma lumot. Iroda jarayoniningʼ
kasalliklarda buzilishi
Reja:
Kirish.
I BOB. IRODA HAQIDA UMUMIY MALUMOT VA UNI
PSIXOLOGIYADA O RGANILISHI.
ʼ
1.1. Psixologiyada iroda tushunchasi.
1.2. Iroda va uning turlari.
I bob bo yicha xulosa.
ʼ
II BOB. IRODA SIFATLAR VA ULARNING TUZILISHI.
2.1. Irodaviy sifatlar va ularning rivojlanishi
2.2. Irodaviy harakatlarning tuzilishi
II bob bo yicha xulosa.
ʼ
Kirish
Iroda — odamning o z faoliyati va psixik jarayonlarini o zi
ʻ ʻ
boshqarishda namoyon bo ladigan qobiliyati. Inson I. viy harakatini
ʻ
amalga oshirar-kan, o ziga hukmron ehtiyoj va xohishlariga qarshi turadi:
ʻ
Iroda uchun "men xohlayman" degan kechinma emas, balki "kerak",
"bajarishim shart" degan kechinma xosdir.
Inson faoliyatining barcha turlari va har qanday mehnat kishidan
mustahkam Irodani talab qiladi. Iroda mehnatda paydo bo ladi va
ʻ

toblanadi. Iroda ning ongdagi faoliyati harakat maqsadini belgilashda,
maqsadga erishish vosi-talari va yo lyo riqlarini oldindan aniqlab,ʻ ʻ
ma lum qarorga kelishda hamda bu qarorni ijro etishda namoyon bo ladi.
ʼ ʻ
Odamda Irodaning qay darajada ekanligi maqsadni qanday ro yobga
ʻ
chiqarishida ko rinadi. I.viy harakat jarayonlarida kishi ichki va tashqi
ʻ
to siqlarga duch keladi. Ichki to siqlar kishining o ziga, uning ichki
ʻ ʻ ʻ
mayllariga xos holat. Kishining ichki mayllarini yenga olish, o zini
ʻ
boshqarish va o z ustidan hukmronlik qila bilish layoqati ichki I. deb
ʻ
ataladi. Tashqi to siklar tevarakatrofdagi voqelikda uchraydi. Kishining
ʻ
ana shunday tash-qi to siqlarni yenga olish layoqati tashki I. deb ataladi.
ʻ
Irodaviy faoliyatda tashqi to siqlarni yengish (tashqi Iroda) ichki to siqlar
ʻ ʻ
(ichki Iroda) ni yengish bilan uzviy bog liq.
ʻ
Irodaning muhim sifatlari: o zini tuta bilish, dadillik, qat iylik,
ʻ ʼ
chidam va toqat, prinsipiallik, mustaqillik va b. Iroda kuchi shu
sifatlarning qay darajada namoyon bo lishiga qarab belgilanadi. Kishi
ʻ
yuksak g oyalarga asoslangan ongli qat iyat va sabot bilan o z harakati
ʻ ʼ ʻ
yo lidagi to sikdarni yengar ekan, u kuchli I. egasi hisoblanadi. Iroda
ʻ ʻ
kishining harakteri bilan uzviy bog liq, uning shakllanishida muhim rol
ʻ
o ynaydi va
ʻ bu mavzuning dolzarbligini belgilab beradi.
Kurs ishining maqsadi. Irok jarayonini va uning buzilishlarini
tadqiq etishdan iborat.
Kurs ishining predmeti. Idrok jarayonlari va buzilishlari.
Kurs ishining obyekti. Idrok jarayonlari va uning patologiyasida
bemorning psixologik holati.
Kurs ishining metodi. Kuzatish, kantent analiz, suhbat.
Kurs ishining tuzilishi. 2 bob, 4 paragraf, xulosa tavsiya va
foydalanilgan adabiyotlar ro yhatidan iborat.
ʼ

I BOB. IRODA HAQIDA UMUMIY MALUMOT VA UNI
PSIXOLOGIYADA O RGANILISHI.ʼ
1.1. Psixologiyada iroda tushunchasi.
Iroda - bu faoliyatni va uni amalga oshirish uchun zarur bo'lgan
ichki harakatlarni tanlash qobiliyati. Ong va faoliyat kabi o'ziga xos
harakat. Ixtiyoriy harakatni amalga oshirayotib, odam bevosita boshdan
kechirilgan ehtiyojlar, impulsiv istaklar kuchiga qarshi turadi: irodali
harakat "men xohlayman" tajribasi bilan emas, balki "kerak", "men
kerak" tajribasi bilan tavsiflanadi. harakat maqsadining qiymat
xususiyatlari. Ixtiyoriy xatti-harakatlar ko'pincha motivlar kurashi bilan
birga keladigan qarorlar qabul qilish va uni amalga oshirishni o'z ichiga
oladi. Irodaning zaifligi, tartibsizlik, eng kuchli motiv bo'yicha harakat
qilish, ob'ektiv ahamiyatga ega bo'lishiga qaramay, belgilangan maqsadga
erishishdan nisbatan osonlikcha voz kechish - bularning barchasi insonga
xosdir. Biz har doim ham qat'iyatlilikni o'jarlikdan, ma'lum tamoyillarga
sodiqlikni intilishdan, har qanday holatda ham maqsadimizga erishishdan
farqlay olmaymiz, bularning barchasida irodaning teng ko'rinishlarini
ko'ramiz. Shuning uchun irodaning haqiqiy ko'rinishlarini yolg'ondan
ajratishni o'rganish kerak.
Iroda tushunchasi
Iroda inson psixologiyasidagi eng murakkab hodisadir. Irodani
psixologik xususiyatlarning o'ziga xos ichki kuchi sifatida aniqlash
mumkin, bu psixologik hodisalarni va inson xatti-harakatlarini
boshqarishga qodir. Bu inson tomonidan amalga oshiriladigan va uning
ongi, tafakkuri bilan bog'liq bo'lgan xatti-harakatlarni ichki nazorat qilish
shaklidir. Iroda inson xatti-harakatlarini tartibga solishning eng yuqori
darajasidir. Aynan shu narsa o'z oldiga murakkab maqsadlarni qo'yish,
belgilangan maqsadlarga erishish, iroda tufayli ichki va tashqi to'siqlarni
engib o'tish imkonini beradi, odam bir nechta xatti-harakatlar shakllaridan

birini tanlash zarurati bilan duch kelganda ongli ravishda tanlov qiladi.
Inson xulq-atvorining boshqa mavjudotlarning xatti-harakatlaridan asosiy
farqi irodadir. 300 yil davomida ilm-fan iroda va irodaviy tartibga
solishning ma'nosini tushunishda deyarli ilgarilamadi. Buning sababi
shundaki, iroda sub'ektiv hodisa bo'lib, u ma'lum tashqi ko'rinishlarga va
fiziologik belgilarga ega bo'lmaydi, miyaning qaysi tuzilmalari ixtiyoriy
tartibga solish uchun javobgar ekanligi ma'lum emas. Iroda o'z-o'zini
cheklashni, qandaydir kuchli harakatlarning cheklanishini, ularning
boshqa, muhimroq, muhim maqsadlarga ongli ravishda bo'ysunishini,
ma'lum bir vaziyatda bevosita yuzaga keladigan istak va impulslarni
bostirish qobiliyatini nazarda tutadi. Yoniq yuqori darajalar iroda o'zining
namoyon bo'lishidan ma'naviy maqsadlar va axloqiy qadriyatlarga,
e'tiqod va ideallarga tayanishni nazarda tutadi.
Umuman olganda, irodaviy jarayonlar uchta asosiy funktsiyani
bajaradi. Birinchisi, tashabbuskor (motivatsion omillar bilan bevosita
bog'liq) u yoki bu harakatni, xatti-harakatni, faoliyatni boshlashga
majburlash, ob'ektiv va sub'ektiv to'siqlarni engib o'tishdir. Ikkinchisi,
turli xil tashqi va ichki to'siqlar yuzaga kelganda, faoliyatni kerakli
darajada ushlab turish uchun ixtiyoriy harakatlar bilan bog'liq bo'lgan
barqarorlashtirishdir. Uchinchi - tormozlovchi boshqa, ko'pincha kuchli
motivlar va istaklarni, boshqa xatti-harakatlarni inhibe qilishdan iborat.
Jarayon sifatida iroda nafaqat boshqa barcha psixik jarayonlarni tashkil
etishning eng yuqori shakllaridan biri hisoblanadi. Irodaviy jarayonlarda
shaxs va uning psixik jarayonlari nafaqat namoyon bo`ladi, balki
shakllanadi va rivojlanadi. Shu munosabat bilan irodaning yana bir
funktsiyasi ajralib turadi - genetik, mahsuldor. Uning harakati natijasida
boshqa psixik jarayonlarni anglash va tashkil etish darajasi oshadi va
shaxsning irodaviy xususiyatlari - mustaqillik, qat'iyatlilik, qat'iyatlilik,
o'zini tuta bilish, maqsadga muvofiqlik va boshqalar shakllanadi.

