Информация о документе

Цена 40000UZS
Размер 197.2KB
Покупки 0
Дата загрузки 31 Октябрь 2026
Расширение docx
Раздел Курсовые работы
Предмет Психология

Продавец

DocX Seller

Дата регистрации 31 Октябрь 2026

0 Продаж

Irodani amaliy jihatdan o‘rganish

Купить
1« IRODANI AMALIY JIHATDAN O‘RGANISH » mavzusida tayyorlagan KURS ISHI 20Mundarija Kirish.....................................................................................................…2 I. Bob. Irodaviy jarayonlarni tadqiq etishning nazariy asoslari.........3 1.1 Iroda tushunchasi va uning psixologik moxiyati …………………3 1.2 Iroda jarayonining tarkibiy qismlari va bosqichlari ……………...5 1.3 Irodaviy sifatlar va ularning shaxs rivojlanishidagi o‘rni ………10 I.Bob bo‘yicha xulosa ………………………………………………15 II. Bob. Irodani amaliy jihatdan o‘rganish texnologiyalari………..16 2.1 Iroda bo‘yicha o‘tkazilgan metodika tavsifi ……………………17 2.2 Metodika bo‘yicha natijalar taxlili ……………………………..19 II. Bob bo‘yicha xulosa …………………………………………….20 Umumiy xulosa …………………… . …………………………………...23 Foydalanilgan adabiyotlar : …………………………………………..27 Ilova……………………………………………………………………31 3Kirish Mavzuning dolzarbligi. Hozirgi globallashuv, axborot oqimining keskin ortishi hamda ijtimoiy-iqtisodiy munosabatlarning murakkablashuvi sharoitida shaxsning ichki psixologik resurslarini chuqur o‘rganish muhim ilmiy-amaliy ahamiyat kasb etmoqda. Ana shunday muhim psixologik omillardan biri iroda hisoblanadi. Iroda insonning ongli ravishda maqsad belgilashi, yuzaga kelgan qiyinchiliklarni yenga olishi, o‘z xatti-harakatlarini boshqarishi hamda faoliyatini izchil tashkil etishida namoyon bo‘ladigan murakkab psixik jarayondir. Bugungi kunda oliy ta’lim tizimida tahsil olayotgan talabalardan nafaqat nazariy bilim, balki mustaqil fikrlash, mas’uliyatlilik, qat’iyatlilik, stressli vaziyatlarda to‘g‘ri qaror qabul qilish, o‘zini boshqarish kabi irodaviy sifatlar ham talab etilmoqda. Mazkur mavzuning dolzarbligi yana shundaki, iroda shaxsning akademik muvaffaqiyati, kasbiy shakllanishi va kelajakdagi samarali faoliyatini belgilovchi asosiy psixologik determinantlardan biridir. Shu bois “Irodani amaliy jihatdan o‘rganish” mavzusi zamonaviy psixologiya fanida ilmiy va amaliy jihatdan muhim ahamiyatga ega. Kurs ishining maqsadi. Mazkur kurs ishida iroda tushunchasining ilmiy- nazariy mazmunini yoritish, talabalarda namoyon bo‘ladigan irodaviy sifatlarning o‘ziga xos jihatlarini aniqlash, iroda darajasini o‘rganishga qaratilgan psixodiagnostik metodlarni tanlash va qo‘llash, tadqiqot natijalarini psixologik jihatdan tahlil qilish hamda talabalarda irodaviy sifatlarni rivojlantirish bo‘yicha ilmiy-amaliy tavsiyalar ishlab chiqish vazifa etib belgilandi. Kurs ishining predmeti. Talaba yoshlar shaxsida irodaning namoyon bo‘lish xususiyatlari, irodaviy sifatlarning shakllanish darajasi hamda ularni rivojlantirishning psixologik omillari. Kurs ishining obyekti. O‘zbekiston Milliy universiteti, Ijtimoiy fanlar fakulteti kurslar aro talabalari. 4I. Bob. IRODAVIY JARAYONLARNI TADQIQ ETISHNING NAZARIY ASOSLARI 1.1 Iroda tushunchasi va uning psixologik moxiyati Psixologiya fanida iroda shaxsning ongli ravishda maqsad sari yo‘naltirilgan faoliyatini tashkil etuvchi, ichki va tashqi qiyinchiliklarni yengishga xizmat qiluvchi murakkab psixik jarayon sifatida talqin etiladi. Inson hayot faoliyatida yuzaga keladigan turli to‘siqlar, qarama-qarshiliklar, tanlov vaziyatlari hamda mas’uliyat talab qiluvchi holatlarda iroda alohida ahamiyat kasb etadi. Chunki aynan iroda tufayli inson o‘z oldiga qo‘ygan maqsadidan chekinmaydi, harakatini tartibga soladi, his-tuyg‘ularini nazorat qiladi va faoliyat natijasiga erishishga intiladi. Shu jihatdan iroda shaxs faolligining muhim psixologik mexanizmlaridan biri hisoblanadi. Ilmiy adabiyotlarda iroda tushunchasi ko‘pincha “ongli boshqaruv”, “maqsadga yo‘naltirilgan faollik”, “qarorni amalga oshirish qobiliyati” kabi mazmunlarda izohlanadi. Iroda insonning oddiy istak yoki xohishidan farqli ravishda, ma’lum maqsadni anglash, unga erishish yo‘lida reja tuzish, zarur vositalarni tanlash va amaliy harakatni boshqarish bilan tavsiflanadi. Demak, iroda faqat niyat emas, balki niyatni real harakatga aylantiruvchi psixologik kuchdir. Irodaning psixologik mohiyati shundaki, u shaxsning bilish jarayonlari, emotsional holatlari va motivatsion tizimi bilan uzviy bog‘liq holda namoyon bo‘ladi. Inson biror maqsadni belgilashi uchun avvalo uni anglaydi, vaziyatni baholaydi, natijani oldindan tasavvur qiladi. Keyinchalik ushbu maqsadga erishishga undovchi motivlar shakllanadi. Biroq faqat motivning mavjudligi yetarli emas. Uni amalga oshirish uchun qat’iyat, sabr, intizom, mustaqillik, tashabbuskorlik kabi irodaviy sifatlar talab etiladi. Shuning uchun iroda shaxs psixikasining integrativ, ya’ni birlashtiruvchi hodisasi sifatida qaraladi.Iroda jarayoni odatda bir necha bosqichlarda kechadi. Birinchi bosqich - ehtiyojning paydo bo‘lishi va maqsadni anglash bosqichidir. Ikkinchi bosqich – turli 5imkoniyatlar orasidan tanlov qilish, qaror qabul qilish bosqichi sanaladi. Uchinchi bosqich – qabul qilingan qarorni ijro etish, ya’ni amaliy harakatlarni tashkil etish bosqichidir. To‘rtinchi bosqich esa natijani nazorat qilish va baholashdan iborat. Mazkur bosqichlarning har biri insondan ma’lum darajadagi ruhiy zo‘riqish va ichki intizomni talab qiladi. Irodaning shakllanishida ijtimoiy muhit, tarbiya, ta’lim jarayoni va shaxsiy tajriba muhim o‘rin tutadi. Inson tug‘ma holda tayyor iroda egasi bo‘lib dunyoga kelmaydi. Irodaviy sifatlar faoliyat jarayonida, qiyinchiliklarni yengish tajribasida, mustaqil qaror qabul qilish vaziyatlarida bosqichma- bosqich rivojlanadi. Ayniqsa, yoshlik va talabalik davrida iroda faol shakllanadi. Chunki bu davrda shaxs oldida mustaqil hayotga tayyorgarlik, kasb tanlash, bilim olish, ijtimoiy munosabatlarni yo‘lga qo‘yish kabi murakkab vazifalar turadi. Psixologik nuqtayi nazardan irodaning asosiy belgilariga ongli maqsadga yo‘nalganlik, ichki va tashqi to‘siqlarni yenga olish, xulq-atvorni boshqarish, mas’uliyatni his qilish hamda faoliyat natijasiga intilish kiradi. Irodasi rivojlangan shaxs odatda qat’iyatli, o‘zini boshqara oladigan, mas’uliyatli, bardoshli va tashabbuskor bo‘ladi. Aksincha, iroda sust rivojlangan shaxslarda ikkilanish, qat’iyatsizlik, ishni oxiriga yetkazmaslik, tashqi ta’sirlarga tez berilish holatlari kuzatiladi. Zamonaviy psixologiyada iroda muammosi o‘z-o‘zini boshqarish, self- regulation, stressga chidamlilik, motivatsiya va muvaffaqiyat psixologiyasi bilan chambarchas bog‘liq holda o‘rganilmoqda. Ayniqsa, ta’lim jarayonida talabalarning akademik natijalari, mustaqil ta’limga munosabati, vaqtni to‘g‘ri taqsimlay olishi va maqsad sari intilishi ko‘p jihatdan iroda darajasiga bog‘liq ekanligi ilmiy tadqiqotlarda ta’kidlanadi. Shu bois iroda masalasi nafaqat nazariy, balki amaliy psixologiya uchun ham muhim tadqiqot obyektlaridan biri hisoblanadi. 1 1 G‘oziev E.G‘. Umumiy psixologiya. – Toshkent: O‘zbekiston faylasuflari milliy jamiyati nashriyoti, 2010. – 540 bet. 6Irodani psixologiyada umumiy ma’noda insonning ongli ravishda o‘z- o‘zini boshqarish qobiliyati deb qaraladi. Iroda harakatlarni amalga oshirish uchun ham, ulardan voz kechish uchun ham zarurdir. Irodaning asosiy elementi ongli ravishda qaror qabul qilish aktidir. Irodaviy soha ekzistensial psixologiyadagi erkinlik tushunchasiga yaqin bo‘lib, unda ongli qaror qabul qilayotgan inson mavjud vaziyatdan uzilib, o‘ziga bo‘lgan munosabatiga, qadriyatlariga murojaat qilishga yoki taxmin qilinayotgan harakatlarning oqibatlarini modellashtirish uchun tasavvur va mantiqdan foydalanishga majbur bo‘ladi. S. L. Rubinshteyn irodani "anglangan maqsad va unga motiv sifatida munosabat bilan boshqariladigan harakatlar" deb ta’riflaydi. Bu ta’rif iroda tushunchasini xohish va motivatsiyadan aniq ajratib, maqsadni anglashni ajratib ko‘rsatadi. Motiv va maqsad o‘rtasidagi munosabat muhimdir, bunda, agar ular mos kelsa, hech bo‘lmaganda subyekt ongida, iroda uning faoliyatini to‘liq nazorat qiladi va o‘z-o‘zidan emas, balki ongli xarakterga ega bo‘ladi. 1.2 Iroda jarayonining tarkibiy qismlari va bosqichlari Iroda jarayoni avvalo ehtiyojlarning paydo bo‘lishi bilan boshlanadi. Ehtiyoj bu insonda nimagadir bo‘lgan ichki zarurat bo‘lib u faoliyatni yuzaga keltiradi. Ehtiyojlar asosida motivlar shakllanadi. Motiv insonni harakatga undovchi ichki kuch hisoblanadi. Ko‘pincha insonda bir vaqtning o‘zida bir nechta motivlar mavjud bo‘ladi va ular o‘zaro raqobatga kirishadi. Bu jarayon motivlar kurashi deb ataladi. Motivlar kurashi irodaning eng muhim va murakkab bosqichlaridan biri bo‘lib unda inson turli variantlar orasidan tanlov qiladi. Masalan inson dam olishni yoki ishlashni tez foydani yoki uzoq muddatli natijani tanlash oldida turadi. Aynan shu ichki ziddiyatni yengib o‘tish irodaning kuchini namoyon qiladi Motivlar kurashidan so‘ng inson maqsadni aniqlaydi. Maqsad bu ongda oldindan tasavvur qilingan natija bo‘lib u faoliyatni aniq yo‘nalishga soladi. 7Maqsad qanchalik aniq va muhim bo‘lsa iroda ham shunchalik kuchli namoyon bo‘ladi. Shundan keyin rejalashtirish jarayoni boshlanadi. Rejalashtirishda inson maqsadga qanday erishishni qanday vositalardan foydalanishni va harakatlar ketma ketligini belgilaydi. Bu bosqich irodaning ongli va tizimli xarakterini ko‘rsatadi. Keyingi bosqich qaror qabul qilishdir. Bu bosqichda inson barcha variantlarni tahlil qilib yakuniy tanlov qiladi. Qaror qabul qilish ichki kurashning yakuni hisoblanadi va u irodaning markaziy elementi sifatida qaraladi. Qaror qabul qilingandan so‘ng uni amalga oshirish bosqichi boshlanadi. Bu bosqich irodaviy harakat deb ataladi va u eng katta kuch va sabr talab qiladi. Chunki aynan shu jarayonda inson turli to‘siqlar qiyinchiliklar va chalg‘ituvchi omillar bilan to‘qnashadi. Iroda insonni shu to‘siqlarni yengishga o‘zini majburlashga va faoliyatni davom ettirishga undaydi. Iroda jarayonida o‘z o‘zini nazorat qilish ham muhim o‘rin tutadi. Inson harakat davomida o‘zini kuzatadi xatolarni tuzatadi va rejadan chiqmaslikka harakat qiladi. Bu jarayon o‘zini boshqarish deb ataladi. Shuningdek iroda diqqatni boshqarish impulslarni jilovlash va ortiqcha ta’sirlardan himoyalanish imkonini beradi. Yakunda inson o‘z faoliyatining natijasini baholaydi va xulosa chiqaradi. Natijani baholash keyingi faoliyat uchun tajriba hosil qiladi va irodaning rivojlanishiga xizmat qiladi. Iroda jarayonining tarkibiy qismlari va bosqichlari ko‘plab olimlar tomonidan o‘rganilgan va turlicha izohlangan. Masalan, Sergey Rubinshteyn iroda jarayonini faoliyat bilan uzviy bog‘lab uni ongli harakatning ajralmas qismi sifatida tushuntirgan. Unga ko‘ra iroda ichki boshqaruv mexanizmi bo‘lib motivlar kurashi va qaror qabul qilish jarayonida namoyon bo‘ladi. Aleksey Leontyev esa faoliyat nazariyasini rivojlantirib iroda harakat darajasida yuzaga chiqishini ta’kidlagan. U motiv va maqsadni farqlab motiv 8nima uchun harakat qilinayotganini maqsad esa nima qilish kerakligini bildiradi deb tushuntirgan. Lev Vygotskiy irodaning ijtimoiy tabiatini asoslab bergan. Uning fikricha iroda tug‘ma emas, balki ijtimoiy muhit ta’sirida shakllanadi va rivojlanadi. Inson dastlab tashqi nazorat ostida harakat qiladi keyinchalik esa o‘zini boshqarishni o‘rganadi. Bu jarayon ichkilashtirish deb ataladi. Kurt Lewin iroda va xulqni psixologik maydon nazariyasi orqali tushuntirib, har bir maqsad insonda ichki kuchlanish hosil qilishini va iroda shu kuchlanishni bartaraf etishga xizmat qilishini aytgan. William James esa iroda diqqatni boshqarish qobiliyati ekanligini ta’kidlab, inson qaysi fikrga e’tibor qaratsa o‘sha yo‘nalishda harakat qilishini tushuntirgan. Rollo May esa, iroda va erkinlikni o‘zaro bog‘lab inson o‘z tanlovi uchun javobgar ekanligini va iroda shaxsiy mas’uliyatni anglash bilan bog‘liqligini ko‘rsatgan. Iroda jarayonida o‘zini boshqarish, o‘zini majburlash, o‘zini rag‘batlantirish va kechiktirilgan qoniqish kabi murakkab psixologik mexanizmlar ishlaydi. Inson ko‘pincha hozirgi istaklarini cheklab, kelajakdagi muhim natijalarni tanlaydi. Bu esa irodaning yuqori darajada rivojlanganligini ko‘rsatadi. Iroda faqat faollashtiruvchi emas, balki tormozlovchi funksiyani ham bajaradi, ya’ni, u insonni harakatga undash bilan birga ortiqcha yoki zararli harakatlardan to‘xtatadi. Shu ikki jihatning uyg‘unligi shaxsning barqaror va ongli faoliyatini ta’minlaydi. Iroda inson psixikasining muhim tarkibiy qismi bo‘lib, u ongli faoliyatni boshqarish, maqsad sari intilish va xatti harakatlarni nazorat qilish imkonini beradi. Iroda faqat harakatni yuzaga keltirish bilan cheklanmaydi, balki uni tartibga soladi, yo‘naltiradi va kerak bo‘lganda to‘xtatadi. Shu sababli psixologiyada irodaning ikki asosiy funksiyasi ajratiladi, bular faollashtiruvchi va tormozlovchi funksiyalardir. Bu ikki funksiya bir birini to‘ldiradi va inson xulq atvorining muvozanatda bo‘lishini ta’minlaydi. Irodaning faollashtiruvchi funksiyasi insonni harakatga undovchi ichki 9mexanizm sifatida namoyon bo‘ladi. Bu funksiya orqali inson o‘z oldiga qo‘ygan