O'zboshimchalik va ixtiyorsiz ixtiyoriy harakatlar
Har qanday inson faoliyati har doim o'ziga xos harakatlar bilan birga
keladi, ularni ikkita katta guruhga bo'lish mumkin: ixtiyoriy va ixtiyorsiz.
Ixtiyoriy harakatlar o'rtasidagi asosiy farq shundaki, ular ong nazorati
ostida amalga oshiriladi va odamdan ongli ravishda o'rnatilgan qo'shiqqa
erishishga qaratilgan muayyan harakatlarni talab qiladi. Masalan, qo'liga
bir stakan suv olib zo'rg'a olib, og'ziga olib, uni egib, og'zi bilan harakat
qiladigan, ya'ni bir maqsad bilan birlashtirilgan butun bir qator
harakatlarni bajaradigan bemorni tasavvur qiling - o'chirish. uning
chanqog'i. Xulq-atvorni tartibga solishga qaratilgan ongning harakatlari
tufayli barcha individual harakatlar bir butunga birlashadi va odam suv
ichadi. Bu harakatlar ko'pincha ixtiyoriy tartibga solish yoki iroda deb
ataladi. Ixtiyoriy yoki ixtiyoriy harakatlar ixtiyorsiz harakat va harakatlar
asosida rivojlanadi. Ixtiyorsiz harakatlarning eng oddiylari refleksdir:
ko'z qorachig'ining torayishi va kengayishi, miltillash, yutish, aksirish va
hokazo.Bu harakatlar sinfiga issiq narsaga tegganda qo'lni orqaga tortish,
boshni beixtiyor tovush tomon burish va hokazolar kiradi. Beixtiyor
xarakter Bizning ifodali harakatlarimiz ham odatda kiyiladi: g'azabda biz
tishlarimizni beixtiyor qisib qo'yamiz; ajablanib, qoshimizni ko'taramiz
yoki og'zimizni ochamiz; biror narsadan xursand bo'lganimizda, biz
tabassum qila boshlaymiz va hokazo.
Irodaviy harakatning tuzilishi
Ixtiyoriy harakatning tuzilishini diagramma sifatida ko'rsatish
mumkin: Irodaviy faoliyat doimo muayyan irodaviy harakatlardan iborat
bo‘lib, ularda irodaning barcha belgilari va sifatlari mavjud.
Ushbu harakatda quyidagi oddiy qadamlarni aniq ajratib ko'rsatish
mumkin:
1) motivatsiya;
2) maqsadga erishish imkoniyatlaridan xabardorlik;

3) qaror qabul qilish;
4) ixtiyoriy harakat.
Ko'pincha 1, 2 va 3-bosqichlar birlashtirilib, ixtiyoriy harakatning bu
qismini tayyorgarlik bo'g'ini, 4-bosqich esa ijro etuvchi bo'g'in deb
ataladi. Oddiy ixtiyoriy harakat uchun maqsad tanlash, harakatni ma'lum
bir tarzda bajarishga qaror qilish motivlar kurashisiz amalga oshirilishi
xarakterlidir.
Murakkab ixtiyoriy harakatda quyidagi bosqichlar ajratiladi:
1) maqsadni anglash va unga erishish istagi;
2) maqsadga erishish uchun bir qator imkoniyatlardan xabardorlik;
3) ushbu imkoniyatlarni tasdiqlovchi yoki inkor etuvchi
motivlarning paydo bo'lishi;
4) motivlar va tanlov kurashi;
5) imkoniyatlardan birini qaror sifatida qabul qilish;
6) qarorning bajarilishi.
Kuchli irodali fazilatlar
Irodaviy fazilatlar nisbatan barqaror, muayyan vaziyatdan, aqliy
shakllanishlardan mustaqil bo'lib, ular shaxs tomonidan erishilgan xatti-
harakatlarning ongli ravishda o'zini o'zi boshqarish darajasini, uning o'z
ustidan hokimiyatini tasdiqlaydi. Irodaviy sifatlar irodaning tarbiya
jarayonida shakllanadigan axloqiy tarkibiy qismlarini va nerv
sistemasining tipologik xususiyatlari bilan chambarchas bog'liq bo'lgan
genetik tarkibiy qismlarni birlashtiradi. Masalan, qo'rquv, charchoqqa
uzoq vaqt chiday olmaslik, tez qaror qabul qilish ko'p jihatdan odamning
tug'ma xususiyatlariga (asab tizimining kuchli va zaifligi, uning labilligi)
bog'liq. Irodaviy sifatlar uchta komponentni o'z ichiga oladi: to'g'ri
psixologik (axloqiy), fiziologik (irodaviy harakat) va neyrodinamik (asab
tizimining tipologik xususiyatlari). Shunga asoslanib, barcha irodaviy
sifatlar "bazal" (birlamchi) va tizimli (ikkilamchi) ga bo'linadi. Birlamchi

irodaviy sifatlar xos bo`lib, ular o`z navbatida ikki guruhga bo`linadi.
Birinchi guruh maqsadga muvofiqlik, ixtiyoriy harakatni saqlab qolish
qobiliyati bilan ajralib turadi, bu sabr-toqat, qat'iyatlilik, qat'iyatlilik.
Ikkinchi guruh o'z-o'zini nazorat qilishni tavsiflaydi va jasorat,
chidamlilik, qat'iyat kabi fazilatlarni o'z ichiga oladi. Irodani tarbiyalash
uchun bolaga uning yoshiga mos keladigan va amalga oshirilishi mumkin
bo'lgan talablarni qo'yish, ularning bajarilishini majburiy nazorat qilish
muhimdir. Nazoratning etishmasligi boshlagan ishingizni yakunlashdan
oldin tark etish odatini keltirib chiqarishi mumkin. Irodaning namoyon
bo'lishi insonning axloqiy motivlari bilan bog'liq. Shaxsda doimiy e'tiqod
va yaxlit dunyoqarashning mavjudligi shaxsning ixtiyoriy tashkilotining
asosidir.
Iroda nazariyasi
Hozirgi vaqtda “iroda” tushunchasini turlicha talqin qiluvchi bir
qancha ilmiy yo‘nalishlar shakllangan: iroda – ixtiyoriylik, iroda –
tanlash erkinligi, iroda – xatti-harakatni o‘zboshimchalik bilan nazorat
qilish, motivatsiya, iroda – irodaviy tartibga solish.
1. Iroda ixtiyoriylik sifatida
Inson xulq-atvori mexanizmlarini iroda muammosi doirasida
tushuntirishga urinishlarda 1883 yilda nemis sotsiologi F. Tennisning
yengil qo‘li bilan “ixtiyoriylik” deb atalgan va irodani o‘ziga xos
xususiyat deb e’tirof etgan yo‘nalish paydo bo‘ldi. , g'ayritabiiy kuch.
Volyuntarizm ta’limotiga ko‘ra, irodaviy harakatlar hech narsa bilan
belgilanmaydi, balki psixik jarayonlarning borishini ularning o‘zi
belgilaydi. Nemis faylasuflari A. Shopengauer va E. Xartman bundan
ham uzoqroqqa borib, irodani kosmik kuch, ko‘r va ongsiz birinchi
tamoyil, insonning barcha aqliy ko‘rinishlari undan kelib chiqadi, deb
e’lon qildilar. Ong va intellekt, Shopengauerning fikricha, irodaning
ikkilamchi ko`rinishlaridir. Spinoza asossiz xatti-harakatlarni rad etdi,

chunki "irodaning o'zi, hamma narsa kabi, sababga muhtoj". I.Kant iroda
erkinligi haqidagi tezisni ham, iroda qobiliyatsizligi haqidagi antitezani
ham birdek isbotlanishi mumkin deb tan oldi. Inson erkinligi
muammosini hal qilib, Kant iroda erkinligi haqidagi xristian ta'limotini
ham, mexanik determinizm kontseptsiyasini ham tanqidiy tahlil qildi.
2. Iroda “erkin tanlov” sifatida
Golland faylasufi B.Spinoza motivlar kurashini g’oyalar kurashi deb
hisoblagan. Spinozaning irodasi sub'ektiv ravishda o'zining ixtiyoriy
qarori, ichki erkinlik sifatida qabul qilinadigan tashqi qat'iylikni anglash
vazifasini bajaradi. Biroq ingliz mutafakkiri J.Lokk tanlash erkinligi
masalasini umumiy iroda erkinligi muammosidan ajratib olishga harakat
qildi. Biroq, erkinlik "aniq biz o'z tanlovimiz yoki xohishimiz bo'yicha
harakat qilishimiz yoki harakat qilmasligimizdan" iborat. Amerikalik
psixolog U.Jeyms ongda bir vaqtning o'zida ikki yoki undan ortiq harakat
g'oyalari mavjud bo'lganda harakat to'g'risida qaror qabul qilish
irodasining asosiy vazifasi deb hisobladi. Demak, ixtiyoriy harakat inson
ongini yoqimsiz, lekin zarur ob'ektga yo'naltirish va diqqatni unga
qaratishdan iborat. O'zini voluntarist deb hisoblagan U.Jeyms irodani
harakat to'g'risida qaror qabul qilish qobiliyatiga ega bo'lgan ruhning
mustaqil kuchi deb hisobladi. L.S. Vygotskiy iroda muammosini
muhokama qilar ekan, bu tushunchani tanlash erkinligi bilan ham
bog'ladi.
3. Iroda "o'zboshimchalik bilan motivatsiya" sifatida
Inson xulq-atvorini belgilovchi omil sifatida iroda tushunchasi
qadimgi Yunonistonda paydo bo'lgan va birinchi marta Aristotel
tomonidan aniq shakllantirilgan. Faylasuf bilimning o'zi aqlli xatti-
harakatning sababi emas, balki aqlga ko'ra harakatga sabab bo'ladigan
ma'lum bir kuch ekanligini tushundi. Bu kuch, Arastuning fikricha,
ruhning oqilona qismida, qarorga rag'batlantiruvchi kuch beradigan istak

bilan oqilona bog'liqlik uyg'unligi tufayli tug'iladi. Rene Dekart irodani
qalbning istakni shakllantirish va insonning har qanday harakati uchun
impulsni aniqlash qobiliyati deb tushungan, bu refleks asosida tushuntirib
bo'lmaydi. Iroda ehtirosga asoslangan harakatlarga to'sqinlik qilishi
mumkin. Dekartning fikricha, aql uning iroda qurolidir. G.I. Chelpanov
iroda aktida uchta elementni ajratib ko'rsatdi: istak, intilish va harakat.
K.N. Kornilov ixtiyoriy harakatlarning asosi har doim motiv ekanligini
chizib qo'ydi. L.S. Vygotskiy ixtiyoriy harakatda ikkita alohida jarayonni
ajratib ko'rsatdi: birinchisi qarorga, yangi miya aloqasini yopishga,
maxsus funktsional apparatni yaratishga mos keladi; ikkinchisi - ijro
etuvchi - yaratilgan apparatning ishlashi, ko'rsatmalarga muvofiq harakat
qilish, qarorni amalga oshirishdan iborat.
4. Vasiyatnoma shart sifatida
Irodani tushunishga bunday yondashuvning o'ziga xosligi shundaki,
iroda haqiqatda boshdan kechirilgan ehtiyoj bilan bir qatorda
rag'batlantiruvchi mexanizmlardan biri sifatida qaraladi.
Irodaning patologiyasi
Yuqori va quyi irodaviy faoliyatning patologiyasi ajralib turadi.
Yuqori ixtiyoriy faoliyatning patologiyasi giperbuliyani o'z ichiga oladi.
Shu bilan birga, irodaviy faoliyat motivatsiyasining patologik buzilishi
aniqlanadi. Har qanday yo'l bilan maqsadlarga erishishda g'ayrioddiy
qat'iyat namoyon bo'ladi. Gipobuliya - impulslarning kamayishi,
letargiya, harakatsizlik, zaif nutq, e'tiborning zaiflashishi, fikrlashning
zaiflashishi, vosita faolligining pasayishi va muloqotning cheklanganligi
bilan birga keladigan irodaviy faollikning pasayishi. Abuliya - motivlar,
istaklar, harakatlarning etishmasligi. Bu aqlning pasayishi va ta'sirchan
faollikning zaiflashishi bilan surunkali kasalliklarda kuzatiladi. Bu
ko'pincha quyidagi alomatlar bilan birlashtiriladi: ijtimoiy
samaradorlikning pasayishi - ijtimoiy rol va ko'nikmalarning

yomonlashishi, kasbiy samaradorlikning pasayishi - kasbiy burch va
ko'nikmalarning yomonlashishi, ya'ni muayyan vazifa va mas'uliyat;
kasbiy sohadagi bilim va standartlar va uning mahsuldorligi (moddiy
ishlab chiqarish, xizmatlar, fan va san'at), ijtimoiy begonalashuv - bu
ijtimoiy o'zaro ta'sirlar va aloqalarni rad etishga doimiy moyillik bilan
tavsiflangan xatti-harakatlar shakli. Pastki irodaviy faoliyat
patologiyasiga instinktlar asosida ularning kuchayishi, zaiflashishi yoki
buzilishi ko'rinishida shakllanadigan harakatlarning patologiyasi kiradi.
Masalan: oziq-ovqat instinktining patologiyasi (bulimiya - to'ymaslik
bilan bog'liq ovqatga bo'lgan ishtiyoqning kuchayishi; anoreksiya -
zaiflashuv yoki ochlikning yo'qligi), o'z-o'zini saqlash instinktining
patologiyasi: fobiyalar - o'z hayoti uchun asossiz qo'rquv hissi. ;
agorafobiya - ochiq joylardan, ularga yaqin vaziyatlardan qo'rqish,
masalan, olomonning mavjudligi va darhol xavfsiz joyga (odatda uyga)
qaytib kelmaslik; jinsiy instinktning patologiyasi (giperseksuallik, gender
identifikatorining buzilishi) Bundan tashqari, odatlar va istaklarning
buzilishi (qimor o'yinlariga qaramlik) mavjud.
1.2. Iroda va uning turlari
Buning eng keng tarqalgan uchta turi mavjud muhim komponent
hisoblanadi inson psixikasi:
• Erkin iroda, boshqacha aytganda, ruhiy erkinlik deb ataladi. Aynan
shu qarorlar va harakatlar erkinligi chuqur dindor shaxslarga xosdir.
Masalan, rohiblarning qanday yashashini esga olish kerak. Ular moddiy
boyliklarni osongina rad etadilar va "tanaga emas, balki ruhga ko'ra"
yashaydilar.
• Tabiiy deb ataladigan iroda tanlash, fikrlash, qarashlar, hukmlar va
insonning xatti-harakatlarida o'zini namoyon qiladi.
• Majburiy iroda, majburiy qaror bilan tavsiflanadi. Bunday holda,
siz o'zingizning tanlovingizni ba'zi bir hukmron vaziyatlar bilan bog'liq

holda qilishingizga majbur bo'lasiz. Irodani rivojlantirish Psixologiyada
shaxsda irodaning rivojlanishi, eng avvalo, ularni boshqa tirik
mavjudotlarning xulq-atvoridan ajratib turadigan asosiy belgilar bilan
bog'liq. Bu ongli fazilat (ya’ni inson o‘z xulq-atvorida iroda namoyon
bo‘lishini nazorat qilishi tabiiy) jamiyat, ijtimoiy mehnatning paydo
bo‘lishi bilan birga vujudga kelganligi umume’tirof etilgan. Iroda hissiy
va bilan bog'liq kognitiv jarayonlar inson psixikasida. Shuni ta'kidlash
kerakki, u ikkita funktsiyani bajaradi: rag'batlantirish tormoz. Bizning
faoliyatimiz orqali biz birinchisining ishlashini ta'minlaymiz va
tormozlovchi oldingisi bilan birlikda harakat qiladi va o'sha faoliyat
ko'rinishlarini, ya'ni axloq va jamiyat normalariga zid bo'lgan harakatlarni
cheklash shaklida namoyon bo'ladi. Ikki funktsiyaning o'zaro ta'siri
tufayli inson o'zida irodaviy fazilatlarni rivojlantirishga, o'zi xohlagan
narsaga erishish yo'lidagi to'siqlarni engishga muvaffaq bo'ladi. Agar
bolalikdan odamning turmush sharoiti noqulay bo'lsa, unda irodali
fazilatlarning rivojlanishi dargumon. Ammo qat'iyatlilik, qat'iyatlilik,
intizom, jasorat va boshqalar. har doim rivojlanishi mumkin. Buning
uchun asosiy narsa, turli xil faoliyat bilan shug'ullanar ekan, tashqi va
ichki to'siqlarni engib o'tishdir. Iroda (inglizcha iroda, iroda) - shaxsning
o'z maqsadlariga erishish uchun to'siqlarni (tashqi va ichki) engib o'tish
qobiliyati. Kuchli irodali harakat vazifalarni bajarishga xalaqit beradigan,
chalg'itadigan impulslar va istaklarni bostirishni o'z ichiga oladi.
An'anaviy psixologiya irodani tashqi omillarga bog'liq bo'lmagan holda
inson ichki faoliyatining manbai sifatida ko'rib chiqadi. Iroda,
shuningdek, shaxsning biror harakatni amalga oshirish yoki erkin shaxsiy
tanlov qilish uchun ichki qobiliyati sifatida ham tushuntiriladi. Inson
faqat o'zi bajarishga qaror qilgan harakatini, boshqalardan tiyilib, amalga
oshiradi. Ixtiyoriy harakatning asosiy belgisi ma'lum bir intellektual
rejaga muvofiqlikdir: bajarilayotgan narsa tasodifiy yoki vaziyatga