maqsad sari faol ravishda intiladi, tashabbus ko‘rsatadi va qiyinchiliklarga qaramay harakatni davom ettiradi. Faollashtiruvchi funksiya avvalo insonda faoliyatni boshlash ehtiyojini yuzaga keltiradi. Ko‘pincha inson biror ishni bajarishni istamasligi yoki erinishi mumkin ammo iroda uni harakatni boshlashga undaydi Bu ayniqsa, murakkab yoki yoqimsiz vazifalarni bajarishda yaqqol ko‘rinadi. Faollashtiruvchi funksiya inson faoliyatini aniq maqsadga yo‘naltiradi. Inson oddiy harakat qilmaydi balki ongli ravishda maqsadga yo‘naltirilgan faoliyatni amalga oshiradi. Masalan, talaba o‘qish jarayonida turli chalg‘ituvchi omillarga duch kelsa ham iroda uning diqqatini asosiy vazifaga qaratadi. Shu bilan birga bu funksiya insonni qiyinchiliklarni yengishga undaydi. Hayotda har qanday faoliyat davomida turli to‘siqlar uchraydi va aynan iroda ularni yengib o‘tish uchun ichki kuch beradi. Faollashtiruvchi funksiya motivatsiyani kuchaytirish bilan ham bog‘liq. Insonning ichki rag‘bati va intilishi aynan iroda orqali mustahkamlanadi. Bu esa uzoq muddatli maqsadlarga erishishda muhim ahamiyat kasb etadi. Inson charchagan yoki qiyinchiliklarga duch kelgan bo‘lsa ham iroda uni faoliyatni davom ettirishga majbur qiladi. Shu sababli bu funksiya ko‘pincha qat’iyat sabr bardosh va mehnatsevarlik kabi sifatlar bilan bog‘liq holda namoyon bo‘ladi. Bundan tashqari, faollashtiruvchi funksiya mustaqil qaror qabul qilishni ham ta’minlaydi. Inson turli vaziyatlarda tashqi bosimlarga qaramay o‘z qarorini qabul qiladi va uni amalga oshiradi. Bu esa shaxsning mustaqilligi va ijtimoiy yetukligini ko‘rsatadi. Irodaning tormozlovchi funksiyasi esa inson xatti harakatlarini cheklovchi va nazorat qiluvchi mexanizm sifatida namoyon bo‘ladi. Bu funksiya orqali inson ortiqcha nomaqbul yoki zararli harakatlardan o‘zini tiyadi. Tormozlovchi funksiya avvalo impulslarni nazorat qilishda muhim rol o‘ynaydi. Insonda turli hissiy holatlar masalan jahldorlik sabrsizlik yoki 10keskin reaksiya paydo bo‘lishi mumkin ammo iroda bu impulslarni jilovlab ularning nazoratsiz namoyon bo‘lishiga yo‘l qo‘ymaydi. Bu funksiya ijtimoiy me’yorlarga mos xulq atvorni ta’minlaydi. Inson jamiyatda yashar ekan u muayyan qoidalarga amal qilishi kerak. Irodaning tormozlovchi funksiyasi ushbu qoidalarga zid bo‘lgan harakatlarni cheklaydi. Masalan, inson jahli chiqqan bo‘lsa ham boshqalarga zarar yetkazmaslik uchun o‘zini tiyadi. Bu esa uning ijtimoiy jihatdan yetukligini ko‘rsatadi. Tormozlovchi funksiya diqqatni boshqarishda ham muhim ahamiyatga ega. Inson faoliyat davomida turli chalg‘ituvchi omillarga duch keladi va aynan iroda ortiqcha ta’sirlarni cheklab asosiy vazifaga e’tiborni jamlashga yordam beradi. Shu bilan birga bu funksiya intizomni ta’minlaydi. Inson o‘z rejasi asosida harakat qiladi, vaqtni to‘g‘ri taqsimlaydi va ortiqcha harakatlardan tiyiladi. Shuningdek, tormozlovchi funksiya zararli odatlar va nomaqbul xatti harakatlarni cheklashga xizmat qiladi. Inson o‘zini nazorat qilish orqali salbiy odatlardan voz kechadi yoki ularni kamaytiradi. Bu esa shaxsning rivojlanishida muhim omil hisoblanadi. Faollashtiruvchi va tormozlovchi funksiyalar o‘zaro chambarchas bog‘liq bo‘lib ular birgalikda inson xulq atvorini boshqaradi. Agar faollashtiruvchi funksiya kuchli bo‘lib tormozlovchi funksiya sust bo‘lsa inson impulsiv va nazoratsiz harakat qilishi mumkin. Aksincha tormozlovchi funksiya kuchli, bo‘lib faollashtiruvchi funksiya sust bo‘lsa inson passiv tashabbussiz va harakatsiz bo‘lib qoladi. Shu sababli sog‘lom iroda bu ikki funksiyaning muvozanatli rivojlanishi bilan belgilanadi. Psixolog olimlar ham irodaning ushbu ikki funksiyasiga katta e’tibor qaratgan. Masalan, William James irodaning asosiy vazifasi diqqatni boshqarish orqali kerakli harakatni faollashtirish va keraksizlarini tormozlash ekanligini ta’kidlagan. Sergey Rubinshteyn esa iroda insonning ongli faoliyatini boshqarib, uning harakatlarini bir tomondan faollashtirib ikkinchi 11tomondan nazorat qilishini ko‘rsatgan. Lev Vygotskiy irodaning rivojlanishini, o‘zini boshqarish jarayoni bilan bog‘lab inson asta sekin o‘z xulqini mustaqil nazorat qilishni o‘rganishini tushuntirgan. Umuman olganda irodaning faollashtiruvchi funksiyasi insonni harakatga keltiradi, maqsad sari yo‘naltiradi va qiyinchiliklarni yengishga yordam beradi, tormozlovchi funksiyasi esa ushbu harakatlarni nazorat qiladi ortiqcha va zararli xatti harakatlarni cheklaydi. Ushbu ikki funksiyaning uyg‘unligi insonning ongli tartibli va samarali faoliyat yuritishini ta’minlaydi. 2 1.3 Irodaviy sifatlar va ularning shaxs rivojlanishidagi o‘rni Shaxs psixologiyasida irodaviy sifatlar insonning ongli maqsad sari intilishi, qiyinchiliklarni yenga olishi, o‘z xatti-harakatlarini boshqarishi hamda faoliyatni izchil tashkil eta bilishini ta’minlovchi barqaror individual- psixologik xususiyatlar sifatida talqin etiladi. Irodaviy sifatlar shaxsning vaqtinchalik holati emas, balki faoliyat jarayonida shakllanib, turli vaziyatlarda takror namoyon bo‘ladigan psixologik fazilatlar tizimidir. Shu jihatdan ular insonning xarakter tuzilmasi, motivatsion sohasi va o‘zini boshqarish mexanizmlari bilan uzviy bog‘liqdir. Psixologik tadqiqotlarda irodaviy sifatlar shaxsning faol subyekt sifatida shakllanishida muhim determinant sifatida baholanadi. Insonning bilim darajasi yoki qobiliyati yuqori bo‘lishi mumkin, biroq qat’iyat, intizom va mas’uliyat yetarli bo‘lmasa, mazkur salohiyat to‘liq namoyon bo‘lmaydi. Shuning uchun ko‘plab psixologlar muvaffaqiyat omilini faqat intellekt bilan emas, balki irodaviy sifatlar bilan ham izohlaydilar. Irodaviy sifatlarning asosiy ko‘rinishlaridan biri qat’iyatlilikdir. Qat’iyatlilik shaxsning qabul qilingan qarorni izchil amalga oshirish, to‘siqlarga qaramay maqsad sari harakatni davom ettirish qobiliyatida namoyon bo‘ladi. Qat’iyatli inson vaziyat murakkablashganda ham o‘z 2 Petrovskiy A.V. Psixologiya. — Moskva: Prosveshchenie, 1986. — 496 bet. — 287–289-betlar. 12faoliyatidan chekinmaydi, muammolarga yechim izlaydi va natijaga yo‘naltirilganlikni saqlab qoladi. Mazkur sifat talabalik davrida ayniqsa muhim bo‘lib, uzoq muddatli o‘qish jarayonida barqaror mehnatni ta’minlaydi.  Ikkinchi muhim sifat – mustaqillikdir. Mustaqillik shaxsning tashqi bosimlarsiz, begona ta’sirlarga tobelanmasdan, o‘z fikri va qarashlari asosida qaror qabul qila bilishida ko‘rinadi. Mustaqil inson tanqidiy fikrlaydi, tashabbus ko‘rsatadi va mas’uliyatni zimmasiga olishdan cho‘chimaydi. Shaxs kamolotida mustaqillikning rivojlanishi fuqarolik pozitsiyasi, kasbiy kompetentlik va liderlik salohiyatining shakllanishiga xizmat qiladi.  