bog'liq emas. Iroda mazmunliligi bilan ajralib turadi - harakatlar ongli
darajada amalga oshiriladi. Ixtiyoriy qaror qabul qilish jarayonida odam
turli xil ichki motivlar kurashiga duch keladi va agar u o'z-o'zidan
bevosita vaziyatli ehtiyojlarni bostirishga qodir bo'lmasa, bu uning bir
lahzalik istaklar rahm-shafqatida ekanligini anglatadi. Ixtiyoriy harakatni
amalga oshirayotganda, odam qo'shimcha stimul bo'lib xizmat qiladigan
va vaziyatli impulslarga qarshi kurashishga yordam beradigan mumkin
bo'lgan ijobiy oqibatlarni aniq tushunadi. Irodaning rivojlanishi erta
bolalikdan boshlanadi (bola o'z harakatlarini boshqarishni, ba'zi
ob'ektlarga erishishni, o'sish jarayonida ijtimoiy normalar va xatti-
harakatlar qoidalarini qabul qilishni o'rganadi). O'rganish va rivojlanish
natijasida bolada yuqori aqliy funktsiyalar - ixtiyoriy diqqat, fikrlash,
xotira rivojlanadi.
1. Iroda tushunchasi.
2. Xulq-atvorni ixtiyoriy tartibga solish.
3. Inson irodasini, irodaviy sifatlarini rivojlantirish.
1. Har xil faoliyat turlarini amalga oshirar ekan, odam har doim ham
amalga oshirilmaydigan yoki juda aniq amalga oshirilmaydigan ba'zi
o'ziga xos motivlarni boshqaradi va tegishli harakatlar ong tomonidan
boshqarilmaydi. Bunda odamning qilmishi beixtiyor (qo‘rquv,
zavqlanish, hayrat va h.k.) deyishadi. Biroq, ko'p hollarda, insonning
harakatlari xabardorlik va nazoratga bo'ysunadi. Keyin ixtiyoriy
harakatlar, ya'ni iroda hosilalari haqida gapiriladi. Ba'zan, belgilangan
maqsadga erishish uchun odam hech qanday jiddiy harakatlar qilmaydi,
masalan, qiziqarli kitob o'qish. Agar ba'zi to'siqlar bartaraf etilsa,
harakatlar amalga oshirilsa, unda bunday harakatlar ixtiyoriydir.
Maqsadga erishish yo'lidagi to'siqlar tashqi (odamga bog'liq bo'lmagan
holda, masalan, avtobus buzilganligi sababli yig'ilishga kechikish) va
ichki (odamning xohishi va faolligiga qarab) bo'linadi. u kechikdi, chunki

u uxlab qoldi). iroda- bu insonning maqsadga erishish va ushbu maqsadga
erishish yo'lida turgan to'siq va qiyinchiliklarni engishda namoyon
bo'ladigan aqliy faoliyati. Qiyinchiliklarni engib o'tish, inson ixtiyoriy
harakatlarni amalga oshiradi, bu neyropsik kuchlanishda namoyon
bo'ladi, buning natijasida insonning ma'naviy va intellektual kuchlari
safarbar qilinadi.
Iroda ikki turdagi faoliyatda namoyon bo'ladi:
1) ijro etuvchi ixtiyoriy faoliyat (inson o'z oldida turgan vazifalarni
hal qilishda burch hissi va mas'uliyatni anglagan holda, boshqalarning
buyruqlarini ongli ravishda bajaradi);
2) mustaqil ixtiyoriy faoliyat (qarorlar mustaqil ravishda qabul
qilinadi, lekin bu mustaqillik faoliyatni amalga oshirishning turli
bosqichlarida o'zini namoyon qilishi mumkin). Demak, iroda faqat
insonga xosdir, u jamiyatning moddiy hayoti sharoitiga qarab
shakllanadi.
2. Ixtiyoriy harakatlar bo'lishi mumkin oddiy va murakkab. Oddiy
ixtiyoriy harakatlar faoliyat qanday amalga oshirilishining aniqligi va
ravshanligi bilan tavsiflanadi. Ushbu harakatning elementlari - maqsad,
motiv, amalga oshirish vositalari va usullari. Ushbu harakatning quyidagi
bosqichlari ta'kidlangan: 3) qaror qabul qilish; 4) qarorlarni bajarish,
maqsadga erishish. Oddiy harakat va murakkab harakat o'rtasidagi asosiy
farq turli xil motivlar (motivlar kurashi) o'rtasida kelishmovchilikning
yo'qligidadir. murakkab ixtiyoriy harakat amalga oshirishning quyidagi
bosqichlari mavjud:
1) maqsadni anglash, unga erishish istagi;
2) maqsadga erishish uchun mavjud imkoniyatlardan xabardorlik;
3) bu imkoniyatlarning mavjudligini tasdiqlovchi yoki inkor etuvchi
motivlarning paydo bo'lishi;
4) motivlar kurashi va eng muhimini tanlash;

5) qarorning bajarilishi.
Qarorni ijro etish bosqichi ikki shaklda namoyon bo'lishi mumkin:
1) harakat tashqi harakatlar yordamida amalga oshiriladi;
2) tashqi ko'rinishda, harakatlar amalga oshirilmaydi, odam ulardan
o'zini saqlaydi, masalan, spirtli ichimliklar ichishdan saqlaydi va hokazo.
Ixtiyoriy harakat maqsadga erishish samaradorligini o'z-o'zini baholash
bilan yakunlanadi. Shunday qilib, ixtiyoriy harakat bir qator ketma-ket
bosqichlarni o'z ichiga oladi.
3. Shaxs tuzilishida inson hayotida ahamiyati juda katta bo`lgan
irodaviy sifatlarni ajratib ko`rsatish mumkin. Keling, ulardan eng
muhimlarini ko'rib chiqaylik. Maqsadlilik insonning o'z xatti-
harakatlarini barqaror hayotiy maqsadga erishishga bo'ysundirish istagida
namoyon bo'ladi. Mustaqillik- Bu ularning xulq-atvorini o'z qarashlari va
e'tiqodlariga muvofiq qurishdir, lekin mustaqil odam har doim birovning
fikrini tinglashga qodir. Bu shaxsiyatning ijobiy xususiyati bo'lib, undan
salbiy tomonlarini ajratib ko'rsatish kerak: negativlik va taklifchanlik.
Negativizm- bu boshqa birovning fikriga zid bo'lgan xatti-harakatlar, agar
hech qanday maslahat, hatto oqilona maslahat ham e'tirof etilmaydi.
Taklif qilish- xulq-atvor boshqa odamlarning maslahatlariga muvofiq
qurilgan. Qat'iylik insonning adekvat qarorlarni tezda qabul qilish va
ularni o'z vaqtida amalga oshirish qobiliyatida namoyon bo'ladi.
Ko'pincha hal qiluvchi odamlar:
1) o'z biznesini yaxshi bilish;
2) o'z kuchiga va haqligiga ishonadi;
3) o'zini tuta oladigan va jasur.
Qat'iylik Bu insonning qiyinchilik va to'siqlarga qaramay,
belgilangan maqsadga erishish qobiliyatidir. Bundan ijobiy sifat inson
maqsadga erishishga harakat qilganda, hatto aql bovar qilmaydigan bo'lsa
ham, qaysarlik kabi salbiyni ajratib ko'rsatish kerak. O'jar odam, hatto

o'zining noto'g'ri ekanligini tushunsa ham, o'z fikrida turib olishda davom
etadi. Chidamlilik (xotirjamlik)- odamning kiruvchi narsalardan tiyilish
qobiliyati bu daqiqa harakatlar va hatto qiyin vaziyatlarda ham
xotirjamlikni yo'qotmaydi. Qarama-qarshi salbiy sifat impulsivlik bo'lib,
odam birinchi impulsda, oqibatlarini tahlil qilmasdan harakatni bajarishga
shoshiladi. Jasorat va jasorat insonning xavf-xatarlarga qaramay,
maqsadga erishish istagida namoyon bo'ladi. Qarama-qarshi sifat -
qo'rqoqlik. Intizom Insonning o'z xulq-atvorini ijtimoiy me'yorlarga
muvofiq qurish istagi. Keling, ixtiyoriy tartibga solishning rivojlanishi
qaysi yo'nalishlarda amalga oshirilishini ko'rib chiqaylik. 1. Ixtiyorsiz
psixik jarayonlarning ixtiyoriyga o`tishi.
2. O'z xatti-harakatlarini nazorat qilish qobiliyatini rivojlantirish.
3. Irodaviy sifatlarni shakllantirish.
4. Borgan sari uzoqroq maqsadlarga ongli ravishda amal qilish,
ularga erishish uzoq vaqt davomida sezilarli ixtiyoriy harakatlarni talab
qiladi. Xulq-atvorni ixtiyoriy tartibga solish intellektual va shaxsiy
rivojlanish darajasiga, ayniqsa motivatsion sohaning shakllanishiga qarab
takomillashtiriladi. Bolalarda irodaviy jarayonlarni shakllantirishda
alohida rol o'ynaydi va o'ynaydi o'quv faoliyati. Shunday qilib, ob'ektli
o'yinlar harakatlarning o'zboshimchaliklarini, syujet-rol - shaxsning
irodaviy fazilatlarini shakllantiradi, o'quv faoliyati kognitiv jarayonlarni
o'zboshimchalik bilan tartibga solishni rivojlantirishga yordam beradi.
Muayyan qoidalarga rioya qilish kattalarga bolada kuchli irodani
shakllantirishga yordam beradi.
1. Bolaga o'zi qila oladigan yoki o'rganishi mumkin bo'lgan
narsalarni qilmang, faqat faoliyatni amalga oshirish uchun shart-
sharoitlarni ta'minlang.
2. Erishilgan natijada quvonch hissini saqlang.

3. Farzandingizni oqilona qarorga olib boring, u uchun qaror qabul
qilmang.
4. Boladan nimani talab qilsangiz, o'zingizdan talab qiling.
5. Taqdim etilgan talablar asosli va amalga oshirilishi mumkin,
qasddan va kam sonli bo'lishi kerak.
6. Barcha ishlarni bajarishga qiziqishni talab qilmang, ba'zilari
avtomatik ravishda bajarilishi kerak. Shunday qilib, irodaviy fazilatlar
faoliyat jarayonida rivojlanadi, kattalarning shaxsiy namunasi juda
muhimdir.
I bob bo yicha xulosaʼ
Iroda - bu faoliyatni va uni amalga oshirish uchun zarur bo'lgan
ichki harakatlarni tanlash qobiliyati. Umuman olganda, irodaviy
jarayonlar uchta asosiy funktsiyani bajaradi: boshlash, barqarorlashtirish,

inhibe qilish. Har qanday inson faoliyati har doim o'ziga xos harakatlar
bilan birga keladi, ularni ikkita katta guruhga bo'lish mumkin: ixtiyoriy
va ixtiyorsiz. Irodaning tuzilishini quyidagi bosqichlar sifatida ifodalash
mumkin:
1) motivatsiya;
2) maqsadga erishish imkoniyatlaridan xabardorlik;
3) qaror qabul qilish;
4) ixtiyoriy harakat. Irodaning patologiyasi pastki va yuqoriga
bo'linadi.
Yuqori ixtiyoriy faoliyatning patologiyasi giperbuliyani o'z ichiga
oladi. Pastki irodaviy faoliyat patologiyasiga instinktlar asosida ularning
kuchayishi, zaiflashishi yoki buzilishi ko'rinishida shakllanadigan
harakatlarning patologiyasi kiradi. shaxsning o'zini o'zi boshqarish
qobiliyati (intilishlari, his-tuyg'ulari, ehtiroslari ustidan hokimiyat), tashqi
va ichki to'siqlar, ta'sir va ta'sirlarga qaramay, uning xatti-harakati va
faoliyatini ongli ravishda tartibga solish. Shaxsning asosiy irodaviy
fazilatlari: maqsadlilik, qat'iyatlilik, qat'iyatlilik, chidamlilik, o'zini tuta
bilish, intizomlilik, jasorat va jasorat.
II BOB. IRODA SIFATLAR VA ULARNING TUZILISHI.
2.1. Irodaviy sifatlar va ularning rivojlanishi
Shaxsning irodaviy sifatlari va ularning rivojlanishi
Inson irodasi ma'lum fazilatlar bilan tavsiflanadi. Avvalo, irodani
maqsadga erishish yo'lida yuzaga keladigan muhim qiyinchiliklarni
engishning umumlashtirilgan qobiliyati sifatida ajratish odatiy holdir.
Maqsadingizga erishish yo'lidagi to'siq qanchalik jiddiy bo'lsa, irodangiz
shunchalik kuchli bo'ladi. Aynan iroda kuchi bilan yengib o'tiladigan
to'siqlar irodaning namoyon bo'lishining ob'ektiv ko'rsatkichidir.

Iroda kuchining turli ko'rinishlari orasida shaxsning bunday
xususiyatlarini ajratib ko'rsatish odat tusiga kiradi: chidamlilik va o'zini
tuta bilish, ular kerak bo'lganda o'z his-tuyg'ularini tiya olish qobiliyatida
ifodalanadi; impulsiv va o'ylamasdan harakatlarning oldini olishda; o'zini
nazorat qilish va o'zini ko'zlangan harakatni bajarishga majburlash
qobiliyatida, shuningdek, o'zi xohlagan, lekin asossiz ravishda noto'g'ri
ko'rinadigan narsani qilishdan tiyilish.
Irodaning yana bir xususiyati maqsadlilikdir. Maqsadlilik deganda,
faoliyatning ma'lum bir natijasiga erishish uchun shaxsning ongli va faol
yo'nalishini tushunish odatiy holdir. Ko'pincha, ular maqsadlilik haqida
gapirganda, ular qat'iyatlilik kabi tushunchadan foydalanadilar. Bu
kontseptsiya maqsadlilik tushunchasi bilan deyarli bir xil bo'lib,
insonning eng qiyin sharoitlarda ham maqsadga erishish istagini
tavsiflaydi.
O'jarlikni qat'iyatlilikdan ajratish odat tusiga kiradi. Ko'pincha
o'jarlik salbiy sifat odam. O'jar odam, bu harakatning nomaqbulligiga
qaramay, har doim o'z-o'zidan turib olishga harakat qiladi. Qoidaga ko'ra,
o'jar odam o'z faoliyatida aqlning dalillari bilan emas, balki
muvaffaqiyatsiz bo'lishiga qaramay, shaxsiy istaklari bilan boshqariladi.
Darhaqiqat, o'jar odam o'z irodasini nazorat qilmaydi, chunki u o'zini va
nafsini qanday boshqarishni bilmaydi.
Irodaning muhim xususiyati tashabbuskorlikdir. Tashabbus - bu
insonda paydo bo'lgan g'oyalarni amalga oshirish uchun urinishlar qilish
qobiliyatidir. Ko'p odamlar uchun o'z inertsiyasini engish iroda
harakatining eng qiyin paytidir. Yangi g‘oyani amalga oshirish yo‘lida
birinchi ongli qadamni faqat mustaqil shaxsgina qo‘ya oladi. Mustaqillik
irodaga xos xususiyat bo`lib, tashabbuskorlik bilan bevosita bog`liqdir.
Mustaqillik ongli ravishda qaror qabul qilish qobiliyatida va maqsadga
erishishga to'sqinlik qiluvchi turli omillar ta'siriga berilmaslikda namoyon

bo'ladi. Mustaqil shaxs boshqa odamlarning maslahatlari va takliflarini
tanqidiy baholagan holda, o'z qarashlari va e'tiqodlari asosida harakat
qilish va shu bilan birga olingan maslahatlar asosida o'z harakatlariga
tuzatishlar kiritishga qodir.
Salbiylikni mustaqillikdan ajratish kerak. Negativizm boshqa
odamlarga qarama-qarshi harakat qilish, ularga qarama-qarshilik qilish
uchun asossiz, asossiz tendentsiyada namoyon bo'ladi, garchi oqilona
mulohazalar bunday harakatlar uchun asos bermasa ham. Negativizmni
ko'pchilik psixologlar o'z harakatlarini aql dalillariga, xulq-atvorning
ongli motivlariga bo'ysundira olmaslikda, o'z xohish-istaklariga qarshi
tura olmaslikda, bekorchilikka olib keladigan va hokazolarda ifodalangan
irodaning zaifligi sifatida baholaydilar. Ko'pincha bekorchilik. dangasalik
bilan bog'liq. Aynan dangasalik irodaning ijobiy sifatlariga ma'no
jihatdan qarama-qarshi bo'lgan sifatlarning har tomonlama
xarakteristikasi hisoblanadi.
Shuni ta'kidlash kerakki, inson tomonidan ko'rsatilgan tashabbus,
mustaqillikdan tashqari, har doim irodaning yana bir sifati - qat'iyat bilan
bog'liq. Qat'iylik motivlar kurashida, o'z vaqtida va tez qaror qabul
qilishda keraksiz ikkilanish va shubhalarning yo'qligidadir. Eng avvalo,
qat'iyatlilik dominant motivni tanlashda, shuningdek, maqsadga erishish
uchun adekvat vositalarni tanlashda namoyon bo'ladi. Qat'iylik amalga
oshirishda ham namoyon bo'ladi qaror. Hal qiluvchi odamlar harakatlar
va vositalarni tanlashdan harakatni amalga oshirishgacha tez va baquvvat
o'tishlari bilan ajralib turadi.
Qat'iylikdan, ijobiy irodaviy sifatdan, qaror qabul qilishda
shoshqaloqlik, harakatlarning o'ylamasligi bilan ajralib turadigan
impulsivlikni ajratish kerak. Impulsiv odam harakat qilishni boshlashdan
oldin o'ylamaydi, qilgan ishining oqibatlarini hisobga olmaydi, shuning
uchun u ko'pincha qilgan ishidan pushaymon bo'ladi. Bunday odamning