Uchinchi sifat – intizomlilik hisoblanadi. Intizomlilik shaxsning o‘z xatti- harakatlarini ijtimoiy me’yorlar, maqsad va ichki talablar asosida boshqara olish qobiliyatidir. Intizomli shaxs vaqtni to‘g‘ri taqsimlaydi, reja asosida ishlaydi, mas’uliyatni his etadi va faoliyatda barqaror natija ko‘rsatadi. Zamonaviy ta’lim tizimida intizomlilik akademik muvaffaqiyatning asosiy omillaridan biri sifatida qaraladi.  To‘rtinchi sifat – sabr-toqat va chidamlilikdir. Bu sifatlar uzoq davom etuvchi murakkab faoliyatda, stressli vaziyatlarda, muvaffaqiyatsizliklardan keyin faoliyatni davom ettirish imkonini beradi. Psixologiyada mazkur fazilatlar frustratsiyaga bardoshlilik va emotsional barqarorlik bilan bog‘liq holda o‘rganiladi.  Beshinchi sifat – tashabbuskorlik bo‘lib, u yangi vazifalarni ilgari surish, faoliyatda yangilik kiritish, vaziyatni kutib turmasdan harakat boshlash qobiliyatida namoyon bo‘ladi. Tashabbuskor shaxs odatda faol, ijodkor va ijtimoiy moslashuvchan bo‘ladi. Bu sifat innovatsion tafakkur va liderlik sifatlari bilan bevosita bog‘liqdir. Irodaviy sifatlarning shaxs rivojlanishidagi o‘rni nihoyatda kengdir. Avvalo, ular insonning o‘zini boshqarish kompetensiyasini shakllantiradi. 13O‘zini boshqara oladigan shaxs hissiyotlarini nazorat qiladi, vaqtini samarali tashkil etadi, maqsad sari izchil intiladi. Ikkinchidan, irodaviy sifatlar ijtimoiy moslashuv jarayonini yengillashtiradi. Chunki qat’iyatli, intizomli va mustaqil inson yangi muhitga tezroq moslashadi. Uchinchidan, ular kasbiy shakllanish jarayonida muhim rol o‘ynaydi. Har qanday sohada yuqori natijaga erishish uchun muntazam mehnat, sabr va mas’uliyat talab qilinadi.Talabalik davrida irodaviy sifatlarning rivojlanishi ayniqsa dolzarb masaladir. Bu davrda shaxs mustaqil hayotga tayyorlanadi, kasbiy yo‘nalishini belgilaydi, murakkab akademik yuklamalarni bajaradi. Shu sababli talabalarda qat’iyatlilik, intizomlilik, o‘zini nazorat qilish, maqsadga yo‘nalganlik kabi sifatlarni rivojlantirish ta’lim samaradorligini oshiradi. Ko‘plab olimlar irodaviy sifatlarni shaxs kamolotining tayanch omili sifatida ko‘rsatganlar. S.L.Rubinshteyn fikricha, iroda shaxsning ongli faoliyatida namoyon bo‘ladigan ichki faollik shakli bo‘lib, u insonning tashqi sharoitlarga passiv moslashmay, ularni o‘zgartirishga intilishida ifodalanadi. A.N. Leontev esa irodaviy sifatlarni motivlar ierarxiyasi va faoliyat tuzilmasi bilan bog‘lab, shaxsning ustuvor maqsadlari kuchli bo‘lsa, irodaviy sifatlar ham barqaror rivojlanishini ta’kidlaydi. L.S. Vigotskiy inson xulq-atvorini ijtimoiy vositalar orqali boshqarish nazariyasida iroda va o‘zini nazorat qilishning madaniy-tarixiy ildizlarini asoslab bergan. G‘arb psixologiyasida A. Bandura o‘z-o‘ziga ishonch (self-efficacy) nazariyasida qat’iyat va bardoshlilikni shaxs muvaffaqiyatining muhim omili sifatida izohlaydi. W. Mischel esa kechiktirilgan qoniqish tajribalari orqali o‘zini tuta bilish va sabr-toqatning kelajakdagi muvaffaqiyat bilan bog‘liqligini ko‘rsatgan. 3 V.K. Kalinin fikricha, irodaviy sifatlarning ikki turi mavjud: 3 Nemov R.S. Psixologiya. Kniga 1. Obshchie osnovy psixologii. – Moskva: Vlados, 2003. – 688 bet. 14 1. Bazaviy (birlamchi) sifatlar 2. Tizimli sifatlar Bazaviy irodaviy sifatlar: • G‘ayratlilik – irodaviy kuch yordamida faollik darajasini tez oshira olish. • Jasurlik – xavf paytida ruhiy barqarorlikni saqlab qolish va odatdagi faoliyatni davom ettira olish. Bu sifat maqsad yo‘lida tavakkal qilish va qo‘rquvni yenga olish bilan bog‘liq. • Sabr-toqat – yomon kayfiyat, charchoq kabi ichki to‘siqlar paytida ham ish jadalligini kerakli darajada ushlab turish. • O‘zini tuta bilish – his-tuyg‘ularni nazorat qilish. Tizimli irodaviy sifatlar: Bular ongning bir yo‘nalishdagi namoyon bo‘lishlarining birlashuvidir. Ular iroda, aql va hissiyot sohalari bilan bog‘liq. Ularga quyidagilar kiradi:  Maqsadga intiluvchanlik – qat’iy qarash va e’tiqodlarga amal qilib ish yuritish.  Strategik turi – butun hayot davomida prinsiplar asosida yashash.  Operativ turi – alohida vazifalar uchun aniq maqsad qo‘ya bilish.  Qat’iyatlilik – qiyinchiliklarga qaramay uzoq vaqt maqsad sari harakat qilish.  Prinsiplilik – o‘z harakatlarida mustahkam qarashlarga tayanish.  Tashabbuskorlik – noodatiy yechimlar topish va ularni amalga oshirishga harakat qilish.  Qarorlilik – ikkilanmasdan tez va aniq qaror qabul qilish.  Tashkiliy qobiliyat – reja asosida ish yuritish va vaziyat o‘zgarsa moslasha olish.  Mustaqillik – boshqalarning yordamisiz faoliyat olib bora olish.  O‘zini nazorat qilish va o‘zini baholash. 15Irodaning rivojlanishi Iroda insonning yoshga oid rivojlanishi jarayonida shakllanadi. To‘rt yoshgacha bo‘lgan bolalarda iroda hali beqaror bo‘ladi. Istaklar tez almashadi va noaniq bo‘ladi.To‘rt yoshdan boshlab istaklar ancha barqarorlashadi. Shu davrda motivlar kurashi paydo bo‘ladi, ya’ni bola bir nechta harakat orasidan tanlov qila oladi. Iroda o‘z-o‘zidan rivojlanmaydi, u shaxsning umumiy rivojlanishi bilan bog‘liq. Ijodkor yoki qiziqarli mashg‘ulotga berilgan bolalarda iroda yuqori darajada shakllanadi. Ishga qiziqish va mehnat irodaviy sifatlarning rivojlanishiga yordam beradi. Jismoniy tarbiya ahamiyati. Jismoniy tarbiya ham boladagi irodaviy sifatlarning rivojlanishiga katta ta’sir qiladi. Katta yoshda ham bu sifatlar rivojlanishda davom etadi va mehnat faoliyatida eng yuqori darajaga yetadi. Irodaviy boshqaruvning rivojlanish yo‘nalishlari: 1. Ixtiyorsiz psixik jarayonlarning ixtiyoriy jarayonlarga aylanishi. 2. Xulq-atvor ustidan nazoratni egallash. 3. Irodaviy sifatlarni shakllantirish. Bu jarayonlar bola nutqni egallay boshlagan paytdan boshlanadi. Dastlab iroda tashqi nutq orqali boshqariladi, keyin esa ichki nutq shakliga o‘tadi. Harakatlarni boshqarish avval oddiy bo‘lsa, keyinchalik murakkablashadi. O‘yinning roli. Maktabgacha yoshdagi bolalarda o‘yin iroda rivojida muhim o‘rin tutadi.  Predmetli o‘yinlar – ixtiyoriy boshqaruvni rivojlantiradi.  Syujetli-rolli o‘yinlar – kerakli irodaviy sifatlarni mustahkamlaydi.  Jamoaviy o‘yinlar – o‘zini boshqarishni kuchaytiradi.  Ta’lim olish – bilish jarayonlarini ixtiyoriy boshqarishni eng ko‘p rivojlantiradi. Shunday qilib, o‘yin jarayonida bola nafaqat vaqtini mazmunli o‘tkazadi, balki unda mustaqillik, sabr-toqat, tashabbuskorlik va o‘z xatti- 16harakatlarini boshqarish kabi muhim irodaviy sifatlar ham bosqichma-bosqich shakllanib boradi. 4 I.Bob bo‘yicha xulosa Mazkur bob doirasida iroda jarayonining nazariy hamda amaliy jihatlari kompleks tarzda tahlil qilinib, uning inson psixikasidagi o‘rni va shaxs kamolotidagi determinant ahamiyati yoritildi. Tahlillar shuni ko‘rsatadiki, iroda - bu shunchaki istak yoki xohishning ifodasi emas, balki shaxsning ongli ravishda maqsadni belgilashi, ichki va tashqi to‘siqlarni yengib o‘tishi, faoliyatni muayyan yo‘nalishda boshqarishi hamda xulq-atvorni nazorat qila olishini ta’minlovchi murakkab psixologik mexanizmdir. Shu ma’noda iroda insonning o‘zini o‘zi boshqarish tizimining markaziy komponenti sifatida namoyon bo‘ladi. Iroda jarayonining tarkibiy qismlari va bosqichlari o‘rganilganda, har qanday irodaviy harakat ehtiyojning paydo bo‘lishi, motivlarning kurashi, maqsadning aniqlanishi, qaror qabul qilish, uni amalga oshirish hamda natijani baholash kabi izchil psixologik bosqichlardan iborat ekani aniqlandi. Aynan ushbu ketma-ketlik shaxsning qarorlarida puxtalik, faoliyatida barqarorlik va harakatlarida mas’uliyatni shakllantiradi. Demak, iroda jarayoni inson faoliyatining tasodifiy emas, balki ongli, rejalashtirilgan va nazorat qilinadigan xarakter kasb etishini ta’minlaydi. Shuningdek, irodaviy sifatlarning mohiyati tahlil qilinar ekan, qat’iyatlilik, sabr-toqat, tashabbuskorlik, mustaqillik, intizomlilik, o‘zini tuta bilish va maqsadga intiluvchanlik kabi fazilatlar shaxs rivojlanishining muhim psixologik resursi ekani asoslandi. Mazkur sifatlar nafaqat murakkab hayotiy vaziyatlarda samarali qaror qabul qilishga, balki ta’lim jarayonida muvaffaqiyatga erishish, kasbiy kompetentlikni oshirish va ijtimoiy moslashuvni ta’minlashga xizmat qiladi. Irodaviy sifatlar rivojlangan shaxsda 4 Голомидова Т.М. Волевые качества личности и их развитие. 17mas’uliyat hissi kuchli, ichki intizom mustahkam va maqsad sari intilish izchil bo‘ladi. Umuman olganda, iroda insonning individual taraqqiyoti, ijtimoiy faolligi hamda ma’naviy yetukligini belgilovchi fundamental psixologik kategoriyadir. Shu bois shaxsda irodaviy sifatlarni shakllantirish va takomillashtirish bugungi kunda pedagogika, psixologiya hamda tarbiya tizimining ustuvor vazifalaridan biri sifatida e’tirof etiladi. Zero, kuchli iroda -yuksak natija, barqaror xarakter va komil shaxsning eng muhim mezonidir. II. BOB. IRODANI AMALIY JIHATDAN O‘RGANISH TEXNOLOGIYALARI 2.1 Iroda bo‘yicha o‘tkazilgan metodika tavsifi Bugungi zamonaviy psixologiya fanida iroda shaxsning maqsadga yo‘naltirilgan faoliyatini tashkil etuvchi, ichki va tashqi to‘siqlarni yengib 18o‘tishga xizmat qiluvchi muhim psixik jarayon sifatida e’tirof etiladi. Irodaviy jarayonlarning shakllanish darajasi, ularning individual xususiyatlari hamda inson faoliyatiga ko‘rsatadigan ta’sirini aniqlash ilmiy-amaliy tadqiqotlarning dolzarb yo‘nalishlaridan biri hisoblanadi. Shu bois iroda masalasini nafaqat nazariy, balki amaliy jihatdan ham chuqur o‘rganish zarurati mavjud. Irodani amaliy jihatdan tadqiq etishda turli psixodiagnostik texnologiyalar, kuzatish usullari, testlar, so‘rovnomalar va eksperimental metodikalardan foydalaniladi. Mazkur usullar orqali shaxsning qat’iyatlilik, sabr-toqat, mustaqillik, o‘zini nazorat qilish, maqsadga intiluvchanlik kabi irodaviy sifatlari aniqlanadi hamda baholanadi. Shu asosda ushbu bo‘limda irodani amaliy jihatdan o‘rganish texnologiyalari hamda iroda bo‘yicha o‘tkazilgan metodikalarning mazmun-mohiyati yoritiladi. Irodani ruhiy artibga solishning alohida shakli sifatida tushungan birinchi rus olimlaridan bir I.M.Sechinovdir. Uning fikricha, inson ongi bilan bog liq o z-o zini tartibga solish ongli aks ettirish bilan bog liq bo lganʻ ʻ ʻ ʻ ʻ ma’lum nerv markazlarining yordami orqali amalga oshiriladi. Shaxsning yetukligi, uning axloqiy rivojlanish darajasi va muvaffaqiyatining ko rsatkichlaridan biri internallik va motivatsiyadir. Ular shaxsning o z ʻ ʻ hayotidagi voqealar uchun javobgarlik darajasini belgilaydi. Internallik deganda shaxsning asosan o zini hayotida sodir bo layotgan voqealarning ʻ ʻ sabablari: o z qobiliyatlari, sa’y-harakatlari, xarakter xususiyatlari va ʻ boshqalar sifatida ko rishga moyilligi tushuniladi. Internallik muammosining ʻ o zi ko plab falsafiy, psixologik va sotsiologik tushunchalarda turlicha ʻ ʻ ko rsatilgan. Falsafada internallik muammosi taqdir va iroda erkinligi ʻ masalalari bilan bog liq holda ko rib chiqiladi, masalan, ixtiyoriylik ʻ ʻ nazariyalarida (A.Shopengauer, E.Xartman va boshqalar) inson irodasining mustaqilligini tasdiqlaydi. Psixologiyada individual muvaffaqiyatli xulq-atvor va samarali kollektiv xulq atvorning turli tomonlarini o rganish bilan bog liq ʻ ʻ holda lokus nazorati kategoriyasiga to xtalib o tadi; ijtimoiy ta’sirni ʻ ʻ 19o rganishda; shaxs va ijtimoiy jamoalarning axloqiy xulq-atvori masalalariʻ bilan bog liq holda tushuntiriladi. Biz tomonimizdan o tkazilgan tadqiqot ʻ ʻ maqsadi – aniq fanlar yo nalishida tahsil oluvchi oliy o quv yurti ʻ ʻ talabalaridagi irodaviy regulyatsiyaning o ziga xos qirralari, jins ʻ xususiyatlariga ko ra tafovutlar mavjudligini o rganish bo lib, mazkur ʻ ʻ ʻ xususiyatlarning namoyon bo lishidagi farqlarni aniqlagan holda, tadqiqot ʻ davomida olingan natijalarni tahlil qilish orqali zarur tavsiya va takliflar ishlab chiqishdir. Tahlil va natijalar. Quyida berilgan jadval orqali tadqiqot sinaluvchilarimizning soni va ularning foiz ko rsatkichlari haqida ma’lumot berilgan bo lib, unga ko ra, ʻ ʻ ʻ respondentlarning umumiy soni 190 nafarni tashkil etib, shundan 107 ta yigitlar (56,3%) va 83 ta qizlardir (43,7%). Tadqiqot obyektining barchasi ijtimoiy fanlar bo yicha tahsil oluvchi talabalar guruhidir. ʻ Jadval №1 Sinaluvchilar Yigitlar Qizlar Jami Soni 107 83 190 Foiz 56.3% 43.7% 100.0% Psixologiyada internallik mas’uliyat muammosi bilan bog liq. ʻ Mas’uliyat muhim shaxsiy xususiyat sifatida harakat qiladi va insonning shaxsiy vazifalari doirasini aks ettiradi. Majburiyat deganda shaxsning kimgadir yoki uning vijdoni oldidagi burchi, vijdon ostida esa mas'uliyatni anglash va tajribasi tushuniladi. Dj . Rotterning “Subyektiv nazorat darajasi” metodikasining Mann-Uitni mezoni bo yicha jins tafovuti ʻ Korsatkichlar Jins N=190 O‘rtacha rang U Umumiy internallik Yigitlar 107 93,41 4216,500 20Qizlar yigitlar 83 107 98,21 102,48 3693,500* Muvaffaqiyatda internallik Qizlar Yigitlar 83 107 86,50 98,48 4122,000 Muvaffaqiyatsizlikda internallik Qizlar Yigitlar qizlar 83 107 83 91,66 98,08 92,17 4164,500 Oilaviy munosabatda internallik Yigitlar qizlar 107 83 99,97 89,73 3962,000 Ishlab chiqarish munosabatlarida internallik Yigitlar qizlar 107 83 