qaror qabul qilishdagi shoshqaloqligi, qoida tariqasida, uning
qat'iyatsizligi, u uchun qaror qabul qilish juda qiyin va og'riqli jarayon
ekanligi bilan izohlanadi, shuning uchun u imkon qadar tezroq undan
xalos bo'lishga intiladi. .
Shaxsning favqulodda muhim irodaviy sifati - bu shaxsning
harakatlarining ketma-ketligi. Harakatlar ketma-ketligi shuni
tavsiflaydiki, inson tomonidan amalga oshiriladigan barcha harakatlar
bitta rahbarlik tamoyilidan kelib chiqadi, unga odam ikkinchi va ikkinchi
darajali hamma narsani bo'ysundiradi. Harakatlar ketma-ketligi, o'z
navbatida, o'z-o'zini nazorat qilish va o'zini o'zi qadrlash bilan
chambarchas bog'liq.
Qabul qilingan harakatlar faqat shaxs o'z faoliyatini nazorat qilganda
amalga oshiriladi. Aks holda, bajarilgan harakatlar va odam intilayotgan
maqsad bir-biridan farq qiladi. Maqsadga erishish jarayonida o'z-o'zini
nazorat qilish etakchi motivlarning ikkinchi darajalilardan ustunligini
ta'minlaydi. O'z-o'zini nazorat qilish sifati, uning etarliligi ko'p jihatdan
shaxsning o'zini o'zi baholashiga bog'liq. Demak, o'zini past baholash
insonning o'ziga bo'lgan ishonchini yo'qotishiga olib kelishi mumkin.
Bunday holda, insonning maqsadga erishish istagi asta-sekin yo'qolishi
mumkin va rejalashtirilgan narsa hech qachon amalga oshmaydi. Ba'zan,
aksincha, inson o'zini va qobiliyatini ortiqcha baholaydi. Bunday holda,
maqsadga erishish yo'lida o'z harakatlarini muvofiqlashtirish va
moslashtirishga imkon bermaydigan ortiqcha o'zini o'zi qadrlash haqida
gapirish odatiy holdir. Natijada, rejalashtirilgan narsaga erishish
qobiliyati ancha qiyinlashadi va ko'pincha ilgari rejalashtirilgan narsa
amalda to'liq amalga oshirilmaydi.
Will, va boshqa ko'pchilik yuqori aqliy jarayonlar, insonning yosh
rivojlanishi davrida shakllanadi. Shunday qilib, yangi tug'ilgan bolada
refleksli harakatlar, shuningdek, ba'zi instinktiv harakatlar ustunlik qiladi.

Ixtiyoriy, ongli harakatlar ancha kech shakllana boshlaydi. Bundan
tashqari, bolaning birinchi istaklari katta beqarorlik bilan ajralib turadi.
Istaklar tezda bir-birini almashtiradi va ko'pincha noaniq bo'ladi. Faqat
hayotning to'rtinchi yilida istaklar ko'proq yoki kamroq barqaror bo'ladi.
Xuddi shu yoshda, motivlar kurashining paydo bo'lishi birinchi
navbatda bolalarda qayd etiladi. Misol uchun, ikki yoshli bolalar biroz
ikkilanishdan keyin bir nechta mumkin bo'lgan harakatlardan birini
tanlashi mumkin. Biroq, axloqiy tartibning motivlariga qarab tanlov
hayotning uchinchi yilining oxiridan oldin bolalar uchun mumkin bo'ladi.
Bu bola o'z xatti-harakatlarini allaqachon nazorat qila olgandagina sodir
bo'ladi. Bu, bir tomondan, yetarlicha talab qiladi yuqori daraja
rivojlanishi, ikkinchi tomondan, axloqiy munosabatlarning qandaydir
shakllanishi.
Inson xulq-atvorini ixtiyoriy tartibga solishning rivojlanishi bir
necha yo'nalishlarda amalga oshiriladi. Bu, bir tomondan, ixtiyoriy aqliy
jarayonlarning o'zboshimchalik bilan sodir bo'lishiga aylanishi, ikkinchi
tomondan, shaxsning xatti-harakatlarini nazorat qilishni o'zlashtirishi,
uchinchidan, shaxsning irodaviy fazilatlarini rivojlantirishdir. Bu
jarayonlarning barchasi ontogenetik jihatdan bola nutqni o'zlashtirgan va
undan aqliy va xatti-harakatlarning o'zini o'zi boshqarishning samarali
vositasi sifatida foydalanishni o'rgangan paytdan boshlab ontogenetik
tarzda boshlanadi.
Bolalarda xulq-atvorni ixtiyoriy tartibga solishni takomillashtirish
ularning umumiy intellektual rivojlanishi, motivatsion va shaxsiy aks
ettirishning paydo bo'lishi bilan bog'liq. Shuning uchun, bolaning
irodasini uning umumiyidan ajratilgan holda tarbiyalash psixologik
rivojlanish deyarli imkonsiz. Aks holda, iroda va qat'iyatlilik o'rniga,
shubhasiz, ijobiy va qimmatli shaxsiy fazilatlar sifatida, ularning

antipodlari paydo bo'lishi va o'z o'rniga ega bo'lishi mumkin: qaysarlik va
qattiqlik.
Yuqoridagi barcha sohalarda bolalarda irodani rivojlantirishda
o'yinlar alohida o'rin tutadi va o'yin faoliyatining har bir turi iroda
jarayonini takomillashtirishga o'ziga xos, o'ziga xos hissa qo'shadi.
Birinchi bo'lib paydo bo'ladigan konstruktiv ob'ektli o'yinlar yosh
rivojlanishi bola, harakatlarni o'zboshimchalik bilan tartibga solishning
jadal shakllanishiga hissa qo'shing.
"Iroda" tushunchasi psixiatriya, psixologiya, fiziologiya va falsafa
tomonidan qo'llaniladi. Shaxs darajasida iroda iroda, kuch, matonat,
chidamlilik kabi xususiyatlarda namoyon bo`ladi.Ularni shaxsning
birlamchi, asosiy, irodaviy sifatlari deb hisoblash mumkin. Bunday
fazilatlar xulq-atvorni belgilaydi, bu yuqorida tavsiflangan barcha
xususiyatlar bilan tavsiflanadi. Iroda o'zaro bog'liq bo'lgan ikkita
funktsiyani - rag'batlantiruvchi va tormozlovchi funktsiyalarning
bajarilishini ta'minlaydi va ularda o'zini namoyon qiladi. Iroda deganda
shaxsning faolligiga sabab bo`ladigan va uni yo`naltirilgan harakatga
uyg`otuvchi murakkab psixik jarayon tushuniladi.
Insonda irodaning rivojlanishi quyidagi harakatlar bilan bog'liq:
1. ixtiyorsiz psixik jarayonlarni ixtiyoriy jarayonlarga aylantirish;
2. shaxs tomonidan o'z xatti-harakatlari ustidan nazoratni olish;
3. shaxsning irodaviy fazilatlarini rivojlantirish;
4. shuningdek, inson ongli ravishda o'z oldiga tobora qiyinroq
vazifalarni qo'yishi va uzoq vaqt davomida sezilarli ixtiyoriy sa'y-
harakatlarni talab qiladigan ko'proq va uzoqroq maqsadlarga intilishi
bilan.
Iroda - bu insonning to'siqlarni engib o'tish, maqsadga erishish
qobiliyatidir. Xususan, u xarakter, maqsadlilik, qat'iyatlilik, qat'iyatlilik,
jasorat kabi fazilatlarda namoyon bo'ladi. Ushbu xarakter xususiyatlari