93,78 97,72 4256,500 Shaxslararo munosabatlarda Internallik Yigitlar qizlar 107 83 93,78 97,72 4256,500 Salomatlik bo yichaʻ internallik Yigitlar Qizlar 107 83 92,44 99,45 4113,000 Izoh: * p≤0,05 (95%). Subyektiv nazorat darajasi - bu turli vaziyatlarda o xshash tarzda ʻ namoyon bo ladigan umumlashtirilgan shaxsiy xususiyatdir. Olimlarning ʻ fikricha, subyektiv nazorat darajasi shaxsning «bu yerda va hozir» sodir bo layotgan voqealarga, shuningdek, uzoq muddatli oqibatlarga, ya’ni ʻ ijtimoiy yetuklik va shaxsiy mustaqillik uchun javobgarlik hissi bilan bog liq. ʻ Internal tipdagi shaxslar ular bilan sodir bo lgan barcha muhim voqealarni o z ʻ ʻ faoliyati natijasida baholaydilar. Ular yolg izlikda samaraliroq ishlaydi, ʻ ma’lumot qidirishda faolroq. Bundan tashqari, internal shaxslar tashabbusni talab qiladigan ishda yaxshiroqdir. Ular yanada qat’iy, o ziga ishongan, ʻ shaxslararo munosabatlarda prinsipial, tavakkal qilishdan qo rqmaydi. ʻ Tadqiqotlar shuni ko rsatadiki, internal shaxslar direktiv yetakchilikni ʻ muvaffaqiyatli amalga oshirishga qodir. Dj.Rotterning “Subyektiv nazorat darajasi” metodikasining Mann-Uitni mezoni bo yicha jins tafovuti tahlili ʻ amalga oshirilganda quyidagicha natijalar kuzatildi. Umumiy internallik ko rsatkichi bo yicha yigitlarda o rtacha rang ko rsatkichi qizlarning o rtacha ʻ ʻ ʻ ʻ ʻ rang ko rsatkichiga qaraganda pastroq bo lib, ularning o rtasida ahamiyatli ʻ ʻ ʻ 21farqlar kuzatilmadi (U=4216,500; p≤0,551). Olingan natijalar tahlilidan, xuddi yigitlarda bo lgani kabi qizlarda ham ularning hayotidagi eng muhimʻ voqealar o z harakatlarining natijasi ekanligini, ularni o zlari nazorat qila ʻ ʻ olishlarini anglash tuyg usi baland bo lar ekan. Qizlar yigitlarga nisbatan ʻ ʻ voqealar va umuman hayotlarining rivojlanishi uchun o zlarining ʻ mas’uliyatini his qilishadi. Ular tahsil oladigan yo nalishning bir xilligi ʻ nuqtayi nazaridan ham yigitlar va qizlarda mas’uliyat, javobgarlik, turli hodisalarga nisbatan normal javob reaksiyasining mavjudligi deyarli farq qilmaydi. Dj . Rotterning “Subyektiv nazorat darajasi” metodikasining jins tafovuti 1-rasm. Dj.Rotterning “Subyektiv nazorat darajasi” metodikasining jins tafovuti bo yicha ʻ o rtacha ranglar taqsimoti ʻ Muvaffaqiyatda internallik ko rsatkichi bo yicha yigitlarda o rtacha ʻ ʻ ʻ rang ko rsatkichi qizlarning o rtacha rang ko rsatkichiga qaraganda yuqoriroq ʻ ʻ ʻ bo lib, ularning o rtasida ahamiyatli farqlar kuzatildi ʻ ʻ (U=3693,500; p≤0,05) . Yigitlarda hissiy jihatdan ijobiy hodisalar va vaziyatlarni subyektiv nazorat qilish yuqori bo lib, ular o zlari hayotlarida bo lgan va mavjud bo lgan ʻ ʻ ʻ ʻ hamma narsaga erishganliklariga va kelajakda o z maqsadlariga ʻ muvaffaqiyatli erisha olishlariga ishonishadi. Qizlarda muvaffaqiyatda internallikning pastroq bo lishi esa, mental xususiyatimiz jihatidan ota-ona ʻ qarmog ida bo lish, o zini yolg iz his etmaslik kabi jihatlarning ularning ʻ ʻ ʻ ʻ 22muvaffaqiyat kaliti bo lganligi bilan ham tavsiflanadi. Muvaffaqiyatsizlikdaʻ internallik ko rsatkichi bo yicha yigitlarda o rtacha rang ko rsatkichi ʻ ʻ ʻ ʻ qizlarning o rtacha rang ko rsatkichiga qaraganda yuqoriroq bo lib, ularning ʻ ʻ ʻ o rtasida ahamiyatli farqlar kuzatilmadi ʻ (U=4122,000; p≤0,396). Ushbu natijadan yigitlar ham qizlar ham o z shaxsiy hayotlarida mumkin bo lgan ʻ ʻ omadsizliklardan qochishga harakat qilishadi. Ularda salbiy hodisalar va vaziyatlarga nisbatan subyektiv nazorat bo yicha farqlar mavjud bo lmay, bu ʻ ʻ turli xil muvaffaqiyatsizliklar, muammolar va qiyinchiliklar uchun o zini ʻ ayblash tendensiyasining namoyon bo lishida turlichalik kasb etadi. Mazkur ʻ metodikaning boshqa ko rsatkichlari bo yicha ham sinaluvchilarning natijalari ʻ ʻ o rtasida ahamiyatli farqlar kuzatilmagan bo lib, ushbu jihatlar yigitlar ham, ʻ ʻ qizlar ham birdek o zlarini oilaviy hayotidagi voqealar uchun javobgar, o z ʻ ʻ harakatlarini ishlab chiqarish faoliyatini tashkil etishda, jamoada munosabatlarni rivojlantirishda, o z taraqqiyotida muhim omil, o zlarini ʻ ʻ boshqa odamlar bilan bo ladigan norasmiy munosabatlarini boshqarishga, ʻ o zlariga nisbatan hurmat va hamdardlikni uyg otishga qodir, o zlarining ʻ ʻ ʻ sog lig i uchun asosan o zini javobgar (agar kasal bo lsa, o zini buning uchun ʻ ʻ ʻ ʻ ʻ ayblaydi va tiklanish ko p jihatdan o zing harakatlariga bog liq) deb ʻ ʻ ʻ hisoblablashlarida qarashlarining o xshashliklari natijasi ʻ sifatida baholashimizga imkon beradi. Jadval №2 Dj.Rotterning “Subyektiv nazorat darajasi”metodikasining o zaro ʻ korrelyatsion aloqadorliklari ko rsatkichi (Ch.Spirmen mezoni bo yicha) ʻ ʻ 23Izoh: * p≤0,05 (95%), ** p≤0,01 (99%). Ijtimoiy ixtisoslashtirilgan ta’lim yo nalishlarida tahsil oluvchiʻ talabalarning “Subyektiv nazorat darajasi”metodikasi asosida o zaro ʻ korrelyatsion aloqadorliklari ko rsatkichi natijalarining tahlili quyidagicha ʻ ko rinish oldi: shaxsda vaziyatni baholash, turli ekstremal vaziyatlarga ʻ tayyor bo lish, voqea-hodisalarga nisbatan tolerant bo lishni ifodalovchi ʻ ʻ ichki nazorat tuyg usi rivojlangani sari, unda barcha hodisalarning tub ʻ zamiridan muvaffaqiyat qidirish, harakatchanlik, samarali natijaga erishishda o zini nazorat qila olish, barcha yutuqlarning kaliti irodaviy ʻ o zini boshqarish ekanligiga ishonish hissi ham ortib borar ekan (r=0,187; ʻ p≤0,01). Shaxsning o z maqsadlariga erishishdagi faollik darajasi, uning ʻ xatti-harakatlarining mustaqilligi, uning hayotidagi muhim voqealarning aksariyati o z harakatlarining natijasi ekanligini anglashlarining ortishi ʻ shaxsda muvaffaqiyatlarning asl, tub sababini o zidan qidirishga, o zidagi ʻ ʻ javobgarlik tuyg usining ortishiga olib kelar ekan (r=0,430; p≤0,01). ʻ Bu esa, shaxsda vaziyatni nazorat qila olish, sodir bo layotgan ʻ voqealar uchun shaxsiy javobgarlik, turli xil hayotiy vaziyatlarni hal qilishda muhim rolni shaxsning o zi o ynashi haqida tushunchalarni hosil ʻ ʻ qilishga imkon yaratadi. Muvaffaqiyatda internallik esa o z navbatida, ʻ 24oilaviy (r=0,213; p≤0,01), ishlab chiqarish xarakteridagi ziddiyatli vaziyatlarni hal qilish (r=0,181; p≤0,05) va kasallikka ijobiy munosabatni (kasallik sababini o rganish, davolanish istagining yuqori bo lishi, kasalʻ ʻ bo lmaslik uchun profilaktik choralar ko rish) shakllantirib (r=0,278; ʻ ʻ p≤0,01), o zi uchun kurashish kerakligini anglashga turtki bo ladi. ʻ ʻ Xulosa. Oilaviy hayotdagi barcha past-balandliklarni real qabul qilish, mavjud muammolarga to g ri, maqbul yechim topishga intilish, oilaviy ʻ ʻ mas’uliyatni qabul qilishning ortishi shaxsda o zaro kechadigan shaxslararo ʻ munosabatlarda hamkorlik, sherigini to g ri tushunish, muloqot jarayonini ʻ ʻ samarali bo lishiga intilish, o zini boshqa odamlar bilan norasmiy ʻ ʻ munosabatlarini boshqarishga, o ziga nisbatan hurmat va hamdardlikni ʻ uyg otishga bo lgan harakatlarning dinamikasini ortishiga ham olib kelar ʻ ʻ ekan (r=0,203; p≤0,01). Yuqoridagi tadqiqot natijalari tahliliga asoslanib, shaxsda vaziyatni o zgartirishga,o zgaruvchan dunyo sharoitlariga tez ʻ ʻ moslashishga qodirlik hissi o zini subyektiv nazorat qilish darajasining ʻ qanchalik darajada rivojlanganligi bilan ham belgilanar ekan. Aniq fanlar bilan mashg ul talabalarda subyektiv nazorat qilish qobiliyati samarali ʻ qarorlar qabul qilish va maqsadlarga erishish, salbiy oqibatlarni bartaraf etish imkoniyatlarini topish bilan bog liq imkoniyatlarni yaratishda ʻ ko maklashuvchi asosiy mexanizmlardan biri sifatida ularning shaxsiy va ʻ o quv faoliyatlarida muhim ahamiyat kasb etishi aniqlanganligini ʻ kuzatishimiz mumkin. II bob yuzasidan xulosa Ushbu bob doirasida irodaning amaliy-psixologik jihatlarini empirik asosda o‘rganish maqsadida Dj. Rotterning “Subyektiv nazorat darajasi” metodikasi qo‘llanildi. Ushbu metodika shaxsning hayotiy voqea-hodisalar, muvaffaqiyat va muvaffaqiyatsizliklar sabablarini qaysi omillar bilan izohlashini, ya’ni natijalarni o‘z ichki imkoniyatlari bilan bog‘laydimi yoki tashqi sharoitlar ta’siri sifatida qabul qiladimi, degan masalani aniqlashga 25xizmat qiladi. Shu jihatdan mazkur yondashuv irodaning psixologik mexanizmlarini diagnostika qilishda yuqori ilmiy-amaliy ahamiyat kasb etadi. Tadqiqot natijalari shuni ko‘rsatadiki, subyektiv nazorat darajasi yuqori bo‘lgan shaxslarda ichki lokus-kontrol ustunlik qiladi. Bunday insonlar o‘z faoliyati natijalarini shaxsiy sa’y-harakat, mas’uliyat, qat’iyat va ongli tanlov mahsuli sifatida baholaydilar. Mazkur holat esa irodaning rivojlanganligi, o‘zini o‘zi boshqarish mexanizmlarining barqarorligi hamda maqsad sari izchil intilishning shakllanganligini ifodalaydi. Demak, ichki nazorat pozitsiyasi shaxsda mustaqillik, tashabbuskorlik, intizomlilik va qaror qabul qilishdagi sobitlik kabi irodaviy sifatlarning muhim indikatori hisoblanadi. Aksincha, subyektiv nazorat darajasi past bo‘lgan, ya’ni tashqi lokus-kontrolga moyil shaxslarda hayotiy natijalarni tasodif, omadsizlik, boshqa insonlar yoki tashqi vaziyatlar bilan izohlash tendensiyasi kuzatiladi. Bunday psixologik pozitsiya ayrim hollarda mas’uliyatdan qochish, tashabbusning sustligi, qat’iyatsizlik va qiyinchiliklar oldida passivlashuv kabi holatlarga sabab bo‘lishi mumkin. Bu esa irodaning amaliy namoyon bo‘lishida ichki nazorat hissi naqadar muhim omil ekanini yana bir bor tasdiqlaydi. Dj. Rotter metodikasining ilmiy qimmati shundaki, u iroda fenomenini faqat nazariy kategoriya sifatida emas, balki o‘lchash, tahlil qilish va rivojlantirish mumkin bo‘lgan real psixologik konstrukt sifatida talqin etishga imkon beradi. Mazkur metodika orqali shaxsning mas’uliyat hissi, muvaffaqiyatga yo‘nalganligi, qiyinchiliklarni yengishga tayyorligi hamda xulq-atvorni ichki boshqarish darajasi haqida ishonchli ma’lumot olish mumkin. Xulosa qilganimizda, tadqiqot natijalari iroda va subyektiv nazorat o‘rtasida uzviy psixologik bog‘liqlik mavjudligini ko‘rsatdi. Ichki nazorat pozitsiyasiga ega shaxslar odatda kuchli iroda, yuqori faollik va barqaror motivatsiya bilan ajralib turadi. Shu sababli ta’lim-tarbiya jarayonida, 26psixologik konsultatsiyada hamda shaxs rivojini qo‘llab-quvvatlash tizimida subyektiv nazoratni kuchaytirishga qaratilgan metod va texnologiyalarni qo‘llash maqsadga muvofiqdir. Zero, o‘z hayotini boshqara oladigan inson - o‘z irodasini ham boshqara oladigan komil shaxsdir. 27Umumiy xulosa Mazkur tadqiqot ishida irodaviy jarayonlarni o‘rganishning nazariy- metodologik asoslari hamda ularning amaliy-psixologik jihatlari kompleks yondashuv asosida tahlil qilindi. Tadqiqot davomida iroda fenomenining mohiyati, uning shaxs psixik hayotidagi funksional o‘rni, tarkibiy komponentlari, rivojlanish mexanizmlari hamda irodaviy sifatlarning shaxs kamolotiga ko‘rsatadigan ta’siri ilmiy nuqtayi nazardan yoritildi. Olingan natijalar shuni ko‘rsatadiki, iroda insonning ongli faoliyatini tashkil etuvchi, maqsad sari yo‘naltiruvchi va ichki hamda tashqi to‘siqlarni yengib o‘tishga safarbar etuvchi fundamental psixologik hodisadir.Nazariy tahlillar asosida iroda oddiy xohish yoki istak emas, balki ehtiyoj, motiv, maqsad, qaror qabul qilish, uni amalga oshirish va natijani nazorat qilish kabi murakkab psixik jarayonlar tizimidan iborat ekani aniqlandi. Demak, irodaviy harakat inson faoliyatining tasodifiy emas, balki ongli ravishda rejalashtirilgan va ichki boshqaruv asosida amalga oshiriladigan shaklidir. Aynan shu jihat irodaning shaxs mustaqilligi, mas’uliyatliligi va ijtimoiy yetukligini belgilovchi asosiy mezonlardan biri ekanini ko‘rsatadi. Tadqiqot davomida irodaviy sifatlar – qat’iyatlilik, sabr-toqat, tashabbuskorlik, intizomlilik, mustaqillik, o‘zini nazorat qila bilish, maqsadga intiluvchanlik kabi fazilatlar shaxs taraqqiyotining muhim psixologik resursi ekani asoslandi. Mazkur sifatlar ta’lim faoliyatida yuqori natijadorlikka erishish, kasbiy muvaffaqiyatni ta’minlash, murakkab hayotiy vaziyatlarda to‘g‘ri qaror qabul qilish hamda stress omillariga bardoshlilikni oshirishda muhim omil bo‘lib xizmat qiladi. Shu bois irodaviy sifatlarni shakllantirish shaxs tarbiyasining ustuvor yo‘nalishlaridan biri hisoblanadi. Irodani amaliy jihatdan o‘rganish qismida zamonaviy psixodiagnostik metodlarning ilmiy imkoniyatlari ko‘rib chiqildi va Dj. Rotterning “Subyektiv nazorat darajasi” metodikasi asosida empirik tadqiqot olib borildi. Mazkur metodika shaxsning hayotiy voqealar, muvaffaqiyat va 28muvaffaqiyatsizlik sabablarini qaysi omillar bilan bog‘lashini aniqlash orqali uning ichki psixologik boshqaruv darajasini baholashga xizmat qiladi. Tadqiqot natijalari ichki nazorat lokusiga ega respondentlarda iroda kuchi, mas’uliyat hissi, tashabbuskorlik va maqsadga yo‘nalganlik ko‘rsatkichlari yuqoriroq bo‘lishini ko‘rsatdi. Tashqi nazoratga moyil shaxslarda esa passiv kutish pozitsiyasi, tashqi sharoitlarga qaramlik va qaror qabul qilishdagi ikkilanma holatlar nisbatan ko‘proq namoyon bo‘ldi. Mazkur holat iroda va subyektiv nazorat o‘rtasida uzviy psixologik bog‘liqlik mavjudligini tasdiqlaydi. Ya’ni inson o‘z hayoti natijalarini shaxsiy sa’y-harakatlari bilan bog‘lay olgan sari, unda o‘zini boshqarish mexanizmlari, qat’iyatlilik va ichki intizom yanada mustahkamlanadi. Bu esa iroda fenomenining nafaqat nazariy tushuncha, balki rivojlantirilishi mumkin bo‘lgan amaliy psixologik resurs ekanini ko‘rsatadi. Umuman olganda, tadqiqot natijalari iroda shaxsning individual taraqqiyoti, kasbiy shakllanishi, ijtimoiy moslashuvi va ma’naviy kamolotini belgilovchi strategik psixologik omil ekanini isbotladi. Shuning uchun ta’lim muassasalarida, oilaviy tarbiya tizimida hamda psixologik amaliyotda irodaviy sifatlarni rivojlantirishga qaratilgan maxsus dasturlar, treninglar va psixokorreksion texnologiyalarni joriy etish dolzarb vazifa hisoblanadi. Zero, kuchli iroda — bu insonning o‘z taqdirini ongli ravishda boshqarish qudrati, yuksak natijalarga erishishning ichki energiyasi va komil shaxsning eng muhim belgilaridan biridir. 