ijtimoiy foydali va jamiyatga zid maqsadlarga erishishga yordam berishi
mumkin.
2.2. Irodaviy harakatlarning tuzilishi .
Irodaning vazifasi - xatti-harakatlarimizni nazorat qilish,
faoliyatimizni ongli ravishda o'z-o'zini tartibga solish, ayniqsa normal
hayotga to'siqlar mavjud bo'lgan hollarda.
Irodaviy harakatning psixologik tuzilishi
Har qanday inson faoliyati doimo ikkita katta guruhga bo'linadigan
aniq harakatlar bilan birga keladi: ixtiyoriy va ixtiyorsiz. Ixtiyoriy
harakatlarning asosiy farqi shundaki, ular ong nazorati ostida amalga
oshiriladi va shaxsdan ongli ravishda belgilangan maqsadga erishishga
qaratilgan muayyan harakatlarni talab qiladi. Masalan, qo‘liga bir stakan
suv olib zo‘rg‘a olib, og‘ziga olib, uni egib, og‘zi bilan harakat qiladigan,
ya’ni bir maqsad bilan birlashgan bir qancha harakatlarni bajaradigan
bemorni tasavvur qiling-a. tashnalik. Xulq-atvorni tartibga solishga
qaratilgan ongning harakatlari tufayli barcha individual harakatlar bir
butunga birlashadi va odam suv ichadi. Bu harakat ko'pincha iroda bilan
ixtiyoriy tartibga solish deb ataladi.
Irodaning asosiy vazifasi hayotning qiyin sharoitlarida faoliyatni
ongli ravishda tartibga solishdir. Bu tartibga solish qo'zg'alish va
inhibisyon jarayonlarining o'zaro ta'siriga asoslanadi asab tizimi. Shunga
ko'ra, yuqoridagi umumiy funktsiyaning spetsifikatsiyasi sifatida yana
ikkita funktsiyani ajratib ko'rsatish odatiy holdir - faollashtiruvchi va
inhibitiv.
Shuni ta'kidlash kerakki, to'siqni engib o'tishga qaratilgan har bir
harakat ixtiyoriy emas. Masalan, itdan qochgan odam juda qiyin
to'siqlarni engib o'tishi va hatto baland daraxtga chiqishi mumkin, ammo
bu harakatlar ixtiyoriy emas, chunki ular birinchi navbatda tashqi
sabablar insonning ichki munosabatlaridan ko'ra. Shunday qilib,

to'siqlarni engib o'tishga qaratilgan ixtiyoriy harakatlarning eng muhim
xususiyati - bu kurashish kerak bo'lgan maqsadning ahamiyatini anglash,
unga erishish zarurligini anglash. Inson uchun maqsad qanchalik muhim
bo'lsa, u shunchalik ko'p to'siqlarni engadi. Shuning uchun ixtiyoriy
harakatlar nafaqat murakkablik darajasi, balki xabardorlik darajasi bilan
ham farq qilishi mumkin.
Odatda biz boshqa harakatlarni nima uchun qilayotganimizni
ko'proq yoki kamroq aniq bilamiz, biz erishishga intilayotgan maqsadni
bilamiz. Inson nima qilayotganidan xabardor bo‘lib, lekin nima uchun
qilayotganini tushuntira olmaydigan holatlar ham bo‘ladi. Ko'pincha bu
odamni kuchli his-tuyg'ularga duchor qilganda, hissiy qo'zg'alishni
boshdan kechirganda sodir bo'ladi. Bunday harakatlar impulsiv deyiladi.
Bunday harakatlardan xabardorlik darajasi sezilarli darajada kamayadi.
Shoshilinch harakatlar qilgan odam ko'pincha qilgan ishidan tavba qiladi.
Ammo zamonning irodasi shundan iboratki, inson affektiv portlashlar
paytida o'zini toshma harakatlar qilishdan tiya oladi. Shuning uchun iroda
bilan bog'liqdir aqliy faoliyat va his-tuyg'ular.

II bob bo yichaʼ
Shuni ta'kidlash kerakki, inson tomonidan ko'rsatilgan tashabbus,
mustaqillikdan tashqari, har doim irodaning yana bir sifati - qat'iyat bilan
bog'liq. Qat'iylik motivlar kurashida, o'z vaqtida va tez qaror qabul
qilishda keraksiz ikkilanish va shubhalarning yo'qligidadir. Eng avvalo,
qat'iyatlilik dominant motivni tanlashda, shuningdek, maqsadga erishish
uchun adekvat vositalarni tanlashda namoyon bo'ladi. Qat'iylik amalga
oshirishda ham namoyon bo'ladi qaror. Hal qiluvchi odamlar harakatlar
va vositalarni tanlashdan harakatni amalga oshirishgacha tez va baquvvat
o'tishlari bilan ajralib turadi.
Qat'iylikdan, ijobiy irodaviy sifatdan, qaror qabul qilishda
shoshqaloqlik, harakatlarning o'ylamasligi bilan ajralib turadigan
impulsivlikni ajratish kerak. Impulsiv odam harakat qilishni boshlashdan
oldin o'ylamaydi, qilgan ishining oqibatlarini hisobga olmaydi, shuning
uchun u ko'pincha qilgan ishidan pushaymon bo'ladi. Bunday odamning
qaror qabul qilishdagi shoshqaloqligi, qoida tariqasida, uning
qat'iyatsizligi, u uchun qaror qabul qilish juda qiyin va og'riqli jarayon
ekanligi bilan izohlanadi, shuning uchun u imkon qadar tezroq undan
xalos bo'lishga intiladi. .

Xulosa va tavsiyalar .
Har qanday inson faoliyati doimo ikkita katta guruhga bo'linadigan
aniq harakatlar bilan birga keladi: ixtiyoriy va ixtiyorsiz. Ixtiyoriy
harakatlarning asosiy farqi shundaki, ular ong nazorati ostida amalga
oshiriladi va shaxsdan ongli ravishda belgilangan maqsadga erishishga
qaratilgan muayyan harakatlarni talab qiladi. Masalan, qo‘liga bir stakan
suv olib zo‘rg‘a olib, og‘ziga olib, uni egib, og‘zi bilan harakat qiladigan,
ya’ni bir maqsad bilan birlashgan bir qancha harakatlarni bajaradigan
bemorni tasavvur qiling-a. tashnalik. Xulq-atvorni tartibga solishga
qaratilgan ongning harakatlari tufayli barcha individual harakatlar bir
butunga birlashadi va odam suv ichadi. Bu harakat ko'pincha iroda bilan
ixtiyoriy tartibga solish deb ataladi.
Irodaning asosiy vazifasi hayotning qiyin sharoitlarida faoliyatni
ongli ravishda tartibga solishdir. Bu tartibga solish qo'zg'alish va
inhibisyon jarayonlarining o'zaro ta'siriga asoslanadi asab tizimi. Shunga
ko'ra, yuqoridagi umumiy funktsiyaning spetsifikatsiyasi sifatida yana
ikkita funktsiyani ajratib ko'rsatish odatiy holdir.
Yuqoridagi barcha sohalarda bolalarda irodani rivojlantirishda
o'yinlar alohida o'rin tutadi va o'yin faoliyatining har bir turi iroda
jarayonini takomillashtirishga o'ziga xos, o'ziga xos hissa qo'shadi.
Birinchi bo'lib paydo bo'ladigan konstruktiv ob'ektli o'yinlar yosh
rivojlanishi bola, harakatlarni o'zboshimchalik bilan tartibga solishning
jadal shakllanishiga hissa qo'shing.
"Iroda" tushunchasi psixiatriya, psixologiya, fiziologiya va falsafa
tomonidan qo'llaniladi. Shaxs darajasida iroda iroda, kuch, matonat,
chidamlilik kabi xususiyatlarda namoyon bo`ladi.Ularni shaxsning
birlamchi, asosiy, irodaviy sifatlari deb hisoblash mumkin. Bunday
fazilatlar xulq-atvorni belgilaydi, bu yuqorida tavsiflangan barcha
xususiyatlar bilan tavsiflanadi. Iroda o'zaro bog'liq bo'lgan ikkita

funktsiyani - rag'batlantiruvchi va tormozlovchi funktsiyalarning
bajarilishini ta'minlaydi va ularda o'zini namoyon qiladi. Iroda deganda
shaxsning faolligiga sabab bo`ladigan va uni yo`naltirilgan harakatga
uyg`otuvchi murakkab psixik jarayon tushuniladi.
FOYDALANILGAN ADABIYOTLAR :
1. V.Karimova Psixologiya darslik Toshkent 2014
2. V.Karimova Psixologiya o'quv qo'llanma. Toshkent
3. Nurbek, A. (2021). Management Psychology Leader and Its
Characteristics. IJTIMOIY FANLARDA INNOVASIYA ONLAYN
ILMIY JURNALI, 1(1), 13-16.
4. Nurbek, A. (2021). Psixologik Salomatlik Va Uning Mohiyati.
BARQARORLIK VA YETAKCHI TADQIQOTLAR ONLAYN ILMIY
JURNALI, 1(6), 666-669.
5. Alijonov, N. (2022). IMPLEMENTING THE
PSYCHOLOGICAL HEALTH OF LEADERS IN THE FIELD OF