29FOYDALANILGAN ADABIYOTLAR 1 . Абульханова-Славская К.А. Деятельность и психология личности. – Москва: Наука, 1980. – 335 б. 2. Асмолов А.Г. Психология личности: культурно-историческое понимание развития человека. – Москва: Академия, 2007. – 528 б. 3. Божович Л.И. Личность и ее формирование в детском возрасте. – Санкт-Петербург: Питер, 2008. – 400 б. 4. Выготский Л.С. Психология развития человека. – Москва: Эксмо, 2005. – 1136 б. 5. Гальперин П.Я. Психология мышления и учение о поэтапном формировании умственных действий. – Москва: МГУ, 1985. – 176 б. 6 . Голомидова Т.М. Волевые качества личности и их развитие. – Москва: Научная мысль, 2016. – 124 б. 7 . Гоноболин Ф.Н. Воля, характер и труд. – Москва: Просвещение, 1973. – 215 б. 8. Ғозиев Э.Ғ. Умумий психология. – Тошкент: Ўқитувчи, 2002. – 512 б. 9. Ғозиев Э.Ғ. Шахс психологияси. – Тошкент: Университет, 2005. – 284 б. 10 . Давыдов В.В. Проблемы развивающего обучения. – Москва: Педагогика, 1986. – 240 б. 11 . Ильин Е.П. Психология воли. – Санкт-Петербург: Питер, 2009. – 368 б. 12 . Ильин Е.П. Психология индивидуальных различий. – Санкт- Петербург: Питер, 2011. – 701 б. 13 . Калин В.К. Волевые качества личности. – Москва: Изд-во МГУ, 1984. – 192 б. 14 . Ковалев А.Г. Психология личности. – Москва: Просвещение, 1970. – 391 б. 3015. Крутецкий В.А. Психология. – Москва: Просвещение, 1986. – 336 б. 16. Леонтьев А.Н. Деятельность. Сознание. Личность. – Москва: Политиздат, 1975. – 304 б. 17. Маклаков А.Г. Общая психология. – Санкт-Петербург: Питер, 2016. – 583 б. 18. Мерлин В.С. Очерк интегрального исследования индивидуальности. – Москва: Педагогика, 1986. – 256 б. 19. Мясищев В.Н. Психология отношений. – Москва: Институт практической психологии, 1995. – 356 б. 20. Немов Р.С. Психология. Кн. 1. Общие основы психологии. – Москва: Владос, 2010. – 688 б. 21. Петровский А.В. Общая психология. – Москва: Академия, 2006. – 512 б. 22. Роттер Дж. Теория социального научения и локус контроля личности. – Москва: Смысл, 2002. – 287 б. 23. Рубинштейн С.Л. Основы общей психологии. – Санкт-Петербург: Питер, 2008. – 713 б. 24. Слободчиков В.И., Исаев Е.И. Психология человека. – Москва: Школьная пресса, 2000. – 416 б. 25. Теплов Б.М. Психология и психофизиология индивидуальных различий. – Москва: МПСИ, 2004. – 640 б. 26 . Хекхаузен Х. Психология мотивации достижения. – Санкт- Петербург: Речь, 2001. – 240 б. 27. Эльконин Д.Б. Психология игры. – Москва: Владос, 1999. – 360 б. 31ILOVA Dj . Rotterning “ Subyektiv nazorat darajasi ” metodikasi va uning jins tafovuti bo ‘ yicha tavsifi Metodika haqida umumiy ma ’ lumot . Djuli á n ( Julian ) Rotter tomonidan ishlab chiqilgan “ Subyektiv nazorat darajasi ” metodikasi shaxsning hayotda sodir bo ‘ ladigan voqea - hodisalar natijasini qanday qabul qilishini aniqlashga qaratilgan psixodiagnostik usul hisoblanadi . Mazkur metodika orqali inson muvaffaqiyat va muvaffaqiyatsizlik sabablarini o ‘ zining shaxsiy sa ’ y - harakati , qobiliyati va mas ’ uliyati bilan bog ‘ laydimi yoki tasodif , taqdir , tashqi sharoit va boshqa insonlar ta ’ siri bilan izohlaydimi , shu jihatlar aniqlanadi . Mazkur metodika psixologiya fanida lokus - kontrol nazariyasiga asoslanadi . Bunda:  Ichki nazorat (internal locus of control) – inson natijalar uchun o‘zini mas’ul deb biladi;  Tashqi nazorat (external locus of control) – inson natijalarni tashqi omillar bilan bog‘laydi. Ushbu metodika iroda, mas’uliyat, qat’iyatlilik, mustaqillik va shaxsning o‘zini boshqarish darajasini o‘rganishda muhim diagnostik vosita hisoblanadi. Tadqiqotning maqsadi. Metodikaning asosiy maqsadi respondentlarda subyektiv nazorat darajasini aniqlash hamda jins tafovuti nuqtayi nazaridan erkak va ayollardagi nazorat lokusining o‘ziga xos xususiyatlarini o‘rganishdan iborat. Tadqiqot vazifalari: Respondentlarda ichki va tashqi nazorat darajasini aniqlash; Erkak va ayol respondentlar natijalarini taqqoslash;Iroda va subyektiv nazorat o‘rtasidagi bog‘liqlikni aniqlash;Shaxsiy mas’uliyat darajasini baholash. 32 O‘tkazish tartibi. Respondentlarga juft fikrlardan iborat savollar beriladi. Har bir savolda o‘ziga mos bo‘lgan bitta javob tanlanadi. Testni bajarish uchun o‘rtacha 10–15 daqiqa vaqt talab etiladi. Savollar soni. Metodika 29 ta savoldan iborat. Namunaviy savollar 1. A) Muvaffaqiyat mehnatga bog‘liq. B) Muvaffaqiyat omadga bog‘liq. 2. A) Men hayotimni o‘zim boshqaraman. B) Hayot ko‘proq taqdirga bog‘liq. 3. A) Baholar tayyorgarlikka bog‘liq. B) Baholar o‘qituvchiga bog‘liq. 4. A) Xatolarim uchun o‘zim javobgarman. B) Xatolar sharoit sababli bo‘ladi. 5. A) Inson o‘z taqdirini o‘zi yaratadi. B) Taqdirni o‘zgartirib bo‘lmaydi. Natijalarni baholash .Ichki nazorat javoblari ko‘p bo‘lsa, respondentda iroda, mustaqillik, mas’uliyat va qat’iyatlilik yuqori bo‘ladi. Tashqi nazorat javoblari ustun bo‘lsa, tashqi ta’sirlarga bog‘liqlik kuchli bo‘lishi mumkin. Jins tafovuti. Tadqiqotlarda erkaklarda ichki nazorat ko‘rsatkichi nisbatan yuqoriroq, ayollarda esa emotsional va ijtimoiy omillarga sezgirlik kuchliroq bo‘lishi mumkin. Biroq bu holat individual xususiyatlarga ham bog‘liq. Xulosa. Mazkur metodika shaxsning irodaviy sifatlari, mas’uliyat darajasi va o‘z hayotiga nisbatan nazorat hissini aniqlashda samarali psixodiagnostik usul hisoblanadi.

MUNDARIJA

Kirish

I. Bob. Irodaviy jarayonlarni tadqiq etishning nazariy asoslari

Iroda tushunchasi va uning psixologik moxiyati

Iroda jarayonining tarkibiy qismlari va bosqichlari

Irodaviy sifatlar va ularning shaxs rivojlanishidagi o‘rni

I.Bob bo‘yicha xulosa

II. Bob. Irodani amaliy jihatdan o‘rganish texnologiyalari

2.1 Iroda bo‘yicha o‘tkazilgan metodika tavsifi

2.2 Metodika bo‘yicha natijalar taxlili

II. Bob bo‘yicha xulosa

Umumiy xulosa

Foydalanilgan adabiyotlar

Ilova

Купить