EDUCATION. Galaxy International Interdisciplinary Research Journal,
10(5), 631-634.
6. N. Alijonov // SOCIO-PSYCHOLOGICAL FACTORS OF
LEADERSHIP ACTIVITY// RESEARCH FOCUS . VOLUME 1 |
ISSUE 4 | 2022. 241-246
7. Alijonov Nurbek, Saidova Nafisa Nematovna
//MAKTABGACHA YOSH DAVRIDA SENSOR TARAQQIYOT
MUAMMOSI// Uzbek Scholar Journal. Volume-04, May, 2022. 147-152.
8. Alijonov N. //RAHBAR FAOLIYATI SAMARADORLIGIDA
PSIXOLOGIK SALOMATLIKNING O'RNI// "Мировая наука" №3(60)
2022. 3-10.
9. Nurbek, A. (2023). SOCIAL PSYCHOLOGY OF ALTURISM
AND ALTHURISTIC BEHAVIOR. American Journal of
Interdisciplinary Research and Development, 16, 134-137.
10. ALIJONOV Nurbek // ALTURIZMNING IJTIMOIY
PSIXOLOGIYASI VA ALTURISTIK XULQ-ATVOR// JOURNAL OF
PEDAGOGICAL AND PSYCHOLOGICAL STUDIES. VolumeI, Issue
5. May 2023. 71-74.
11. Nurbek, A. (2021, December). The Combination of Social
Relationships and Psychological Health. In Conference Zone (pp. 268-
270).
12. R.Nuriddinov, D.Mo'minov, & A.Ostanaqulov. (2023).
BO'LAJAK PEDAGOGLAR RUHIY SALOMATLIGINI
TAMINLASHNING IJTIMOIYPSIXOLOGIK OMILLARI. Scientific
Impulse, 1(10), 612–617.
13. D.Mo'minov, R.Nuriddinov, & A.Ostanaqulov. (2023). BADIY
ASARLARDA PSIXOLOGIK MANIPULYATSIYANING O RNI VAʻ
AHAMIYATI (LEV TOLSTOYNING “TIRILISH” ASARI
MISOLIDA). Scientific Impulse, 1(10), 618–624.

14. NURIDDINOV, R. (2023). BO'LAJAK O'QITUVCHILAR
RUHIY SALOMATLIGINING IJTIMOIY-PSIXOLOGIK OMILLARI.
Journal of Pedagogical and Psychological Studies, 1(4), 59–62.
15. Nuriddinov Rasuljon Samitjon o'g'li//BO'LAJAK
O'QITUVCHILAR RUHIY SALOMATLIGI IJTIMOIY-PSIXOLOGIK
OMILLARINING O'RGANILISHI// Multidisciplinary Scientific Journal.
2 (7), 2023. 311-315.
16. Джалолова, М. А. (2022). СЕНСОРНОЕ РАЗВИТИЕ И
ОБУЧЕНИЕ У ДЕТЕЙ ДОШКОЛЬНОГО ВОЗРАСТА: Джалолова
Мохинур Абдусатторовна, Нуриддинов Расулжон Самиджонович
Преподаватели кафедры психологии Ферганского государственного
университета. Образование и инновационные исследования
международный научно-методический журнал, (11), 363-369.
17. Nuriddinov Rasuljon Samidjon o ' g ' li // OLIY O ' QUV YURTI
TALABALARIDA O ' QUV MOTIV VA MOTIVATSIYALARINI
NOMOYON BO ' LISHINING PSIXOLOGIK XUSUSIYATLARI //
Uzbek Scholar Journal . Volume -06, July , 2022. 1-5 pages .
18. Усмонов Шерзод Ахмаджонович, Закирова Мухаббат
Сабировна, Нуриддинов Расулжон Самитжон ўғли //ИЛК
ЎСПИРИНЛИК ДАВРИДА АҚЛИЙ ҚОБИЛИЯТЛАРНИНГ
ЭМПИРИК ТАҲЛИЛИ// СОВРЕМЕННОЕ ОБРАЗОВАНИЕ
(УЗБЕКИСТАН). № 9 (106), 2021. 12-16 стр.
19. НУРИДДИНОВ Р.С. // INFORMATION AS A SOCIAL -
PSYCHOLOGICAL PROBLEM // ПСИХОЛОГИЧЕСКОЕ ЗДОРОВЬЕ
НАСЕЛЕНИЯ КАК ВАЖНЫЙ ФАКТОР ОБЕСПЕЧЕНИЯ
ПРОЦВЕТАНИЯ ОБЩЕСТВА. Екатеринбург-Фергана, 20 мая 2020
года. 380-382 стр.
20. Samitjonovich, Nuriddinov Rasuljon //SOCIO-
PSYCHOLOGICAL ASPECTS OF THE USE OF MODERN

INFORMATION TECHNOLOGIES IN THE DAILY LIFE OF
CHILDREN// INTERNATIONAL JOURNAL OF DISCOURSE ON
INNOVATION, INTEGRATION AND EDUCATION. 1 (2020). 65-67
pages.
21. Rakhmatdjonov Shokhjahon Dilshodbek o'g'l //THE ROLE OF
PHYSICAL CULTURE IN PROVIDING THE PSYCHOLOGICAL
HEALTH OF THE ATHLETE// INNOVATIVE DEVELOPMENTS
AND RESEARCH IN EDUCATION. International scientific online
conference. Canada. Part 2, 23.01.2022. 1-3
22. Raxmatjonov Shoxjahon Dilshodbek o'g'li //SPORTCHI
PSIXOLOGIK SALOMATLIGIGA TA'SIR ETUVCHI OMILLAR//
GALAXY INTERNATIONAL INTERDISCIPLINARY RESEARCH
JOURNAL (GIIRJ). Vol. 10, Issue 11, Nov.(2022). 117-121 pages.
23. QURBONOVA Saida Miralimjanovna, RAXMATJONOV
Shoxjahon Dilshodbek o'g'li //MAMLAKATIMIZ PSIXOLOGLARI
ISHLARIDA SHAXSLARARO MUNOSABATDA MUOMALA
MUAMMOSINING TALQINI// Journal of Pedagogical and
Psychological Studies. Vol. 1. № 5, (2023). 99-103 pages.
24. Raxmatjonov Shoxjahon Dilshodbeko'g'li //SPEECH ISSUES
IN PSYCHOLINGUISTICS// IQRO JURNALI № 2. 04.2023. 503-511
betlar.
25. Raxmatjonov Shoxjahon Dilshodbek o'g'li, Vosiljonov Azizbek
Boxodirjon o'g'li //XORIJ PSIXOLOGLARINING ISHLARIDA
SHAXSNING TADQIQ ETILISHI// INNOVATIVE DEVELOPMENTS
AND RESEARCH IN EDUCATION. Vol. 1. № 12, 2022. 39-47 pages.
26. Raxmatjonov Shoxjahon Dilshodbek o'g'li //TALABALARDA
TOLERANTLIKNI RIVOJLANTIRISH – IJTIMOIY PSIXOLOGIK
MUAMMO SIFATIDA// International Journal of Economy and
Innovation. Volume: 30. 2022. 66-70 pages.

27. Rakhmatdjonov Shokhjahon Dilshodbek o'g'li
//PSYCHOLOGICAL ASPECTS OF THE SPORTSMAN
PERSONALITY DURING COMPETITIONS// IJTIMOIY FANLARDA
INNOVASIYA ONLAYN ILMIY JURNALI. Vol. 2 No. 11 (2022). 215-
221 betlar.
28. Raxmatjonov Shoxjahon Dilshodbek o'g'li //Motiv Va
Motivatsiya Muammosining Jahon Va Mahalliy Psixologlar Tomonidan
Tadqiq Etilganligi// American Journal of Social and Humanitarian
Research, Vol. 3 No. 11 (2022). 256-259 pages.
29. Raxmatjonov Shoxjahon Dilshodbek o'g'li //TOLERANTLIK
SHAKLLANAYOTGAN SHAXS MODELINING TAVSIFI//
International scientific journal «MODERN SCIENCE АND
RESEARCH». VOLUME 2 / ISSUE 5 /2023. 761-764 pages.
30. Raxmatjonov Shoxjahon Dilshodbek o'g'li. (2023).
PSIXOLOGIYADA MOTIVATSIYA TURLARI, NAZARIYALARI
VA TAHLILI. Научный Импульс, 1(10), 665-670.

Kirish.

I BOB. IRODA HAQIDA UMUMIY MALUMOT VA UNI PSIXOLOGIYADA OʼRGANILISHI.

1.1. Psixologiyada iroda tushunchasi.

1.2. Iroda va uning turlari.

I bob boʼyicha xulosa.

II BOB. IRODA SIFATLAR VA ULARNING TUZILISHI.

2.1. Irodaviy sifatlar va ularning rivojlanishi

2.2. Irodaviy harakatlarning tuzilishi

II bob boʼyicha xulosa.

Купить